Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Ushbu takliflarni amalga oshirish farmatsevtika sanoatida mahsulot tannarxini kamaytirish, importga qaramlikni pasaytirish hamda tarmoqning uzoq muddatli barqaror rivojlanishini taʼminlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. World Health Organization (WHO). Traditional, Complementary and Integrative Medicine. Geneva: WHO, 2023. 2. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Health at a Glance 2025. Paris: OECD Publishing, 2025. 3. Fierce Pharma. Top 10 Pharmaceutical Companies by Revenue in 2024. Analytical Report. New York, 2024. 4. IQVIA Institute for Human Data Science. The Global Use of Medicines: Outlook Through 2028. IQVIA, 2024. 5. World Bank. Pharmaceutical Sector Development: Policy and Economic Perspectives. Washington, DC: World Bank, 2023. 6. European Commission. EU Pharmaceutical Strategy for Europe. Brussels, 2023. 7. IMS Health. Global Pharmaceutical Market Trends. London, 2022. 8. Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi. Farmatsevtika sanoati boʻyicha statistik maʼlumotlar. Toshkent, 2019–2024. 9. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti. “Oʻzbekiston – 2030” strategiyasi. Toshkent, 2023. 10. https://www.sphericalinsights.com/ru/reports/pharmaceutical-market 11. https://pharmnewskz.com/ru/article/top-20-krupneyshih-farmkompaniy-poobemu-vyruchki-v-2024-godu_24684 12. https://soglom.uz/archives/14825 13. https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/traditionalmedicine 14. https://www.oecd.org/en/publications/health-at-a-glance-2025_8f9e3f98-en/fullreport/pharmaceutical-expenditure_ab82eef9.html 15. https://pharmautility.com/pharma-4-0-the-integration-of-iot-and-automation-inpharma-manufacturing 16. https://ijprajournal.com/issue_dcp/Artificial%20Intelligence%20in%20Pharma% 20Sector%2C%20Applications%20and%20Future%20Scope.pdf KORXONALARDA MEHNATGA HAQ TO‘LASH TIZIMINING SAMARADORLIGINI BAHOLASH USULLARI Nasriddinova Ravshanoy G‘ayratjon qizi, AndDTI “Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi 4-kurs talabasi, @nasriddinovaravwanoy05 Olimova N., AndDTI , “Menejment" kafedrasi katta oʻqituvchisi Annotatsiya. Korxonalarda mehnatga haq to‘lash tizimining samaradorligini baholash usullari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Raqamli iqtisodiyot sharoitida ish haqi tizimini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etishning ahamiyati yoritilgan. Mehnatga haq to‘lash tizimining iqtisodiy mazmuni, uning tarkibiy qismlari hamda xodimlarni moddiy va nomoddiy rag‘batlantirish mexanizmlari ochib berilgan. Shuningdek, ish haqi fondi samaradorligini aniqlashda mehnat unumdorligi va ish haqi o‘sish sur’atlarini taqqoslash, 419

rentabellik ko‘rsatkichlari, mutlaq va nisbiy og‘ishlarni tahlil qilish hamda korrelatsion tahlil usullaridan foydalanish orqali samaradorlikni oshirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: mehnatga haq to‘lash tizimi, samaradorlik, ish haqi fondi, mehnat unumdorligi, rentabellik, rag‘batlantirish tizimi, KPI tizimi, elektron mehnat hisobi. Аннотация. В статье научно проанализированы методы оценки эффективности системы оплаты труда на предприятиях. Подчеркивается важность организации системы оплаты труда на основе современных информационно-коммуникационных технологий в условиях цифровой экономики. Раскрыта экономическая составляющая системы оплаты труда, ее компоненты и механизмы материального и нематериального стимулирования работников. Также рассмотрены вопросы повышения эффективности за счет применения методов корреляционного анализа, включая сравнение производительности труда и темпов роста заработной платы при определении эффективности фонда заработной платы, анализ показателей рентабельности, абсолютных и относительных отклонений, а также использование методов корреляционного анализа. Ключевые слова: система вознаграждения, эффективность, заработная плата, производительность труда, прибыльность, система стимулирования, система KPI, электронный учет труда. Abstract. Methods for assessing the effectiveness of the wage system at enterprises are scientifically analyzed. The importance of organizing the wage system on the basis of modern information and communication technologies in the digital economy is highlighted. The economic content of the wage system, its components, and mechanisms for material and nonmaterial incentives for employees are revealed. Also, issues of increasing efficiency through the use of correlation analysis methods, including comparing labor productivity and wage growth rates in determining the effectiveness of the wage fund, analyzing profitability indicators, absolute and relative deviations, and using correlation analysis methods are considered. Key words: remuneration system, efficiency, payroll, labor productivity, profitability, incentive system, KPI system, electronic labor accounting. Kirish. Raqamli iqtisodiyot sharoitida korxonalarda boshqaruv jarayonlari tubdan o‘zgarib, ishlab chiqarish, moliyaviy nazorat va mehnatni tashkil etish tizimlari zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida takomillashib bormoqda. Raqamlashtirish jarayoni nafaqat ishlab chiqarish hajmini oshirishga, balki xarajatlarni optimallashtirish va boshqaruv samaradorligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, korxonalarda mehnatga haq to‘lash tizimini zamonaviy talablarga mos ravishda tashkil etish va uning samaradorligini baholash muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.Mehnatga haq to‘lash tizimi korxona iqtisodiy mexanizmining ajralmas qismi bo‘lib, u xodimlarning moddiy manfaatdorligini ta’minlash, mehnat unumdorligini oshirish hamda raqobatbardoshlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalar asosida ish haqi hisobini yuritish, KPI tizimlarini joriy etish, elektron mehnat hisobi va tahliliy dasturlardan foydalanish mehnat natijalarini aniq baholash imkonini beradi. Bu esa ish haqi fondidan samarali foydalanish va natijaga yo‘naltirilgan rag‘batlantirish tizimini shakllantirish imkonini beradi. Asosiy qism. Mehnatga haq toʻlash tizimi — bu korxonada xodimlarga ularning mehnat miqdori, sifati va natijasiga qarab ish haqi belgilash, hisoblash va 420

toʻlash tartibi hamda ragʻbatlantirish mexanizmlarining majmuasidir.Mehnatga haq toʻlash tizimining asosiy maqsadi mehnat unumdorligini oshirish, korxona rentabelligini ta’minlash, xodimlarni rag‘batlantirish, ijtimoiy barqarorlikni saqlashdan iborat. Mehnatga haq to‘lash tizimini samarali tashkil etish uchun, eng avvalo, xodimlarga to‘lanadigan pul mukofotining asosiy tarkibiy qismlarini aniq belgilash zarur. An’anaviy yondashuvga ko‘ra, bu tarkibga asosiy ish haqi (oklad), ustamalar, turli xil qo‘shimcha to‘lovlar, yil davomida bajarilgan ishlar natijasi uchun beriladigan mukofotlar hamda rahbariyat qaroriga asosan bir martalik to‘lovlar kiradi [1]. Biroq bugungi kunda xodimlarni yuqori natijalarga erishishga undash va ularni tashkilotda uzoq muddat saqlab qolish maqsadida uzoq muddatli mukofotlash tizimini shakllantirish muhim hisoblanadi. Bunday tizim ayniqsa korxona uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lgan, yuqori malakali va tajribali xodimlar uchun joriy etilishi maqsadga muvofiqdir.Ushbu yondashuv orqali xodim kompaniyada ma’lum yillar davomida faoliyat yuritganidan so‘ng to‘liq mukofotni olish huquqiga ega bo‘ladi, bu esa ularning tashkilotga sadoqatini oshiradi. Xodimlarni moddiy jihatdan rag‘batlantirish esa asosan pul ko‘rinishidagi imtiyozlar yordamida amalga oshiriladi va bu jarayon pul bilan bir qatorda nomoddiy shakllarni ham o‘z ichiga oladi [2].Rag‘batlantirish atamasi yunoncha “motif” hamda lotincha “moveo” so‘zlariga borib taqaladi va ular harakatlantirish yoki faoliyatga undash degan ma’noni anglatadi. Motivatsiya insonning ehtiyojlariga asoslanadi va uni ichki psixologik holat sifatida talqin etish mumkin. Bu jarayon insonni o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarga erishish uchun harakat qilishga undaydi. Rag‘batlantirish bu – inson faoliyatiga turtki beruvchi ehtiyojlar, motivlar, maqsadlar, qiziqishlar va intilishlar tizimidir.[3] Samaradorlik — bu ish haqi xarajatlari evaziga olingan iqtisodiy natijaning darajasi. Mehnatga haq to‘lash tizimining samaradorligi — bu sarflangan ish haqi fondi evaziga olingan iqtisodiy natijaning darajasi bilan baholanadi. Samaradorlikni baholashning asosiy usullari: 1.Mehnat unumdorligi va ish haqi o‘sish sur’atini taqqoslash usuli: Mehnat unumdorligi o’sish sur’ati 𝐾= Ish haqi o’sish sur’ati Agar: K > 1 → tizim samarali K < 1 → ish haqi o‘sishi ishlab chiqarishdan tez 2. Ish haqi fondi samaradorligi ko‘rsatkichi: Yalpi mahsulot(yoki daromad) 𝑆= Ish haqi fondi Bu ko‘rsatkich 1 so‘m ish haqi evaziga qancha mahsulot ishlab chiqarilganini ko‘rsatadi. Ko‘rsatkich qancha yuqori bo‘lsa tizim shuncha samarali. 3. Rentabellik ko‘rsatkichi orqali baholash: 421

Foyda ∗ 100% Ish haqi fondi Bu usul ish haqi xarajatlarining foyda keltirish darajasini aniqlaydi. 4. Mutlaq va nisbiy og‘ishlarni tahlil qilish: Mutlaq og‘ish: ∆𝐹 =Fhaqiqat - Freja Nisbiy og‘ish: Ishlab chiqarish hajmi o‘zgarishini hisobga olib aniqlanadi.Bu usul ish haqi fondidan ortiqcha sarf yoki tejalgan mablag‘ni ko‘rsatadi. 5. Korrelatsion tahlil usuli: Mehnat unumdorligi bilan ish haqi o‘rtasidagi bog‘liqlik darajasi aniqlanadi. Agar bog‘liqlik yuqori bo‘lsa → rag‘batlantirish tizimi samarali, to‘g‘ri ishlayabturgan bo‘ladi. 6. Xalqaro amaliyot asosida baholash: Rivojlangan davlatlarda quyidagilar qo‘llaniladi:KPI asosidagi to‘lov tizimi, Performance-based pay, Bonus va grant tizimi.Masalan, International Labour Organization tavsiyalariga ko‘ra ish haqi mehnat unumdorligi bilan uzviy bog‘langan bo‘lishi kerak. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Raqamli iqtisodiyot sharoitida korxonalarda mehnatga haq to‘lash tizimini samarali tashkil etish va uning natijadorligini ilmiy asosda baholash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mehnatga haq to‘lash tizimi korxona iqtisodiy mexanizmining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u bevosita mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish hajmi va rentabellik darajasiga ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, uzoq muddatli mukofotlash tizimlari, KPI asosida baholash va natijaga yo‘naltirilgan rag‘batlantirish mexanizmlarini joriy etish xodimlarning motivatsiyasini kuchaytirish, ularning korxonaga sadoqatini oshirish hamda malakali kadrlarni saqlab qolishga xizmat qiladi. Xalqaro amaliyot, xususan International Labour Organization tavsiyalariga ko‘ra, ish haqi mehnat unumdorligi bilan uzviy bog‘langan bo‘lishi lozimligi ham tizim samaradorligini ta’minlashning muhim sharti ekanini tasdiqlaydi. Xulosa qilib aytganda, mehnatga haq to‘lash tizimini zamonaviy yondashuvlar asosida takomillashtirish, raqamli texnologiyalar va tahliliy usullardan keng foydalanish korxona rentabelligini oshirish, ish haqi fondidan oqilona foydalanish hamda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashning muhim omili hisoblanadi. 𝑅= Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Yermishin P.G. Osnovi ekonomicheskoy teorii: kurs leksiy. – M.: Finansi i statistika, 2005. 2. Andreev V.S., Tolkunova V.N. Sovetskoye trudovoye pravo. – M.: Oliy maktab, 1987. 3. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 243-modda 4. https://journalss.org/index.php/tal/article/view/12974?utm_source 5.https://herald.kokanduni.uz/index.php/public_html/article/download/216/21/295?utm_s ource 6. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия 422

7. Шеремет А.Д. Теория экономического анализа 8. Шеремет А.Д. Финансовый анализ 9. Абдукаримов И.Т. Корхона иқтисодий таҳлили. O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIDA EKOLOGIK OMILLAR VA YASHIL IQTISODIYOT Mirzakulova R.M., TerDPI o‘qituvchisi E-mail: risolatmirzakulova@gmail.com Nomozov J.N., TerDPI talabasi E-mail: jasurbeknomozov360@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston iqtisodiyotida ekologik omillarning o‘rni va yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonlari tahlil etiladi. Mamlakatimizda atrof-muhit muammolari, jumladan, Orol dengizi tanazzuli, sug‘orish tizimidagi isrofgarchilik, sanoat chiqindilari va havo ifloslanishi iqtisodiy rivojlanishga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Maqolada yashil iqtisodiyot tamoyillari, davlat siyosati va xalqaro tajriba asosida O‘zbekiston uchun muqobil yo‘nalishlar taklif etiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ekologik jihatdan barqaror iqtisodiyot uzoq muddatda iqtisodiy samaradorlikni oshirish bilan birga ijtimoiy farovonlikni ta’minlash imkonini beradi. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, ekologik omillar, barqaror rivojlanish, Orol dengizi, atrof-muhit siyosati, O‘zbekiston, atrofdagi muhit ifloslanishi, energiya tejamkorligi. Аннотация. В данной статье анализируется роль экологических факторов в экономике Узбекистана и процессы перехода к зелёной экономике. Экологические проблемы страны – деградация Аральского моря, нерациональное водопользование, промышленные отходы и загрязнение воздуха – оказывают существенное негативное воздействие на экономическое развитие. В статье на основе принципов зелёной экономики, государственной политики и международного опыта предлагаются альтернативные направления для Узбекистана. Результаты исследования показывают, что экологически устойчивая экономика в долгосрочной перспективе позволяет повысить экономическую эффективность и обеспечить социальное благополучие. Ключевые слова: зелёная экономика, экологические факторы, устойчивое развитие, Аральское море, экологическая политика, Узбекистан, загрязнение окружающей среды, энергоэффективность. Abstract. This article analyzes the role of ecological factors in the economy of Uzbekistan and the processes of transition to a green economy. Environmental problems of the country, including the degradation of the Aral Sea, inefficient irrigation systems, industrial waste, and air pollution, have a significant impact on economic development. Based on the principles of green economy, state policy, and international experience, alternative directions for Uzbekistan are proposed. The research results show that an ecologically sustainable economy can improve economic efficiency in the long term while ensuring social well-being. Keywords: green economy, ecological factors, sustainable development, Aral Sea, environmental policy, Uzbekistan, environmental pollution, energy efficiency. Kirish. Zamonaviy dunyo iqtisodiyotida ekologik omillar tobora muhim o‘rin egallaydi. Hukumatlar, xalqaro tashkilotlar va biznes hamjamiyati iqtisodiy o‘sishni atrof-muhitni muhofaza qilish bilan uyg‘unlashtirish zarurligini tan olmoqda. Yashil iqtisodiyot kontseptsiyasi XX asrning oxiri va XXI asrning boshlarida shakllangan bo‘lib, u resurslardan oqilona foydalanish, ifloslantiruvchi 423

moddalar chiqarilishini kamaytirish va qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishni rag‘batlantirishni o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston Markaziy Osiyo mintaqasida muhim geosiyosiy va iqtisodiy o‘rinni egallaydi. Biroq mamlakat iqtisodiyoti an'anaviy ravishda tabiiy resurslar – gaz, neft, paxta va qimmatbaho metallarga tayanadi. Bu esa atrof-muhitga kuchli bosim o‘tkazmoqda. Mustaqillik yillarida, ayniqsa 2017-yildan boshlab, O‘zbekiston hukumati iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish va ekologik siyosatni mustahkamlash bo‘yicha muhim qadamlar qo‘ydi. Ushbu maqolaning maqsadi O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’sir etuvchi asosiy ekologik omillarni aniqlash, yashil iqtisodiyotga o‘tish yo‘llarini tahlil etish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan. Asosiy qism. O‘zbekistonda ekologik muammolar uzoq tarixiy ildizlarga ega. Sovet davrida qishloq xo‘jaligini intensivlashtirish maqsadida amalga oshirilgan sug‘orish loyihalari atrof-muhitning keskin yomonlashuviga olib keldi. Bugungi kunda mamlakatning ekologik muammolari bir necha asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘ladi. Orol dengizi muammosi. XX asr o‘rtalarida Orol dengizi dunyoning to‘rtinchi eng katta ko‘li sifatida tanilgan edi. Ammo suv havzalariga oqimning kamaytirilib, intensiv qishloq xo‘jaligi maqsadlarida ishlatilishi natijasida dengiz hajmi 90 foizdan ko‘prog‘ini yo‘qotdi. Bugungi kunda Orol tubidagi tuz va kimyoviy moddalar shamol orqali atrofdagi hududlarga tarqalmoqda, bu esa nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo aholisining sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ekologlar hisob-kitoblariga ko‘ra, Orol dengizi tanazzuli yiliga mintaqa iqtisodiyotiga 1-1,5 milliard dollarlik zarar yetkazmoqda. Suv resurslari muammosi. O‘zbekiston sug‘oriladigan yerlarining hajmi bo‘yicha dunyoda yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Mamlakat qishloq xo‘jaligida suv sarfining samaradorligi juda past — bir gektar yerga o‘rtacha 12-14 ming kub metr suv sarf qilinadi, holbuki rivojlangan davlatlarda bu ko‘rsatkich 5-7 ming kub metrni tashkil etadi. Sug‘orish infratuzilmasining eskirganligi, kanallar va ariqlardan suv sizib ketishi umumiy suv isrofgarchiligini yanada kuchaytirmoqda. Mutaxassislar hisob-kitoblariga ko‘ra, mamlakat sug‘orish tizimlarida suv isrofgarchiligini 30-40% kamaytirish mumkin, bu esa yiliga milliardlab so‘mlik iqtisodiy foyda keltiradi. Havo ifloslanishi va sanoat chiqindilari. O‘zbekistonda sanoat korxonalari, transport vositalari va energetika tarmoqlaridan chiqarilayotgan zararli gazlar havo sifatini pasaytirib kelmoqda. Toshkent, Navoiy, Olmaliq va Angren kabi sanoat markazlarida havo ifloslanishi darajasi belgilangan me’yorlardan oshib ketmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining hisobotlariga ko‘ra, havo ifloslanishi bilan bog‘liq kasalliklar O‘zbekistonda yiliga 15-20 ming kishining vaqtidan oldin vafot etishiga sabab bo‘lmoqda. Bu esa bevosita iqtisodiy yo‘qotishlarga — mehnat resurslarining kamayishi, tibbiy xarajatlar oshishi va ishlab chiqarish samaradorligining pasayishiga olib kelmoqda. 424

Yashil iqtisodiyot (“green economy”) – bu aholi farovonligini oshirishga qaratilgan, atrof-muhitga salbiy ta’sirni minimallashtiradigan va tabiiy kapitalning barqarorligini ta’minlaydigan iqtisodiy tizimdir. BMTning Atrof-muhit dasturi (UNEP) ta’rifiga ko‘ra, yashil iqtisodiyot – bu past uglerod, resurs tejamkor va ijtimoiy inkluziv iqtisodiyotdir. Jahon amaliyotida yashil iqtisodiyotga o‘tishning muvaffaqiyatli namunalari mavjud. Germaniya energetika sohasida «Energiewende» (Energetik o‘tish) dasturini amalga oshirib, 2022-yilga kelib elektr energiyasining 46 foizini qayta tiklanadigan manbalardan ishlab chiqarishga erishdi. Janubiy Koreya 2009-yilgi inqirozdan so‘ng «Yashil Yangi Shartnoma» dasturini qabul qilib, yashil infratuzilmaga 38 milliard dollar investitsiya kiritdi. Xitoy esa 2020-yilga kelib qayta tiklanadigan energetika sohasida dunyoda yetakchi o‘rinni egalladi va shu orqali millionlab ish o‘rni yaratdi. Iqtisodiy nazariyada yashil o‘sish modeli an'anaviy Kuznets egri chizig‘ini qayta ko‘rib chiqadi. Ayrim tadqiqotchilar mamlakat ma’lum daromad darajasiga etgach, ekologik ko‘rsatkichlar o‘z-o‘zidan yaxshilanadi, deb ta’kidlaydi. Biroq O‘zbekiston kabi o‘rtacha daromadli davlatlar uchun bu jarayon tabiiy ravishda kechishini kutib o‘tirish mumkin emas — faol davlat siyosati va institutsional islohotlar zarur. O‘zbekiston yashil iqtisodiyotga o‘tish uchun katta salohiyatga ega. Mamlakatda qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish uchun qulay iqlim va geografik sharoit mavjud. Jumladan, yillik quyosh radiatsiyasi 2700-3000 soatni tashkil etadi, bu esa Yevropa davlatlarining ko‘pchiligidan yuqori. O‘zbekiston hukumati 2021-2030-yillarga mo‘ljallangan «Yashil Iqtisodiyot» strategiyasini qabul qildi. Ushbu strategiyaga muvofiq, 2030-yilga kelib qayta tiklanadigan energiya manbalarining ulushini 25 foizga yetkazish, energiya samaradorligini 20 foizga oshirish va parnik gazlari chiqaruvlarini 35 foizga kamaytirish rejalashtirilgan. Hukumat 2022-2026-yillar davomida qayta tiklanadigan energetikaga 3,8 milliard dollarlik investitsiya kiritishni mo‘ljallagan. Shunga qaramay, O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tishda bir qator to‘siqlar mavjud. Birinchidan, energiya tashuvchilari narxlaridagi subsidiyal siyosat energiya tejashga undaydigan bozor signallarini buzib yubormoqda. Ikkinchidan, yashil texnologiyalar sohasidagi malakali kadrlar yetishmasligi o‘tishni sekinlashtirmoqda. Uchinchidan, kichik va o‘rta korxonalar yashil texnologiyalarga investitsiya kiritish uchun moliyaviy imkoniyatlarga ega emas. To‘rtinchidan, mahalliy bozorda yashil mahsulot va xizmatlar bozorining rivojlanmaganligi ham muhim omil hisoblanadi. Ekologik muammolar O‘zbekiston iqtisodiyotiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita ta’sir ko‘rsatmoqda. To‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sirlar: qishloq xo‘jaligi mahsuldorligining pasayishi, toza suv resurslarining kamayishi, sog‘liqni saqlash xarajatlarining o‘sishi va tabiatga yetkazilgan zararni bartaraf etish xarajatlari. Bilvosita ta’sirlar: investitsion jozibadorlikning pasayishi, turizm salohiyatining 425

cheklanishi va xalqaro savdodagi ekologik standartlar talablariga javob berish muammolari. Jahon banki tadqiqotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda atrof-muhit yomonlashuvi natijasida yetkazilayotgan iqtisodiy zarar YaIM ning 5-7 foizini tashkil etishi mumkin. Bu ko‘rsatkich aholining sog‘lig‘iga salbiy ta’sir, qishloq xo‘jaligi yo‘qotishlari va tabiiy ofatlar xarajatlarini o‘z ichiga oladi. Boshqa tomondan, yashil iqtisodiyot sektori yangi ish o‘rinlari va iqtisodiy imkoniyatlar yaratadi. UNEP hisob-kitoblariga ko‘ra, yashil iqtisodiyotga o‘tish global miqyosda an'anaviy sektorlarda yo‘qotiladigan ish o‘rinlaridan ko‘proq yangi ish o‘rinlari yaratadi. O‘zbekiston uchun bu energetika, qishloq xo‘jaligi, qurilish va transport sektorlarida innovatsion ish o‘rinlari shakllanishini anglatadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotni rivojlantirish va ekologik omillarning salbiy ta’sirini kamaytirish uchun quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar zarur: Moliyaviy mexanizmlarni takomillashtirish. Yashil investitsiyalarni rag‘batlantiruvchi soliq imtiyozlari, subsidiyalar va moliyaviy kafolatlar tizimini joriy etish zarur. Davlat va xususiy sektor hamkorligi asosida yashil loyihalar uchun maqsadli kreditlash fondlarini tashkil etish maqsadga muvofiq. Shuningdek, energiya subsidiyalarini bosqichma-bosqich optimallashtirish, tejamkorlikni iqtisodiy jihatdan qiziqarli qilish lozim. Qonunchilik va me’yoriy-huquqiy bazani mustahkamlash. Ekologik standartlarni xalqaro me’yorlarga yaqinlashtirish, atrof-muhit nazoratini kuchaytirish va korxonalar uchun ekologik javobgarlik mexanizmlarini joriy etish zarur. Davlat xaridlarida yashil mezonlarni joriy etish orqali yashil bozorni rag‘batlantirish mumkin. Ta’lim va ilm-fan salohiyatini rivojlantirish. Yashil iqtisodiyot sohasida mutaxassislar tayyorlash, ilmiy tadqiqotlarni moliyalashtirish va texnologik innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash strategik ahamiyatga ega. Mahalliy universitetlarda atrof-muhit iqtisodiyoti va yashil texnologiyalar bo‘yicha dasturlarni joriy etish hamda xorijiy ilmiy markazlar bilan hamkorlikni kengaytirish lozim. Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish. O‘zbekiston yashil iqtisodiyot sohasida xalqaro fond va tashkilotlar — GCF (Yashil iqlim fondi), GEF (Global ekologiya fondi), ADB, Jahon bankidan moliyaviy va texnik yordam olish imkoniyatlaridan kengroq foydalanishi zarur. Ikki tomonlama va ko‘p tomonlama bitimlar asosida ekologik texnologiyalar transferini ta’minlash maqsadga muvofiq. Ekologik omillar va yashil iqtisodiyot O‘zbekiston uchun nafaqat atrofmuhitni muhofaza qilish masalasi, balki iqtisodiy barqarorlik va uzoq muddatli rivojlanishning strategik yo‘nalishi hisoblanadi. Orol dengizi fojiasi, suv tanqisligi va havo ifloslanishi kabi muammolar hal etilmasa, iqtisodiy o‘sishning barqarorligini ta’minlash qiyin bo‘ladi. O‘zbekiston 2030-yilga mo‘ljallangan yashil iqtisodiyot maqsadlariga erishish uchun zarur siyosiy iroda va institutsional salohiyatga ega. Hukumatning 426

so‘nggi islohotlari — qayta tiklanadigan energetikani rivojlantirish, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish va ekologik qonunchilikni takomillashtirish — shu yo‘ldagi ijobiy qadamlardir. Biroq bu islohotlarni moliyaviy, institutsional va intellektual jihatdan yanada mustahkamlash talab etiladi. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston iqtisodiyotini yashil yo‘nalishga o‘tkazish qisqa muddatda muayyan xarajatlarni talab etsa-da, uzoq muddatli istiqbolda bu mamlakat iqtisodiy raqobatbardoshligini oshiradi, xalqaro investitsiyalar uchun qulayroq muhit yaratadi va fuqarolarning hayot sifatini yaxshilaydi. Bu jarayon — O‘zbekiston taraqqiyotining muqarrar yo‘nalishi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PF-5847-son Farmoni «O‘zbekiston Respublikasini 2030-yilgacha barqaror rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida». — Toshkent, 2019. 2. O‘zbekiston Respublikasi hukumatining 2021-2030-yillar davomida Yashil Iqtisodiyotni rivojlantirish Konsepsiyasi. — Toshkent, 2021. 3. Mirzakulova Risolat Musurmankulovna “Yashil moliya va barqaror investitsiya strategiyalari: zamonaviy yondashuvlar va istiqbollar” management, marketing and finance international scientific journal volume 2 issue 3. -158-160, 2025-yil. https://doi.org/10.5281/zenodo.15269292 4. Mirzakulova Risolat Musurmankulovna “Yashil iqtisodiyotga o‘tish zaruriyati. the need for a transition to a green economy. необходимость перехода к зелёной экономике” . медицина, педагогика и технология: теория и практика. -SJIF2024 =5.444, 2025-yil. 5. Mirzakulova Risolat Musurmankulovna “Ways of effective use of cocktail resources in economic networks” european international journal of multidisciplinary research and management studies. – 100-103, 2023-yil. DOI: https://doi.org/10.55640/eijmrms-03-02-19 6. Mirzakulova Risolat Musurmankulovna “Автоматизация и совершенствование бизнес-процессов” Bulletin news in New Science Society International Scientific Journal 2025 Vol 2 Issue 12 7. Mirzakulova Risolat Musurmankulovna “Methods of immersing economic knowledge in the pedagogical process” journal of scientific research, modern views and innovationsVolume 2, November, 2025 https://spaceknowladge.com 8. Mirzakulova Risolat Musurmankulovna “Pedagogik jarayonda iqtisodiy bilimlarni singdirish usullari ” yangi O‘zbekiston, yangi tadqiqotlar jurnali 9. Volume 3 Issue 7 2025 https://phoenixpublication.net/ QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARINI MOLIYALASHTIRISH TIZIMINI MODERNIZATSIYALASHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING KONSEPTUAL YO‘NALISHLARI Botirova Mushtariyxon Muzaffarovna, AndQXATI, “Buxgalteriya hisobi va audit ” kafedrasi tayanch doktoranti Annotatsiya. Ushbu maqolada 2022-2025-yillardagi iqtisodiy tendensiyalar asosida qishloq xo‘jaligida innovatsiyalarni moliyalashtirish mexanizmlari tadqiq etiladi. Tadqiqotda agrar sohaga yo‘naltirilgan investitsiyalar tarkibi, bank kreditlari va raqamli AgTech loyihalarining ulushi statistik tahlil qilingan. 2025-yilga borib sohani 427

raqamlashtirishning iqtisodiy samaradorligi bashorat qilinib, blokcheyn va sun‘iy intellekt texnologiyalari yordamida moliyaviy xatarlarni kamaytirish bo‘yicha ilmiy takliflar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: AgTech, FinTech, raqamli skoring, blokcheyn, sun‘iy intellekt, 2025yil prognozi, investitsiya dinamikasi, yashil moliya. Аннотация. В данной статье исследуются механизмы финансирования инноваций в сельском хозяйстве на основе экономических тенденций 2022-2025 годов. В исследовании проведен статистический анализ структуры инвестиций в аграрный сектор, доли банковских кредитов и цифровых проектов AgTech. Прогнозируется экономическая эффективность цифровизации отрасли к 2025 году, выдвигаются научные предложения по снижению финансовых рисков с помощью технологий блокчейна и искусственного интеллекта. Ключевые слова: AgTech, FinTech, цифровой скоринг, блокчейн, искусственный интеллект, прогноз на 2025 год, динамика инвестиций, зеленые финансы. Abstract. This article explores innovation financing mechanisms in agriculture based on economic trends for 2022-2025. The study provides a statistical analysis of the investment structure in the agricultural sector, the share of bank loans, and digital AgTech projects. The economic efficiency of the industry's digitalization by 2025 is predicted, and scientific proposals are put forward to reduce financial risks using blockchain and artificial intelligence technologies. Keywords: AgTech, FinTech, digital scoring, blockchain, artificial intelligence, 2025 forecast, investment dynamics, green finance. Kirish. Global oziq-ovqat xavfsizligi va barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG) doirasida qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish 2022-2025-yillarda O‘zbekiston iqtisodiy siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi [1]. 2022-yildan boshlab agrar sohada klaster tizimining to‘liq joriy etilishi va "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasining faol bosqichga kirishi innovatsion loyihalarni moliyalashtirishga yangicha yondashuvni talab qilmoqda [2]. Bugungi kunda an’anaviy moliyalashtirish tizimi raqamli AgTech loyihalarining (masalan, sun’iy intellektga asoslangan sug‘orish, dronlar yordamida ekinlarni nazorat qilish) o‘ziga xos xususiyatlarini to‘liq qoplay olmayapti [3]. 2022-2024-yillar tajribasi shuni ko‘rsatdiki, bank tizimidagi yuqori foiz stavkalari va garov ta’minoti masalasi innovatsiyalar yo‘lidagi asosiy to‘siq bo‘lib qolmoqda [4]. Shu sababli, 2025-yil va undan keyingi davr uchun moliyalashtirish tizimini FinTech instrumentlari yordamida takomillashtirish dolzarb hisoblanadi [5]. Metodologiya va tahlil. Maqolada O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi [10], Markaziy bank [9] va Qishloq xo‘jaligi vazirligining 2022-2023yillardagi real hisobotlari hamda 2024-yil yakuniy kutilmalari va 2025-yilgi maqsadli ko‘rsatkichlari (forecast) tahlil qilindi. Tadqiqotda tizimli tahlil, trendni bashorat qilish (trend extrapolation) va SWOT-tahlil usullari qo‘llanildi [14]. 428

1-jadval 2025-yilga borib innovatsion loyihalarni moliyalashtirish hajmi Ko‘rsatkichlar Jami investitsiyalar hajmi Bank kreditlari ulushi Xorijiy investitsiyalar Innovatsion AgTech loyihalar 2022-y. (fakt) 2023-y. (fakt) 2024-y. (kutilma) 2025-y. (prognoz) 2022/2025 o‘sish (%) 22.8 14.2 3.5 27.5 16.8 4.2 32.4 19.5 5.8 38.6 22.4 7.5 169.3% 157.7% 214.3% 1.6 2.4 3.8 5.5 343.7% Manba: O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi va muallif prognozlari asosida. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2025-yilga borib innovatsion loyihalarni moliyalashtirish hajmi 2022-yilga nisbatan qariyb 3.5 baravarga o‘sishi kutilmoqda [16]. Bu AgTech loyihalariga bo‘lgan qiziqishning keskin ortishidan dalolat beradi. 2-jadval 2025-yilga borib raqamli moliyalashtirish vositalarining kutilayotgan samaradorligi Tehnologiya turi Raqamli skoring Blokcheyn (Smart-kontrakt) Iot monitoring Joriy holat (2024) 15% loyihalarda 2025 -yil maqsadi Iqtisodiy samarasi 45% loyihalarda 2% loyihalarda 15% loyihalarda 10% klasterlarda 35% klasterlarda Kredit xatarlarini 20%ga kamaytirish Mablag‘larning maqsadsiz sarfini 0 ga tushirish Monitoring xarajatlarini 60% ga qisqartirsh Raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali banklar uchun qishloq xo‘jaligi xatarlarini boshqarish osonlashadi, bu esa foiz stavkalarining pasayishiga olib keladi [8]. 3-jadval 2022-2025- yillarda qishloq xo‘jaligida NPL (muammoli kreditlar) ulushi va raqamlashtirish darajasi korrelyatsiyasi Yillar Raqamlashtirish darajasi Muammoli kreditlar (NPL) ulushi(%) 2022 8.4 % 6.8 % 2023 12.6 % 5.2 % 2024 (kutilma) 18.5 % 4.1 % 2025 (prognoz) 28 % 2.9 % Manba: Markaziy Bank hisoboti [9] va muallif hisob-kitoblari Izoh: Raqamlashtirish darajasi oshgani sayin kredit risklari (NPL) kamayib borishi statistik isbotlangan. 429

2022–2025-yillar oralig‘idagi ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, qishloq xo‘jaligini moliyalashtirish tizimi an‘anaviy "Bank markazlashgan" modeldan zamonaviy "Ekotizm markazlashgan" modelga o‘tmoqda. Bu jarayonda quyidagi yo‘nalishlar hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi: Xalqaro moliya institutlari va davlat ko‘magi: O‘zbekistonda agrar loyihalarni moliyalashtirishda xalqaro moliya institutlari mablag‘larini jalb qilishning eksperimental tizimi joriy etilmoqda. Xususan, "Agroservis operator" DUK orqali meva-sabzavotchilik va logistika loyihalari uchun 130 mln AQSh dollari miqdoridagi mablag‘larning 14 foizlik imtiyozli stavkada, 10 yil muddatga lizing asosida ajratilishi sohadagi moliyaviy barqarorlikning asosi bo‘lib xizmat qilmoqda [15]. Raqamli skoring va Sun‘iy intellekt: an’anaviy bank tizimidan farqli o‘laroq, 2025-yilga kelib AI yordamida amalga oshiriladigan skoring tizimi yerning vegetatsiya indeksi (NDVI) va sun‘iy yo‘ldosh tasvirlarini tahlil qiladi [8]. Bu bankka nafaqat moliyaviy hisobotlarni, balki real hosildorlikni baholash orqali kredit xatarini 2.9 foizgacha tushirish imkonini beradi. Blokcheyn va "Yashil" moliya: 2025-yilgi tendensiyalarda "yashil obligatsiyalar" ustuvorlik kasb etadi [11]. Blokcheyn texnologiyasi har bir sarflangan mablag‘ning ekologik samaradorligini (suv tejalishi, CO2 emissiyasi) real vaqtda kuzatish va xalqaro investorlar uchun shaffof hisobotlar tayyorlash imkonini beradi [7],[13]. Infratuzilma va samaradorlik: Raqamli infratuzilmaga tikilgan 1 dollarlik investitsiya qishloq xo‘jaligida 4 dollarlik qo‘shimcha qiymat yaratishi isbotlangan bo‘lib [5], bu borada davlat tomonidan amalga oshirilayotgan fiskal ekspansiya va subsidiyalash choralari yalpi mahsulot o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda [15]. Xulosa va ilmiy-amaliy takliflar O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 2022–2025-yillarda agrar sektorni kreditlash tizimi faqatgina mablag‘ ajratish emas, balki "raqamli ekotizim" tamoyili asosida rivojlanishi strategik ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, sohani moliyaviy sog‘lomlashtirish va kreditlash samaradorligini oshirish bo‘yicha quyidagi ustuvor yo‘nalishlar ilgari suriladi: 1. "Smart-Garov" tizimini huquqiy va institutsional mustahkamlash an‘anaviy ko‘chmas mulk garovi tizimidan voz kechib, raqamli aktivlarni (masalan, kutilayotgan hosilning raqamli sertifikati, intellektual mulk va foydalanish huquqlari) garov ob‘ekti sifatida tan olishning huquqiy mexanizmini yaratish lozim. 2. Milliy "Agro-FinTech" yagona monitoring platformasini joriy etish Banklar, Qishloq xo‘jaligi vazirligi va klasterlar o‘rtasida sun‘iy yo‘ldosh orqali monitoring (NDVI) ma’lumotlarini almashuvchi yagona bazani ishga tushirish zarur. Bu tizim har bir ajratilgan kreditning maqsadli sarflanishini inson omilisiz (remote sensing) nazorat qilish imkonini beradi. 3. Parametrik (indeksli) agrosug‘urta modeliga o‘tish an‘anaviy sug‘urta tizimidan voz kechib, datchiklar va ob-havo ma‘lumotlariga asoslangan "Human430

free" (insonsiz) to‘lov tizimini joriy etish. Bunda tabiiy ofat yoki qurg‘oqchilik yuz berganda, komissiya xulosasisiz, smart-kontraktlar orqali to‘lovlar avtomatik amalga oshiriladi. 4. Agrosanoatda venchur moliyalashtirishni rag‘batlantirish AgTech (qishloq xo‘jaligi texnologiyalari) startaplariga sarmoya kirituvchi venchur fondlar va "biznes-angel"lar uchun daromad solig‘ini 50% ga kamaytirish hamda dividend solig‘idan 3 yil muddatga ozod qilish tartibini joriy etish. Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash lozimki, taklif etilayotgan ushbu mexanizmlar 2025-yilga borib qishloq xo‘jaligida muammoli kreditlar (NPL) ulushini 2.9% gacha pasaytirish va agrar soha korxonalarining xalqaro bozordagi raqobatbardoshligini ta‘minlovchi barqaror moliyaviy drayver bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. PF-5853-sonli Farmon. O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020–2030-yillarga mo‘ljallangan strategiyasi. 2. PQ-457-sonli Qaror (2022). Qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarni joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida. 3. Murodov, Sh. (2023). Raqamli iqtisodiyotda agrosanoat majmuasi. Toshkent: Fan. 4. Abdullaev, A.M. (2024). FinTech in Agriculture: New Horizons. Central Asian Economic Review. 5. World Bank. (2024). Uzbekistan: Modernizing Agriculture through Digital Finance. Washington, DC. 6. FAO. (2023). Digital Technologies in Agriculture and Rural Areas. Rome, Italy. 7. Ismailov, A. (2022). Blokcheyn texnologiyalarini qishloq xo‘jaligiga tatbiq etish istiqbollari. O‘zbekiston iqtisodiy axborotnomasi. 8. Zhu, X. (2024). AI-driven credit scoring for rural entrepreneurs. Journal of Agricultural Finance, 45(2). 9. Markaziy Bank hisoboti (2024). Bank tizimining barqarorligi va agrosanoatni kreditlash tahlili. 10. Statistika Agentligi (2024). O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi statistik to‘plami. 11. European Investment Bank (2023). Green Finance and Innovation in Emerging Markets. 12. Porter, M. (1990). The Competitive Advantage of Nations. (Updated context for 2025 clusters). 13. UNCTAD (2024). Technology and Innovation Report: Digitalizing the Green Transition. 14. Khalilov, N. (2023). Agrar innovatsiyalar menejmenti. Darslik. Toshkent. 15. Иномжонова, Ф.А. Система финансирования в сельском хозяйстве. IV Международная научно-практическая конференция: Технико-технологическое обеспечение инноваций в агропромышленном комплексе. Мелитопольский государственный университет, 2025. 412–415-б. 16. AgFunder Network (2024). Global AgTech Investment Report 2023-2024. 431

SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA BOSHQARUV QARORLARINI QABUL QILISH SAMARADORLIGI Ergashev Jamshid Jamoliddinovich, NamDTU, I.F.F.D, PhD, Muhammadjonova Iroda Bahodir qizi, NamDTU 14M-24 guruh Magistranti Annotatsiya. Tadqiqot jarayonida boshqaruv tizimida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning qaror qabul qilish jarayonlari samaradorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda sun’iy intellekt asosidagi algoritmlar va tahliliy modellar boshqaruv qarorlarining aniqligi, tezkorligi hamda obyektivligini oshirishdagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, sun’iy intellektdan foydalanish natijasida resurslardan samarali foydalanish, risklarni kamaytirish va strategik rejalashtirish imkoniyatlarining kengayishi asoslab beriladi. Natijalarga ko‘ra zamonaviy boshqaruv tizimlarida raqamli texnologiyalarni joriy etish va boshqaruv samaradorligini oshirishda amaliy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, boshqaruv qarorlari, qaror qabul qilish samaradorligi, raqamli boshqaruv, tahliliy modellar, avtomatlashtirilgan tizimlar, strategik rejalashtirish, risklarni boshqarish. Аннотация. В ходе исследования анализируется влияние использования технологий искусственного интеллекта в системе управления на эффективность процессов принятия решений. В исследовании освещается значение алгоритмов и аналитических моделей на основе искусственного интеллекта в повышении точности, оперативности и объективности управленческих решений. Также обосновывается расширение возможностей эффективного использования ресурсов, снижения рисков и стратегического планирования в результате использования искусственного интеллекта. Результаты имеют практическое значение для внедрения цифровых технологий в современные системы управления и повышения эффективности управления. Ключевые слова: искусственный интеллект, управленческие решения, эффективность принятия решений, цифровое управление, аналитические модели, автоматизированные системы, стратегическое планирование, управление рисками. Abstract. The study analyzes the impact of utilizing artificial intelligence technologies in the management system on the efficiency of decision-making processes. The study highlights the significance of artificial intelligence-based algorithms and analytical models in enhancing the accuracy, efficiency, and objectivity of management decisions. It also substantiates the expansion of opportunities for efficient resource use, risk reduction, and strategic planning resulting from the use of artificial intelligence. The results are of practical importance for implementing digital technologies into modern management systems and increasing management efficiency. Keywords: artificial intelligence, management decisions, decision-making efficiency, digital management, analytical models, automated systems, strategic planning, risk management. Kirish. Globallashuv va raqamli transformatsiya jarayonlarining jadallashuvi sharoitida boshqaruv tizimlariga qo‘yilayotgan talablar tobora ortib bormoqda. Zamonaviy tashkilotlar murakkab va tez o‘zgaruvchan muhitda samarali faoliyat yuritishi uchun tezkor, aniq va asoslangan boshqaruv qarorlarini qabul qilishga ehtiyoj sezmoqda. Ushbu jarayonda katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etib, an’anaviy boshqaruv yondashuvlari ko‘plab hollarda yetarli samara bermayapti. Sun’iy intellekt 432

texnologiyalari boshqaruv jarayonlariga joriy etilishi orqali qaror qabul qilish tizimlarini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqmoqda. Mashinaviy o‘rganish, prognozlash va tahliliy algoritmlar rahbarlarga ma’lumotlarga asoslangan, obyektiv va strategik qarorlar qabul qilish imkonini bermoqda. Natijada resurslardan foydalanish samaradorligi oshib, risklarni boshqarish va kelgusidagi rivojlanishni rejalashtirish imkoniyatlari kengaymoqda. Shu bilan birga, sun’iy intellekt asosida boshqaruv qarorlarini qabul qilish masalasi nafaqat texnologik, balki tashkiliy va institutsional jihatlarni ham o‘z ichiga oladi. Sun’iy intellektdan samarali foydalanish kadrlar malakasi, ma’lumotlar sifati hamda boshqaruv madaniyatining rivojlanish darajasiga bevosita bog‘liq. Mazkur holatlar sun’iy intellekt texnologiyalarining boshqaruv tizimidagi samaradorligini ilmiy jihatdan o‘rganish va baholash zaruratini yuzaga keltirmoqda. So‘nggi yillarda sun’iy intellekt texnologiyalarining boshqaruv tizimlariga tatbiqi masalasi xorijiy va mahalliy ilmiy adabiyotlarda keng yoritilmoqda. Ilmiy tadqiqotlarda sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan tahliliy modellar boshqaruv qarorlarining aniqligi va tezkorligini oshirishi, inson omiliga bog‘liq subyektivlikni kamaytirishi ta’kidlanadi. Ko‘plab mualliflar sun’iy intellektni boshqaruv jarayonlarida qo‘llashni raqamli transformatsiyaning muhim elementi sifatida baholaydi. Xorijiy adabiyotlarda mashinaviy o‘rganish va prognozlash algoritmlarining strategik rejalashtirish, moliyaviy boshqaruv va operatsion jarayonlarda samarali natija berayotgani qayd etiladi. Ushbu tadqiqotlarda sun’iy intellekt texnologiyalari katta hajmdagi ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish orqali rahbarlarga optimal qarorlar qabul qilish imkonini yaratishi asoslab beriladi. Shu bilan birga, sun’iy intellektdan foydalanish bilan bog‘liq axloqiy, huquqiy va institutsional muammolar ham ilmiy manbalarda muhokama qilinmoqda. Mahalliy olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda esa sun’iy intellektni boshqaruv tizimlariga joriy etishning tashkiliy-iqtisodiy jihatlari, kadrlar tayyorlash masalalari va raqamli infratuzilmaning roli yoritiladi. Ushbu adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosida boshqaruv qarorlarini qabul qilish samaradorligi kompleks omillar ta’sirida shakllanadi va uni chuqur ilmiy o‘rganish dolzarb hisoblanadi. Mazkur tadqiqotda sun’iy intellekt asosida boshqaruv qarorlarini qabul qilish samaradorligini baholashda umumilmiy va maxsus tadqiqot metodlaridan foydalanildi. Xususan, tahlil va sintez metodlari orqali boshqaruv qarorlarida sun’iy intellektdan foydalanishning nazariy asoslari o‘rganildi. Taqqoslash metodi yordamida an’anaviy va sun’iy intellektga asoslangan qaror qabul qilish yondashuvlari solishtirildi. Shuningdek, tizimli yondashuv va mantiqiy tahlil metodlari asosida boshqaruv jarayonlarida sun’iy intellektning o‘rni va ta’sir mexanizmlari aniqlashtirildi. Tadqiqot davomida ilmiy adabiyotlarda keltirilgan konsepsiyalar umumlashtirilib, induksiya va deduksiya metodlari orqali ilmiy xulosalar shakllantirildi. Ushbu metodlar majmuasi sun’iy intellekt texnologiyalarining boshqaruv qarorlarini qabul qilish samaradorligiga ta’sirini har tomonlama tahlil qilish imkonini berdi. 433

Tadqiqot natijalari sun’iy intellekt texnologiyalarini boshqaruv jarayonlariga joriy etish qaror qabul qilish tezkorligi va aniqligini oshirishini ko‘rsatdi. Avtomatlashtirilgan tahlil va prognozlash imkoniyatlari rahbarlarga ma’lumotlarga asoslangan va obyektiv qarorlar qabul qilishda muhim yordam bermoqda. Shu bilan birga, sun’iy intellektdan foydalanish samaradorligi ma’lumotlar sifati, texnologik infratuzilma va kadrlar malakasiga bevosita bog‘liq ekanligi aniqlandi. Mazkur omillar yetarli darajada ta’minlangan taqdirda, sun’iy intellekt boshqaruv qarorlarining samaradorligini oshirishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Sun’iy intellekt texnologiyalaridan boshqaruv jarayonlarida foydalanish qaror qabul qilish samaradorligini oshirib, tezkorlik va aniqlikni ta’minlaydi. Sun’iy intellektdan samarali foydalanish texnologik infratuzilma, sifatli ma’lumotlar va malakali kadrlar bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – New Jersey: Pearson Education, 2021. 2. Davenport T.H., Ronanki R. Artificial intelligence for the real world // Harvard Business Review. – 2018. 3. OECD. Artificial Intelligence in Society. – Paris: OECD Publishing, 2019. 4. World Economic Forum. Global AI Governance: A Roadmap. – Geneva, 2020. 5. Acemoglu D., Restrepo P. AI and the Future of Work // Journal of Economic Perspectives. – 2020. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasi. – Toshkent, 2020. 7. Karimov B., Islomov D. Sun’iy intellekt va boshqaruv qarorlari samaradorligi // Iqtisodiyot va menejment. – 2022. – №3. MOTIVATSION MENEJMENT TEXNOLOGIYALARINING TASHKILOT RIVOJLANISHIGA TA’SIRI Musurmonqulov Sulton Baxromqul o‘g‘li, JizPI “Qurilish muhandisligi” magistratura mutaxassisligi II-bosqich magistranti E-mail: sultonbekmusurmonqulov894@gmail.com Aynakulov Muxitdin Abduxamidovich, iqtisod fanlari nomzodi, professor. E-mail: muhiddinaynakulov@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tadqiqotning maqsadi motivatsion menejment texnologiyalarining tashkilot rivojlanishiga ta’sirini ilmiy asoslashdan iborat. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy baholash, amaliy kuzatuv va statistik ko‘rsatkichlar asosida integratsiyalashgan model sinovdan o‘tkazildi. KPI tizimi, bonus mexanizmi va nomoddiy rag‘batlantirish vositalari yagona psixologik yondashuv asosida birlashtirildi. Natijalar mehnat unumdorligining 18 foizga, ichki motivatsiya indeksining 29 foizga, innovatsion takliflar sonining 75 foizga oshganini, xodimlar almashinuvi esa kamayganini ko‘rsatdi. Xulosa qilib aytganda, motivatsion menejment texnologiyalarining integratsiyalashgan qo‘llanilishi tashkilotning barqaror, innovatsion va raqobatbardosh rivojlanishini ta’minlovchi muhim strategik omil hisoblanadi. 434

Kalit so‘zlar: Motivatsiya, motivatsion menejment, KPI tizimi, bonus mexanizmi, nomoddiy rag‘batlantirish, psixologik samaradorlik, ichki motivatsiya, mehnat unumdorligi, innovatsion faollik, xodimlar almashinuvi, ish qoniqishi, strategik boshqaruv. Аннотация. Цель данного исследования заключается в научном обосновании влияния технологий мотивационного менеджмента на развитие организации. В исследовании использованы методы системного анализа, сравнительной оценки, практического наблюдения и анализа статистических показателей, на основе которых была апробирована интегрированная модель. Система KPI, бонусный механизм и нематериальные стимулы были объединены в рамках единого психологически обоснованного подхода. Результаты показали рост производительности труда на 18 процентов, увеличение индекса внутренней мотивации на 29 процентов и рост количества инновационных предложений на 75 процентов, при одновременном снижении текучести кадров. В заключение отмечается, что интегрированное применение мотивационных технологий обеспечивает устойчивое, инновационное и конкурентоспособное развитие организации. Ключевые слова: Мотивация, мотивационный менеджмент, система KPI, бонусный механизм, нематериальное стимулирование, психологическая эффективность, внутренняя мотивация, производительность труда, инновационная активность, текучесть кадров, удовлетворенность работой, стратегическое управление. Abstract. The purpose of this study is to provide a scientific justification of the impact of motivational management technologies on organizational development. The research employed methods of systematic analysis, comparative evaluation, practical observation, and statistical assessment to test an integrated model. The KPI system, bonus mechanism, and non-material incentives were combined within a unified psychologically grounded approach. The results demonstrated an 18 percent increase in labor productivity, a 29 percent rise in the internal motivation index, and a 75 percent growth in the number of innovative proposals, along with reduced staff turnover. In conclusion, the integrated application of motivational technologies ensures sustainable, innovative, and competitive organizational development. Keywords: Motivation, motivational management, KPI system, bonus mechanism, nonmaterial incentives, psychological effectiveness, internal motivation, labor productivity, innovative activity, staff turnover, job satisfaction, strategic management. Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida tashkilotlarning barqaror rivojlanishi, raqobatbardoshligi va innovatsion salohiyati tobora ko‘proq inson kapitalining samaradorligiga bog‘liq bo‘lib bormoqda. Zamonaviy iqtisodiyotda texnologik resurslar, moliyaviy imkoniyatlar yoki moddiy aktivlardan ko‘ra, xodimlarning motivatsiyasi, ichki faolligi va tashkilot maqsadlariga sodiqligi hal qiluvchi omilga aylanmoqda [1]. Shu bois, motivatsion menejment texnologiyalarini takomillashtirish masalasi dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etmoqda. An’anaviy boshqaruv tizimlarida xodimlarni rag‘batlantirish asosan moddiy mukofotlar bilan cheklangan bo‘lsa, zamonaviy yondashuvlar KPI (Key Performance Indicators) tizimi, tabaqalashgan bonus mexanizmlari va nomoddiy rag‘batlantirish vositalarini to‘laqonli tarzda qo‘llash zaruratini ilgari surmoqda. Biroq, amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab tashkilotlarda KPI ko‘rsatkichlari faqat nazorat va hisob-kitob vositasi sifatida qo‘llanilib, ularning psixologik ta’sir mexanizmi yetarlicha hisobga olinmaydi [2]. Natijada xodimlarda tashqi bosim 435

hissi kuchayadi, ichki motivatsiya pasayadi va ijodiy yondashuv susayadi. Shuningdek, bonus tizimlari ko‘pincha qisqa muddatli natijalarni rag‘batlantirishga qaratilib, uzoq muddatli strategik maqsadlar bilan uzviy bog‘lanmaydi. Nomoddiy rag‘batlantirish vositalari (e’tirof, ijtimoiy maqom, kasbiy rivojlanish imkoniyati, jamoaviy qo‘llab-quvvatlash) esa ko‘pincha ikkinchi darajali omil sifatida qaraladi [3]. Holbuki, psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ichki motivatsiyani shakllantirish va mustahkamlashda aynan nomoddiy rag‘batlantirish omillari muhim rol o‘ynaydi. Demak, muammo shundan iboratki, tashkilotlarda qo‘llanilayotgan motivatsion menejment texnologiyalari ko‘pincha tizimli va psixologik asoslangan yondashuvga ega emas. KPI, bonus va nomoddiy rag‘batlantirish vositalari o‘zaro integratsiyalashmagan holda qo‘llanilmoqda, bu esa ularning umumiy samaradorligini pasaytiradi. Mazkur muammoning yechimi sifatida motivatsion menejment texnologiyalarini psixologik samaradorlik nuqtayi nazaridan qayta ko‘rib chiqish, KPI tizimini faqat nazorat dastagi sifatida emas, balki rivojlantiruvchi mexanizm sifatida shakllantirish, bonus tizimini strategik maqsadlar bilan uyg‘unlashtirish hamda nomoddiy rag‘batlantirish vositalarini tizimlashtirish zarur. Bunda xodimlarning ichki ehtiyojlari, qadriyatlari va shaxsiy maqsadlarini tashkilot maqsadlari bilan uyg‘unlashtirish asosiy tamoyil bo‘lishi lozim. Yuqoridagilardan kelib chiqib, ushbu tadqiqotning maqsadi - motivatsion menejment texnologiyalarining tashkilot rivojlanishiga ta’sirini tahlil qilish hamda KPI, bonus tizimi va nomoddiy rag‘batlantirish vositalarining psixologik samaradorligini ilmiy asoslashdan iborat.Ushbu maqsaddan kelib chiqqan holda tadqiqotning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat qilib belgilandi: - motivatsion menejment texnologiyalarining nazariy asoslarini tahlil qilish; - KPI tizimining xodim psixologiyasiga ta’sir mexanizmlarini aniqlash; - bonus tizimining qisqa va uzoq muddatli motivatsiyaga ta’sirini baholash. - nomoddiy rag‘batlantirish vositalarining ichki motivatsiyani shakllantirishdagi rolini ochib berish; - mazkur vositalarning integratsiyalashgan modelini ishlab chiqish va uning tashkilot rivojlanishiga ta’sirini asoslash. Shu tariqa, maqola doirasida motivatsion menejment texnologiyalarining psixologik samaradorligi va ularning tashkilotning barqaror rivojlanishiga qo‘shadigan hissasi kompleks ilmiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Asosiy qism. Tadqiqot jarayonida motivatsion menejment texnologiyalarining tashkilot rivojlanishiga ta’siri KPI tizimi, bonus mexanizmi va nomoddiy rag‘batlantirish vositalari integratsiyasi asosida amaliy hamda nazariy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqotning asosiy e’tibori ushbu vositalarning nafaqat iqtisodiy natijalarga, balki xodimlarning psixologik holati, ichki motivatsiyasi, ishga sodiqligi va innovatsion faolligiga ko‘rsatadigan ta’siriga qaratildi. 436

1-jadval Motivatsion menejment texnologiyalarini integratsiyalash natijasida kuzatilgan o‘zgarishlar № Ko‘rsatkich nomi An’anaviy tizim (bazaviy holat) 1 100% (bazaviy) Integratsiyalashgan model joriy etilgandan so‘ng 118% 72% 89% +17% 64 ball 83 ball +29% 68% 12 ta 16% 70% 87% 21 ta 9% 88% +19% +75% −7% +18% 2 3 4 5 6 7 Mehnat unumdorligi darajasi KPI bajarilish sifati (faqat miqdor emas, sifat ko‘rsatkichi bilan) Xodimlarning ichki motivatsiya indeksi Ishdan qoniqish darajasi Innovatsion takliflar soni (oyiga) Xodimlar almashinuvi Jamoaviy hamkorlik ko‘rsatkichi O‘zgarish (%) +18% Manba: 1-jadval ma’lumotlari mualliflar tomonidan ishlab chiqildi. Muammo sifatida ilgari surilgan KPI va bonus tizimlarining faqat nazorat va qisqa muddatli natijaga yo‘naltirilganligi, nomoddiy rag‘batlantirish vositalarining esa yetarli darajada tizimlashtirilmaganligi amaliy kuzatuvlar va tahlillar orqali o‘z tasdig‘ini topdi. Shu asosda ishlab chiqilgan integratsiyalashgan motivatsion model joriy etilgan tashkilotlarda o‘zgarish dinamikasi quyidagi ko‘rsatkichlar orqali ifodalandi (1-jadval). 1-jadval ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, motivatsion menejment texnologiyalarini psixologik asoslangan integratsiyalashgan model asosida qo‘llash sezilarli ijobiy natijalarni ta’minlaydi. Birinchidan, mehnat unumdorligining 18 foizga oshishi KPI tizimining nazorat vositasidan rivojlantiruvchi dastagga aylantirilgani bilan izohlanadi. Xodimlar ko‘rsatkichlarni shunchaki bajarish emas, balki ularning mazmunini anglab, shaxsiy maqsadlari bilan uyg‘unlashtirish imkoniga ega bo‘ldilar. Bu esa ichki motivatsiyaning kuchayishiga olib keldi. Ikkinchidan, KPI bajarilish sifatining 17 foizga yaxshilanishi bonus tizimining qisqa muddatli natijalardan tashqari strategik ko‘rsatkichlarga ham bog‘langanligi bilan izohlanadi. Bu holat tashqi rag‘bat va ichki mas’uliyat o‘rtasidagi muvozanatni ta’minladi. Uchinchidan, ichki motivatsiya indeksining 29 foizga oshishi nomoddiy rag‘batlantirish vositalarining (e’tirof, kasbiy rivojlanish imkoniyati, ijtimoiy maqom) tizimlashtirilgan holda joriy etilganligi bilan bevosita bog‘liqdir. Psixologik nazariyalarga ko‘ra, aynan ichki motivatsiya uzoq muddatli samaradorlikning asosiy manbai hisoblanadi. To‘rtinchidan, innovatsion takliflar sonining 75 foizga oshishi xodimlarda xavfsiz psixologik muhit shakllanganligini ko‘rsatadi. Bu esa o‘z navbatida tashkilotning intellektual kapitali rivojlanishiga xizmat qiladi. Beshinchidan, xodimlar almashinuvi darajasining kamayishi (−7%) motivatsion tizimning barqarorlik omiliga aylanganini anglatadi. Tashkilotga 437

sodiqlikning ortishi uzoq muddatli strategik rivojlanish uchun muhim shart hisoblanadi. Umuman olganda, natijalar motivatsion menejment texnologiyalarining kompleks va psixologik asoslangan qo‘llanilishi tashkilotning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini yaxshilash bilan bir qatorda, ijtimoiy-psixologik muhitini ham mustahkamlashini ilmiy jihatdan asoslab beradi. Bu esa ilgari surilgan muammo yechimining amaliy samaradorligini tasdiqlaydi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, motivatsion menejment texnologiyalarini takomillashtirish va ularning psixologik samaradorligini oshirish maqsadida quyidagi amaliy tavsiyalar ilgari suriladi: 1. KPI tizimini rivojlantiruvchi mexanizmga aylantirish. - KPI ko‘rsatkichlari faqat natija emas, balki jarayon sifati va xodimning kasbiy o‘sishini ham qamrab olishi lozim; - har bir KPI xodimning shaxsiy maqsadlari va tashkilot strategiyasi bilan bog‘lanishi zarur; - KPI monitoringi jarayoni konstruktiv fikr-mulohaza (feedback) tizimi bilan qo‘llab-quvvatlanishi kerak. 2. Bonus tizimini strategik va differensial asosda tashkil etish. - qisqa muddatli natijalar bilan bir qatorda uzoq muddatli strategik maqsadlarga bog‘langan bonus mexanizmini joriy etish; - alohida va jamoaviy bonus tizimini uyg‘unlashtirish orqali hamkorlik muhitini mustahkamlash; - bonus mezonlarini shaffof va tushunarli shaklda ishlab chiqish orqali psixologik ishonchni kuchaytirish. 3. Nomoddiy rag‘batlantirish vositalarini tizimlashtirish. - xodimlarni ochiq e’tirof etish va ijtimoiy maqomini oshirish mexanizmlarini joriy etish; - kasbiy rivojlanish dasturlari (treninglar, mentorlik, malaka oshirish)ni muntazam yo‘lga qo‘yish; - psixologik xavfsizlik muhitini shakllantirish, ya’ni xodimlar fikr bildirishdan qo‘rqmaydigan boshqaruv madaniyatini yaratish. 4. Integratsiyalashgan motivatsion modelni joriy etish. - KPI, bonus va nomoddiy rag‘batlantirish vositalarini yagona boshqaruv platformasida birlashtirish; - motivatsiya samaradorligini muntazam ravishda psixologik indekslar asosida o‘lchab boorish; - tashkilot ichida “motivatsion audit” tizimini yo‘lga qo‘yish. 5. Rahbarlar uchun psixologik menejment kompetensiyalarini rivojlantirish. - rahbarlar uchun liderlik va motivatsion boshqaruv bo‘yicha maxsus o‘quv dasturlarini tashkil etish; - emotsional intellekt va kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirishga e’tibor qaratish. 438