Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

keltirilgan ma’lumotlar O‘zbekistonda tijorat banklari tomonidan raqamli xizmatlarning joriy etilishi va ulardan foydalanish darajasining yil sayin oshib borayotganini yaqqol ko‘rsatadi. 1-jadval Tijorat banklarida raqamli xizmatlar ko‘rsatkichlari[5] Ko‘rsatkichlar 2021- yil 2022- yil 2023- yil Mobil banking 8,2 10,5 13,8 foydalanuvchilari (mln) Onlayn to‘lovlar ulushi (%) 45 58 72 Raqamli kreditlar ulushi (%) 18 26 39 Mobil banking foydalanuvchilari sonining 2021-yildagi 8,2 milliondan 2023-yilga kelib 13,8 millionga yetgani aholining bank xizmatlariga bo‘lgan munosabati sezilarli darajada o‘zgarganidan dalolat beradi. Ushbu o‘sish jarayoni banklar tomonidan mobil ilovalar imkoniyatlarining kengaytirilishi, xizmatlardan foydalanishning soddalashtirilishi va masofaviy operatsiyalarga bo‘lgan ehtiyojning ortishi bilan izohlanadi. Mobil banking platformalari orqali to‘lovlar, pul o‘tkazmalari va hisoblarni boshqarish imkoniyatining mavjudligi mijozlar uchun qulay muhit yaratib, bank xizmatlaridan foydalanish faolligini oshirmoqda. Onlayn to‘lovlar ulushining 2021-yildagi 45 foizdan 2023-yilda 72 foizga yetgani bank tizimida raqamli hisob-kitoblarning ustuvor ahamiyat kasb eta boshlaganini ko‘rsatadi. Bu jarayon nafaqat banklar, balki butun iqtisodiyot uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, naqd pul muomalasining qisqarishi, moliyaviy operatsiyalarning shaffofligi va tezkorligi oshishiga xizmat qilmoqda. Onlayn to‘lovlar hajmining ortishi banklar o‘rtasidagi raqobatda raqamli platformalarning asosiy ustunlik vositasiga aylanayotganini anglatadi. Raqamli kreditlar ulushining 18 foizdan 39 foizga oshgani banklarning kreditlash jarayonida zamonaviy texnologiyalardan tobora keng foydalanayotganini ko‘rsatadi. Kredit arizalarini masofaviy qabul qilish, avtomatlashtirilgan baholash tizimlari va elektron shartnomalar banklar uchun qaror qabul qilish jarayonini tezlashtirib, mijozlar uchun esa kredit olish jarayonini soddalashtirmoqda. Natijada banklar kredit portfelini kengaytirish bilan birga, resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Jadval ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, raqamli xizmatlarning rivojlanishi banklar faoliyatida operatsion samaradorlikni oshirishga xizmat qilmoqda. Raqamli kanallar orqali xizmatlar ko‘rsatish banklar uchun filiallar faoliyatiga bog‘liq xarajatlarni kamaytirib, xizmatlar ko‘rsatish geografiyasini kengaytirish imkonini bermoqda. Bu holat banklarning bozor sharoitida moslashuvchanligini oshirib, raqobatbardoshligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shuningdek, raqamli xizmatlardan foydalanish darajasining oshishi mijozlarning moliyaviy savodxonligi va bank tizimiga bo‘lgan ishonchi ortib borayotganini ham anglatadi. Mijozlar bank operatsiyalarini mustaqil ravishda amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘lgani sari, bank va mijoz o‘rtasidagi munosabatlar yanada mustahkamlanadi. Bu esa uzoq muddatli hamkorlikni 99

shakllantirish va mijozlar bazasini barqaror rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratadi. Raqamli ko‘rsatkichlarning o‘sishi banklar boshqaruv tizimida ham muhim o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Ma’lumotlarni real vaqt rejimida yig‘ish va tahlil qilish imkoniyati bank rahbariyatiga moliyaviy holatni nazorat qilish, resurslarni qayta taqsimlash va strategik qarorlarni tezkor qabul qilish imkonini beradi. Bu holat bank faoliyatida shaffoflik va hisobdorlikni oshirishga xizmat qiladi. Jadvalda keltirilgan raqamlar tijorat banklari faoliyatida raqamli xizmatlarning tobora muhim o‘rin egallayotganini ko‘rsatadi. Mobil banking, onlayn to‘lovlar va raqamli kreditlash ko‘rsatkichlarining barqaror o‘sishi banklar raqobatbardoshligini oshirishda texnologik omillar hal qiluvchi ahamiyat kasb etayotganini tasdiqlaydi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida ushbu jarayonlarning izchil davom etishi bank tizimining barqaror rivojlanishini ta’minlab, moliyaviy xizmatlar bozorida yangi imkoniyatlarni yuzaga chiqaradi[6]. Xulosa va takliflar. Raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklari faoliyatida yuz berayotgan o‘zgarishlar bank tizimining rivojlanish yo‘nalishlarini tubdan yangilab bermoqda. Raqamli texnologiyalarning keng joriy etilishi bank xizmatlari ko‘rsatish jarayonini tezkor, qulay va shaffof shaklga keltirib, moliyaviy munosabatlarning yangi modelini shakllantirmoqda. Tadqiqot davomida ko‘rib chiqilgan jihatlar shuni ko‘rsatadiki, banklarning raqobatbardoshligi tobora ko‘proq texnologik imkoniyatlar, innovatsion yondashuvlar va mijozlarga qulay xizmatlar bilan belgilanmoqda. Tijorat banklari tomonidan mobil banking, internet-banking, raqamli to‘lovlar va masofaviy kreditlash xizmatlarining rivojlantirilishi banklar faoliyatining samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Raqamli xizmatlar banklarning operatsion xarajatlarini kamaytirish, xizmatlar ko‘rsatish tezligini oshirish va mijozlar bazasini kengaytirish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, bank va mijoz o‘rtasidagi munosabatlarning mustahkamlanishi moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan ishonchni kuchaytirib, uzoq muddatli hamkorlikni shakllantirishga zamin yaratmoqda. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli xizmatlarni faol joriy etayotgan banklar bozor sharoitlariga tez moslashish, yangi moliyaviy mahsulotlarni taklif etish va raqobat muhitida barqaror o‘rin egallash imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Raqamli texnologiyalar bank boshqaruvi tizimida ham muhim ahamiyat kasb etib, strategik qarorlar qabul qilish jarayonining tezkorligi va aniqligini oshirmoqda. Bu holat bank faoliyatida shaffoflik va samaradorlikni ta’minlashda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyot sharoitida banklar oldida qator muammolar ham mavjud. Axborot xavfsizligini ta’minlash, kiberxatarlarning oldini olish va texnologik infratuzilmani doimiy ravishda yangilab borish banklar uchun dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Raqamli xizmatlarning 100

kengayishi bilan bog‘liq xavflarni boshqarish va mijozlar ma’lumotlarini himoyalash bank tizimining barqaror faoliyati uchun muhim shart hisoblanadi. Yuqoridagi xulosalardan kelib chiqib, tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan quyidagi takliflarni ilgari surish maqsadga muvofiq hisoblanadi: Birinchidan, tijorat banklari raqamli transformatsiya jarayonlarini izchil davom ettirib, mobil va masofaviy bank xizmatlarini yanada takomillashtirishi lozim. Bu jarayonda mijozlar ehtiyojlarini hisobga olgan holda qulay va tushunarli interfeyslarga ega raqamli platformalarni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ikkinchidan, banklar xizmatlar assortimentini kengaytirish orqali mijozlarga moslashtirilgan moliyaviy mahsulotlarni joriy etishi zarur. Mijozlar ma’lumotlarini tahlil qilish asosida shaxsiylashtirilgan takliflar ishlab chiqish banklar uchun barqaror daromad manbaini shakllantirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. World Bank. Digital Financial Services. –2022. –88–95-betlar. https://www.worldbank.org 2. Mishkin F.S. The Economics of Money, Banking and Financial Markets. – Pearson, 2019. – 412–425-betlar. https://www.pearson.com 3. Abdullayev A.A. Bank-moliya tizimini rivojlantirishning zamonaviy yo‘nalishlari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2019. –52–67-betlar. https://kitobxon.uz/book/bank-moliya-tiziminirivojlantirishning-zamonaviy yonalishlari-abdullayev-a-a-2019/ 4. Ismoilov B.X. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bank xizmatlarini rivojlantirish. – T.: Moliya, 2021. –112–130-betlar. https://elektronkitob.uz/book/raqamli-iqtisodiyot-sharoitidabank-xizmatlarini-rivojlantirish-ismoilov-b-x-2021/ 5. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti - https://www.cbu.uz 6. Muallif hisob-kitoblari. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlari asosida. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA AYOLLAR TADBIRKORLIGI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISH MASALALARI Usmonova Mohigul Mansur qizi, QarDU “Mintaqaviy iqtisodiyot” yo‘nalishi mustaqil tadqiqotchisi, Email: usmonovamohigul99@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqola raqamli iqtisodiyot sharoitida ayollar tadbirkorligining yashil iqtisodiy rivojlanishni rivojlantirishdagi rolini o‘rganadi. Maqolada raqamlashtirish ayol tadbirkorlar uchun bozorlarga, moliya va bilimlarga kirishni kengaytirishi, shu bilan birga resurslar samaradorligi va ekologik barqarorlikni qo‘llab-quvvatlashi ta'kidlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ayollar boshchiligidagi yashil korxonalar uchun raqamli imkoniyatlarni kuchaytirish va siyosatni qo‘llab-quvvatlash inklyuziv va barqaror iqtisodiy o‘sishga sezilarli hissa qo‘shishi mumkin. Kalit so‘zlar: Ayollar tadbirkorligi; raqamli iqtisodiyot; yashil iqtisodiyot; barqaror rivojlanish; yashil innovatsiya. Abstract. This article explores the role of women’s entrepreneurship in fostering green economic development in the context of the digital economy. The article argues that digitalization can expand access to markets, finance, and knowledge for women entrepreneurs, while supporting resource efficiency and environmental sustainability. The study findings 101

suggest that strengthening digital capabilities and policy support for women-led green enterprises can significantly contribute to inclusive and sustainable economic growth. Keywords: Women’s entrepreneurship; digital economy; green economy; sustainable development; green innovation. Аннотация. В данной статье исследуется роль женского предпринимательства в содействии развитию «зеленой» экономики в контексте цифровой экономики. В статье утверждается, что цифровизация может расширить доступ женщинпредпринимателей к рынкам, финансированию и знаниям, одновременно поддерживая эффективность использования ресурсов и экологическую устойчивость. Результаты исследования показывают, что укрепление цифровых возможностей и политическая поддержка возглавляемых женщинами «зеленых» предприятий могут внести значительный вклад в инклюзивный и устойчивый экономический рост. Ключевые слова: Женское предпринимательство; цифровая экономика; «зеленая» экономика; устойчивое развитие; «зеленые» инновации. Kirish. So‘nggi yillarda global iqtisodiyot raqamlashtirish, ekologik muammolar va barqaror rivojlanishga intilish natijasida chuqur o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Yashil iqtisodiyotga o‘tish iqlim o‘zgarishi, resurslarning kamayishi va atrof-muhitning tanazzuliga qarshi muhim javobga aylandi. Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyotning tez kengayishi innovatsion biznes modellari va inklyuziv iqtisodiy ishtirok uchun yangi imkoniyatlar yaratdi. Shu nuqtai nazardan, ayollar tadbirkorligi barqaror va ekologik jihatdan mas'uliyatli iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda muhim omil sifatida paydo bo‘ldi. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi raqamli iqtisodiyot, yashil iqtisodiy rivojlanish va ayollar tadbirkorligining tobora ortib borayotgan kesishmasi bilan belgilanadi. Raqamli tex+nologiyalar ayol tadbirkorlarga moliya, bozorlar va axborotga kirish bilan bog‘liq an'anaviy to‘siqlarni yengib o‘tish imkonini beradi, shu bilan birga yashil amaliyotlar va eko-innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Empirik dalillar shuni ko‘rsatadiki, ayollar boshchiligidagi korxonalar, ayniqsa raqamli vositalar va platformalar tomonidan qo‘llab-quvvatlanganda, barqarorlik tamoyillarini o‘z biznes faoliyatiga integratsiya qilish ehtimoli ko‘proq. Biroq, bu salohiyatga qaramay, ayollar tadbirkorligining raqamli iqtisodiyotda yashil iqtisodiy rivojlanishga qo‘shgan hissasi akademik adabiyotlarda, ayniqsa rivojlanayotgan va o‘tish davri iqtisodiyotlari kontekstida yetarlicha o‘rganilmagan. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi raqamli iqtisodiyot sharoitida ayollar tadbirkorligining yashil iqtisodiyotni rivojlantirishdagi rolini tahlil qilishdir. Tadqiqot raqamlashtirish ayollarning yashil iqtisodiy faoliyatdagi ishtirokini qanday oshirishi va barqaror iqtisodiy o‘sishga qanday hissa qo‘shishini baholashga qaratilgan. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi tadqiqot maqsadlari aniqlangan: - raqamli iqtisodiyot, ayollar tadbirkorligi va yashil iqtisodiy rivojlanish o‘rtasidagi konseptual bog‘liqlikni o‘rganish; 102

- raqamli texnologiyalar orqali ayollar boshchiligidagi yashil korxonalarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha xalqaro tajriba va eng yaxshi amaliyotlarni tahlil qilish; - raqamli yashil iqtisodiyotda ayol tadbirkorlar duch keladigan asosiy qiyinchiliklar va imkoniyatlarni aniqlash; - barqaror va inklyuziv yashil iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda ayollar tadbirkorligining rolini kuchaytirishga qaratilgan siyosat tavsiyalarini ishlab chiqish. Asosiy qism. Yashil iqtisodiyotning rivojlanishi tobora ko‘proq raqamli texnologiyalar va inklyuziv tadbirkorlik modellarining samarali integratsiyasiga bog‘liq. Shu nuqtai nazardan, ayollar tadbirkorligi innovatsiya, ekologik mas'uliyat va ijtimoiy ta'sirni birlashtirish orqali barqaror iqtisodiy o‘zgarishlarni tezlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Raqamli iqtisodiyot ayol tadbirkorlarga yashil iqtisodiy faoliyatda faolroq ishtirok etish va an’anaviy tarkibiy to‘siqlarni yengib o‘tish imkonini beruvchi yangi vositalarni taqdim etadi. Raqamli texnologiyalar ayollar boshchiligidagi korxonalar uchun bozorlar, moliya va axborotga kirishni sezilarli darajada kengaytiradi. Elektron tijorat platformalari, raqamli to‘lov tizimlari va onlayn biznes tarmoqlari orqali ayol tadbirkorlar yashil mahsulotlar va xizmatlarni nisbatan past tranzaksiya xarajatlari bilan mahalliy bozorlardan tashqariga chiqarishlari mumkin. Bu, ayniqsa, raqamli marketing va onlayn tarqatish raqobatbardoshlik va ko‘rinishni oshiradigan organik qishloq xo‘jaligi, ekoturizm, qayta tiklanadigan energiya xizmatlari va yashil iste'mol tovarlari kabi ekologik yo‘naltirilgan sohalar uchun muhimdir. Bundan tashqari, raqamlashtirish resurslar samaradorligini oshirish va atrofmuhitga ta'sirni kamaytirish orqali yashil innovatsiyalarni joriy etishni qo‘llabquvvatlaydi. Aqlli resurslarni boshqarish tizimlari, onlayn monitoring platformalari va ma'lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish kabi raqamli vositalar ayol tadbirkorlarga ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, chiqindilarni minimallashtirish va energiya sarfini kamaytirish imkonini beradi. Natijada, ayollar boshchiligidagi bizneslar iqtisodiy maqsadlarni ekologik barqarorlik bilan tobora uyg‘unlashtirib, yashil iqtisodiyot tamoyillarini mustahkamlamoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ayollar o‘rtasida raqamli tadbirkorlikni faol ravishda qo‘llab-quvvatlayotgan mamlakatlar barqaror rivojlanishda yaxshiroq natijalarga erishmoqda. Rivojlangan iqtisodiyotlarda hukumat tomonidan qo‘llabquvvatlanadigan raqamli inkubatorlar, yashil startap tezlatgichlari va innovatsiya markazlari ayollarning iqlim bilan bog‘liq va ekologik toza biznes faoliyatida ishtirok etishini osonlashtirdi. Rivojlanayotgan va o‘tish davri iqtisodiyotlarida raqamli moliyaviy xizmatlar va mobil texnologiyalar ayollarning yashil moliyalashtirish va mikroinvestitsiya imkoniyatlaridan foydalanishini yaxshilashda muhim rol o‘ynadi. Ushbu ijobiy tendentsiyalarga qaramay, ayol tadbirkorlar raqamli yashil iqtisodiyotda jiddiy muammolarga duch kelishda davom etmoqdalar. Raqamli ko‘nikmalarning cheklanganligi, ilg‘or texnologiyalarga teng bo‘lmagan kirish 103

imkoniyati va institutsional qo‘llab-quvvatlashning yetarli emasligi ayollarning tadbirkorlik salohiyatini to‘liq amalga oshirishni cheklaydi. Bundan tashqari, ayollar boshchiligidagi yashil korxonalar ko‘pincha tartibga solish va bozor cheklovlari tufayli uzoq muddatli investitsiyalarni jalb qilish va innovatsion yechimlarni kengaytirishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ushbu muammolarni hal qilish raqamli transformatsiya strategiyalarini yashil iqtisodiyot va gender tengligi maqsadlari bilan birlashtiradigan keng qamrovli siyosat doirasini talab qiladi. Raqamli savodxonlik dasturlarini kuchaytirish, yashil raqamli moliyalashtirishga kirishni kengaytirish va davlatxususiy sheriklikni rivojlantirish ayol tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlashning muhim choralari hisoblanadi. Bundan tashqari, milliy raqamlashtirish siyosatini ekologik barqarorlik maqsadlari bilan uyg‘unlashtirish ayollar boshchiligidagi yashil biznesning samaradorligini oshirishi va inklyuziv iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shishi mumkin. Umuman olganda, raqamli iqtisodiyot va ayollar tadbirkorligi o‘rtasidagi o‘zaro ta'sir yashil iqtisodiyotga o‘tishni tezlashtirish uchun qulay sharoit yaratadi. Raqamli texnologiyalardan foydalanish va ayol tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash orqali iqtisodiyotlar yanada muvozanatli, bardoshli va ekologik barqaror rivojlanish natijalariga erishishi mumkin. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Ushbu tadqiqot ayollar tadbirkorligi raqamli iqtisodiyot sharoitida yashil iqtisodiyotni rivojlantirishda strategik rol o‘ynashi haqida xulosa chiqaradi. Tahlil shuni tasdiqlaydiki, raqamli texnologiyalar ayol tadbirkorlarning ekologik barqaror biznes modellarini qabul qilish, resurslar samaradorligini oshirish va yashil bozorlarga kirishni kengaytirish imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradi. Raqamli innovatsiyalarni yashil iqtisodiy tamoyillar bilan birlashtirish orqali ayollar boshchiligidagi korxonalar inklyuziv o‘sish, atrofmuhitni muhofaza qilish va uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot ayol tadbirkorlar duch keladigan an'anaviy to‘siqlarni, ayniqsa moliya, bozorlar va axborotga kirishda kamaytiradi. Raqamli platformalar, elektron tijorat va raqamli moliyaviy xizmatlar ayollarga yashil biznesni yanada samaraliroq kengaytirish va global qiymat zanjirlarida ishtirok etish imkonini beradi. Biroq, tadqiqot shuningdek, cheklangan raqamli ko‘nikmalar, ilg‘or texnologiyalarga teng bo‘lmagan kirish va institutsional qo‘llab-quvvatlashning yetarli emasligi kabi doimiy muammolarni ham ochib beradi, bu esa yashil iqtisodiyotda ayollar tadbirkorligining barcha imkoniyatlarini cheklaydi. Ushbu xulosalarga asoslanib, bir nechta amaliy tavsiyalar taklif etiladi. Birinchidan, siyosatchilar raqamli infratuzilmani mustahkamlashlari va yashil sektorlarga e’tibor qaratgan holda, ayniqsa ayol tadbirkorlarga qaratilgan raqamli savodxonlik dasturlarini kengaytirishlari kerak. Ikkinchidan, ayollar boshchiligidagi korxonalar uchun mo‘ljallangan imtiyozli kreditlar, grantlar va fintechga asoslangan moliyaviy vositalar orqali yashil raqamli moliyalashtirishga kirish imkoniyati kengaytirilishi kerak. Uchinchidan, hukumatlar va rivojlanish 104

institutlari ayollarning ekologik barqaror tadbirkorlikdagi ishtirokini rag‘batlantiradigan raqamli yashil inkubatorlar, innovatsiya markazlari va ustozlik tarmoqlarini qo‘llab-quvvatlashlari kerak. Bundan tashqari, raqamli transformatsiya strategiyalari, yashil iqtisodiyot tashabbuslari va gender tengligi doiralari o‘rtasidagi siyosatni muvofiqlashtirishni kuchaytirish juda muhimdir. Davlat-xususiy sheriklik va xalqaro hamkorlikni rag‘batlantirish bilim almashinuvini va eng yaxshi amaliyotlarni joriy etishni osonlashtirishi mumkin. Umuman olganda, raqamli yashil iqtisodiyot doirasida ayol tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash barqaror, inklyuziv va ekologik jihatdan mas’uliyatli iqtisodiy rivojlanishga erishishning asosiy yo‘lidir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Jahon banki. Ayollar, biznes va qonun 2023. Vashington, Kolumbiya okrugi: Jahon banki, 2023. 210 b. 2. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi (BMTTD). Gender tengligi va yashil iqtisodiyot. Nyu-York: BMTTD, 2022. 156 b. 3. OECD. Ayollar tadbirkorligi va inklyuziv o‘sish. Parij: OECD nashriyoti, 2021. 180 b. 4. Yevropa Komissiyasi. Yashil iqtisodiyotdagi ayol tadbirkorlar. Bryussel: Yevropa Ittifoqi nashriyot idorasi, 2020. 134 b. 5. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT). Ayollar tadbirkorligi va barqaror rivojlanish. Jeneva: XMT, 2021. 98 b. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “O‘zbekiston Respublikasining 2030-yilgacha yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–5863-sonli Farmon. 2019-yil 4-oktabr. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. PQ–5020-sonli “Ayollarni qoʻllab-quvvatlash va ayollar tadbirkorligini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaror. 2021-yil 5-mart. 8. Karimov B., Usmonova D. Yashil iqtisodiyot va tadbirkorlikni rivojlantirish. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2020. 168 b. SANOAT KORXONALARINING TASHQI IQTISODIY OPERATSIYALARI VA LOGISTIKASINI “RAQAMLI EGIZAKLAR” (DIGITAL TWINS) TEXNOLOGIYASI ORQALI OPTIMALLASHTIRISH Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, Turan International University o‘qituvchisi, shohjahonsultanov02@gmail.com Xabibullayev Abdulmutallib Xayrullo o‘g‘li, Turan International University talabasi, habibullayevabdulloh03@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy operatsiyalari va logistika jarayonlarini boshqarishda “raqamli egizaklar” (Digital Twins) texnologiyasidan foydalanishning iqtisodiy va boshqaruv ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda globallashuv sharoitida tashqi savdo operatsiyalarining murakkablashuvi, logistika zanjirlarining ko‘p bosqichliligi va tavakkalchiliklarning ortib borishi sanoat korxonalaridan yuqori darajadagi aniqlik va moslashuvchanlikni talab etayotgani asoslab beriladi. Maqolada raqamli egizaklar texnologiyasining tashqi iqtisodiy operatsiyalarni modellashtirish, logistika jarayonlarini real vaqt rejimida monitoring qilish, resurslar harakatini optimallashtirish va boshqaruv qarorlarining 105

sifatini oshirishdagi roli yoritiladi. Tadqiqot natijalari raqamli egizaklar texnologiyasidan foydalanish sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy faoliyati va logistikasini samarali boshqarish hamda raqobatbardoshlikni mustahkamlashda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: tashqi iqtisodiy operatsiyalar, logistika, raqamli egizaklar, Digital Twins, sanoat korxonalari, raqamli transformatsiya, ta’minot zanjiri, boshqaruv samaradorligi. Аннотация. В данной статье проводится научный анализ экономического и управленческого значения использования технологии «цифровых двойников» в управлении внешнеэкономическими операциями и логистическими процессами промышленных предприятий. В исследовании утверждается, что в условиях глобализации сложность внешнеторговых операций, многоступенчатый характер логистических цепочек и рост рисков требуют от промышленных предприятий высокой точности и гибкости. В статье подчеркивается роль технологии цифровых двойников в моделировании внешнеэкономических операций, мониторинге логистических процессов в режиме реального времени, оптимизации движения ресурсов и повышении качества управленческих решений. Результаты исследования показывают, что использование технологии цифровых двойников является важным фактором эффективного управления внешнеэкономическими операциями и логистикой промышленных предприятий и повышения их конкурентоспособности. Ключевые слова: внешнеэкономические операции, логистика, цифровые двойники, промышленные предприятия, цифровая трансформация, цепочка поставок, эффективность управления. Abstract. This article scientifically analyzes the economic and managerial significance of using "Digital Twins" technology in managing foreign economic operations and logistics processes of industrial enterprises. The study argues that in the context of globalization, the complexity of foreign trade operations, the multi-stage nature of logistics chains, and the increase in risks require a high level of accuracy and flexibility from industrial enterprises. The article highlights the role of digital twin technology in modeling foreign economic operations, real-time monitoring of logistics processes, optimizing resource movement, and improving the quality of management decisions. The results of the study show that the use of digital twin technology is an important factor in effectively managing foreign economic operations and logistics of industrial enterprises and strengthening their competitiveness. Keywords: foreign economic operations, logistics, digital twins, industrial enterprises, digital transformation, supply chain, management efficiency. Kirish. So‘nggi yillarda jahon iqtisodiyotida globallashuv jarayonlarining jadallashuvi sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy operatsiyalari va logistika tizimlariga talablarni tubdan o‘zgartirdi. Xalqaro savdo hajmining kengayishi, global ta’minot zanjirlarining murakkablashuvi va transport-logistika jarayonlarida yuzaga kelayotgan noaniqliklar tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarishda an’anaviy yondashuvlarning cheklanganligini namoyon qilmoqda. Ayniqsa, tashqi bozorlarga mahsulot yetkazib berishda vaqt, xarajat va sifat omillarini muvozanatlash sanoat korxonalari uchun muhim strategik vazifaga aylanmoqda. 106

Raqamli transformatsiya sharoitida tashqi iqtisodiy operatsiyalar va logistika jarayonlarini yanada aniq va moslashuvchan boshqarish imkonini beruvchi ilg‘or texnologiyalar joriy etilmoqda. Shular jumlasidan “raqamli egizaklar” texnologiyasi real obyektlar va jarayonlarning virtual modellarini yaratish orqali ularni chuqur tahlil qilish va optimallashtirish imkonini beradi. Shu sababli sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy operatsiyalari va logistikasini raqamli egizaklar texnologiyasi orqali optimallashtirish masalasini ilmiy jihatdan tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism. Sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy operatsiyalari eksportimport bitimlari, xalqaro logistika, bojxona jarayonlari va transport infratuzilmasi bilan uzviy bog‘liq murakkab tizim hisoblanadi. Ushbu tizimda yuzaga keladigan har qanday uzilish yoki noto‘g‘ri qaror tashqi iqtisodiy samaradorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Raqamli egizaklar texnologiyasi real logistika va savdo jarayonlarining virtual nusxasini yaratib, ularni xavfsiz muhitda tahlil qilish va sinovdan o‘tkazish imkonini beradi. Raqamli egizaklar yordamida tashqi iqtisodiy operatsiyalarning barcha bosqichlari, jumladan, buyurtmalarni qabul qilish, ishlab chiqarish rejalashtiruvi, transport marshrutlari va yetkazib berish muddatlari modellashtiriladi. Bu holat sanoat korxonalariga tashqi bozorlardagi talab o‘zgarishlariga moslashgan holda operatsion qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Natijada tashqi savdo operatsiyalarining aniqligi va samaradorligi oshadi [1]. Logistika jarayonlarini boshqarishda raqamli egizaklar texnologiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Transport vositalari, omborlar va ta’minot zanjiri elementlarining virtual modellarini yaratish orqali logistika jarayonlaridagi zaif nuqtalar aniqlanadi. Ushbu yondashuv transport xarajatlarini kamaytirish, yetkazib berish muddatlarini qisqartirish va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlashga xizmat qiladi. Raqamli egizaklar tashqi iqtisodiy operatsiyalarda tavakkalchiliklarni boshqarishda ham muhim rol o‘ynaydi. Turli ssenariylarni oldindan modellashtirish orqali transportdagi kechikishlar, bojxona cheklovlari yoki bozor sharoitlaridagi o‘zgarishlarning oqibatlari baholanadi. Bu esa sanoat korxonalariga noaniqlik sharoitida yanada asoslangan va barqaror qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi [2]. Shuningdek, raqamli egizaklar texnologiyasi tashqi iqtisodiy operatsiyalar va logistika jarayonlarini real vaqt rejimida monitoring qilish imkonini beradi. Operativ ma’lumotlar asosida virtual model doimiy yangilanib boradi va boshqaruv tizimi uchun aniq tahliliy axborot taqdim etadi. Natijada tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish yanada shaffof va tezkor tus oladi. Raqamli egizaklar texnologiyasining joriy etilishi tashqi iqtisodiy operatsiyalarni sanoat korxonasining umumiy strategik boshqaruvi bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Logistika va savdo jarayonlari optimallashtirilishi eksport strategiyalarini takomillashtirishga va tashqi bozorlarda barqaror raqobat ustunligini shakllantirishga xizmat qiladi. 107

Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy operatsiyalari va logistikasini raqamli egizaklar texnologiyasi orqali optimallashtirish zamonaviy global iqtisodiyot sharoitida muhim strategik ahamiyatga ega. Ushbu texnologiya tashqi savdo va logistika jarayonlarini chuqur tahlil qilish, tavakkalchiliklarni kamaytirish va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Bu esa sanoat korxonalarining tashqi bozorlardagi raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Amaliy jihatdan sanoat korxonalariga tashqi iqtisodiy operatsiyalar va logistika jarayonlarini boshqarishda raqamli egizaklar texnologiyasini izchil joriy etish, raqamli infratuzilmani rivojlantirish va ushbu sohada mutaxassislar salohiyatini oshirish tavsiya etiladi. Ushbu yondashuv tashqi iqtisodiy faoliyatning barqarorligi va samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Tao, F., Zhang, H., Liu, A., & Nee, A.Y.C. (2019). Digital twin in industry. CIRP Annals, 68(1), 137–160. [1] 2. Ivanov, D., & Dolgui, A. (2020). A digital supply chain twin for managing the disruption risks. International Journal of Production Research, 58(10), 2904–2915. 3. Kritzinger, W., Karner, M., Traar, G., Henjes, J., & Sihn, W. (2019). Digital Twin in manufacturing. Procedia CIRP, 72, 314–319. [2] 4. Min, H. (2020). Blockchain and digital twin for supply chain resilience. International Journal of Logistics Management, 31(4), 703–725. 5. UNCTAD. (2022). Digital economy report 2022. Geneva: United Nations. TURIZMDA BIZNES JARAYONLARINI RAQAMLI SHAKLGA O‘TKAZISH: TALABNI O‘RGANISH VA SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA NARXLAR STRATEGIYASINI YAXSHILASH O‘roqova Dilfuza Bahriddinovna, Buxoro davlat universiteti (Phd).,dotsenti d.b.o`roqova @buxdu.uz Annotatsiya. Ushbu maqolada turizm xizmatlarini ko‘rsatuvchi korxonalarda biznes jarayonlarini raqamlashtirish, sun'iy intellekt (SI) texnologiyalari yordamida talab tahlili va narx siyosatini optimallashtirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda O‘zbekiston turizm bozorining holati, mavjud muammolar, xalqaro tajriba va milliy qonunchilik asoslari tahlil qilingan. Olingan natijalar asosida turizm korxonalari uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, raqamlashtirish, turizm, dinamik narxlash, talab tahlili, Big Data, machine learning, Revenue Management System (RMS) Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы цифровизации бизнеспроцессов на предприятиях, предоставляющих туристические услуги, анализа спроса и оптимизации ценовой политики с использованием технологий искусственного интеллекта (ИИ). В исследовании проанализированы состояние туристического рынка Узбекистана, существующие проблемы, международный опыт и основы национального законодательства. На основе полученных результатов разработаны практические рекомендации для туристических предприятий. 108

Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровизация, туризм, динамическое ценообразование, анализ спроса, Big Data, машинное обучение, Система управления доходами (RMS) Abstract. This article examines the issues of digitalization of business processes in tourism service enterprises, demand analysis using artificial intelligence (AI) technologies, and optimization of pricing policy. The study analyzes the state of the tourism market of Uzbekistan, existing problems, international experience, and the foundations of national legislation. Based on the results obtained, practical recommendations for tourism enterprises were developed. Keywords: artificial intelligence, digitalization, tourism, dynamic pricing, demand analysis, Big Data, machine learning, Revenue Management System (RMS) Kirish. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi turizm sohasida tub o‘zgarishlarga olib kelmoqda. Bugungi raqobat muhitida turizm korxonalari faqat an’anaviy boshqaruv usullariga tayangan holda barqaror rivojlanishni ta’minlay olmaydi. Shu boisdan sun’iy intellekt asosida talab tahlili va narx siyosatini optimallashtirish masalalari ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda turizm sohasiga e’tibor keskin oshdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 29-martdagi PQ-5033-son “Turizm sohasini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori va 2023yil 26-yanvardagi PF-60-son “2023–2026-yillarda raqamli O‘zbekistonni rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni turizm korxonalarida raqamli transformatsiyani amalga oshirishni davlat darajasida ustuvor vazifa sifatida belgilab qo‘ydi. Jahon Turizm Tashkiloti (UNWTO) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda global turizm sanoati 1,3 trillion AQSH dollaridan ziyod daromad keltirgan bo‘lib, 2030yilga kelib bu ko‘rsatkich 2 trillion dollardan oshishi prognoz qilinmoqda. Bunday sharoitda narx siyosatini to‘g‘ri shakllantirish va turistik talabni oldindan bashorat qilish turizm korxonalari uchun asosiy raqobat omilidan biriga aylanmoqda. Tadqiqotning maqsadi turizm xizmatlarini ko‘rsatuvchi korxonalarda sun'iy intellekt asosida talab tahlili va narx siyosatini optimallashtirishning nazariy asoslarini o‘rganish hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqotda quyidagi ilmiy tadqiqot metodlaridan foydalanildi: Tahlil va sintez metodi. Jahon va O‘zbekiston turizm bozorlaridagi mavjud ma’lumotlar, statistik ko‘rsatkichlar hamda ilmiy adabiyotlar tahlil qilindi. Sun'iy intellektning turizm sohasidagi qo‘llanilishi bo‘yicha nazariy asoslar umumlashtirildi. Qiyosiy tahlil metodi. Turli mamlakatlardagi turizm korxonalarining raqamlashtirish tajribasi, xususan dinamik narxlash va talab bashoratlash tizimlarini joriy etish natijalari solishtirildi. Booking.com, Expedia va Airbnb kabi yetakchi platformalarning AI asosidagi narxlash strategiyalari o‘rganildi. Statistik va ekonometrik metodlar. Turizm talab elastikligini hisoblash, narxtalab bog‘liqligini aniqlash va machine learning algoritmlarining bashorat aniqligi ko‘rsatkichlarini baholashda statistik metodlardan foydalanildi. 109

Ekspert baholash metodi. O‘zbekiston turizm sohasidagi 15 nafar mutaxassis va korxona rahbarlari bilan chuqur suhbat (in-depth interview) o‘tkazildi. Suhbatlar yarim-tuzilmali shakda olib borildi va natijalar tematik tahlil metodi yordamida qayta ishlandi. Kuzatish va case-study metodi. Toshkent, Samarqand va Buxoro shaharlaridagi 5 ta turizm agentligi faoliyati o‘rganildi. Ularning hozirgi narxlash amaliyoti, mijozlar bazasi va talab o‘zgarishlari dinamikasi batafsil tahlil qilindi. Ma’lumotlar bazasi sifatida UNWTO yillik hisobotlari, McKinsey Global Institute tadqiqotlari, PwC analitik ma'lumotlari, O‘zbekiston Davlat statistika qo‘mitasining rasmiy ko‘rsatkichlari va Turizm va sport vazirligi hisobotlaridan foydalanildi. Tadqiqot 2023-yil yanvar oyidan 2025-yil mart oyigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Sun'iy intellekt modellaridan Random Forest, Gradient Boosting va LSTM neyron tarmoqlari asosida talab bashorat qilish modeli sinovdan o‘tkazildi. O‘zbekiston turizm bozorining raqamlashtirish darajasi. Tadqiqot davomida O‘zbekistondagi turizm korxonalarining atigi 23 foizi avtomatlashtirilgan narxlash tizimidan foydalanishi aniqlandi. Qolgan 77 foiz korxona hali ham an'anaviy, qo‘lda belgilash usulida narxlash siyosatini olib bormoqda. Bu esa raqamlashtirish sohasida jiddiy bo‘shliq mavjudligini ko‘rsatadi. Samarqand shahrida o‘tkazilgan kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, turistik talabning mavsumiy o‘zgarishi (aprel-may va sentabr-oktabr) davrida ba'zi mehmonxonalar narxni o‘z vaqtida oshirmaganlik sababli potentsial daromadning 30-35 foizini yo‘qotmoqda. AI asosidagi tizim joriy etilganda esa bu yo‘qotishlarni minimallashtirish mumkin. Sun’iy intellekt asosida talab bashoratining aniqligi. Tadqiqot doirasida sinovdan o‘tkazilgan LSTM neyron tarmog‘i modeli O‘zbekiston turizm talabini bashorat qilishda 87,3 foizlik aniqlik ko‘rsatkichiga erishdi. Qiyosiy tahlil uchun an'anaviy ARIMA modeli xuddi shu ma'lumotlar bazasida 71,2 foizlik aniqlik ko‘rsatdi. Bu esa sun'iy intellekt modellarining an'anaviy statistik metodlarga nisbatan 16 foizga ustun ekanligini tasdiqlaydi. McKinsey Global Institute tadqiqotlariga ko‘ra, sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish turizm va mehmonxona biznesida daromadni 15-20 foizga oshirish, operatsion xarajatlarni esa 10-15 foizga kamaytirish imkonini beradi. O‘tkazilgan pilot loyiha doirasida Toshkentdagi ikkita mehmonxonada AI asosidagi narxlash tizimi sinab ko‘rildi va 6 oylik kuzatuv davomida ularning ortalama to‘ldirish koeffitsienti 14,7 foizga oshdi. Dinamik narxlash tizimining samaradorligi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, Harvard Business Review tadqiqotlariga ko‘ra, AI yordamida narxlashni optimallashtirayotgan mehmonxonalar raqobatchilariga nisbatan daromadni o‘rtacha 11-18 foizga ko‘proq olmoqda. Booking.com, Expedia va Airbnb platformalari AI asosidagi dinamik narxlash tizimlarini qo‘llab, o‘z daromadlarini yildan-yilga oshirib bormoqda. 110

O‘zbekiston uchun ushbu tendensiya ayniqsa dolzarb: 2030-yilga kelib mamlakatga keluvchi turistlar sonini 15 millionga yetkazish maqsadida turizm korxonalarining raqamli imkoniyatlarini kengaytirish zaruriyati yanada oshadi. Xalqaro tajriba: Gruziya va Qozog‘iston holati. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatdiki, 2019–2023-yillar mobaynida Gruziya turizm daromadini 2,3 barobar oshirishga muvaffaq bo‘ldi. Buning asosiy omillaridan biri – Revenue Management System (RMS) va AI asosidagi narxlash platformalarini keng joriy etish bo‘ldi. Qozog‘istonda esa davlat dasturlari doirasida turizmni raqamlashtirish uchun maxsus grant va subsidiyalar ajratildi, natijada mehmonxona to‘ldirish koeffitsienti 2022-yilda 68 foizga etdi. O‘zbekiston turizm sohasida sun’iy intellektni joriy etishning muhim salohiyatga egaligini ko‘rsatadi. Biroq bir qancha muammolar mavjud. Birinchidan, mahalliy turizm korxonalarida yetarli hajmdagi tuzilmagan ma’lumotlar bazasining yo‘qligi AI modellarini o‘qitishni qiyinlashtiradi. Ikkinchidan, raqamli transformatsiya uchun zarur bo‘lgan moliyaviy resurslar va mutaxassis kadrlar yetishmasligi sezilmoqda. Uchinchidan, korxona rahbarlari orasida sun'iy intellektning imkoniyatlariga ishonchsizlik hali-beri saqlanib qolmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasining 2020-yildagi PF-5992-son Farmoni va 2023-yildagi PF-60-son Farmoni raqamlashtirish sohasida qonuniyhuquqiy bazani mustahkamlagan. "O‘zbekiston – 2030" strategiyasi esa turizm tarmog‘ida AI texnologiyalarini joriy etishning uzoq muddatli yo‘nalishlarini belgilab bergan. Bu hujjatlar joriy etish jarayonida davlat tomonidan qo‘llabquvvatlash imkoniyatini kengaytiradi. PwC kompaniyasining 2023-yildagi hisobotida sun’iy intellekt 2030-yilga qadar jahon iqtisodiyotiga 15,7 trillion dollar qo‘shishi bashorat qilingan. Statista ma’lumotlariga ko‘ra esa 2024-yilda turizm sohasida Big Data va AI tahlilidan foydalanadigan korxonalar soni 60 foizga oshgan. Bu statistikalar O‘zbekiston uchun ham texnologik "sakrash" imkoniyatining mavjudligini tasdiqlaydi. Xulosa va takliflar. Birinchi tavsiya: Turizm korxonalarida ma’lumotlar bazasini yaratish va ularni markazlashtirilgan bulutli tizimga o‘tkazish. Bu AI modellarini o‘qitish uchun zarur infratuzilmani vujudga keltiradi. Ikkinchi tavsiya: Turizm va sport vazirligi hamda IT Park hamkorligida turizm korxonalari uchun subsidiyalashtirilgan Revenue Management System (RMS) dasturini ishlab chiqish. Davlat-xususiy sheriklik asosida joriy etish qiymati 40-50 foizga kamayadi. Uchinchi tavsiya: Turizm sohasidagi mutaxassislar malakasini oshirish uchun maxsus "AI va turizm" yo‘nalishidagi qisqa muddatli kurslarni yo‘lga qo‘yish. Bugungi kunda mutaxassis kadrlar yetishmasligi eng katta to‘siq hisoblanadi. To‘rtinchi tavsiya: Pilot loyiha sifatida Samarqand va Buxoro shaharlarida (ularning intensiv turizm salohiyatini hisobga olgan holda) AI asosidagi dinamik 111

narxlash tizimini sinovdan o‘tkazish. Muvaffaqiyatli natijalar mamlakatning boshqa hududlariga tarqatish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Turizm xizmatlarini ko‘rsatuvchi korxonalarda sun'iy intellekt yordamida talab tahlili va narx siyosatini optimallashtirish nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy nuqtai nazardan ham katta ahamiyat kasb etadi. O‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, AI asosidagi tizimlar turizm korxonalarida daromadni 15-20 foizga, to‘ldirish koeffitsienti esa 14-18 foizga oshirish imkonini beradi. O‘zbekiston davlat farmon va qarorlari raqamlashtirish uchun mustahkam huquqiy bazani ta'minlagan. Xalqaro tajriba esa ushbu yo‘nalishdagi tadqiqotlarning amaliy zaruriyatini to‘liq tasdiqlaydi. Shu boisdan mazkur mavzu bo‘yicha keyingi tadqiqotlarni davom ettirish, xususan O‘zbekiston sharoitlariga moslashtirilgan maxsus AI modellarini ishlab chiqish zarur va maqsadga muvofiqdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 28-apreldagi PF-5992-son Farmoni "O‘zbekiston Respublikasini raqamli iqtisodiyotga o‘tkazish chora-tadbirlari to‘g‘risida". 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 29-martdagi PQ-5033-son Qarori "Turizm sohasini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida". 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 26-yanvardagi PF-60-son Farmoni "2023–2026-yillarda raqamli O‘zbekistonni rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida". 4. UNWTO (2023). World Tourism Barometer. Vol. 21. Madrid: World Tourism Organization. 5. McKinsey Global Institute (2023). The economic potential of generative AI: The next productivity frontier. McKinsey & Company. 6. PwC (2023). Sizing the prize: What's the real value of AI for your business and how can you capitalise? PricewaterhouseCoopers. 7. Harvard Business Review (2022). Dynamic Pricing: How Hotels Can Maximize Revenue with AI. HBR Analytics Services. 8. Statista (2024). Artificial Intelligence (AI) in Tourism and Hospitality - Statistics & Facts. 9. Gretzel, U., Sigala, M., Xiang, Z., & Koo, C. (2015). Smart tourism: foundations and developments. Electronic Markets, 25(3), 179-188. 10. Ivanov, S., & Webster, C. (2019). Conceptualising the use of robots and artificial intelligence in hospitality and tourism. In Technology, Society and Tourism. Sofia: Zangador. JISMONIY TARBIYA VA SPORT MASHG‘ULOTLARIGA SUN’IY INTELLEKTNI INTEGRATSIYALASH ORQALI SPORT MASHG‘ULOTLARINI OLIB BORISH O‘rinboyeva Yulduz, Oriental universiteti Jismoniy madaniyat yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Ergasheva Ozoda Asqarovna, Oriental universiteti Jismoniy madaniyat kafedrasi o‘qituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt imkoniyatlaridan jismoniy tarbiya va sport sohasida foydalanish afzalliklari, shu orqali shug‘ullanuvchilarga mos holda mashg‘ulot 112

yuklamalarini individuallashtirish, shu asosda murabbiylarga ko‘makchi vazifasini bajarishi haqida so‘z yuritilgan. Kalit so‘zalar: Sun’iy intellekt, umumiy normativlar, strategik ahamiyat, raqamlashtirish, shaxsiy reja, salomatlik pasporti. Аннотация. В этой статье рассматриваются преимущества использования возможностей искусственного интеллекта в области физического воспитания и спорта, с помощью которых он может индивидуализировать тренировочные нагрузки в соответствии с теми, кто тренируется, выступая на этой основе в качестве помощников тренеров. Ключевые слова: искусственный интеллект, общие нормативы, стратегическое значение, оцифровка, персональный план, паспорт здоровья. Annotation. this article talks about the advantages of using artificial intelligence capabilities in physical education and sports, through which the individualization of training loads in accordance with those involved, on the basis of which he acts as an assistant to coaches. Keywords: artificial intelligence, general norms, strategic importance, digitization, personal plan, health passport. Kirish. Bugungi kunda ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlariga raqamli texnologiyalar jadal kirib bormoqda. Prezidentimizning 14.10.2024- yildagi PQ358-son “Sunʼiy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Qarori ham albatta bu sohadagi ishlar naqadar muhim va dolzarbligini ko‘rsatadi. Jismoniy madaniyat sohasida ham sun’iy intellekt texnologiyalaridan samarali foydalanish salmoqli natijalarga olib keladi. An’anaviy darslarda o‘quvchilarning jismoniy tayyorgarligi ko‘pincha umumiy normativlar (masalan, 100 metrga yugurish yoki turnikda tortilish) orqali baholanadi. Biroq, bu usul har bir o‘quvchining organizmidagi o‘ziga xos fiziologik imkoniyatlarni (yurak urishi, nafas qisishi, mushak zo‘riqishi) hisobga olmaydi. Shu sababli, dars jarayoniga sun’iy intellektni (AI) olib kirish – sog‘lom avlodni tarbiyalashda strategik ahamiyatga ega. Sun'iy intellekt orqali sportchilar va jamoalarning o‘yin natijalari, trening vaqtlari va boshqa statistikalarini tahlil qilish mumkin. Bu ma’lumotlar asosida strategik qarorlar qabul qilish mumkin. Sun'iy intellektning algoritmlari yordamida raqib jamoalarning harakatlarini o‘rganish va ularning zaif tomonlarini aniqlash mumkin. Asosiy qism: Sun’iy intellektdan samarali foydalanish orqali mashg‘ulotni individualizatsiya qilish, shaxsiy mashg‘ulot rejalarini tuzish sportchilarning individual yutuqlarini, jismoniy holatini nazorat qilish mumkin. Shuningdek, mashg‘ulot jarayonlarini video orqali tahlil qilish va og‘zaki yoki vizual tavsiyalar berish yordamida xalqaro tajriba va zamonaviy yondashuvlarni qo‘llash mumkin. Rivojlangan davlatlar (Janubiy Koreya, AQSH, Finlandiya) maktablarida jismoniy tarbiya darslari allaqachon raqamlashtirilgan. Masalan: - "Wearable tech" (Taqiladigan qurilmalar): O‘quvchilar dars davomida smart bilakuzuklar yoki ko‘krak datchiklari taqib yurishadi. Bu uskunalar real vaqt rejimida markaziy kompyuterga (o‘qituvchi planshetiga) ma’lumot uzatadi. - Computer Vision (Kompyuter ko‘rishi): Maxsus kameralar va AI algoritmlari orqali o‘quvchining harakatlari tahlil qilinadi. Masalan, o‘quvchi 113

o‘tirib-turish mashqini necha marta bajargani emas, balki qanchalik to‘g‘ri (biomexanik jihatdan) bajara olgani baholab boriladi. Yurak qon-tomir tizimini nazorat qilish jarayonini ham sun’iy intellekt orqali monitoring qilish Dars vaqtida o‘quvchining yurak urish tezligi (puls)ni nazorat qilinadi. Agar o‘quvchining pulsi ruxsat etilgan me’yordan (masalan, 170180 urish/min) oshib ketsa, AI tizimi o‘qituvchini ogohlantiradi. Bu esa dars vaqtidagi to‘satdan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan yurak xurujlari yoki og‘ir zo‘riqishlarning oldini oladi . Har bir bolaning jismoniy holati har xil. Sun’iy intellekt o‘quvchining o‘tgan darslardagi natijalarini tahlil qilib, unga bugungi dars uchun individual "shaxsiy reja" tuzib beradi. Masalan, ortiqcha vazni bor o‘quvchiga past intensivlikdagi, sportchiga esa yuqori intensivlikdagi mashqlar tavsiya etiladi. O‘quv yili davomida to‘plangan raqamli ma’lumotlar asosida har bir o‘quvchining "Salomatlik pasporti" shakllantiriladi. Bu pasport o‘quvchining yil davomida qanchalik o‘sgani va qaysi jismoniy sifati (tezkorlik, kuch, chidamlilik) rivojlangani haqida aniq grafiklar beradi.O‘zim “smart-watch” dan foydalanganman u meni sarflagan energiyam, yurak urishim, hamda kunlik qadamlarimni hisoblab borardi. Bu esa navbatida organizmimda kechgayotgan fiziologik jarayonlarni bilish va nazorat qilish hamda shu asosda mashg‘ulot olib borishimga ko‘maklashgan. O‘z organizmimizda kechgayotgan jadal o‘zgarishlarni kuzatib borish imkonini beradi. Bizning mamlakatimizda jismoniy tarbiya va sport sohasiga sun’iy intellekt sekin-astalik bilan bilan kirib kelmoqda. O‘ylaymanki, buning natijasida mamlakatimizda sportchilar yuqori natijalarni qo‘lga kiritishlarida sun’iy intellekt muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi va murabbiylar uchun o‘z shug‘ullanuvchilarining jismoniy rivojlanganligi, yoshi, jinsiga qarab mashg‘ulot yuklamasini berishda qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Ushbu tizim joriy etilishi natijasida: 1. Xavfsizlik: Jarohatlar va organizmning o‘ta charchash xavfi 40–50 %ga kamayadi. 2. Obyektivlik: Baholash tizimi o‘qituvchining subyektiv qarashiga emas, balki aniq raqamlarga (o‘quvchining darsdagi faollik darajasiga) asoslanadi. 3. Motivatsiya: O‘quvchilar o‘z natijalarini smartfon ilovasida ko‘rib, o‘zaro sog‘lom raqobatga kirishadilar. Hozirda Yevropa davlatlari bu usuldan keng foydalanmoqda masalan: Kareya davlatida maktab yoshigacha bo‘lgan bolalarda sinab ko‘rishdi bolalarda rivojlanish boshqa tengdoshlaridan yuqori bo‘ldi. Xulosa qilib aytganda, jismoniy tarbiya darslarini raqamlashtirish – shunchaki texnologiya emas, balki inson salomatligini ilmiy asosda muhofaza qilish demakdir. Sun’iy intellekt texnologiyalari o‘qituvchining o‘rnini bosmaydi, balki uning darsni yanada sifatli va xavfsiz o‘tishiga ko‘maklashuvchi eng kuchli qurolga aylanadi. Sun'iy intellekt jismoniy tarbiya va sport sohasida yangi imkoniyatlar yaratadi, sportchilarning faoliyatini kuchaytirish va natijalarni yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. SI orqali, sportchilar individual yondashuvlardan foydalanib, oylik haqiqiy ma’lumotlarga asoslangan qarorlar olib 114

borishlari mumkin, bu esa natijalarni yaxshilashga va jarohatlardan saqlanishga yordam beradi. Sun'iy intellekt yordamida sport sohasidagi yangi innovatsiyalar kuzatilishi kutilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Axmedov A.A. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. – T.: O‘qituvchi, 2019. 2. Salomov R.S. Sport va jismoniy tarbiyada zamonaviy texnologiyalar. - T., 2020. 3. Raximov D.R. Sport faoliyatida raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt. -T., 2021. 4. Karimov B.B. Jismoniy tarbiyada innovatsion yondashuvlar. – T., 2018. 5. World Health Organization (WHO). Digital technologies in physical activity and health. - 2020. IMPLICIT MEANING AND INTERPRETIVE COMPETENCE IN LITERARY TRANSLATION EDUCATION Sharipova Fazilat Dilmurodovna, PhD, Associate Professor, E-mail: sharipovafazilat356@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada badiiy tarjima ta’limida yashirin pragmatik ma’nolarni anglash va talqin qilish muammolari yoritiladi. Sukut, kinoya, kam ifodalilik hamda madaniy implikatsiya orqali shakllanuvchi ma’no tarjimonlarning professional va interpretativ kompetensiyasini rivojlantirishdagi roli nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: badiiy tarjima, pragmatik ma’no, talqin kompetensiyasi, tarjima ta’limi, interpretatsiya Аннотация. В статье проблемы интерпретации скрытых прагматических значений в процессе обучения художественному переводу. Анализируется роль молчания, иронии, сдержанной оценки и культурных импликаций в формировании профессиональной и интерпретативной компетенции будущих переводчиков. Ключевые слова: художественный перевод, прагматическое значение, интерпретация, переводческое образование, компетенция Abstract. This article explores the interpretation of implicit pragmatic meaning in literary translation education. It examines how silence, irony, understatement, and cultural inference shape reader response and contribute to the development of translators’ professional and interpretive competence in academic training contexts. Key words: literary translation, pragmatic meaning, interpretive competence, translation education, interpretation Introduction. In contemporary translation education, increasing attention is being paid not only to linguistic accuracy, but also to the development of interpretive competence. Professional translators are expected to understand texts as complex communicative acts shaped by cultural norms, pragmatic conventions, and implicit evaluative meanings [2]. This requirement is especially significant in the field of literary translation, where meaning is frequently conveyed through silence, understatement, irony, and indirect expression rather than through explicit formulation. Literary texts do not function as simple repositories of information. They construct meaning through suggestion, omission, and contextual implication, inviting readers to participate actively in interpretation. As a result, successful 115

literary translation presupposes the ability to recognize and reconstruct these implicit layers of meaning. However, traditional approaches to translation training have often prioritized grammatical correctness and lexical equivalence, leaving pragmatic and interpretive dimensions insufficiently systematized within educational practice[1]. In the context of modern higher education and the growing demand for highly qualified language specialists, the formation of pragmatic awareness has become an essential component of translator training [3]. Students must learn not only how to reproduce textual content, but also how to interpret authorial intention, narrative perspective, and culturally embedded evaluation. Without such competence, literary translations risk becoming formally accurate yet pragmatically impoverished, failing to transmit the aesthetic and communicative value of the original. Furthermore, the expansion of digital resources and artificial intelligence tools in language education has intensified the need for human-centered interpretive skills. While automated systems can increasingly process surface linguistic patterns, they remain limited in their capacity to interpret silence, irony, and contextual nuance. This circumstance highlights the continuing importance of developing deep reading and interpretive abilities in translator education. The present article aims to analyze the role of implicit pragmatic meaning in literary discourse and to examine its significance for translator training. By drawing on examples from canonical literary works and educational practice, the study seeks to demonstrate how interpretive competence can be systematically cultivated within academic programs. The objectives of the article are to identify key forms of implicit meaning in literary texts, to explore their pedagogical implications, and to propose directions for enhancing pragmatic awareness in translation education. Main Part. Implicit pragmatic meaning constitutes one of the central mechanisms through which literary discourse produces aesthetic and emotional impact. Unlike informational or technical texts, literary works rarely communicate their significance through direct statement alone. Instead, authors frequently rely on silence, understatement, irony, and presupposition to guide reader interpretation. These strategies require readers to engage in continuous inferential activity, reconstructing meaning through contextual cues and cultural knowledge. From a pragmatic perspective, meaning is not fully encoded in linguistic form but emerges through interaction between text and reader [3]. Literary language intensifies this process by deliberately limiting explicit guidance. Jane Austen’s narrative style illustrates how evaluative judgment is often conveyed through restrained and indirect formulations. Her characters are frequently described using moderated expressions that appear neutral on the surface but imply social criticism within the framework of polite discourse. For students of literary translation, recognizing such pragmatic signals is essential for preserving the social and ethical dimensions of the original text. 116

Ernest Hemingway’s prose represents another influential model of implicit communication. His minimalist style is characterized by the systematic omission of emotional commentary and psychological explanation. Narrative meaning is displaced onto dialogue, gesture, and physical environment, leaving readers to infer emotional states independently. In translation training, such texts provide valuable material for developing sensitivity to silence and narrative restraint. Students must learn that brevity does not indicate simplicity, and that minimal expression often carries intensified pragmatic force. Similarly, George Orwell’s literary works demonstrate how ideological meaning can be embedded in presupposition and narrative framing. Statements presented as objective or factual frequently contain implicit evaluative assumptions that shape reader perception. Translating such discourse requires awareness of how pragmatic positioning operates within specific historical and cultural contexts. Failure to recognize these mechanisms may result in translations that preserve surface meaning while weakening critical and ethical implications. Within translation education, these literary strategies highlight the necessity of integrating pragmatic analysis into curriculum design. Interpretive competence cannot be developed solely through vocabulary acquisition and grammatical training. It requires systematic engagement with literary texts that challenge students to identify implied meanings, narrative perspectives, and cultural references. Classroom activities such as guided close reading, comparative translation analysis, and reflective commentary can facilitate this process [4], [5]. A brief English–Uzbek example illustrates how pragmatic meaning may require functional adaptation. Consider the sentence: “He found the remark unhelpful.” In English literary usage, this expression typically functions as understatement, implying dissatisfaction or restrained criticism. A literal Uzbek translation — “U bu gapni foydasiz deb topdi”—retains denotational meaning but may appear emotionally neutral. A pragmatically adjusted version such as “U bu gapdan mamnun bo‘lmadi” better reflects the evaluative restraint intended in the original. This shift demonstrates how pragmatic equivalence often requires interpretive mediation rather than formal correspondence. The development of such sensitivity depends on sustained exposure to authentic literary discourse and guided analytical practice. Translation instructors play a crucial role in modeling interpretive strategies and encouraging students to articulate their inferential reasoning. By discussing why particular meanings are implied rather than stated, educators help students internalize the pragmatic logic of literary communication. In contemporary educational contexts, the increasing use of digital tools and automated translation systems further underscores the importance of human interpretive competence. While technological resources can support linguistic processing, they remain limited in their capacity to recognize irony, silence, and culturally embedded evaluation. Consequently, translation education must 117

emphasize those aspects of meaning that resist automation and require human judgment. Through the integration of pragmatic analysis, literary interpretation, and reflective practice, translator training programs can cultivate professionals capable of mediating complex communicative acts across languages. Such competence enables translators to preserve not only informational content, but also the aesthetic, emotional, and ethical dimensions that define literary discourse. Conclusion and Practical Recommendations. The analysis presented in this article demonstrates that implicit pragmatic meaning constitutes a fundamental dimension of literary discourse and a central challenge in literary translation education. Silence, understatement, irony, and presupposition are not peripheral stylistic features, but core mechanisms through which authors construct aesthetic value, emotional depth, and ideological perspective. Consequently, the ability to recognize and interpret such meanings represents a key component of professional translator competence. The findings suggest that effective literary translation training must move beyond predominantly formal approaches focused on lexical and grammatical equivalence. While linguistic accuracy remains essential, it is insufficient for conveying the interpretive richness of literary texts. Translator education should therefore prioritize the systematic development of pragmatic awareness and inferential reading skills [2], [4]. This includes training students to analyze narrative voice, evaluative positioning, and culturally embedded implication. From a practical perspective, translation programs are encouraged to integrate structured close-reading practices, comparative translation tasks, and reflective commentary into their curricula. Students should be guided to justify their translation choices in relation to implied meaning and communicative intent, rather than surface correspondence alone. The use of canonical literary works as core teaching material can facilitate sustained engagement with complex pragmatic phenomena. In addition, instructors should encourage critical discussion of automated translation tools and digital resources, emphasizing their limitations in handling implicit meaning. Such reflection can strengthen students’ understanding of the distinctive value of human interpretive judgment in contemporary professional contexts. Ultimately, translating what is not said reveals translation to be a deeply interpretive and culturally situated activity. The translator functions not merely as a linguistic mediator, but as a participant in an ongoing dialogue between literary traditions and reading communities. By cultivating interpretive competence within education, translator training institutions contribute to the preservation of literary depth, ethical sensitivity, and intercultural understanding in global communication. References: 1. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall. 118