Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

✓ e-commerce savdo platformalarini joriy qilgan korxonalarga subsidiyalar berish; ✓ logistika tizimlarini raqamlashtirish dasturiy ta’minotlarni joriy etish; ✓ hududlarda inson kapitalini rivojlantirish uchun bepul onlayn kurslar tashkil qilish. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Romer P.M. (1990). Endogenous Technological Change // Journal of Political Economy. 2. Becker G.S. (1964). Human Capital: A Theoretical and Empirical Analysis. 3. North D.C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. 4. Manba: tadqiqotlar asosida muallif ishlanmasi. 5. UNDP. (2025). Digital Economy of Uzbekistan. Report. 6. UNDP. (2025). Digital Economy of Uzbekistan. Report. 7. UNDP. (2025). Digital Economy of Uzbekistan. Report. 8. Manba: tadqiqotlar asosida muallif ishlanmasi. 9. Eshtayev A.A., Norchayev A.N., O‘zbekiston Respublikasida turizm xizmati va servis sohasini rivojlantirish yo‘llari. T.: TDIU, 2007. – 38 b. 10. Raximov Z.O., Mehmonxona xo‘jaligida rejalashtirish. O‘quv qo‘llanma.– Samarqand, SamISI, 2019. – 188 b. BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASINING MOLIYAVIY XAVFSIZLIK VA SHAFFOFLIKNI TA’MINLASHDAGI AHAMIYATI Аsrоrоv Оybek Аsrоr о‘g‘li, Iqtisоdiyоt vа рedаgоgikа universiteti о‘qituvсhisi, E-mаil: аsrоrоvоybek@gmаil.соm Ismoilov Ibrohim Isroil о‘g‘li, Iqtisоdiyоt vа рedаgоgikа universiteti talabasi, E-mаil: ismoilovibrohim@gmаil.соm Annotatsiya. Ushbu maqolada blokcheyn texnologiyasini moliyaviy xavfsizlik va shaffoflikni ta’minlashdagi nazariy hamda amaliy ahamiyati tahlil qilinadi. Kriptografik himoya usullari, konsensus mexanizmlari hamda taqsimlangan reyestr texnologiyasi orqali amalga oshiriladigan tranzaksiyalarning ishonchliligi va ma’lumotlarning o‘zgarmasligi masalalari ko‘rib chiqilgan. Ushbu yondashuvlar yordamida tizimda bajariladigan har bir operatsiya himoyalangan holda saqlanishi, shuningdek, kiritilgan ma’lumotlarning keyinchalik o‘zgartirilmasligi ta’minlanishi yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: blokcheyn texnologiyasi, moliyaviy xavfsizlik, shaffoflik tamoyili, kriptografik himoya, konsensus mexanizmlari. Аннотация. В данной статье анализируется теоретическое и практическое значение технологии блокчейн в обеспечении финансовой безопасности и прозрачности. Рассматриваются вопросы надежности транзакций и неизменности данных, реализуемые на основе криптографических методов защиты, механизмов консенсуса и технологии распределенного реестра. Показано, что благодаря данным подходам каждая операция в системе сохраняется в защищенном виде, а внесенная информация не подлежит последующему изменению. Ключевые слова: Технология блокчейн, финансовая безопасность, принцип прозрачности, криптографическая защита, механизмы консенсуса. Abstract. This article analyzes the theoretical and practical significance of blockchain technology in ensuring financial security and transparency. It examines the reliability of transactions and the immutability of data achieved through cryptographic protection methods, 399

consensus mechanisms, and distributed ledger technology. The study explains how these approaches ensure that every operation within the system is securely stored and that the entered information cannot be altered afterward. Keywords: Blockchain technology, financial security, principle of transparency, cryptographic protection, consensus mechanisms. Kirish. Hozirgi kunda raqamli iqtisodiyot juda tez sur’atlarda rivojlanmoqda. Elektron to‘lovlar soni ortib bormoqda, onlayn bank xizmatlari tobora kengaymoqda, xalqaro moliyaviy operatsiyalar hajmi ham sezilarli darajada oshgan. Shu sababli moliyaviy xavfsizlik va shaffoflik masalasi yanada dolzarb bo‘lib qoldi. Sababi shundaki, an’anaviy markazlashgan tizimlarda barcha ma’lumotlar bitta markaziy serverda saqlanadi. Agar shu serverga zarar yetkazilsa yoki u buzib kirilsa, katta muammolar yuzaga kelishi mumkin. Masalan, ma’lumotlar o‘g‘irlanishi, o‘zgartirilishi yoki soxtalashtirilishi ehtimoli mavjud. Shu jihatdan bunday tizimlar ma’lum darajada xavf tug‘diradi. Shu jihatdan qaralsa, blokcheyn texnologiyasi bugungi kunda eng zamonaviy va istiqbolli yechimlardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Blokcheyn aslida ma’lumotlarni bitta markazda emas, balki tarmoqdagi barcha ishtirokchilar o‘rtasida taqsimlab saqlashga asoslangan tizimdir. Bu tizimda bajarilgan har bir operatsiya kriptografik usullar bilan himoyalanadi va maxsus konsensus mexanizmi orqali tasdiqlanadi. Ya’ni, ma’lumot tizimga kiritilgandan keyin uni yashirincha o‘zgartirish yoki buzish deyarli mumkin emas. Shu sababli blokcheyn ma’lumot xavfsizligini ta’minlashda ishonchli vosita sifatida baholanadi. Blokcheyn texnologiyasi avval kriptovalyutalar bilan bog‘liq holda yuzaga kelgan. Biroq vaqt o‘tishi bilan uning imkoniyatlari faqat shu soha bilan cheklanib qolmadi. Hozirgi kunda blokcheyn turli yo‘nalishlarda qo‘llanilmoqda va amaliy ahamiyati tobora ortib bormoqda. Masalan, bank tizimida to‘lovlarni tez va xavfsiz amalga oshirishda, sug‘urta sohasida ma’lumotlarning ishonchliligini ta’minlashda, davlat moliyasini boshqarishda hamda xalqaro tranzaksiyalarni nazorat qilish jarayonida undan samarali foydalanish mumkin. Shu sababli blokcheyn texnologiyasi zamonaviy moliyaviy tizimlarda muhim o‘rin egallay boshladi. Tizimning asosiy ustunligi — bu ochiqlik, o‘zgarmaslik va yuqori darajadagi himoya mexanizmlaridir. Ushbu tadqiqotning maqsadi blokcheyn texnologiyasining moliyaviy xavfsizlik va shaffoflikni ta’minlashdagi nazariy asoslarini o‘rganish hamda uning amaliy ahamiyatini tahlil qilishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: – blokcheynning kriptografik va matematik asoslarini tushuntirish; – konsensus algoritmlarining moliyaviy barqarorlikka ta’sirini ko‘rib chiqish; – taqsimlangan reyestrning shaffoflikni oshirishdagi rolini baholash; –blokcheyn asosidagi moliyaviy tizimlarning afzalliklari va mavjud cheklovlarini aniqlash. 400

Asosiy qism. Bugungi kunda moliyaviy munosabatlar tobora raqamli shaklga o‘tib, xalqaro miqyosda kengayib bormoqda. Shunday sharoitda blokcheyn texnologiyasini moliyaviy xavfsizlik va shaffoflikni ta’minlash vositasi sifatida o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Tranzaksiyalar soni va hajmi ortib borayotgani, kiberjinoyatlar ko‘payayotgani hamda moliyaviy ma’lumotlarni ishonchli himoya qilish zarurati markazlashmagan va kriptografiyaga asoslangan tizimlarni joriy etishni talab qilmoqda [1]. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi blokcheyn texnologiyasining moliyaviy xavfsizlik va shaffoflikni ta’minlashdagi nazariy hamda amaliy jihatlarini tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, xorijiy tajribani o‘rganib, uni milliy sharoitga qanday moslashtirish mumkinligini aniqlash ham tadqiqotning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Tadqiqot doirasida bir nechta asosiy vazifalar belgilab olindi. Avvalo, blokcheyn texnologiyasining kriptografik va matematik asoslarini tushuntirish ko‘zda tutiladi. Shuningdek, konsensus algoritmlarining tizim xavfsizligiga qanday ta’sir ko‘rsatishi baholanadi. Bundan tashqari, rivojlangan davlatlar tajribasi o‘rganilib, tahlil qilinadi. O‘zbekiston Respublikasida bu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan islohotlarga ham baho beriladi. Yakunda mavjud muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish bo‘yicha taklif va yechimlar ishlab chiqiladi. Blokcheyn texnologiyasining asosiy tamoyillari markazlashmaganlik, o‘zgarmaslik (immutability), shaffoflik va kriptografik himoya hisoblanadi. Har bir blok quyidagicha ifodalanadi: Bi= {Ti, Hi −1, ti, Ni}(1) bu yerda Ti — tranzaksiyalar to‘plami, Hi − 1 — oldingi blok xeshi, ti — vaqt belgisi, Ni — nonce. Blok xesh qiymati: Hi= hash( Bi) (2) Mazkur mexanizm ma’lumotlarning o‘zgarmasligini ta’minlanadi. Tranzaksiyalar xavfsizligi ochiq va yopiq kalitli kriptografiya orqali ta’minlaydi: S = Signkpriv(m) (3) Verifykpub(m, S ) = true (4) Konsensus mexanizmi bu (masalan, Proof of Work) quyidagi matematik shart asosida amalga oshadi: hash( Bi) Target (5) Bu mexanizm blokni qalbakilashtirishni iqtisodiy jihatdan samarasizlikga olib keladi [2]. Amerika Qo‘shma Shtatlari tajribasi. AQSh blokcheyn texnologiyasini moliyaviy sektorda keng joriy etgan davlatlardan biridir. Federal darajada kriptovalyuta va blokcheyn asosidagi moliyaviy xizmatlarni tartibga soluvchi 401

normativ-huquqiy baza shakllantirilgan. Yirik moliyaviy institutlar (JPMorgan, Goldman Sachs) blokcheyn asosidagi to‘lov tizimlarini joriy etgan[2]. AQSh tajribasida asosiy ustunliklar: − kuchli ilmiy-tadqiqot infratuzilmasi; − xususiy sektor va davlat hamkorligi; − innovatsion startaplar ekotizimi; − yuqori darajadagi kiberxavfsizlik siyosati. O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan islohotlar. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish doirasida blokcheyn texnologiyasini joriy etish bo‘yicha normativ hujjatlar qabul qilingan. Kripto-aktivlar muomalasi va mayning faoliyatini tartibga solish bo‘yicha mexanizmlar ishlab chiqilgan(1-jadval). Yutuqlar: − Normativ-huquqiy bazaning shakllanishi; − IT Park va raqamli infratuzilmaning rivojlanishi; − davlat xizmatlarida raqamlashtirish jarayonlari. Muammolar: − Texnik infratuzilmaning yetarli emasligi; − malakali mutaxassislar tanqisligi; − xalqaro integratsiyaning cheklanganligi. Yechim usullari: − ilmiy-tadqiqot markazlarini rivojlantirish kerak; − kadrlarni tayyorlash dasturlarini kengaytirish kerak; − xalqaro hamkorlikni kuchaytirish kerak; davlat va xususiy sektor integratsiyasini oshirishni yo`lga qo`yish kerak. 1-jadval Blokcheynni joriy etish bo‘yicha qiyosiy tahlil Ko‘rsatkich AQSh tajribasi Huquqiy baza To‘liq shakllangan Infratuzilma Kadrlar salohiyati Xalqaro integratsiya Yuqori darajada Kuchli Faol O‘zbekiston holati Rivojlanish bosqichida ketmoqda Cheklangan Yetarli emas Cheklangan 402 Taklif etilayotgan yechim Normativ takomillashtirish hujjatlarni Texnik bazani kengaytirish Mutaxassis tayyorlash Global hamkorlikni kuchaytirish

1-rasm. Blokcheynning bloklar zanjiri arxitekturasi (moliyaviy tranzaksiyalar). 1-rasmda blokcheyn tizimining asosiy ishlash mexanizmi — bloklar zanjiri (chain of blocks) ko‘rinishida tasvirlanadi. Har bir blok ma’lum miqdordagi moliyaviy tranzaksiyalarni o‘z ichiga oladi va kriptografik jihatdan oldingi blok bilan bog‘lanadi[3]. Blokning ichki tuzilmasi odatda quyidagi elementlardan iborat: − Tranzaksiyalar to‘plami (T₁, T₂, …) — foydalanuvchilar o‘rtasidagi moliyaviy operatsiyalar. − Oldingi blokning xesh qiymati (Hₙ₋₁) — zanjirning uzluksizligini ta’minlaydi. − Vaqt belgisi (timestamp) — blok yaratilgan vaqtni ko‘rsatadi. − Nonce — konsensus algoritmida ishlatiladigan hisoblash parametri. Blokning xesh qiymati matematik jihatdan quyidagicha ifodalaymiz: Hi= hash( Bi) Agar blok tarkibidagi ma’lumotlardan bittasi o‘zgartirilsa, xesh qiymati to‘liq o‘zgaradi. Shu sababli butun zanjir buziladi va tarmoq buni darhol aniqlaydi. Bu xususiyat moliyaviy ma’lumotlarning o‘zgarmasligini (immutability) ta’minlab keladi. Rasmda shuningdek taqsimlangan tugunlar (nodes) ko‘rsatilgan. Har bir tugun blokcheynning to‘liq yoki qisman nusxasini saqlaydi. Bu markazlashmagan arxitektura tizimni quyidagi muammolardan himoya qiladi: − yagona markaziy server buzilishi xavfini kamaytiradi; − ma’lumotlarni yashirincha o‘zgartirish imkoniyatini deyarli yo‘q qiladi; − tranzaksiyalarni kollektiv tasdiqlash orqali ishonchni oshiradi. Moliyaviy xavfsizlik nuqtai nazaridan, bloklar o‘rtasidagi xesh bog‘lanish zanjirni bir butun tizimga aylantiradi. Agar kimdir bitta blokni o‘zgartirmoqchi bo‘lsa, undan keyingi barcha bloklarning xesh qiymatini qayta hisoblashga to‘g‘ri olib keladi[4]. Bu esa katta hisoblash resursini talab qiladi va amalda iqtisodiy jihatdan foydasiz bo‘ladi. 403

Shu sababli blokcheyn tizimi ishonchni inson omiliga emas, balki matematik hisob-kitob va kriptografik algoritmlarga asoslanadi. Aynan shu mexanizm moliyaviy operatsiyalarda xavfsizlik va shaffoflikni bir vaqtning o‘zida ta’minlay oladi. 2-rasm. Blokcheyn asosida moliyaviy xavfsizlik modeli. 2-rasmda blokcheyn texnologiyasi asosida moliyaviy ma’lumotlarni ro‘yxatga olish, tekshirish (audit) va monitoring qilishning to‘liq arxitekturasi tasvirlangan. Diagramma markazlashmagan muhitda ishonch qanday shakllanishini va nazorat mexanizmi qanday ishlashini ko‘rsatadi. Blockchain client (foydalanuvchi yoki tashkilot tugunlari). Chizmada bir nechta “Blockchain client” ko‘rsatganman. Ular moliyaviy institutlar, banklar, to‘lov tizimlari yoki audit subyektlari bo‘lishi mumkin. Har bir mijoz API orqali blokcheyn tarmog‘iga ulanib oladi. Bu mexanizm moliyaviy operatsiyalarni retrospektiv (orqaga qarab) va real vaqt rejimida tekshirish imkonini beradi. Smart Contracts (aqlli shartnomalar) Diagrammaning markazida smart kontraktlar joylashgan bo`ladi. Smart kontrakt — bu blokcheynda saqlanadigan va oldindan belgilangan qoidalar asosida avtomatik ishlaydigan dasturiy koddir. Masalan, agar moliyaviy operatsiya ma’lum limitdan oshsa yoki identifikatsiya ma’lumotlari mos kelmasligi, smart kontrakt avtomatik ravishda operatsiyani rad etishi yoki qo‘shimcha tekshiruvga yuboradi. Bu yerda inson omili minimal darajaga tushadi, qaror matematik mantiq asosida qabul qilinadi. Blockchain Network (blokcheyn tarmog‘i) Smart kontrakt tomonidan qayta ishlangan ma’lumotlar blokcheyn tarmog‘iga uzatadi. Tarmoqdagi tugunlar konsensus algoritmi orqali tranzaksiyani tasdiqlaydi. Tasdiqlangan ma’lumot blokka qo‘shiladi va zanjirga yoziladi. Shundan so‘ng ma’lumotni o‘zgartirish deyarli imkonsiz bo‘ladi, chunki har bir blok oldingi blok bilan kriptografik bog‘langan. Bu moliyaviy hisobotlar va operatsiyalarning yaxlitligini ta’minlaydi. Blockchain Events va Monitoring tizimi. Rasmda “Blockchain Events” oqimi orqali ma’lumotlar “Blockchain Monitor” ga uzatilayotgani ko‘rsatilgan. Bu tizim real vaqt rejimi: 404

− yangi tranzaksiyalarni kuzatadi; − smart kontrakt bajarilishini tekshiradi; − shubhali faoliyatni aniqlaydi; − audit izini (audit trail) shakllantiradi. Monitoring natijalari “Blockchain Monitor Client” ga yetkaziladi. Bu audit organi, nazorat qiluvchi tashkilot yoki moliyaviy boshqaruv tizimi bo‘lishi mumkin. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Olib borgan tahlillarim shuni ko‘rsatdiki, chuqur o‘rganish modellarining samarasi avvalo ularning matematik tuzilishiga bog‘liqdir. Neyron tarmoqlar bir nechta qatlamlardan iborat murakkab tizim bo‘lib, ular yuqori o‘lchamli fazoda murakkab va nolinear bog‘lanishlarni aniqlash imkonini beradi. Modelning imkoniyati, ya’ni ma’lumotni qay darajada ifodalay olishi, asosan uning chuqurligini, parametrlar miqdori hamda tanlangan aktivatsiya funksiyalariga bog‘liqdir. Modelni o‘qitishda gradientga asoslangan optimallashtirish usullari muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, orqaga tarqatish algoritmi yo‘qotish funksiyasini kamaytirish orqali parametrlarni bosqichma-bosqich yangilab keladi. Yo‘qotish funksiyasi yuzasining shakli va Hessian tahlili modelning umumlashtirish darajasini tushunishga yordam beradi. Amaliy natijalar shuni ko‘rsatadiki, tekis minimumlarga yaqinlashgan modellar odatda barqarorroq ishlaydi va yangi ma’lumotlarga nisbatan yaxshiroq moslashadi. Adabiyotlar: 1. Treiblmaier, H. (2020). The impact of the blockchain on the supply chain: A theorybased research framework and a call for action. International Journal of Production Economics, 211, 221–232. 2. Kshetri, N. (2021). Blockchain and sustainable supply chain management in developing countries. International Journal of Information Management, 60, 102376. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2021.102376 3. Xu, X., Weber, I., & Staples, M. (2019). Architecture for blockchain applications. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-03035-1 4. Wang, Y., Han, J.H., & Beynon-Davies, P. (2019). Understanding blockchain technology for future supply chains: A systematic literature review and research agenda. Supply Chain Management, 24(1), 62–84. 5. Chen, Y., Bellavitis, C., & Shen, Y. (2022). Blockchain disruption and decentralized finance: The rise of decentralized business models. Journal of Business Venturing Insights, 18, e00312. QORAQALPOG‘ISTONDA RAQAMLI MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING IQTISODIY RIVOJLANISHGA TA’SIRI Qalmuratov Baxtiyar Seytmuratovich, Berdaq nomidagi QorDU, Iqtisodiyot, turizm va biznes asoslari kafedrasi professori kalmuratovb@mail.ru Annotatsiya. Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarning iqtisodiy rivojlanishga ta’siri tahlil qilinib, hududiy iqtisodiyotda raqamli boshqaruv hamda moliyaviy texnologiya yechimlarining samaradorlikni oshirishdagi 405

roli ilmiy asosda yoritiladi va mintaqaviy rivojlanish uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Raqamli iqtisodiyot iqtisodiy faoliyatning bevosita axborot kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlantirilishi bilan bog‘liq bo‘lgan raqamli ma’lumotlar vositasida tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan elektron, internet, tarmoq va virtual iqtisodiyot ko‘rinishidagi ijtimoiy-iqtisodiy tizimi, tahlili masalalari yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: raqamli menejment, moliyaviy texnologiyalar, iqtisodiy rivojlanish, raqamli iqtisodiyot, moliyaviy texnologiyalar mexanizmlari. Аннотация. В данной статье анализируется влияние цифрового менеджмента и финансовых технологий на экономическое развитие в Республике Каракалпакстан, на научной основе освещается роль цифрового менеджмента и решений финансовых технологий в повышении эффективности региональной экономики и разрабатываются практические рекомендации по региональному развитию. Освещены вопросы анализа социально-экономической системы цифровой экономики в виде электронной, интернет, сетевой и виртуальной экономики, направленной на повышение эффективности производства товаров и оказания услуг посредством цифровых данных, непосредственно связанных с развитием информационно-коммуникационных технологий. Ключевые слова: цифровой менеджмент, финансовые технологии, экономическое развитие, цифровая экономика, механизмы финансовых технологий. Abstract. This article analyzes the impact of digital management and financial technologies on economic development in the Republic of Karakalpakstan, scientifically illuminates the role of digital management and financial technology solutions in improving regional economic efficiency, and develops practical recommendations for regional development. Issues of analysis of the socio-economic system of the digital economy in the form of an electronic, internet, network, and virtual economy, aimed at increasing the efficiency of production of goods and services through digital data, directly related to the development of information and communication technologies, are highlighted. Keywords: digital management, financial technologies, economic development, digital economy, financial technology mechanisms. Kirish. O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Jumladan, 2020–2025yillarda amalga oshirilgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar doirasida davlat boshqaruvi va moliya tizimini raqamlashtirish, zamonaviy menejment mexanizmlarini joriy etish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirildi. Raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalar iqtisodiy o‘sishni ta’minlovchi muhim omillar sifatida e’tirof etilmoqda [1]. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev 2023-yil oktabr oyida Samarqand shahrida bo‘lib o‘tgan Jahon turizm tashkiloti (UNWTO) Bosh Assambleyasining 25-sessiyasi ochilish marosimidagi nutqida raqamli texnologiyalar va zamonaviy boshqaruv yondashuvlari iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida samaradorlikni oshirishini ta’kidlab o‘tdi. Prezidentimizning qayd etishicha, raqamli transformatsiya jarayonlari davlat boshqaruvi, moliya va xizmatlar sohasida shaffoflikni ta’minlash hamda investitsion muhitni yaxshilashga xizmat qilmoqda [2]. 2020–2023-yillar davomida mamlakatimizda davlat xizmatlarining 70 foizdan ortig‘i elektron shaklga o‘tkazildi, raqamli platformalar orqali boshqaruv qarorlarini qabul qilish amaliyoti kengaytirildi. Shu bilan birga, moliya sohasida 406

elektron to‘lov tizimlari, mobil banking, onlayn kreditlash va masofaviy moliyaviy xizmatlar jadal rivojlandi. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda elektron to‘lovlar hajmi 2019-yilga nisbatan qariyb 3 barobarga oshgan [3]. Qoraqalpog‘iston Respublikasida ham raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarni joriy etish hududiy iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, 2021–2024-yillarda hududiy davlat boshqaruvi organlarida raqamli axborot tizimlari bosqichma-bosqich joriy etilib, moliyaviy operatsiyalarni avtomatlashtirish va elektron hisobotlarni yuritish amaliyoti kengaytirildi. Bu esa boshqaruv jarayonlarining tezkorligi va samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda [4]. Shuningdek, Qoraqalpog‘iston Respublikasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun raqamli moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari sezilarli darajada kengaydi. 2022–2025-yillar davomida hududda mobil banking foydalanuvchilari soni barqaror oshib, raqamli kreditlash va onlayn to‘lov xizmatlari iqtisodiy faollikni rag‘batlantirdi. Bu jarayon hududning investitsion jozibadorligini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va aholi daromadlarini ko‘paytirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda [5]. Yuqoridagilardan kelib chiqib, Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarning iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini ilmiy asosda tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb ilmiy vazifalardan biri hisoblanadi. Asosiy qism. Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarning iqtisodiy rivojlanishga ta’siri boyicha o‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarni joriy etish hududiy iqtisodiy rivojlanishga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, raqamli boshqaruv mexanizmlarining tatbiq etilishi davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish, iqtisodiy jarayonlarda shaffoflikni ta’minlash va resurslardan oqilona foydalanishga xizmat qilmoqda [1]. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan strategik hujjatlar Qoraqalpog‘iston Respublikasi uchun ham muhim institutsional asos bo‘lib xizmat qilmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi hamda “O‘zbekiston – 2030” rivojlanish strategiyasida hududiy boshqaruvni raqamlashtirish va moliya tizimida zamonaviy texnologiyalarni keng joriy etish ustuvor vazifalar sifatida belgilangan [2], [3]. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment tizimlarining joriy etilishi, jumladan elektron hujjat aylanishi, raqamli monitoring va elektron hisobot tizimlari boshqaruv qarorlarini qabul qilish tezkorligini oshirib, ma’muriy xarajatlarni qisqartirish imkonini bermoqda. Bu holat hududiy iqtisodiyotda samaradorlikning oshishiga olib kelmoqda [4]. 407

Moliyaviy texnologiyalarning rivojlanishi hudud iqtisodiy faolligining oshishida muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Elektron to‘lov tizimlari, mobil banking, raqamli kreditlash va masofaviy moliyaviy xizmatlarning keng joriy etilishi kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga asoslangan holda tahliliga ko‘ra, 2020–2023-yillarda elektron to‘lovlar hajmining 2,5 barobar o‘sishi sharoitida o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 35–36 % ni tashkil etadi. Mazkur dinamika saqlangan taqdirda, 2020–2025-yillarda elektron to‘lovlar hajmining qariyb 4,5–4,6 barobar, ya’ni 350–360 % ga oshishi mumkin. Hududda raqamli infratuzilmaning rivojlanish darajasi raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalar samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Internet qamrovining kengayishi, 4G va 5G texnologiyalarining bosqichma-bosqich joriy etilishi raqamli xizmatlar hajmining oshishiga zamin yaratmoqda. Shu bilan birga, ayrim chekka hududlarda raqamli infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi raqamli transformatsiya jarayonlarini sekinlashtirayotgan muhim cheklovlardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda [6]. Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalar rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlari 2022–2026-yillar kesimida quyidagi jadvalda aks ettirilgan. 1-jadval 2022–2026-yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalar rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlari № Ko‘rsatkichlar nomi 2022 2023 2024 2025 2026 1 Elektron davlat xizmatlari ulushi (%) 55 62 68 74 80 2 Mobil banking foydalanuvchilari (ming kishi) 210 260 310 360 420 3 Elektron to‘lovlar hajmi (trln so‘m) 4,2 5,8 7,1 8,6 10,0 4 Raqamli kreditlar ulushi (%) 18 24 30 36 42 5 Internet qamrovi (4G/5G), % 65 70 75 80 85 Izoh: 2026-yil ko‘rsatkichlari 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan davlat dasturlarida belgilangan maqsadli parametrlar asosida prognoz sifatida keltirilgan. Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Statistika agentligi va muallif hisobkitoblari asosida tuzildi [5], [7]. 1-jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli boshqaruv va moliyaviy texnologiyalar ko‘rsatkichlari yildan-yilga izchil o‘sib bormoqda. Xususan, mobil banking foydalanuvchilari sonining ortishi aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari kengayayotganidan dalolat beradi. Elektron to‘lovlar hajmining oshishi esa hududiy iqtisodiyotda naqd pulsiz hisob-kitoblar ulushining ortishiga va moliyaviy shaffoflikning kuchayishiga xizmat qilada [8]. Umuman olganda, o‘tkazilgan kompleks iqtisodiy-statistik tahlillar natijalari shuni ko‘rsatdiki, Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarni joriy etish hududiy iqtisodiy rivojlanish dinamikasiga 408

sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Korrelatsion tahlil natijalariga ko‘ra, raqamli boshqaruv indikatorlari (elektron xizmatlar ulushi, raqamli hujjat aylanish darajasi) bilan hududiy yalpi mahsulot o‘sish sur’atlari o‘rtasida r=0,71 darajadagi musbat bog‘liqlik aniqlangan (p<0,05), bu ularning statistik jihatdan ahamiyatli ekanligini tasdiqlaydi [1]. Mazkur natijalar raqamli boshqaruv mexanizmlarining iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi rolini ilmiy asosda isbotlaydi. 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan ko‘rsatkichlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, elektron davlat xizmatlari ulushi 55 foizdan 80 foizgacha oshishi prognoz qilinmoqda, bu esa besh yil davomida 45,4 % o‘sish demakdir. Elektron hujjat aylanishi va raqamli monitoring tizimlari joriy etilgan tashkilotlarda boshqaruv qarorlarini qabul qilish tezligi o‘rtacha 30–35 % ga oshgan, ma’muriy xarajatlar esa 18–22 % ga qisqargan [4]. Ushbu ko‘rsatkichlar “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasida belgilangan institutsional modernizatsiya vazifalariga mos keladi [2]. Moliyaviy texnologiyalar segmentida ham barqaror o‘sish kuzatilmoqda. 2022-yilda 4,2 trln so‘mni tashkil etgan elektron to‘lovlar hajmi 2026-yilga kelib 10,0 trln so‘mga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa 138 % o‘sish va o‘rtacha **24 % yillik o‘sish sur’ati (CAGR)**ni anglatadi [5]. Mobil banking foydalanuvchilari sonining 210 mingdan 420 ming kishiga yetishi (100 % o‘sish) aholining moliyaviy inklyuziyasi kengayayotganidan dalolat beradi. Raqamli kreditlash ulushi 18 foizdan 42 foizgacha oshishi kutilmoqda, ya’ni 2,3 barobar o‘sish kuzatiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, fintex xizmatlari keng joriy etilgan hududlarda kichik biznes subyektlari soni o‘rtacha 12–15 % ga ortgan [8]. Raqamli infratuzilma rivojlanishi ushbu jarayonning asosiy determinantlaridan biri hisoblanadi. Internet qamrovi 65 foizdan 85 foizgacha oshishi prognoz qilinmoqda, natijada raqamli xizmatlardan foydalanish darajasi infratuzilmasi rivojlangan hududlarda 1,4 barobar yuqori ekani aniqlangan [6]. Shu bilan birga, chekka tumanlarda internet tezligi respublika o‘rtacha ko‘rsatkichidan 20–25 % pastligi raqamli transformatsiyani sekinlashtiruvchi omil sifatida saqlanib qolmoqda. Inson kapitali omili ham muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli savodxonlik darajasi bilan fintex xizmatlaridan foydalanish o‘rtasida r=0,64 darajadagi musbat korrelyatsiya aniqlangan [9]. Raqamli savodxonlik darajasi yuqori hududlarda mobil bankingdan foydalanish 28 %, raqamli kreditlash hajmi esa 22 % ga yuqori ekanligi kuzatilgan. Bu holat iqtisodiy rivojlanishda inson kapitalining hal qiluvchi rolini tasdiqlaydi. Xalqaro tajriba bilan qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, OECD va Jahon banki tadqiqotlariga ko‘ra, raqamli boshqaruv va fintex yechimlari keng joriy etilgan hududlarda iqtisodiy o‘sish sur’ati o‘rtacha 1,2–1,5 foiz punktga yuqori bo‘ladi [10]. Qoraqalpog‘iston Respublikasi ko‘rsatkichlari ham mazkur global tendensiyalarga mos ravishda shakllanmoqda. Umuman olganda, olib borilgan tahlillar Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarni tizimli rivojlantirish hududiy 409

iqtisodiy o‘sish, boshqaruv samaradorligi va moliyaviy shaffoflikni ta’minlashda muhim strategik omil ekanligini ko‘rsatadi. Raqamli infratuzilmani kengaytirish, inson kapitalini rivojlantirish va fintex innovatsiyalarini institutsional qo‘llabquvvatlash hududiy barqaror rivojlanishni ta’minlashning ustuvor yo‘nalishlari sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarni joriy etishda kadrlar salohiyati muhim omil ekanligini ko‘rsatdi. Aholining raqamli va moliyaviy savodxonlik darajasi yetarli bo‘lmagan hududlarda raqamli xizmatlardan foydalanish samaradorligi past bo‘lib qolmoqda. Shu sababli, raqamli iqtisodiyot sharoitida kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish masalalari alohida e’tibor talab etadi [9]. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, hududiy iqtisodiy rivojlanishda raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun davlat siyosati, xususiy sektor va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasida samarali hamkorlik zarur. OECD va Jahon banki tadqiqotlariga ko‘ra, raqamli boshqaruv va fintex yechimlari hududiy iqtisodiyotlarda barqaror o‘sish va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi [10]. Xulosa va takliflar. Umuman olganda, tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘iston Respublikasida raqamli menejment va moliyaviy texnologiyalarni izchil rivojlantirish iqtisodiy o‘sish, boshqaruv samaradorligi va hududiy barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun muhim shart ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu jarayonni yanada jadallashtirish uchun raqamli infratuzilmani rivojlantirish, kadrlar salohiyatini oshirish va moliyaviy texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mirziyoyev Sh.M. (2023). Yangi O‘zbekiston sharoitida raqamli transformatsiya va iqtisodiy rivojlanish. Samarqand. 38–52-betlar. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020). “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. Toshkent. 6–18-betlar. 3. O‘zbekiston Respublikasi. (2023). “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. Toshkent. 45– 60-betlar. 4. Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi. (2022). Hududiy boshqaruvda raqamli menejment. Toshkent. 54–66-betlar. 5. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023). Moliyaviy texnologiyalar va to‘lov tizimlari bo‘yicha yillik hisobot. Toshkent. 25–37-betlar. 6. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024). Hududlar bo‘yicha raqamli iqtisodiyot ko‘rsatkichlari. Toshkent. 14–26-betlar. 7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2022). 2022–2026-yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasini rivojlantirish dasturi. Toshkent. 18–29-betlar. 8. Karimov A.A. (2023). Moliyaviy texnologiyalar va hududiy iqtisodiy o‘sish. Toshkent. 71–85-betlar. 9. UNDP. (2022). Digital Transformation for Sustainable Development. New York. 33– 48-betlar. 10. OECD. (2021). Digital Economy Outlook 2021. Paris. 90–112-betlar. 410

RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA FARMATSEVTIKA MAHSULOTLARINI ISHLAB CHIQARISH JARAYONLARINI BOSHQARISH VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH (jahon tajribasi asosida) Abdujabbarov Alisher Abdullayevich, Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti, bosh mutaxassisi, a.abdujabbarov@imrs.uz Annotatsiya. Maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida farmatsevtika mahsulotlarini ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish va samaradorligini oshirish masalalari tahlil qilingan. Jahon farmatsevtika bozorining asosiy rivojlanish tendensiyalari, yetakchi farmatsevtika kompaniyalarida qoʻllanilayotgan raqamli boshqaruv tizimlari hamda ishlab chiqarishni optimallashtirish mexanizmlari oʻrganilgan. Xususan, biofarmatsevtika va innovatsion dori vositalari ishlab chiqarishda Industry 4.0 elementlari, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va raqamli logistika yechimlarining ahamiyati yoritilgan. Kalit soʻzlar: raqamli iqtisodiyot, farmatsevtika sanoati, raqamli transformatsiya, ishlab chiqarish samaradorligi, biofarmatsevtika, innovatsion menejment, importga qaramlik, mahalliylashtirish, eksport salohiyati. Аннотация. В статье проанализированы вопросы управления производственными процессами и повышения эффективности производства фармацевтической продукции в условиях цифровой экономики. Рассмотрены основные тенденции развития мирового фармацевтического рынка, цифровые системы управления, применяемые ведущими фармацевтическими компаниями, а также механизмы оптимизации производства. Особое внимание уделено значению элементов Industry 4.0, автоматизированных систем управления и цифровых логистических решений в производстве биофармацевтических и инновационных лекарственных средств. Ключевые слова: цифровая экономика, фармацевтическая промышленность, цифровая трансформация, производственная эффективность, биофармацевтика, инновационный менеджмент, импортозависимость, локализация, экспортный потенциал. Abstract. The article analyzes issues of managing production processes and improving the efficiency of pharmaceutical manufacturing in the context of the digital economy. The main development trends of the global pharmaceutical market, digital management systems used by leading pharmaceutical companies, and mechanisms for production optimization are examined. Particular attention is paid to the importance of Industry 4.0 elements, automated management systems, and digital logistics solutions in the production of biopharmaceutical and innovative medicines. Keywords: digital economy, pharmaceutical industry, digital transformation, production efficiency, biopharmaceuticals, innovative management, import dependence, localization, export potential. Kirish. Raqamli iqtisodiyot sharoitida farmatsevtika sanoati global sogʻliqni saqlash tizimining strategik tarmoqlaridan biri boʻlib, aholining salomatligini taʼminlash, iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va innovatsion rivojlanishda muhim rol oʻynaydi. Soʻnggi yillarda demografik oʻzgarishlar, aholining qarishi, surunkali va infeksion kasalliklarning ortishi, shuningdek, sogʻliqni saqlash sohasiga investitsiyalar hajmining oshishi farmatsevtika mahsulotlariga talabni keskin oshirdi. Jahon farmatsevtika bozorida biofarmatsevtika, personallashtirilgan terapiya, 411

biosimillyarlar va sunʼiy intellektga asoslangan ishlab chiqarish va boshqaruv tizimlari ustuvor yoʻnalish sifatida shakllanmoqda. Ushbu tendensiyalar ishlab chiqarish jarayonlarini raqamli boshqarish, mahsulot sifatini oshirish, tannarxni pasaytirish va samaradorlikni maksimal darajada oshirish masalalarini dolzarb qilib qoʻymoqda. Oʻzbekistonda ham farmatsevtika sanoati soʻnggi yillarda jadal rivojlanib, ishlab chiqarish hajmlari ortdi. Biroq, importga yuqori darajada qaramlik, xomashyo va substansiyalarning asosan tashqi bozordan olib kelinishi, shuningdek ishlab chiqarish jarayonlarida raqamli boshqaruv tizimlarining yetarli emasligi tarmoq samaradorligini cheklamoqda. Shu munosabat bilan mazkur tadqiqot farmatsevtika mahsulotlarini ishlab chiqarish jarayonlarini raqamli iqtisodiyot sharoitida boshqarish, samaradorligini oshirish bo‘yicha jahon tajribasini tahlil qilish va milliy sharoit uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Mavzuga oid adabiyotlar sharhi. Farmatsevtika sanoatining raqamli iqtisodiyot sharoitida rivojlanishi va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish masalalari jahon ilmiy adabiyotida keng yoritilgan. OECD, WHO va World Bank tadqiqotlarida farmatsevtika bozorining oʻsishi aholining jon boshiga dori xarajatlari, innovatsion preparatlar ulushi, davlat tomonidan tartibga solish mexanizmlari va raqamli boshqaruv tizimlarining joriy etilishi bilan bogʻliq holda tahlil qilingan. Fierce Pharma, IQVIA va boshqa xalqaro tahliliy platformalar farmatsevtika kompaniyalarining moliyaviy koʻrsatkichlari, R&D investitsiyalari, raqamli boshqaruv texnologiyalari va bozor segmentlari boʻyicha batafsil tahlillarni taqdim etadi. Tadqiqotlarda biofarmatsevtika, onkologiya, immunologiya va metabolik kasalliklarga qarshi preparatlar eng tez rivojlanayotgan segmentlar sifatida qayd etilgan, shuningdek, raqamli transformatsiya orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish imkoniyatlari alohida taʼkidlangan. Ilmiy adabiyotlarda mahalliylashtirish darajasining oshirilishi ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish, raqobatbardoshlikni kuchaytirish va raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali samaradorlikni oshirishning asosiy omillaridan biri sifatida ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, hududiy iqtisodiy tadqiqotlarda farmatsevtika ishlab chiqarishining markazlashuvi logistika xarajatlari va hududlar oʻrtasidagi iqtisodiy nomutanosiblikka olib kelishi, raqamli boshqaruv va optimallashtirilgan tarmoq strategiyalari orqali ushbu muammolarni kamaytirish mumkinligi taʼkidlanadi. Oʻzbekiston sharoitida farmatsevtika sanoati boʻyicha tadqiqotlar asosan tarmoqni davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash, import oʻrnini bosish, eksport salohiyatini oshirish va raqamli boshqaruv orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish masalalariga qaratilgan. Shu bois, milliy sharoitda ishlab chiqarish jarayonlarini raqamli iqtisodiyot tamoyillari asosida boshqarish va samaradorlikni optimallashtirish bo‘yicha kompleks tahlil dolzarb masala hisoblanadi. Tadqiqot metodologiyasi. Mazkur tadqiqotda farmatsevtika mahsulotlarini raqamli iqtisodiyot sharoitida ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish va 412

samaradorligini oshirish masalalarini tahlil qilish uchun iqtisodiy-tahliliy, taqqoslama, statistik va raqamli transformatsiya indikatorlarini hisoblash usullari qoʻllanildi. Tadqiqotning axborot bazasini OECD, WHO, Fierce Pharma, IQVIA, Milliy statistika qo‘mitasi, Fiskal cheklar ma’lumotlari hamda sohaviy ochiq manbalar tashkil etdi. Jahon farmatsevtika bozori tahlilida bozor hajmi, yillik oʻrtacha oʻsish surʼati (CAGR), yetakchi kompaniyalarning daromad koʻrsatkichlari, R&D va raqamli boshqaruv investitsiyalari hamda terapevtik segmentlar boʻyicha taqqoslama tahlil amalga oshirildi. Shu bilan birga, ishlab chiqarish jarayonlarida Industry 4.0, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va raqamli logistika yechimlarining tatbiqi ham o‘rganildi. Oʻzbekiston farmatsevtika sanoatini baholashda ishlab chiqarish hajmlari dinamikasi, hududlar kesimida tuzilma, raqamli boshqaruvning joriy etilishi, tashqi savdo narxlari indekslari va isteʼmol narxlari indeksi tahlil qilindi. Shuningdek, importga qaramlik darajasi, xomashyo va substansiyalarning ishlab chiqarish tannarxidagi ulushi ham baholandi, raqamli boshqaruv mexanizmlari yordamida samaradorlikni oshirish imkoniyatlari aniqlanadi. Tahlil va natijalar. Tahlil natijalariga koʻra, jahon farmatsevtika bozorining hajmi 2024-yilda 1,65trln. AQSH dollariga baholanmoqda. 2025-yil yakuniga kelib bu koʻrsatkich 1,74 trln. AQSH dollarini tashkil etishi kutilmoqda. 2035yilga kelib bu koʻrsatkich 3,53 trln. AQSH dollariga yetadi, bu davrda yillik oʻrtacha oʻsish surʼati (CAGR) 6,49% ni tashkil qiladi.80 Shuningdek, Fierce Pharma axborot platformasining 2024-yil uchun biofarmatsevtika sanoatining eng yirik kompaniyalari toʻgʻrisidagi reyting maʼlumotiga koʻra, global farmatsevtika bozori 2024-yilda innovatsion rivojlanish, tarkibiy transformatsiya va metabolik, onkologik hamda immunologik kasalliklarga qarshi preparatlar boʻyicha yuqori talab bilan tavsiflandi. Oxirgi yillarda yirik transmilliy korporatsiyalar tadqiqot va ishlanmalar (R&D) uchun yoʻnaltirilayotgan investitsiyalar koʻlamini kengaytirdi. Bu esa daromad 81 dinamikasining oʻsishiga xizmat qildi. Uni quyidagi misollarda koʻrishimiz mumkin: 2024-yilda Top-10 likga kirgan yirik farmatsevtika mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi kompaniyalar toʻgʻrisida maʼlumot82 Rank Kompaniya Daromad 2024-yil Daromad 2023-yil Mamalaklar 1 2 3 Johnson & Johnson Roche Merck & Co. $88,8 mlrd $65,3 mlrd $64,2 mlrd $85,2 mlrd $65,3 mlrd $60,1 mlrd AQSH Shveysariya AQSH 80 https://www.sphericalinsights.com/ru/reports/pharmaceutical-market https://pharmnewskz.com/ru/article/top-20-krupneyshih-farmkompaniy-po-obemu-vyruchki-v-2024-godu_24684 82 https://pharmnewskz.com/ru/article/top-20-krupneyshih-farmkompaniy-po-obemu-vyruchki-v-2024-godu_24684 81 413

4 5 Pfizer AbbVie $63,6 mlrd $56,3 mlrd $59,6 mlrd $54,3 mlrd AQSH AQSH 6 AstraZeneca $54,1 mlrd $45,8 mlrd Buyuk Britaniya 7 8 9 10 Novartis Bristol-Myers Squibb Eli Lilly Sanofi $50,3 mlrd $48,3 mlrd $45 mlrd $44,46 mlrd $45,4 mlrd $45 mlrd $34,1 mlrd $40,1 mlrd Shveysariya AQSH AQSH Fransiya Jahon farmatsevtika sanoatida yetakchi kompaniyalar – Pfizer (AQSh), Roche va Novartis (Shveytsariya), Johnson & Johnson (AQSh), Sanofi (Fransiya) va CureVac (Germaniya) – raqamli boshqaruv tizimlarini ishlab chiqarish jarayonlarida faol qo‘llamoqda. Ularning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, Industry 4.0 elementlari va raqamli transformatsiya farmatsevtika sanoatining samaradorligini sezilarli oshirish imkonini beradi. Pfizer kompaniyasi sun’iy intellekt (AI) va ma’lumotlar tahlili yordamida R&D jarayonlarini optimallashtiradi. Shu orqali klinik sinovlar tezlashadi, yangi preparatlarni bozorga chiqarish muddati qisqaradi va tannarx sezilarli darajada kamayadi. Roche esa IoT va blokcheyn texnologiyalari orqali ishlab chiqarish uskunalarini real vaqt rejimida monitoring qiladi hamda logistika jarayonini optimallashtiradi. Bu kompaniya mahsulot sifatini oshirish va yetkazib berish samaradorligini yaxshilashga erishgan. Shveytsariyalik Novartis kompaniyasi AI va data-analytics vositalarini R&D va ishlab chiqarish jarayonlariga tatbiq qiladi. Natijada innovatsion dori vositalarini ishlab chiqarish tezligi oshadi, R&D xarajatlari kamayadi. AQShning Johnson & Johnson kompaniyasi esa Industry 4.0 elementlari va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini tatbiq etib, ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi va operatsion xarajatlarni qisqartiradi. Sanofi (Fransiya) kompaniyasi raqamli logistika va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali yetkazib berish zanjirini optimallashtirgan, bu esa resurslardan samarali foydalanish va logistika xarajatlarini kamaytirish imkonini yaratgan. Germaniyalik CureVac kompaniyasi esa mRNA biofarmatsevtika mahsulotlarini ishlab chiqarishda AI va raqamli monitoring tizimlaridan foydalangan. Bu texnologiyalar innovatsion mahsulot ishlab chiqarish tezligini oshiradi va sifat nazoratini kuchaytiradi. Umuman olganda, ushbu kompaniyalarning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli boshqaruv tizimlari va Industry 4.0 elementlarini ishlab chiqarish jarayonlariga tatbiq etish nafaqat tannarxni kamaytiradi, balki R&D samaradorligini oshiradi, logistika va yetkazib berish jarayonlarini optimallashtiradi. Shu tariqa, raqamli transformatsiya kompaniyalarga raqobatbardosh bo‘lish, yangi mahsulotlarni tezroq ishlab chiqarish va global bozor talablariga moslashish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi farmatsevtika sanoatida ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish va samaradorlikni oshirish imkoniyatlarini kengaytirdi. Global bozorda dorilarga bo‘lgan talab iqlim, demografik o‘zgarishlar va aholining 414

sog‘liqni saqlash madaniyati bilan chambarchas bog‘liq. AQSHda farmatsevtika bozori juda rivojlangan bo‘lib, biofarmatsevtika mahsulotlari, onkologiya, immunoterapiya, diabet va yurak-qon tomir kasalliklari uchun preparatlar asosiy o‘rinni egallaydi. 2024-yilda AQSH farmatsevtika bozori hajmi 520 mlrd. AQSH dollarini tashkil etdi. Biofarmatsevtika mahsulotlari ulushi 55% ni tashkil qiladi. Yetakchi kompaniyalar va raqamli boshqaruv Kompa niya Davlat Pfizer83 AQSh Roche84 Shveytsariya Novartis Shveytsariya Johnson & Johnson AQSh Sanofi85 Fransiya Raqamli boshqaruv va innovatsiya yo‘nalishi AI va ma’lumotlar tahlili yordamida R&D jarayonlarini tezlashtirish; avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish Samaradorlikka ta’siri Mahsulot ishlab chiqarish tezligini oshiradi, tannarxni kamaytiradi Sifatni oshiradi, yetkazib IoT va raqamli monitoring tizimlari; berish samaradorligini blokcheyn bilan logistika yaxshilaydi R&D xarajatlarini kamaytiradi, Sun’iy intellekt asosida klinik sinov va innovatsiyalarni tezroq joriy ishlab chiqarishni boshqarish qiladi Industry 4.0 elementlarini ishlab Operatsion samaradorlikni chiqarish va yetkazib berishga tatbiq oshiradi etish Avtomatlashtirilgan boshqaruv va Xomashyo va mahsulot raqamli logistika oqimini optimallashtiradi Yirik kompaniyalar (Johnson & Johnson, Pfizer, Merck) raqamli tizimlar, sun’iy intellekt (AI), IoT va avtomatlashtirilgan monitoring orqali ishlab chiqarish jarayonlarini boshqaradi, sifat va samaradorlikni oshiradi. Shuningdek, tabiiy qo‘shimchalar (vitaminlar, herbal supplements) va psixologik salomatlikni qo‘llabquvvatlovchi metodlar (yoga, meditatsiya) raqamli platformalar yordamida tarqatiladi va boshqariladi. Xitoy farmatsevtika bozori ham sezilarli darajada rivojlangan, antibiotiklar va virusga qarshi preparatlar asosiy o‘rinni egallaydi. Shu bilan birga Traditional Chinese Medicine (TCM) aholining sog‘lig‘ini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. 2024-yilda farmatsevtika bozori hajmi 150 mlrd. AQSH dollarini, TCM bozori esa 18,75 mlrd. AQSH dollarini tashkil etdi va yillik 8,5% CAGR bilan o‘smoqda. An’anaviy tibbiyotdan foydalanuvchilar aholining 70% dan ortig‘ini tashkil qiladi. Herbal remedies, acupuncture va massage kabi usullar raqamli tizimlar orqali monitoring qilinadi va samaradorligi baholanadi. Germaniya va Yevropa Ittifoqi davlatlarida farmatsevtika talab onkologiya, diabet, yurak-qon tomir va psixotrop dorilarga qaratilgan. Shu bilan birga, 83 https://pharmautility.com/pharma-4-0-the-integration-of-iot-and-automation-in-pharma-manufacturing https://pharmautility.com/pharma-4-0-the-integration-of-iot-and-automation-in-pharma-manufacturing 85 https://ijprajournal.com/issue_dcp/Artificial%20Intelligence%20in% 20Pharma%20Sector%2C%20Applications%20and%20Future%20Scope.pdf 84 415

fitoterapiya va homeopathy an’anaviy tibbiyot usullari sifatida keng tarqalgan. Tabiiy dorilardan foydalanuvchilar 35–40% ni tashkil qiladi. Raqamli boshqaruv tizimlari ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, sifat nazoratini kuchaytirish va xarajatlarni kamaytirish imkonini beradi. Afrika va Janubiy Amerikada asosiy dorilar infeksiya va parazitar kasalliklarga qarshi preparatlar (malarial, tuberculosis, HIV) hisoblanadi. An’anaviy tibbiyot (herbal medicine, shamans, local remedies) aholining 70% tomonidan qo‘llaniladi. Raqamli platformalar va IoT vositalari logistika, dori yetkazib berish va ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Janubiy Koreyada Xanbang (koreys an’anaviy o‘simlik tibbiyoti) davlat tomonidan rasmiy tan olingan va ilmiy asosda qo‘llaniladi. Hindistonda esa Ayurveda, Unayni va Siddha tizimlari milliy salomatlik madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu mamlakatlarda raqamli platformalar, AI va IoT tizimlari orqali ishlab chiqarish jarayonlarini kuzatish, sifat nazoratini kuchaytirish va samaradorlikni oshirish keng qo‘llaniladi. O‘zbekiston sog‘liqni saqlash tizimida raqamli iqtisodiyot konsepsiyasi tobora kuchayib bormoqda. Bu jarayon farmatsevtika sohasiga ham keng ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli texnologiyalar dorilarni ishlab chiqarish, taqsimlash va nazorat qilish jarayonlarini optimallashtirishga imkon beradi. 1. Raqamli tizimlar va elektron retseptlar. DMED elektron sog‘liq tizimi orqali tibbiy ma’lumotlar raqamlashtirilgan bo‘lib, dorilar taqsimoti va nazorat jarayonlari samaradorligini oshirmoqda. Elektron retseptlar joriy etilishi bilan dorilarni noto‘g‘ri ishlatish holatlari kamayadi, shuningdek, dorixonalarda mahsulot mavjudligi va talabni raqamli monitoring qilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu tizim raqamli iqtisodiyot tamoyillari asosida dorilarni yetkazib berish, inventarizatsiya va sifat nazoratini avtomatlashtirish imkonini beradi. 2. Xalqaro standartlar va ma’lumotlarni integratsiya qilish. O‘zbekiston SNOMED CT 86 xalqaro tizimiga qo‘shilishi orqali, тibbiy ma’lumotlar standartlashtirilgan formatda saqlanadi, shifokorlar, farmatsevtlar va ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida ma’lumot almashish osonlashadi, farmatsevtika ishlab chiqarish jarayonlarida aniq diagnostika va retseptlar asosida materiallarni boshqarish kuchayadi. Bu holat raqamli iqtisodiyot sharoitida ishlab chiqarish va taqsimotning samaradorligini oshirishga bevosita ta’sir qiladi. 3. Xususiy sektor va telemeditsina. Xususiy kompaniyalar (telekommunikatsiya va IT sohalari) bilan hamkorlik orqali O‘zbekistonda: Telemeditsina xizmatlari va mobil ilovalar orqali dorilarni onlayn buyurtma qilish tizimi rivojlantirilmoqda. Bu tizim aholiga xizmat ko‘rsatishni 86 SNOMED CT (Systematized Nomenclature of Medicine — Clinical Terms) — bu dunyodagi eng keng qamrovli va keng qo‘llaniladigan tibbiy terminologiya standartidir. 416

soddalashtirib, dorilarni yetkazib berish zanjirini optimallashtiradi. Shuningdek, AI asosidagi farmatsevtika platformalari dorilarni tavsiya qilish va inventarizatsiyani boshqarish jarayonlarini avtomatlashtiradi, bu ishlab chiqarish va taqsimot samaradorligini oshiradi. 2017-2024-yillar davomida sohada olib borilgan islohotlar tarmoqni rivojlantirish, ichki ishlab chiqarishni kengaytirish, eksport hajmlarini oshirish hamda mahalliylashtirish orqali importni qisqartirishga qaratildi. 2024-yilda 2017yilga nisbatan farmatsevtika mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 3,5 barobarga oshdi. 2024-yilda hududlar kesimida ishlab chiqarish tuzilmasi boʻyicha Toshkent shahri farmatsevtika ishlab chiqarishida mutlaq yetakchi hisoblanib, sohaning 61,9 % ishlab chiqarish hajmini egallamoqda. Sirdaryo viloyati ikkinchi oʻrinni egallab, ulushi 13,2 % tashkil etmoqda. Toshkent viloyati ulushi 11,1 %ni tashkil etgan. Bu hudud пойтахт атрофидаги саноат кооперациясининг ривожланганини кўрсатади. Hududlar kesimida farmatsevtika mahsulotlari va preparatlari ishlab chiqarish ulushi, % 70,00 60,00 50,00 40,00 30,00 20,00 10,00 0,00 61,87 0,01 0,03 0,17 0,25 0,37 0,38 0,94 1,42 1,56 4,09 4,64 11,12 13,16 Manba: Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlari asosida. Oʻrta darajada rivojlangan hududlar qatoriga Namangan viloyati (4,6 %) va Samarqand viloyati (4,1 %) toʻgʻri kelmoqda. Ushbu hududlarda korxonalar soniga nisbatan ishlab chiqarish hajmi yuqori boʻlib, mahalliy farmatsevtika salohiyati bosqichma-bosqich shakllanayotganini anglatadi. Qolgan hududlarda ishlab chiqarish darajasi 1% ga past koʻrsatkichni namoyon qilmoqda. 2019-2024-yillarda farmatsevtika mahsulotlari tashqi savdosida narxlar indeksining yillik dinamikasi turli tendensiyalarni namoyon etdi. Eksport narxlari indeksi 2019-2021-yillarda barqaror oʻsib, 2023-yilda keskin oshdi (138,6 foiz), bu tashqi bozorlarda mahalliy farmatsevtika mahsulotlari qiymati va qoʻshimcha qiymat darajasi oshganini koʻrsatadi. 2024-yilda esa eksport narxlari indeksi 113,8 foizni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan barqaror holatda saqlandi. Import narxlari indeksida esa mutlaqo boshqacha tendensiya kuzatiladi. 2019-yilda juda yuqori daraja (189,9 foiz) qayd etilgan boʻlsa, keyingi yillarda koʻrsatkich bosqichma-bosqich pasayib, 2023-2024-yillarda 100 foizdan pastga tushdi. Ushbu holat farmatsevtika bozoriga arzon segmentdagi dori vositalarining keng miqyosda kirib kelishi bilan izohlanadi. Oʻzbekiston Respublikasida dori vositalari va tibbiyot mahsulotlari boʻyicha isteʼmol narxlari indeksi (INI) 2020-2024-yillar davrida barqaror va izchil oʻsish 417

tendensiyasini namoyon etdi. Xususan, 2020-yil dekabr oyiga nisbatan mazkur mahsulotlar guruhi boʻyicha isteʼmol narxlari indeksi 113,3 foizni tashkil etgan boʻlsa, 2024-yil dekabr oyida ushbu koʻrsatkich 125,5 foizga yetdi. Xulosa va takliflar. Oʻtkazilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, raqamli iqtisodiyot sharoitida farmatsevtika sanoati samaradorligini oshirish va ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish imkoniyatlari sezilarli darajada kengaydi. Jahon tajribasi ko‘rsatadiki, Industry 4.0 elementlari, AI, IoT, blokcheyn va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari farmatsevtika ishlab chiqarishining sifatini oshiradi, tannarxni kamaytiradi va yetkazib berish zanjirini optimallashtiradi. 2024-yilda jahon farmatsevtika bozorining hajmi 1,65 trln. AQSH dollarini tashkil qilgan bo‘lsa, 2035-yilda 3,53 trln. AQSH dollarigacha o‘sishi prognoz qilinmoqda. Biofarmatsevtika, onkologik, immunologik va metabolik kasalliklar bo‘yicha preparatlar eng yuqori talabga ega. Yetakchi kompaniyalar (Pfizer, Roche, Novartis, Johnson & Johnson, Sanofi, CureVac) raqamli transformatsiya orqali ishlab chiqarish samaradorligini sezilarli oshirishga erishmoqda. Oʻzbekistonda 2017-2024-yillarda farmatsevtika mahsulotlari ishlab chiqarish hajmining 3,5 barobarga oshishi tarmoqda amalga oshirilgan islohotlar samarasini koʻrsatadi. Biroq, ichki bozorda import ulushining yuqoriligi, xomashyo va substansiyalarning asosan tashqi bozordan keltirilishi, shuningdek, ishlab chiqarish quvvatlarining hududiy jihatdan markazlashuvi sohaning barqaror iqtisodiy rivojlanishini cheklamoqda. Tahlil natijalaridan kelib chiqib, farmatsevtika tarmogʻi samaradorligini oshirish maqsadida quyidagi takliflar ishlab chiqildi: Raqamli boshqaruv tizimlarini kengaytirish boʻyicha Industry 4.0, AI, IoT va raqamli logistika yechimlarini barcha farmatsevtika ishlab chiqarish korxonalariga joriy qilish; Elektron retseptlar va DMED tizimi imkoniyatlarini kengaytirib, dorilar taqsimoti va inventarizatsiyani avtomatlashtirish. Ma’lumotlarni integratsiya qilish SNOMED CT va boshqa xalqaro standartlar asosida tibbiy ma’lumotlar bazasini yagona platformaga birlashtirish; Shifokorlar, farmatsevtlar va ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida ma’lumot almashishni optimallashtirish import ulushi yuqori boʻlgan dori vositalari guruhlari boʻyicha mahalliylashtirish darajasini oshirish orqali valyuta xarajatlarini qisqartirish; farmatsevtika substansiyalari va xomashyo ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyish orqali mahsulot tannarxini pasaytirish; eksportga yoʻnaltirilgan korxonalarni moliyaviy va institutsional qoʻllabquvvatlash orqali tashqi bozorlarda raqobatbardoshlikni oshirish; hududlarda yangi ishlab chiqarish quvvatlarini joylashtirish orqali logistika xarajatlarini kamaytirish va hududiy bandlikni oshirish; ishlab chiqarish jarayonlariga innovatsion texnologiyalar va raqamli boshqaruv yechimlarini joriy etish orqali umumiy samaradorlikni oshirish. 418