Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Bu holat minimal investitsiya mezonida yanada yaqqolroq ko‘rinadi — an'anaviy tizimda 100 000 AQSh dollaridan boshlanadigan kirish chegarasi FinTech orqali atigi 1 dollargacha tushirilgan bo‘lib, bu moliyaviy inklyuzivlikning sifat jihatdan yangi bosqichini anglatadi. Shaffoflik darajasi bo‘yicha ham tub o‘zgarish kuzatiladi: an'anaviy davriy hisobotlar o‘rniga blokcheyn texnologiyasi asosida real vaqt rejimidagi monitoring joriy etilgan, bu esa investorlar ishonchini sezilarli darajada oshiradi. Tranzaksiya tezligi bir necha kun-haftadan daqiqalar-soatlargacha qisqarishi moliyaviy oqimlarning samaradorligini oshiradi, xarajatlarning vositachilar bartaraf etilishi hisobiga keskin kamayishi esa loyihalarning iqtisodiy rentabelligini yaxshilaydi. Geografik qamrovning mahalliy-milliy doiradan global miqyosga kengayishi mintaqaviy yashil loyihalarga xalqaro kapital jalb qilish uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Nihoyat, IoT va sun’iy intellekt asosidagi uzluksiz monitoring tizimi an'anaviy davriy audit va tekshiruvlarga nisbatan loyiha samaradorligini doimiy kuzatib borish va o‘z vaqtida tuzatish choralarini ko‘rish imkonini beradi, bu esa yashil loyihalarning ekologik maqsadlarga erishish kafolatini oshiradi.Jahon tajribasida yashil FinTech instrumentlarining bir qancha muvaffaqiyatli namunalari mavjud. Xitoyda Ant Group kompaniyasining “Ant Forest” platformasi 600 milliondan ortiq foydalanuvchini uglerod izini kamaytirish harakatlariga jalb qilgan. Platforma foydalanuvchilarning kundalik harakatlari (jamoat transportidan foydalanish, energiya tejash) asosida “yashil energiya” ballari hisoblab, real daraxtlar ekishga yo‘naltiradi. 2024-yilga kelib 400 milliondan ortiq daraxt ekilgan. Yevropa Ittifoqida “EU Green Bond Standard” doirasida raqamli platformalar orqali yashil obligatsiyalar chiqarilmoqda. Buyuk Britaniyaning Abundance Investment platformasi fuqarolarga 5 funt sterlingdan boshlab qayta tiklanuvchi energiya loyihalariga investitsiya qilish imkonini bermoqda. Keniyada M-PESA mobil to‘lov tizimi asosida kichik fermerlar uchun yashil mikrokreditlar dasturi amalga oshirilmoqda, bu esa mintaqaviy qishloq xo‘jaligida ekologik texnologiyalarni joriy etishga xizmat qilmoqda. Singapurda MAS (Monetary Authority of Singapore) tomonidan “Project Greenprint” platformasi ishga tushirilgan bo‘lib, u ESG ma‘lumotlarini yig‘ish, tahlil qilish va yashil moliyaviy mahsulotlarni shakllantirish uchun yagona raqamli infratuzilma vazifasini bajarmoqda. Janubiy Koreyada esa blokcheyn texnologiyasi asosida uglerod kreditlari savdo platformasi ishlab chiqilgan bo‘lib, mintaqaviy korxonalar o‘rtasida uglerod kvotalari raqamli savdosi amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonda FinTech sektori jadal rivojlanmoqda. Markaziy bank ma‘lumotlariga ko‘ra, 2024-yil oxiriga kelib mamlakatda 30 dan ortiq litsenziyalangan to‘lov tashkilotlari faoliyat olib bormoqda, mobil to‘lovlar hajmi yillik 40 foizdan ortiq sur‘atda o‘smoqda. Payme, Click, Uzum Bank kabi platformalar aholi orasida keng tarqalgan. Biroq, yashil moliyalashtirish yo‘nalishida FinTech imkoniyatlaridan foydalanish darajasi hali past. Mintaqaviy darajada yashil loyihalarni moliyalashtirish uchun quyidagi imkoniyatlar mavjud: birinchidan, O‘zbekistonning quyosh energiyasi potentsiali 139

juda yuqori bo‘lib (yiliga 320 dan ortiq quyoshli kun), mintaqalarda quyosh panellari o‘rnatish loyihalarini kraudfanding orqali moliyalashtirish mumkin; ikkinchidan, Orol dengizi mintaqasida ekologik tiklanish loyihalari xalqaro yashil fondlar va FinTech platformalari orqali moliyalashtirilishi mumkin; uchinchidan, qishloq xo‘jaligida suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish uchun yashil mikrokreditlar dasturini mobil platformalar orqali yo‘lga qo‘yish imkoniyati mavjud. Shu bilan birga, qator muammolar ham mavjud: aholi orasida yashil investitsiyalar madaniyatining shakllanmaganligi; FinTech kompaniyalar uchun yashil moliyalashtirish bo‘yicha regulyativ bazaning yetarli emasligi; mintaqalarda raqamli savodxonlik darajasining pastligi; xalqaro yashil moliya standartlariga muvofiq sertifikatsiya tizimining yo‘qligi; investorlar ishonchini ta‘minlash uchun shaffoflik va hisobdorlik mexanizmlarining zaif ekanligi. 2-jadval O‘zbekiston mintaqalarida yashil FinTech loyihalarining potentsial yo‘nalishlari28 Mintaqa Yashil loyiha turi FinTech instrumenti Kutilayotgan samara Qoraqalpog‘iston Orol bo‘yi ekologik tiklanish Xalqaro yashil kraudfanding 50+ mln AQSh dollari investitsiya Navoiy, Buxoro Quyosh energiyasi stansiyalari Raqamli yashil obligatsiyalar 500 MVt quvvat ishga tushirish Farg‘ona vodiysi Suv tejovchi irrigatsiya Mobil yashil mikrokreditlar Suv sarfini 30% kamaytirish Toshkent viloyati Yashil transport infratuzilmasi Tokenizatsiya va P2P platforma CO₂ emissiyasini 20% kamaytirish Samarqand, Xorazm Ekologik turizm infratuzilmasi Kraudfanding + raqamli marketing Turizm daromadini 2 barobar oshirish Yuqoridagi jadval ma'lumotlarini tahlil qilganda, O‘zbekiston mintaqalarida yashil FinTech loyihalarining yo‘nalishlari har bir hududning tabiiy-iqtisodiy potentsialiga mos ravishda differentsiyalashtirilganligi ko‘rinadi. Xususan, Qoraqalpog‘iston uchun xalqaro kraudfanding instrumenti tanlangani Orol muammosining global miqyosdagi e'tirofini hisobga olgan holda to‘g‘ri strategik qaror bo‘lib, bu orqali 50 million dollardan ortiq xalqaro investitsiya jalb etish rejalashtirilmoqda. Navoiy va Buxoro viloyatlari uchun raqamli yashil obligatsiyalar taklif etilishi esa ushbu mintaqalarning yuqori quyosh energiyasi salohiyatiga (yiliga 320+ quyoshli kun) asoslangan bo‘lib, 500 MVt quvvatni ishga International Finance Corporation. Emerging market green bonds report 2023. – World Bank Group, 2023. – https://www.ifc.org; O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Yangi O‘zbekiston – 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida: Farmon. – Toshkent, 2022. 28 140

tushirish orqali mamlakatning energetik mustaqilligiga sezilarli hissa qo‘shishi kutilmoqda. Farg‘ona vodiysida mobil yashil mikrokreditlar orqali suv tejovchi irrigatsiya texnologiyalarini joriy etish suv sarfini 30 foizga kamaytirish imkonini beradi, bu esa suv tanqisligi muammosi keskin bo‘lgan ushbu mintaqa uchun hayotiy ahamiyatga ega. Toshkent viloyatida tokenizatsiya va P2P platforma orqali yashil transport infratuzilmasini rivojlantirish CO₂ emissiyasini 20 foizga kamaytirish maqsadini ko‘zlagan bo‘lib, bu urbanizatsiya darajasi yuqori bo‘lgan hududlar uchun dolzarb yechimdir. Samarqand va Xorazm mintaqalarida esa kraudfanding va raqamli marketing kombinatsiyasi orqali ekologik turizm daromadini 2 barobarga oshirish rejalashtirilmoqda, bu esa tarixiy-madaniy merosning ekologik barqaror foydalanishiga yo‘l ochadi. O‘zbekiston mintaqalari uchun “Mintaqaviy yashil FinTech ekotizimi” (MYFE) modelini taklif etamiz. Bu model to‘rtta asosiy qatlamdan tashkil topgan: Birinchi qatlam – Regulyativ asos. Mintaqaviy yashil moliyalashtirish standartlarini ishlab chiqish, yashil loyihalar sertifikatsiyasi tizimini yaratish va FinTech kompaniyalar uchun maxsus litsenziyalash tartibini joriy etish. Bu qatlam Markaziy bank, Moliya vazirligi va Ekologiya qo‘mitasi hamkorligida amalga oshiriladi. Ikkinchi qatlam – Texnologik infratuzilma. Blokcheyn asosidagi yashil loyihalar registri, API integratsiya platformasi (banklar, to‘lov tizimlari, davlat reestrlari bilan bog‘lash), IoT sensorlari tarmog‘i (loyihalarning ekologik samarasini real vaqtda o‘lchash) va sun‘iy intellekt asosidagi risk-baholash tizimi yaratiladi. Uchinchi qatlam – Moliyaviy instrumentlar. Bu qatlam mintaqaviy yashil obligatsiyalar (blokcheyn tokenlar sifatida), yashil kraudfanding platformasi (mahalliy va xalqaro investorlar uchun), mobil yashil mikrokreditlar dasturi (qishloq xo‘jaligi va kichik biznes uchun), hamda uglerod kreditlari raqamli savdo platformasini o‘z ichiga oladi. To‘rtinchi qatlam – Monitoring va hisobdorlik. Blokcheyn asosidagi shaffof tranzaksiya tizimi, IoT sensorlari orqali loyiha samarasini uzluksiz kuzatish, investorlarga real vaqtda hisobot berish dashboardi va mustaqil audit tizimi amalga oshiriladi. MYFE modelining iqtisodiy samaradorligini baholash natijalari quyidagicha prognoz qilinmoqda: mintaqaviy yashil loyihalarga jalb etiladigan investitsiyalar hajmini 3–5 barobarga oshirish; moliyalashtirish xarajatlarini an‘anaviy usullarga nisbatan 40–60 foizga kamaytirish; yashil loyihalarning amalga oshirilish muddatini 30–40 foizga qisqartirish; xalqaro yashil fondlardan mablag‘ jalb qilish imkoniyatini yaratish; mintaqaviy aholini yashil investitsiyalarga jalb qilish darajasini 10 barobarga oshirish. Xulosa va takliflar. Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi xulosalar shakllantirilgan: 141

1. Raqamli moliyaviy texnologiyalar mintaqaviy yashil loyihalarni moliyalashtirishda an‘anaviy usullarga nisbatan sezilarli ustunliklarga ega: past xarajatlar, keng investorlar bazasi, yuqori shaffoflik va tezkor tranzaksiyalar. 2. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, yashil FinTech ekotizimini muvaffaqiyatli shakllantirish uchun regulyativ qo‘llab-quvvatlash, texnologik infratuzilma va aholining moliyaviy savodxonligi bir vaqtda rivojlantirilishi zarur. 3. O‘zbekiston mintaqalari yashil FinTech vositalarini joriy etish uchun katta potentsialga ega, ammo buning uchun tizimli yondashuv va bosqichma-bosqich amalga oshirish strategiyasi talab etiladi. Quyidagi amaliy takliflar ishlab chiqilgan: 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki qoshida “Yashil FinTech sandbox” (sinov maydonchasi) tashkil etish, bunda yashil moliyalashtirish bo‘yicha innovatsion FinTech yechimlarni sinovdan o‘tkazish imkoniyati yaratiladi. 2. “O‘zbekiston mintaqaviy yashil kraudfanding platformasi”ni ishga tushirish, bunda har bir viloyatning yashil loyihalari taqdim etiladi va mahalliy hamda xalqaro investorlar jalb qilinadi. 3. Blokcheyn texnologiyasi asosida mintaqaviy yashil obligatsiyalar chiqarish tizimini joriy etish, tokenizatsiya orqali kichik investorlar uchun qulay sharoit yaratish. 4. Qishloq joylarda mobil to‘lov tizimlari (Payme, Click, Uzum) orqali yashil mikrokreditlar dasturini yo‘lga qo‘yish, ayniqsa suv tejovchi texnologiyalar va quyosh energiyasi qurilmalari uchun. 5. Oliy ta‘lim muassasalarida “Yashil moliya va FinTech” yo‘nalishida mutaxassislar tayyorlash dasturlarini ishlab chiqish va mintaqaviy tadbirkorlik inkubatorlarida yashil startaplarni qo‘llab-quvvatlash. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Yangi O‘zbekiston – 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida: Farmon. – Toshkent, 2022. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. 2019–2030-yillarda O‘zbekiston Respublikasining yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi to‘g‘risida: Qaror. – Toshkent, 2019. 3. United Nations Environment Programme. Green finance progress report 2024. – UNEP, 2024. – https://www.unep.org 4. Climate Bonds Initiative. Green bond market summary 2024. – CBI, 2024. – https://www.climatebonds.net 5. International Finance Corporation. Emerging market green bonds report 2023. – World Bank Group, 2023. – https://www.ifc.org 6. Macchiavello E., Siri M. Sustainable finance and FinTech: Can technology contribute to achieving environmental goals? // European Company and Financial Law Review. – 2022. – Vol. 19, No. 1. – P. 128–174. 7. Puschmann T., Hoffmann C.H., Khmarskyi V. How green FinTech can alleviate the impact of climate change // Sustainability. – 2020. – Vol. 12, No. 18. – P. 7486. 8. Raximov B.S. O‘zbekistonda raqamli moliyaviy texnologiyalarni rivojlantirish istiqbollari // Bank-moliya akademiyasi ilmiy axborotnomasi. – 2023. – № 4. – B. 78–92. 142

ESG TAMOYILLARINING O‘ZBEKISTONDA JORIY ETILISHI Isoxo‘jayeva Munira Yashnarovna, UMFT, Iqtisodiyot kafedrasi professori, Phd Yunusova Shahrizoda Aliyor qizi 2-kurs talabasi yshahrico@mail.ru Annotatsiya Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida ESG (Environmental, Social, Governance) tamoyillarining joriy etilishi, ularning zamonaviy iqtisodiyotdagi o‘rni va biznes amaliyotidagi ahamiyati tahlil qilinadi. 2025-yildagi “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi asosida mamlakatning “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish jarayoni o‘rganib chiqilgan. Tadqiqot ESGning ekologik, ijtimoiy va boshqaruv omillari orqali investitsion jozibadorlikni oshirishdagi o‘rnini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: ESG,Yashil iqtisodiyot,Ekologiya,Investitsion jozibadorlik,Global iqtisodiyot,Kompaniya Аннотация. В данной статье анализируется внедрение принципов ESG (Environmental, Social, Governance) в Республике Узбекистан, их роль в современной экономике и значимость в бизнес-практике. На основе стратегии «Узбекистан – 2030» (2025 год) изучён процесс перехода страны к «зелёной экономике». Исследование показывает роль ESG в повышении инвестиционной привлекательности через экологические, социальные и управленческие факторы. Ключевые слова: ESG (Экологические, социальные и управленческие принципы), Зеленая экономика, Экология, Инвестиционная привлекательность, Глобальная экономика, Компания. Annotation. This article analyzes the implementation of ESG (Environmental, Social, Governance) principles in the Republic of Uzbekistan, their role in the modern economy, and their significance in business practices. Based on the “Uzbekistan – 2030” strategy (2025), the study examines the country’s transition toward a “green economy.” The research highlights the role of ESG in increasing investment attractiveness through environmental, social, and governance factors. Key words: ESG (Environmental, Social, Governance principles), Green economy, Ecology, Investment attractiveness, Global economy, Company. Kirish. Bugungi kunda Global iqtisodiyotning yangi rivojlanish bosqichida faqatgina iqtisodiy o‘sish investitsiya jozibadorligi yoki moliyaviy ko‘rsatkichni o‘zi yetmaydi balki korxonalarning ekologik, ijtimoiy va boshqaruv masalalariga munosabati bilan ham belgilanmoqda. Ular orasida ESG — ekologik (E), ijtimoiy (S) va boshqaruv (G) tamoyillariga asoslangan baholash tizimi eng zamonaviy yondashuvlardan biri hisoblanadi.ESG qoidalariga amal qiladigan korxonalarni majburiyatlari quyidagicha: tabiatga yetkaziladigan turli xil zararlarni oldini olish,xodim va xaridorlarga g‘amxo‘rlik qilish, shuningdek ochiq va pok tarzda ishlash ma’suliyatini o‘z zimmasiga oladi.ESG ilk bor BMT(Birlashgan Millatlar Tashkiloti)tomonida 2004-yil “Who Cares Wins” taqdimotida qo‘llanilgan va bugungi kunga kelib dunyodagi gigant kompaniyalarda, investitsiya fondlarida va eng asosiysi bular davlat siyosatida darajasida keng qo‘llanilmoqda. Ahamiyatli jihatlaridan biri shuki:ESG hisobati haqida S&P 500 indeksida kompaniyalarning 90%dan ko‘pini yillik reytinglarni chop etadi va bu global iqtisodiyotda ESG ini o‘rni qanchalik ahamiyatga egaligini ko‘rsatadi. 143

S&P 500 bu Aqshning eng yirik kompaniyalari bilan jamlangan ro‘yxat bo‘lib,va uning tarkibida eng kuchli kompaniyalardan Apple Google Amazon Tesla kabi kompaniyalar yetakchilik qiladi.Ushbu kompaniyalar o‘z faoliyatida ESG tamoyillarini joriy etishni nafaqat korporativ madaniyatning muhim elementi, balki boshqaruvning standart me’yoriga aylantirgan. O‘zbekiston mustaqillikga erishgandan so‘ng iqtisodiyotga juda katta e’tibor boshlandi.Shu sababli iqtisodiyotning ochiqligi investitsiyalar va xalqaro birlashuv muhim strategik vazifa sivatida qaratildi.So‘ngi kunlarda O‘zbekiston iqtisodiyoti yanada jadallashdi ijtimoiy va iqtisodiy islohatlari modernizatsiyalandi.Bu borada ESG joriy etilishi O‘zbekiston uchun juda ham muhim element sifatida qaraldi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 30-yanvardagi №16-sonli Farmoni bo‘yicha –“O‘zbekiston -2030” strategiyasida “Yashil iqtisodiyotga” o‘tish haqida ta’kidlab o‘tildi.Bu masaladagi maqsadlar quyidagicha: 1. “Atrof-muhitni asrash va “yashil iqtisodiyot” yilida mamlakat rivojlanishining ustuvor yondashuvlari etib quyidagilar belgilansin: 2. Mahallalarning ekologik qiyofasini yaxshilash, koʻchalarda yashillik darajasini oshirish, ekologik jihatdan qulay va farovon yashash muhitini shakllantirish; 3. Aholining salomatligini yaxshilash, ekologik turmush tarzini shakllantirish va inson salohiyatini roʻyobga chiqarish uchun shart-sharoitlarni yaratish; 4. Tabiiy resurslarni tejash va ulardan oqilona foydalanish, ekologik barqarorlikni taʼminlash; 5. Oʻsimlik va hayvonot dunyosini asrash, koʻpaytirish va keyingi avlodga yetkazish hamda biologik xilma-xillikni saqlash; 6. “Yashil iqtisodiyot” tamoyillarini keng joriy qilish, iqtisodiyotni iqlim oʻzgarishiga moslashtirishga qaratilgan loyihalarni barqaror moliyalashtirish; 7. Respublika energobalansida qayta tiklanuvchi energiya ulushini oshirish, shu jumladan, davlat-xususiy sheriklik asosida yirik “yashil energiya” stansiyalarini barpo etish, hududlarda kichik va mikro gidroelektr stansiyalari tarmogʻini kengaytirish, aholi xonadonlarida quyosh panellarini oʻrnatishni ragʻbatlantirish va shu kabi maqsadlar ko‘zda tutilgan.Mazkur strategiya ESG prinsiplarini amaliyotda qo‘llanilishi O‘zbekiston davlat siyosatini muhim majburiyati sifatida qaralishi kerakligini ta’kidlaydi. ESG konsepsiyasining dolzarbligi va ahamiyati Hozirgi globallashuv sharoitida korxonalar faoliyatining nafaqat iqtisodiy samaradorligi, balki uning ekologik, ijtimoiy va boshqaruv jihatlariga ta’siri ham alohida e’tibor markazida turibdi. Bu shuni ko‘rsatadiki ESG (Environmental, Social, Governance) konsepsiyasi barqaror rivojlanishning muhim yo‘nalishlaridan biriga aylanib bormoqda.Sababi bu ekologiyamiz uchun juda muhim,chunki bu havo ifloslanishini oldini oladi.O‘zbekiston Global havo ifloslanishi bo‘yicha reytingi oshib bormoqda.Men o‘ylaymanki bu konsepsiya O‘zbekiston uchun 144

muhim tamoyil hisoblanadi.2024-yil natijalariga ko‘ra O‘zbekist global havo ifloslanishi reytingida 19-o‘rinni egallagan. https://www.acfa.org.sg/newsletters/2024-world-air-quality Bu natijalardan kelib chiqgan holda ESG O‘zbekiston uchun ham juda muhim. International Data Corporation tahlillariga ko‘ra, 2025 yilga kelib korxonalar tomonidan ESG tashabbuslariga ajratiladigan global xarajatlar yiliga 158 milliard AQSH dollariga yetishi kutilmoqda. Bu esa ekologik va ijtimoiy masalalarning jahon korporativ maydonida qanchalik muhim o‘rin egallayotganini ko‘rsatadi. https://www.businesswire.com/news/home/20220609005182/en/WorldwideSpending-on-ESG-Business-Services-Is-Forecast-to-Reach-%24158-Billion-in2025-According-to-IDC ESG konsepsiyasining asosiy maqsadi kompaniyaning faqat moliyaviy samaradorligini oshirish emas, balki uning faoliyati jamiyat va atrof-muhitga qanday ta’sir ko‘rsatishini baholashdir. Har bir kompaniya va ishchilar bu haqida juda yaxshu tushunchga ega bolishlari lozim.Moliyaviy foydani atrof-muhitga zarar bermagan holda, ekologiya qonun qoidalariga amal qilish va ish yuritishlari lozim. Shuningdek, atrof-muhitga zarar yetkazuvchi faoliyatning oldini olish, ijtimoiy mas’uliyatni kuchaytirish va korporativ boshqaruvni takomillashtirish kabi vazifalarni amalda ko‘rsatish kerak Shu bois ESG konsepsiyasi zamonaviy biznesning ajralmas qismi va barqaror global iqtisodiy rivojlanishning eng asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. ESG amaliyotining kengayishi va korporativ tuzilmalardagi roli Aksariyat odamlar ESG(Environmental, Social, Governance) faqatgina atrof-muhitda yoki boshqaruv masalalarida keng qo‘llaniladi deb o‘ylashadi.Biroq ESG tamoyillari korxonaning deyarli barcha bo‘limlariga tatbiq etilishi mumkin.Masalan, dastlab aloqasi yo‘qdek tuyuladigan bo‘limlar — komplayens, HR, marketing yoki ma’muriy bo‘limlar ham ESGning maqsadlariga bevosita xizmat qiladi. Misol tariqasida, komplayens xodimlari korrupsiya va moliyaviy jinoyatlarga qarshi kurash orqali ijtimoiy va ekologik jihatdan xavfsiz muhitni ta’minlaydi, HR bo‘limi esa xodimlar huquqlari va ijtimoiy mas’uliyatni nazorat qiladi. Shu tariqa, ESG tamoyillari korxonaning barcha faoliyatini birlashtiruvchi umumiy prinsipga aylanadi. O‘zbekistonda ESG ga qiziqish sezilarli darajada o‘smoqda va o‘sishi ham kerak deb o‘ylayman.” Yashil iqtisodiyot” strategiyasi esa bu qiziqishning yaqqol isboti deb o‘ylayman. Yirik korxonalarda ESG amaliyotlarini joriy etish va xalqaro ekspertlarni jalb qilish bu jarayonning aniq ifodasi bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ESGni samarali joriy qilish uchun uning mazmuni oddiy ekologik yondashuvdan ancha kengroq ekanini anglash zarur. ESG (Environmental, Social, Governance)nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilishni, balki ijtimoiy adolat, xodimlar huquqlari, shaffof boshqaruv va kompaniya obro‘sini oshirishni ham o‘z ichiga oladi. 145

Shuning uchun ESG konsepsiyasi korxonalarda faqat qo‘shimcha yoki ixtiyoriy tashabbus sifatida emas, balki har bir bo‘limning uzluksiz bo‘gliqligi sifatida qaralishi kerak. Bu yondashuv korxona ichidagi barcha jarayonlarni birbiriga bog‘lab, yagona strategik maqsadga yo‘naltiradi va natijada korporativ strategiyani yanada barqaror qiladi. ESG (Environmental, Social, Governance)ni integratsiyalashgan holda qo‘llash korxonalarga risklarni oldindan aniqlash va ularni samarali boshqarish imkonini beradi, xususan, moliyaviy, ijtimoiy va ekologik xatarlar nazoratga olinadi. Integratsiyalashgan ESG yondashuvi, korxonaning ijtimoiy mas’uliyati, xodimlarning ishga bo‘lgan motivatsiyasi va uzoq muddatli barqaror rivojlanish bularning xammasi ESG(Environmental, Social, Governance) orqali erishsa bo‘ladigan tamoyillardan biri hisoblanadi.Shu sababli ESG korxona faoliyatining markaziy tamoyili sifatida ish yuritadi. Environmental, Social, Governance (ESG) tamoyillari va ularning O‘zbekiston iqtisodiyotida amaliyoti Ekologik yo‘nalish bo‘yicha mamlakat qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda. So‘nggi yillarda quyosh va shamol elektr stansiyalari ishga tushirilgan bo‘lib, ular mamlakat energiya balansining sezilarli qismini ta’minlaydi va karbon chiqindilarini kamaytirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, chiqindilarni qayta ishlash tizimi kengaytirilib, shahar va sanoat hududlarida chiqindilarni ajratish va qayta ishlash jarayoni yo‘lga qo‘yilmoqda. Suv resurslarini boshqarishning raqamlashtirilgan modellari tatbiq etilib, tomchilatib sug‘orish, meliorativ loyihalar va suv tejovchi texnologiyalar orqali resurslardan samarali foydalanish ta’minlanmoqda. Korxonalarda “yashil sertifikat” tizimiga talabning kuchayishi esa ekologik mas’uliyatni korporativ amaliyotga integratsiya qilishga xizmat qilmoqda va bu yo‘nalish mamlakatning “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish strategik maqsadi bilan mos keladi. Ijtimoiy komponent esa xodimlar, iste’molchilar va mahalliy hamjamiyat manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Korxonalarda xodimlarning mehnat sharoitlarini yaxshilash, texnika xavfsizligini oshirish, kasbiy tayyorgarlik va malaka oshirish dasturlarini joriy etish bilan birga, gender tengligi va inklyuzivlik siyosati ham faol amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, iste’molchilarning manfaatlarini himoya qilish va mahsulot sifatini ta’minlash, shuningdek, mahalliy jamoalar uchun maktablar, tibbiyot punktlari va infratuzilma loyihalarini amalga oshirish orqali ijtimoiy barqarorlikni oshirishga e’tibor qaratilmoqda. Bu jarayon korxonalarning ijtimoiy mas’uliyatini kuchaytiradi va ular uchun ichki barqarorlik hamda xalqaro obro‘ni mustahkamlaydi. Korporativ boshqaruv tizimi esa shaffoflik, hisobdorlik va risklarni boshqarish bo‘yicha islohotlarni o‘z ichiga oladi. Kompaniyalarda moliyaviy va operatsion faoliyatni shaffof hisobot berish, raqamlashtirilgan audit tizimlarini joriy etish, korrupsiyaga qarshi mexanizmlarni kuchaytirish va aktsiyadorlar oldida hisobdorlikni oshirish amaliyotlari yo‘lga qo‘yilgan. Boshqaruvning samarali bo‘lishi investor ishonchini oshiradi va ESG tizimining amaliy natijalarini kuchaytiradi. Shu bilan birga, ESG talablariga 146

moslashgan korxonalar xorijiy investitsiyalarni ko‘proq jalb qilmoqda, “yashil obligatsiyalar” bozorining rivojlanishi iqtisodiy samaradorlikni oshirmoqda va xalqaro moliya institutlari O‘zbekistonda ESG loyihalariga grant va kreditlarni kengaytirgan. ”Yashil iqtisodiyot va ESG: O‘zbekistonning rivojlanish yo‘li” Tahlil asosida O‘zbekistonda ESG tamoyillarining joriy etilishi quyidagi asosiy natijalarni ko‘rsatadi. Birinchidan, ekologik yo‘nalishda mamlakat qayta tiklanuvchi energiya manbalarini kengaytirish, chiqindilarni qayta ishlash tizimini rivojlantirish va suv resurslarini raqamlashtirish orqali atrof-muhit xavfsizligini ta’minlamoqda. Bu jarayon O‘zbekistonning “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish strategik maqsadlari bilan uyg‘unlashadi va mamlakatning ekologik barqarorligini oshiradi. Ikkinchidan, ijtimoiy komponent xodimlar salomatligi va mehnat sharoitlarini yaxshilash, gender tengligini ta’minlash, iste’molchilar manfaatlarini himoya qilish hamda mahalliy jamoalarni qo‘llab-quvvatlash orqali korxonalarning ichki barqarorligini va jamiyatdagi obro‘sini kuchaytiradi. Bu esa korporativ ijtimoiy mas’uliyatning samaradorligini oshiradi. Uchinchidan, korporativ boshqaruv tizimining takomillashuvi — shaffoflikni kuchaytirish, raqamlashtirilgan audit va korrupsiyaga qarshi mexanizmlarni joriy etish, aktsiyadorlar oldida hisobdorlikni oshirish — investor ishonchining oshishiga olib keladi va ESGning umumiy samaradorligini mustahkamlaydi. Shuningdek, ESG tamoyillariga moslashgan korxonalar xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda ustunlikka ega bo‘ladi, “yashil obligatsiyalar” bozorining rivojlanishi esa iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Xalqaro moliya institutlari tomonidan ESG loyihalariga grant va kreditlarning ko‘payishi ham bu jarayonni qo‘llab-quvvatlaydi. Natijada, ESG tamoyillari O‘zbekiston iqtisodiyotida nafaqat ekologik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, balki korporativ boshqaruvni takomillashtirish, investitsion jozibadorlikni oshirish va xalqaro raqobatbardoshlikni mustahkamlashda strategik vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Xulosa. Iqtisodiyotning rivojlanishi yoki samamrali foyda berishi faqatgina moliyaviy tamoyil bilan bog‘liq emas.Bu mavzuda har tomonlama o‘ylab chiqish kerak.Ekologik jihatdan,boshqaruv jihatdan.Bularning hammasi ESG(Environmental, Social, Governance) da jamlangan. Ekologik komponent. Ijtimoiy omil. Boshqaruv komponenti .Bular hammasi bir biriga uzviy bog‘liq va bu tamoyillarni barchasi iqtisodiy rivojlanishni oltin kaliti. Umuman olganda, ESG tamoyillari O‘zbekiston iqtisodiyotida barqaror rivojlanish, ekologik himoya, ijtimoiy adolat va investitsion jozibadorlikni mustahkamlashda strategik vosita sifatida ajralib turadi. Shu sababli ularni har bir korxona faoliyatining ajralmas qismi sifatida tatbiq etish zarur, bu esa mamlakatning uzoq muddatli barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: https://gov.uz/oz 147

https://lex.uz/uz/ https://www.spglobal.com/spdji/en/indices/equity/sp-500/#overview https://www.businesswire.com/ https://www.acfa.org.sg/ https://www.spot.uz/ru/ https://www.gazeta.uz/ru/ https://www.idc.com/ RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA SOG‘LOMLASHTIRISH JARAYONLARINI BOSHQARISHNING INNOVATSION MEXANIZMLARI Gulnoza Haqberdiyeva Mirzaqulovna Buxoro innovatyilar universiteti magistranti Annotatsiya. Maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida maktabgacha ta’lim tizimida sog‘lomlashtirish jarayonlarini ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv tamoyillari asosida tashkil etish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotda elektron salomatlik pasporti, xodimlarning ish samaradorligini baholovchi KPI tizimi va raqamli monitoring platformalarini joriy etishning tashkiliy-boshqaruv mexanizmlari yoritilgan. Taklif etilayotgan innovatsion yechimlar boshqaruv shaffofligini ta’minlash, bolalar kasallanishini kamaytirish hamda inson kapitalini rivojlantirishga yo‘naltirilgan investitsiyalar samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Maktabgacha ta’lim, raqamli iqtisodiyot, sog‘lomlashtirish menejmenti, elektron salomatlik pasporti, raqamli monitoring, innovatsion boshqaruv, inson kapitali. Аннотация. В статье исследуются вопросы организации оздоровительных процессов в системе дошкольного образования на основе принципов управления, основанных на данных, в условиях цифровой экономики. В исследовании освещены организационно-управленческие механизмы внедрения электронного паспорта здоровья, системы KPI для оценки эффективности работы сотрудников и платформ цифрового мониторинга. Предлагаемые инновационные решения служат обеспечению прозрачности управления, снижению детской заболеваемости и повышению эффективности инвестиций, направленных на развитие человеческого капитала. Ключевые слова: Дошкольное образование, цифровая экономика, управление оздоровлением, электронный паспорт здоровья, цифровой мониторинг, инновационное управление, человеческий капитал. Abstract. The article examines the issues of organizing health improvement processes in the preschool education system based on data-driven management principles in the context of the digital economy. The study highlights the organizational and managerial mechanisms for implementing electronic health passports, a KPI system for assessing employee performance, and digital monitoring platforms. The proposed innovative solutions will serve to ensure transparency in management, reduce childhood morbidity, and increase the efficiency of investments aimed at human capital development. Keywords: Preschool education, digital economy, health management, electronic health passport, digital monitoring, innovative management, human capital. Kirish. Raqamli iqtisodiyot sharoitida inson kapitalini rivojlantirish davlat strategiyasining ustuvor yo‘nalishiga aylanib borar ekan, uning poydevori 148

hisoblangan maktabgacha ta’lim tizimini modernizatsiya qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy boshqaruv fanida maktabgacha ta’lim tashkiloti shunchaki ta’lim beruvchi muassasa emas, balki bolaning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy salomatligini ta’minlovchi yaxlit ekotizim sifatida qaralmoqda. Biroq, an’anaviy boshqaruv uslubida sog‘lomlashtirish ishlari ko‘pincha qog‘ozbozlikka asoslangan, tarqoq va stixiyali xarakterga ega bo‘lib, bu jarayonning samaradorligini pasaytiradi. Shu bois, bugungi kunning talabi sog‘lomlashtirish jarayonlarini “Data-driven management”, ya’ni ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv tamoyillari asosida raqamlashtirish va innovatsion mexanizmlarni joriy etishdan iboratdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish jarayonini samarali boshqarish bevosita rahbarning strategik yondashuvi, valeologik kompetensiyasi va tashkilotchilik mahoratiga bog‘liq bo‘lib, raqamli muhitda rahbarning funksiyasi nazorat qiluvchi inspektordan jarayonlarni muvofiqlashtiruvchi va optimallashtiruvchi fasilitatorga o‘zgarishi lozim. Bu o‘zgarish tashkilotda sog‘lomlashtirish ishlarini rejalashtirishdan tortib, natijalarni monitoring qilishgacha bo‘lgan barcha bosqichlarni qamrab oluvchi elektron salomatlik menejmenti tizimini yaratishni taqozo etadi. Asosiy qism. Sog‘lomlashtirish jarayonlarini boshqarishning eng samarali innovatsion mexanizmlaridan biri bu Elektron salomatlik pasporti tizimining joriy etilishidir. An’anaviy usulda bolalarning rivojlanish ko‘rsatkichlari, jumladan, bo‘y, vazn va kasallanish tarixi qog‘oz jurnallarda qayd etilib, ularni tahlil qilish va dinamikasini kuzatish katta vaqt talab qilar edi. Elektron salomatlik pasporti tizimi esa har bir bola bo‘yicha individual ma’lumotlar bazasini shakllantirish, ularni real vaqt rejimida yangilash va avtomatik tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu raqamli platforma yiliga ikki marotaba o‘tkaziladigan antropometrik o‘lchov natijalarini tizimga kiritish va sun’iy intellekt algoritmlari yordamida bolaning rivojlanish indeksini Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti standartlariga nisbatan avtomatik baholash imkoniyatini yaratadi. Agar og‘ishlar aniqlansa, tizim tibbiyot xodimi va rahbarning shaxsiy kabinetiga signal yuboradi, bu esa erta korreksion ishlarni boshlashga zamin yaratadi. Bundan tashqari, bolalarning davomati va kasallik sabablari ERP tizimlari orqali monitoring qilinadi, bu rahbar va tibbiyot xodimlariga qog‘ozbozlikdan xalos bo‘lib, epidemiologik vaziyatni onlayn kuzatish, kasalliklar mavsumiyligini prognoz qilish va profilaktik choralarni oldindan rejalashtirish imkonini beradi. Tizim har bir bolaning sog‘liq guruhi, allergik reaksiyalari va parhez talablarini inobatga olgan holda, unga moslashtirilgan ovqatlanish va jismoniy yuklama rejasini shakllantirishga yordam beradi. Sog‘lomlashtirish jarayonlarini boshqarishdagi asosiy muammolardan biri bu tibbiyot xodimlari va pedagoglar faoliyatidagi tarqoqlikdir. Raqamli texnologiyalar ushbu ikki soha vakillarini yagona axborot makonida birlashtirish orqali integratsiyani ta’minlashning samarali vositasi hisoblanadi. Taklif etilayotgan innovatsion modelda Tibbiy-pedagogik konsilium faoliyati raqamli 149

platforma asosida tashkil etiladi. Masalan, ertalabki qabul jarayonida hamshira tomonidan aniqlangan ma’lumotlar, xususan, bolaning kayfiyati, tana harorati yoki shikoyatlari planshet orqali tizimga kiritiladi va shu zahotiyoq guruh tarbiyachisining mobil ilovasiga bildirishnoma shaklida boradi. Bu tarbiyachiga kun davomida o‘sha bolaga nisbatan individual yondashuvni, masalan, yuklamani kamaytirish yoki ko‘proq suyuqlik ichirishni qo‘llash imkonini beradi. Shuningdek, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining samaradorligini oshirishda ham raqamli integratsiya muhim o‘rin tutadi. Metodist va hamshira hamkorlikda mashg‘ulotlarning fiziologik yuklama egri chizig‘ini monitoring qiladilar. Bunda xronometraj va pulsometriya natijalari raqamli dasturga kiritilib, mashg‘ulotning motor zichligi avtomatik hisoblanadi. Agar ko‘rsatkichlar me’yordan og‘sa, ya’ni yuklama haddan tashqari yuqori bo‘lsa, tizim jismoniy tarbiya yo‘riqchisiga mashg‘ulot tuzilishini o‘zgartirish bo‘yicha metodik tavsiyalarni generatsiya qiladi. Bu yondashuv ta’lim jarayonini bolaning salomatligiga zarar yetkazmagan holda tashkil etishni kafolatlaydi. Raqamli iqtisodiyotda har qanday jarayonning samaradorligi aniq o‘lchanadigan ko‘rsatkichlar, ya’ni KPI bilan baholanishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida xodimlarni moddiy rag‘batlantirish tizimini isloh qilish va uni Salomatlik indeksi bilan bog‘lash innovatsion boshqaruvning muhim elementidir. Tadqiqot doirasida ishlab chiqilgan mexanizmga ko‘ra, tarbiyachi va tibbiyot xodimlarining ish haqi ustamalarini belgilashda guruhdagi bolalarning davomat ko‘rsatkichlari va kasallanish dinamikasi asosiy mezon sifatida olinadi. Raqamli tizim har oy yakunida avtomatik ravishda har bir guruhning salomatlik reytingini tuzadi. Agar guruhda kasallanish ko‘rsatkichi o‘tgan davrga nisbatan pasaygan bo‘lsa va bolalarning jismoniy rivojlanishida ijobiy dinamika kuzatilsa, mas’ul xodimlar moddiy rag‘batlantiriladi. Bu tizim xodimlarda bolalar salomatligi uchun shaxsiy javobgarlik va manfaatdorlik hissini shakllantiradi, tarbiyachi va tibbiyot xodimi o‘rtasidagi raqobatni hamkorlikka aylantiradi hamda kasallanishning kamayishi hisobiga iqtisodiy tejamkorlikni ta’minlaydi. Kasallanishning kamayishi ota-onalarning dori-darmon xarajatlarini va davlatning kasallik varaqalari uchun to‘lovlarini qisqartiradi, bu esa inson kapitaliga kiritilgan investitsiyaning qaytimini oshiradi. Bolalar salomatligini ta’minlashning fundamental asoslaridan biri bu to‘g‘ri ovqatlanish va kun tartibini fiziologik me’yorlarga moslashtirishdir. Raqamli boshqaruv tizimi oziq-ovqat xavfsizligini XASP tamoyillari asosida nazorat qilish imkonini beradi. Elektron menyu moduli orqali bolalarning yosh ehtiyojlari va mavsumiy xususiyatlardan kelib chiqqan holda, kaloriyasi va vitaminlarga boyligi bo‘yicha muvozanatlashgan taomnoma tuziladi. Bundan tashqari, raqamli platformalar ota-onalar bilan muloqotda shaffoflikni ta’minlaydi. Ota-onalar maxsus mobil ilova yoki Telegram-bot orqali farzandining kunlik menyusi, tayyor taomlarning fotosuratlari va iste’mol qilish darajasi haqida vizual ma’lumot oladilar. Bu esa tashkilot va oila hamkorligini yangi bosqichga olib chiqib, otaonalarning ta’lim muassasasiga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Boshqaruvning yana 150

bir innovatsion jihati bu o‘quv-tarbiya jarayonini bolaning biologik ritmlariga moslashtiruvchi Oltin soatlar qoidasining joriy etilishidir. Ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, bolalarning aqliy ishchanlik qobiliyati soat to‘qqizdan o‘n birgacha va o‘n beshdan o‘n olti o‘ttizgacha bo‘lgan oraliqlarda eng yuqori cho‘qqiga chiqadi. Raqamli jadval tuzish dasturlari aqliy yuklamalarni aynan shu vaqtlarga avtomatik joylashtirish, pasayish davrlarida esa yengil o‘yin va harakatli faoliyatni rejalashtirish imkonini beradi. Bu yondashuv bolalarda surunkali charchoq va nevrozlarning oldini olishda yuqori samara beradi. Xulosa. Raqamli iqtisodiyot sharoitida maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sog‘lomlashtirish jarayonlarini boshqarishning innovatsion mexanizmlari bu davr talabi va zaruratidir. Data-driven management tamoyiliga o‘tish, Elektron salomatlik pasportini joriy etish va xodimlarni KPI asosida rag‘batlantirish nafaqat boshqaruv samaradorligini oshiradi, balki bolalar salomatligini mustahkamlash orqali millat genofondini asrashga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, rahbarning tashkilotchilik mahorati zamonaviy raqamli vositalar bilan uyg‘unlashganda, maktabgacha ta’lim tashkiloti nafaqat ta’lim maskaniga, balki bolaning jismoniy va ruhiy kamoloti uchun xavfsiz va rivojlantiruvchi muhitga aylanadi. Kelgusida ushbu tajribani respublika miqyosida ommalashtirish va yagona milliy raqamli sog‘lomlashtirish platformasini yaratish maqsadga muvofiqdir. Foydalalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Qodirova F.R., Toshpo‘latova Sh.Q., A’zamova M.N. Maktabgacha pedagogika: Darslik. – Toshkent: Tafakkur, 2019. – 186 b. 2. Sodiqova Sh.A. Maktabgacha pedagogika: Darslik. – Toshkent: Tafakkur bo‘stoni, 2013. – 288 b. 3. Usmonxo‘jayev T.S., Xo‘jayev F., Xo‘jayeva M. Bolalar bog‘chasida jismoniy tarbiya: O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Ilm-Ziyo, 2006. – 120 b. 4. Волошина Л.Н. Организация здоровьесберегающего пространства: Дошкольное воспитание. – 2004. – №1. – С. 114-117. 5. Gulyamov S.S., Ayupov R.H., Abdullayev O.M. Raqamli iqtisodiyot: O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2020. – 368 b. 6. Jo‘rayev R.H., Turg‘unov S.T. Ta’lim menejmenti: Darslik. – Toshkent: Vorisnashriyot, 2012. – 264 b. PROGRAMMALASHTIRILGAN O`QITISH MASHINASI Daminova Sevinch Tuychi qizi, O‘zMPU Boshlang‘ich ta’lim yonalishi 3- bosqich talabasi. daminovasevinch6@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqola mashinali programmalashtirilgan ta’limning pedagogik ahamiyatini, o‘quv jarayonini samarali boshqarishdagi rolini va o‘quvchilarni mustaqil, tizimli, ijodiy va mantiqiy fikrlashga yo‘naltirish imkoniyatlarini ilmiy jihatdan tahlil qiladi. Kalit so‘zlar: Mashinali ta’lim, programmalashtirilgan ta’lim, pedagogik jarayon, mustaqil faoliyat, o‘quv jarayoni 151

Аннотация. В статье анализируется педагогическая значимость машинного программированного обучения, его роль в эффективном управлении учебным процессом и возможности направлять учащихся к самостоятельному, структурированному, творческому и логическому мышлению. Ключевые слова: Машинное обучение, программированное обучение, педагогический процесс, самостоятельная деятельность, учебный процесс Annotation. This article analyzes the pedagogical significance of machine-based programmed learning, its role in effectively managing the learning process, and its potential to guide students toward independent, structured, creative, and logical thinking. Keywords: Machine-based learning, programmed learning, pedagogical process, independent activity, learning process. Kirish. Bugungi zamon ta’limida mashinali programmalashtirilgan ta’limning roli tobora ortib bormoqda. Kompyuter texnologiyalari o‘quv jarayonini samarali boshqarish, o‘quvchilarni mustaqil faoliyatga yo‘naltirish va bilim olish jarayonini interaktiv, qiziqarli va mantiqiy qilish imkoniyatini yaratadi. Shu sababli ushbu mavzu pedagogika va axborot texnologiyalari sohasida dolzarb hisoblanadi. Maqolaning maqsadi - mashinali programmalashtirilgan ta’limning pedagogik ahamiyatini, uning o‘quv jarayonidagi rolini tahlil qilish va o‘quvchilarning mustaqil, tizimli, ijodiy va mantiqiy fikrlashini rivojlantirish imkoniyatlarini aniqlashdir. Maqolaning vazifalari quyidagilardan iborat: Mashinali programmalashtirilgan ta’limning pedagogik mohiyatini o‘rganish; O‘quv jarayonida kompyuter texnologiyalarini qo‘llash imkoniyatlarini tahlil qilish; O‘quvchilarning mustaqil va ijodiy faoliyatini rivojlantirishdagi ta’sirini ko‘rsatish; Programmalashtirilgan ta’lim orqali bilim olish jarayonining samaradorligini oshirish yo‘llarini aniqlash; Ta’lim jarayonida mashina yordamida ishlashning ijobiy va salbiy jihatlarini o‘rganish. Shu bilan birga, maqola o‘quvchilarning yangi bilim va ko‘nikmalarini mustaqil o‘zlashtirish, ularni nazorat qilish va ijodiy faoliyatga jalb qilish jarayonini ham yoritadi. Ushbu tadqiqot zamonaviy ta’lim jarayonida kompyuter texnologiyalarini qo‘llashning pedagogik imkoniyatlarini kengroq tushunishga yordam beradi. Mashinali programmalashtirilgan ta’lim — bu o‘quv jarayonini kompyuter texnologiyalari yordamida tashkil etishning samarali shakli bo‘lib, u o‘quvchilarning mustaqil, tizimli va ijodiy faoliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bunday ta’limning asosiy vazifasi o‘quv jarayonini boshqarish, o‘quvchilarning bilim darajasini nazorat qilish va o‘quv materialini o‘zlashtirish darajasini o‘qituvchiga vaqtida yetkazishdir. 152

Mashinali ta’limning afzalliklaridan biri shundaki, u o‘quvchilarning individual imkoniyatlarini hisobga olib, ularni mustaqil faoliyatga yo‘naltiradi. Masalan, matematik amallarni o‘rganishda kompyuter yordamida vizual ko‘rsatmalar, interaktiv mashqlar va didaktik o‘yinlar orqali o‘quvchilarni qiziqtirish mumkin. Bu nafaqat bilimni tezroq o‘zlashtirishga, balki mantiqiy fikrlash va tahliliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga ham yordam beradi. Mashinali programmalashtirilgan ta’lim algoritmlarga asoslanadi. O‘quv dasturi har bir bosqichda aniq ko‘rsatmalar va teskari aloqa imkoniyatini beradi. Bu orqali o‘quvchilar o‘z xatolarini aniqlab, ularni tuzatish yo‘llarini o‘rganadilar. Shunday qilib, ta’lim jarayoni o‘quvchining faolligi bilan chambarchas bog‘lanadi, u o‘z bilimini mustahkamlash bilan birga, yangi ko‘nikmalarni ham shakllantiradi. Mashinali ta’limning yana bir muhim jihati - turli fanlarni o‘rganishda qo‘llanilishi. Masalan: Matematika va fizika: arifmetik va geometrik masalalarni vizual tarzda o‘rganish, laboratoriya ishlari va eksperimentlarni simulyatsiya qilish; Biologiya va botanika: o‘simliklar va hayvonlarning tuzilishi, tabiiy jarayonlarni modellashtirish; Kimyo: reaksiyalar va texnologik jarayonlarni virtual laboratoriya yordamida o‘rganish; Geografiya va tarix: xaritalar, hududlar va tarixiy voqealarni vizual tarzda tahlil qilish. Shuningdek, mashinali ta’lim o‘quvchilarning o‘zini nazorat qilish, xatolarini aniqlash va to‘g‘rilash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu esa ularning mustaqil ijodiy va mantiqiy fikrlashini shakllantirishga xizmat qiladi. Programmalashtirilgan ta’limning pedagogik samaradorligi o‘qituvchining faoliyati bilan birga oshadi. Kompyuter faqat vosita bo‘lib, o‘quvchilarning bilim va axloqiy fazilatlarini shakllantirishda asosiy rolni o‘qituvchi o‘ynaydi. O‘qituvchi o‘z tajribasi va pedagogik yondashuvi orqali o‘quvchilarni to‘g‘ri yo‘naltiradi, ularda mehnatsevarlik, intizom va mas’uliyat kabi fazilatlarni rivojlantiradi. Mashinali ta’lim jarayonida o‘quv materialining tushunarli va yosh xususiyatlariga mos bo‘lishi muhimdir. Har bir o‘quvchi muvaffaqiyatli ishlashi uchun materialni vizual va interaktiv shaklda taqdim etish, o‘quvchilarning oldingi bilim darajasi va psixologik imkoniyatlarini hisobga olish talab etiladi. Bu prinsiplar amalga oshirilganda mashinali ta’lim nafaqat bilim berish, balki shaxsning faolligini oshirish, ijodiy va tizimli fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shunday qilib, mashinali programmalashtirilgan ta’lim nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini, ijodiy izlanishlarini, nazorat va o‘zini baholash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Bu jarayon maktab pedagogikasi uchun zamonaviy va dolzarb bo‘lib, ularning kelajakda samarali va mustaqil shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. 153

Xulosa qilib aytganda, mashinali programmalashtirilgan ta’lim pedagogik jarayonda muhim rol o‘ynaydi. U o‘quvchilarning mustaqil, tizimli va ijodiy faoliyatini rivojlantiradi, ularni mantiqiy fikrlash va nazorat ko‘nikmalariga o‘rgatadi. Kompyuter texnologiyalari yordamida tashkil etilgan ta’lim jarayoni o‘quvchilarning bilim darajasini yaxshilash, o‘zini baholash va xatolarini tuzatish imkonini beradi.Mashinali ta’lim nafaqat o‘quv jarayonini boshqaradi, balki o‘quvchilarning qiziqishlarini uyg‘otadi, interaktiv mashqlar va didaktik o‘yinlar orqali bilimlarni tezroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Shuningdek, fanlararo integratsiya imkoniyatlarini kengaytiradi, masalan, matematikadan biologiyaga, tarixdan geografiyaga bo‘lgan mavzularni bir tizimda o‘rganish imkonini beradi. Ta’lim jarayonida kompyuter va programmalashtirilgan metodlarni qo‘llash o‘quvchilarning ijodiy izlanishlari va mustaqil faoliyatini rag‘batlantiradi, ularni mas’uliyatli va mehnatsevar shaxs sifatida shakllantiradi. Shu bilan birga, o‘qituvchining pedagogik rahbarligi, tajribasi va yo‘naltirishi mashinali ta’limning samaradorligini oshiradi.Mashinali programmalashtirilgan ta’limning pedagogik yondashuvi o‘quvchilarning faolligi va individual imkoniyatlarini hisobga olgan holda tashkil etilganda eng samarali natijalarni beradi. Bu esa, o‘z navbatida, ularning kelajakdagi bilim olish, ijodiy va tizimli fikrlash, muammolarni mustaqil hal etish qobiliyatlarini shakllantiradi. Shunday qilib, mashinali programmalashtirilgan ta’lim zamonaviy pedagogik jarayonning ajralmas qismi bo‘lib, u nafaqat bilim berish, balki shaxs kamoloti, ijodiy va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladi. Ta’limdagi zamonaviy texnologiyalar bilan birlashtirilgan programmalashtirilgan mashinali ta’lim o‘quvchilarning mustaqil, faol va bilimdon shaxs sifatida shakllanishini ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mavlonova P.A., Normurodova B., Rahmonqulova N. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. T.: «Fan», 2007. 2. Yo‘ldoshev J. va Yo‘ldosheva F., Yo‘ldosheva G. Interfaol ta'lim sifat kafolati. -T., 2009. 3.w.w.w.ziyonet.uz. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA ZAMONAVIY AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING AHAMIYATI Xamzayeva Mavjuda Nematovna, Toshkent gumanitar fanlar universiteti o‘qituvchisi xamzayevamavjuda@gmail.com Annotatsiya. Raqamli iqtisodiyot global iqtisodiy rivojlanishning muhim bosqichi bo‘lib, u axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng qo‘llanilishi orqali ishlab chiqarish, moliya, savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarini modernizatsiya qilishga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalarni joriy etish natijasida biznes jarayonlari avtomatlashtiriladi, ma’lumotlar almashinuvi tezlashadi va boshqaruv samaradorligi oshadi. Shuningdek, elektron tijorat, raqamli to‘lov tizimlari va sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi iqtisodiyotning 154

innovatsion o‘sishini ta’minlaydi. Shu sababli raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish zamonaviy jamiyat taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, axborot texnologiyalari, elektron tijorat, raqamli to‘lov tizimlari, innovatsiya, sun’iy intellekt. Аннотация. Цифровая экономика является важным этапом глобального экономического развития, которая способствует модернизации производства, финансов, торговли и сферы услуг за счет широкого применения информационно-коммуникационных технологий. В результате внедрения цифровых технологий автоматизируются бизнеспроцессы, ускоряется обмен данными и повышается эффективность управления. Также развитие электронной коммерции, цифровых платежных систем и технологий искусственного интеллекта обеспечивает инновационный рост экономики. Поэтому развитие цифровой экономики является одним из приоритетных направлений развития современного общества. Ключевые слова: цифровая экономика, информационные технологии, электронная коммерция, цифровые платежные системы, инновации, искусственный интеллект. Abstract. The digital economy is an important stage of global economic development that serves to modernize the production, financial, trade, and service sectors through the widespread use of information and communication technologies. As a result of the implementation of digital technologies, business processes are automated, data exchange is accelerated, and management efficiency increases. Furthermore, the development of e-commerce, digital payment systems, and artificial intelligence technologies ensures innovative economic growth. Therefore, the development of the digital economy is one of the priority directions for the development of modern society. Keywords: digital economy, information technology, e-commerce, digital payment systems, innovation, artificial intelligence. Kirish. Bugungi kunda jahon iqtisodiyoti jadal sur’atlarda raqamli transformatsiya jarayonini boshdan kechirmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi natijasida iqtisodiy munosabatlar shakli, biznes yuritish usullari va boshqaruv mexanizmlari tubdan o‘zgarib bormoqda. Raqamli iqtisodiyot nafaqat yangi texnologiyalarni qo‘llashni, balki iqtisodiy jarayonlarni samarali tashkil etish, ma’lumotlardan oqilona foydalanish va innovatsion rivojlanishni ta’minlashni ham anglatadi. Raqamlashtirish jarayoni davlat boshqaruvi, bank-moliya tizimi, ta’lim, sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarida yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Shu sababli raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish zamonaviy iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Asosiy qism. Raqamli iqtisodiyot tushunchasi. Raqamli iqtisodiyot - bu iqtisodiy faoliyatda raqamli texnologiyalar, internet tarmoqlari va elektron platformalardan keng foydalanishga asoslangan iqtisodiy tizimdir. Unda ma’lumotlar muhim resurs sifatida qaraladi va iqtisodiy qarorlar qabul qilishda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Raqamli iqtisodiyotning asosiy tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi: • elektron tijorat • raqamli to‘lov tizimlari • elektron hukumat 155

• bulutli texnologiyalar • sun’iy intellekt • katta ma’lumotlar (Big Data) Ushbu elementlar iqtisodiy jarayonlarni tezlashtirish va samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Raqamli texnologiyalarning iqtisodiyotdagi o‘rni Raqamli texnologiyalar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarini avtomatlashtirish orqali mehnat unumdorligini oshiradi. Masalan, korxonalarda elektron boshqaruv tizimlaridan foydalanish resurslarni tejash va xarajatlarni kamaytirishga imkon beradi. Elektron tijoratning rivojlanishi esa bozor chegaralarini kengaytirib, iste’molchilar uchun qulaylik yaratadi. Internet orqali savdo qilish tadbirkorlikni rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Bank-moliya sohasida ham raqamli texnologiyalar muhim rol o‘ynamoqda. Onlayn banking, mobil to‘lovlar va raqamli moliyaviy xizmatlar iqtisodiy operatsiyalarni tez va xavfsiz amalga oshirish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyotning afzalliklari: Raqamli iqtisodiyotning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat: • iqtisodiy samaradorlikning oshishi • boshqaruv jarayonlarining soddalashuvi • yangi ish o‘rinlarining yaratilishi • innovatsion rivojlanishning tezlashuvi • xizmatlar sifatining yaxshilanishi Shuningdek, raqamlashtirish korrupsiyani kamaytirish va iqtisodiy jarayonlarning shaffofligini ta’minlashga ham yordam beradi. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi: So‘nggi yillarda O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Elektron hukumat tizimi, onlayn davlat xizmatlari, raqamli bank xizmatlari va elektron to‘lov tizimlari keng joriy etilmoqda. Davlat tomonidan axborot texnologiyalari infratuzilmasini rivojlantirish, ITsohani qo‘llab-quvvatlash va raqamli savodxonlikni oshirish bo‘yicha turli dasturlar amalga oshirilmoqda. Bu esa iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot zamonaviy iqtisodiy rivojlanishning muhim omili hisoblanadi. Axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish iqtisodiy jarayonlarni optimallashtirish, boshqaruv sifatini oshirish va raqobatbardoshlikni ta’minlashga yordam beradi. Kelajakda raqamli texnologiyalarni yanada keng joriy etish iqtisodiyotning barcha sohalarida innovatsion rivojlanishni ta’minlab, barqaror iqtisodiy o‘sishga zamin yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmoni. 156

2. Tapscott D. The Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked Intelligence. — New York: McGraw-Hill, 1996. 3. Negroponte N. Being Digital. — New York: Alfred A. Knopf, 1995. 4. Laudon K., Laudon J. Management Information Systems. — Pearson Education, 2020. 5. O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi materiallari 6. OECD. Digital Economy Outlook. — Paris, 2020. 7. Turban E., Pollard C., Wood G. Information Technology for Management. — Wiley, 2018. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA INGLIZ TILINI O‘YINLAR ORQALI O‘RGATISH Ruzmetova D.A., UzDJT universiteti (PhD) dosenti, druzmetova_1974@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada boshlang‘ich ta’limda chet til o‘qitish samaradorligini oshirish, shuningdek, o‘quvchilarni ruhan tetik jismonan sog‘lom rivojlanishida, hamda atrofdagilar bilan ijtmoiy munosabatlarni shakllantirishda muhim bo‘lgan ta’limiy oyinlarning ahamiyati haqida ma'lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: rolli o‘yinlar, amaliy mashg‘ulotlar, muhit yaratish, imo-ishoralar, qo‘shiq va she'rlar, yuz ifodalari, hidlab va ta’tib o‘rganish. Abstract. This article is about the importance of educational games, which are important for increasing the effectiveness of foreign language teaching in primary education, as well as for the healthy development of students mentally and physically, as well as for the formation of social relations with others. Key words: role-play, hands-on activities, environment creation, gestures, songs and poems, facial expressions, smell and taste learning. Аннотация. В данной статье говорится о значении обучающих игр, которые имеют важное значение для повышения эффективности обучения иностранному языку в начальной школе, а также для здорового умственного и физического развития учащихся, а также для формирования социальных отношений с другие. Ключевые слова: ролевая игра, практическая деятельность, создание среды, жесты, песни и стихи, мимика, обучение запаху и вкусу. Kirish. Hozirgi kunda davlat ta’lim standartlari talablarining maqsadi mamlakatda o‘tkazilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni, xorijiy mamlakatlar ilg‘or tajribasi hamda ilm-fan yutuqlari va zamonaviy kommunikativ texnologiyalarni inobatga olgan holda boshlang‘ich ta'limdan yoshlarni ma'nan mukammal va intellektual rivojlangan shaxsni tarbiyalashdir. Demak aynan boshlang‘ich ta’lim yoshida o‘quvchilarining organgan bilimi ajdodlarimiz aytganidek “toshga bitilishi” bejis emas ekan. Shu nuqtai nazardan kelib chiqqan holda xorijiy tillarni ham boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilariga erta yoshida o‘rgatish til ko‘nikma va malakalarining oson o‘zlashtirishiga sabab bo‘lar ekan. Ayniqsa ushbu bilim, ko‘nikma, malakalar turli o‘yin va ta’limiy faoliyatlar orqlali singdirib borilsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari xoirijiy tilllarni o‘z ona tilisi kabi tabiiy tarzda rivojlantirib boradi. 157

Mamlakatimizda aholi o‘rtasida xorijiy tillarni o‘rganishni ommalashtirishga katta e’tibor qaratilgani bois maktab, litsey, kollej o‘quvchilari va oliy ta’lim muassasasi talabalariga, balki boshlang‘ich ta’limda ham chet tilni, xususan, ingliz tilini o‘rgatish yo‘lga qo‘yilgan. Xorijlik olimlarimiz tomonidan til o‘rganishning yosh davrlariga bog‘liq ravishda har bir bosqich uchun alohida maxsus mashgulotlar turlari ishlab chiqilgan. Psixologlarning fikricha [Vygotskiy, L.S., 1998, S-51], boshlang‘ich sinf o‘quvchilari kattalarga nisbatan tilni tez va oson o‘zlashtiradilar. Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilar da til o‘rganishga bo‘lgan tabiiy moyillik, ularda taqlid qilish xususiyati kuchli ekanligi, kattalarga qaraganda boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilar vaqtining ko‘pligi buning asosiy sabablaridandir. Shuni e'tiborga olish kerakki, boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari ma'lumotlar ma'nosini tushunib emas, uni mexanik tarzda yod oladilar. Shuning uchun boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ingliz tilini o‘rgatishni grammatik tushuncha berishdan emas balki so‘zlarni taqlid qilib o‘rgatishdan boshlashimiz zarur. Aks holda chet tilni o‘rgatishning dastlabki qadamidanoq o‘quvchilarni zo‘riqtirib qo‘yish va qiziqishini so‘ndirib qo‘yish mumkin. Shunday ekan, kichik yoshdagi boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilariga xorijiy tilni o‘rgatish ancha mushkul va mas'uliyatli vazifa ekanligini his qilgan murabbiy - o‘qituvchi o‘z ustida tinmay izlanishlar olib borishi kerak. Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim muassasasi boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilar iga ingliz tilini o‘rgatishninig bir nechta samarali usullari taqdim qilindi. . Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilariga ingliz tilini mazmunli va qiziqarli o‘rgatish uchun quyidagi usullardan foydalanish tavsiya qilinadi: - qo‘shiq va she'rlar orqali tushuntirish yoki esda qolishi qiyin bo‘lgan, ma'noga ega bo‘lmagan harf yoki birikmalarni kuyga solib o‘rgatish. Bunga misol qilib, boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarining ingliz tili alifbosini qo‘shiq qilib o‘rganishlari shunchaki yodlashdan ko‘ra samarali ekanligini ko‘rsatish mumkin. - aqliy va jismoniy harakatlar bilan bo‘g‘liq bo‘lgan o‘yinlar; - multfilmlar; boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilariga til o‘rganish mobaynida multfilmdagi gaplarni tushunmasada, multfilm qahramonlarining harakatlari orqali ular nutqida ishlatayotgan so‘zlarni tushunishga intiladi. Masalan Sing a song (birgalikda qo‘shiq kuylash). O‘quvchilraning eng yoqimli mashg‘ulotlaridan biri birgalikda ashula aytish. Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari yoshlikdan qo‘shiq kuylashga moyil bo‘ladilar va qo‘shiq kuylash vositasida o‘quvchilar nafaqat so‘z boyligini orttiradilar shu bilan birga ular so‘zlarni ohangga solib aytishni o‘rganadilar. Kichik yoshdagi boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari orasida kuylanadigan inglizcha qo‘shiqlarining eng ommabop turlaridan biri “Rain, Rain go away” qo‘shig‘idir. Rain, rain go away Little Tommy wants to play Come again another day Rain, rain go to Spain Never show you face again. 158