Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Shu bilan birga, dastlabki investitsiya xarajatlari yuqori bo‘lishi mumkin. O‘rtacha o‘lchamdagi korxonada Big Data infratuzilmasini yaratish uchun 3–7 mlrd so‘m miqdorida sarmoya talab etiladi. Biroq 2–3 yil ichida xarajatlarning kamayishi va daromadlarning oshishi hisobiga loyiha o‘zini to‘liq qoplaydi. Payback period odatda 18–30 oy oralig‘ida shakllanadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Big Data texnologiyalari strategik menejmentda xarajatlarni optimallashtirish, daromadlarni oshirish va risklarni kamaytirish orqali iqtisodiy samaradorlik yaratadi. Ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv tizimiga o‘tish korxonada qaror qabul qilish jarayonini aniqroq, tezroq va asosliroq qiladi. Strategik rejalashtirish intuitiv yondashuvdan prognozli modellar va tahliliy vositalarga tayana boshlaydi. Raqamli transformatsiya sharoitida Big Data oddiy texnologik yordamchi emas, balki korxonaning intellektual va strategik kapitaliga aylanmoqda. Shu bilan birga, Big Data’dan samarali foydalanish faqat texnologiya joriy etish bilan cheklanmaydi. Ma’lumotlarni to‘plash, saqlash va qayta ishlash jarayonlari yagona boshqaruv tizimi asosida tashkil etilishi zarur. Korxonalarda ma’lumotlar sifati, xavfsizligi va tahliliy kompetensiyalarni rivojlantirish ustuvor yo‘nalishga aylanishi kerak. Aks holda, katta hajmdagi ma’lumotlar amaliy qiymat bermaydi va strategik qarorlar uchun ishonchli asos bo‘la olmaydi. Amaliy taklif sifatida korxonalarda ma’lumotlarni boshqarish bo‘yicha alohida mas’ul tuzilma shakllantirish, sun’iy intellekt va prognozlash modellarini strategik rejalashtirish jarayonlariga integratsiya qilish, real vaqt ko‘rsatkichlariga asoslangan boshqaruv tizimini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Shuningdek, xodimlarning data savodxonligini oshirish va ma’lumotlarni yangi biznesmodellarda qo‘llash mexanizmlarini ishlab chiqish zarur. Uzoq muddatli istiqbolda Big Data asosidagi boshqaruv korxonani moslashuvchan va proaktiv tizimga aylantiradi hamda barqaror raqobat ustunligini ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Стариков Д.А. Этические принципы и регулятивные механизмы использования больших данных в стратегическом менеджменте // Вестник Евразийской науки. – 2025. – Т. 17, № S4. – URL: https://esj.today/PDF/06FAVN425.pdf (дата обращения: 27.02.2026). 2. Мамателашвили О.В., Ханов Д.И. Перспективы развития цифровых технологий в стратегическом управлении экономическими процессами на предприятиях // Экономика и управление: научно-практический журнал. – 2025. – № 5 (185). – С. 75–79. – DOI: 10.34773/EU.2025.5.12. 3. Садчикова А.А., Шулика Д.С. Роль больших данных в стратегическом менеджменте предприятий [Электронный ресурс]. – 2025. – URL: https://s.eduherald.ru/pdf/2025/6/21984.pdf (дата обращения: 27.02.2026). 4. Karimova G.Z., Kim Y. Practical Recommendation for the Use of Big Data in Strategic Management: Case Study of a Kazakh Telecommunications Company // Journal of Management and Strategy. – 2018. – Vol. 9, No. 3. – P. 88. – DOI: 10.5430/jms.v9n3p88. TELEGRAM BOT VA INTERNET MARKETING ASOSIDA ELEKTRON SAVDO AXBOROT TIZIMINING INTEGRALLASHGAN MODELI 379

Shodmonov D.A., Muxammad al-Xorazmiy nomidagi TATU Samarqand filiali, katta o`qituvchi, shodmonovd1985@gmail.com Xalilova S.R., Muxammad al-Xorazmiy nomidagi TATU Samarqand filiali, talaba, xalilovasevinch918@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada Telegram bot, elektron savdo platformalari va internet marketingga asoslangan integrallashgan axborot tizimi modeli taklif etiladi. Model savdo jarayonlarini avtomatlashtirish, real vaqtli muloqotni ta’minlash hamda kichik va o‘rta biznesda savdo samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Telegram bot, elektron savdo, internet marketing, axborot tizimi, raqamli iqtisodiyot, integrallashgan model. Аннотация. В статье предлагается интегрированная модель информационной системы на основе Telegram-ботов, электронных торговых платформ и интернетмаркетинга. Модель автоматизирует торговые процессы, обеспечивает взаимодействие в реальном времени и повышает эффективность продаж малого и среднего бизнеса. Ключевые слова: Telegram-бот, электронная коммерция, интернет-маркетинг, информационная система, интегрированная модель. Abstract. This paper proposes an integrated information system model based on Telegram bots, e-commerce platforms, and internet marketing strategies. The model automates sales processes, enables real-time user interaction, and improves sales efficiency for small and medium-sized businesses. Key words: Telegram bot, e-commerce, internet marketing, information system, digital economy, integrated model. Kirish. Bugungi kunda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi iqtisodiyotning barcha sohalarida, jumladan, savdo xizmatlari tizimida ham tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Elektron savdo platformalari, mobil ilovalar va messenjer asosidagi xizmatlar an’anaviy savdo modellarini bosqichma-bosqich almashtirmoqda. Ayniqsa, Telegram messenjerining ommalashuvi va bot texnologiyalarining keng qo‘llanilishi savdo jarayonlarini avtomatlashtirish uchun yangi imkoniyatlar yaratdi[1]. Shu bilan birga, elektron savdoning muvaffaqiyati nafaqat texnik platformaga, balki internet marketing strategiyalarining to‘g‘ri tashkil etilishiga ham bevosita bog‘liqdir. SEO, SMM, PPC va kontent marketing kabi raqamli vositalar mahsulot va xizmatlarni keng auditoriyaga yetkazish, mijozlar faolligini oshirish hamda savdo hajmini ko‘paytirishda muhim rol o‘ynaydi. Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab elektron savdo tizimlari faqat veb interfeys bilan cheklanib qolmoqda, bu esa foydalanuvchilar uchun qo‘shimcha vaqt va qulaylik yo‘qotilishiga olib keladi. Shu sababli messenjer asosidagi savdo mexanizmlarini internet marketing usullari bilan integratsiyalash orqali yagona raqamli savdo muhitini yaratish dolzarb ilmiy-amaliy masala hisoblanadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi Telegram bot, elektron savdo platformasi va internet marketing strategiyalariga tayangan holda integrallashgan axborot tizimi modelini ishlab chiqish va uning amaliy samaradorligini asoslashdan iborat. Asosiy qism. Avvalgi tadqiqotlar tahlili. So‘nggi yillarda elektron savdo va raqamli xizmatlar sohasida Telegram bot texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha bir qator ilmiy-amaliy tadqiqotlar olib borilmoqda. Jumladan, ko‘chmas mulk 380

savdosi jarayonlarini avtomatlashtirishda Telegram botlardan foydalanish orqali foydalanuvchilarga real vaqt rejimida obyektlar haqidagi ma’lumotlarni taqdim etish, e’lonlarni filtrlash va mijozlar bilan tezkor aloqa o‘rnatish imkoniyatlari ko‘rsatib berilgan. Ushbu yondashuv savdo jarayonlarining shaffofligini oshirish hamda qaror qabul qilish vaqtini qisqartirishga xizmat qiladi[2]. Boshqa tadqiqotlarda elektron savdo platformalarini Telegram bot bilan integratsiyalash masalalari ko‘rib chiqilgan bo‘lib, bunda bot veb tizimning funksional kengaytmasi sifatida ishlashi asoslangan. Mazkur yondashuv mahsulotlarni ko‘rsatish, buyurtmalarni qabul qilish va foydalanuvchilar bilan muloqotni yagona messenjer muhiti orqali amalga oshirish imkonini beradi. Natijada foydalanuvchilar brauzer ochmasdan turib xarid qilishlari mumkin bo‘lib, savdo jarayonining qulayligi sezilarli darajada oshadi. Shuningdek, onlayn savdo samaradorligini oshirishda internet marketing strategiyalarining ahamiyati alohida ta’kidlanadi. Tadqiqotlarda SEO, SMM, PPC, kontent marketing va influencer marketing kabi usullar elektron savdo platformalarining auditoriyasini kengaytirish hamda mijozlar faolligini oshirishda muhim omil sifatida baholangan. Bu yondashuvlar texnik infratuzilma bilan uyg‘unlashgandagina maksimal natija berishi qayd etilgan[3]. Mavjud ishlarda Telegram bot asosidagi savdo tizimlari, elektron platformalar va raqamli marketing vositalari alohida yo‘nalishlar sifatida o‘rganilgan. Biroq ularni yagona integrallashgan axborot tizimi doirasida birlashtirish masalasi yetarli darajada tadqiq etilmagan. Shu bois mazkur maqolada Telegram bot, elektron savdo platformasi va internet marketing strategiyalarini o‘z ichiga olgan kompleks model taklif etiladi. 1-rasm. Telegram bot va internet marketing asosida elektron savdo axborot tizimining konseptual modeli Taklif etilgan integrallashgan model. Mazkur tadqiqot doirasida Telegram bot, elektron savdo platformasi va internet marketing strategiyalarini yagona axborot muhitida birlashtiruvchi integrallashgan raqamli savdo modeli taklif etiladi. Ushbu model foydalanuvchi markazli yondashuv asosida qurilib, savdo 381

jarayonlarini avtomatlashtirish hamda mijozlar bilan real vaqt rejimida muloqotni ta’minlashga yo‘naltirilgan. Taklif etilgan model uch asosiy qatlamdan iborat (1-rasm): 1) Foydalanuvchi interfeysi qatlami. Ushbu qatlam veb platforma va Telegram botdan tashkil topgan bo‘lib, foydalanuvchilarning tizim bilan bevosita o‘zaro aloqasini ta’minlaydi. Telegram bot mahsulotlar katalogini ko‘rsatish, buyurtmalarni qabul qilish hamda mijozlarga tezkor javob berish vazifalarini bajaradi. Veb platforma esa kengaytirilgan funksiyalar, admin panel va statistik ma’lumotlarni boshqarish imkoniyatini yaratadi. 2) Amaliy xizmatlar qatlami. Mazkur qatlamda elektron savdo moduli, foydalanuvchilarni boshqarish tizimi, buyurtmalarni qayta ishlash mexanizmi hamda internet marketing komponentlari joylashgan. Elektron savdo moduli mahsulotlar bilan ishlash, narxlarni yangilash va to‘lov jarayonlarini avtomatlashtirishni amalga oshiradi. Internet marketing qismi SEO, SMM va reklama vositalari orqali auditoriyani kengaytirishga xizmat qiladi. 3) Ma’lumotlar va tahlil qatlami. Bu qatlamda foydalanuvchi profillari, savdo statistikasi va marketing samaradorligi haqidagi ma’lumotlar saqlanadi. Yig‘ilgan ma’lumotlar asosida savdo jarayonlari tahlil qilinadi hamda kelgusida qaror qabul qilish uchun analitik hisobotlar shakllantiriladi. Taklif etilgan integrallashgan model Telegram botni elektron savdo tizimining ajralmas qismi sifatida ishlatish imkonini beradi. Natijada foydalanuvchilar uchun yagona raqamli muhit yaratiladi, savdo operatsiyalari soddalashtiriladi va marketing strategiyalarining amaliy samaradorligi oshiriladi. 4. Tizim arxitekturasi va algoritmi. Taklif etilgan elektron savdo axborot tizimi client–server arxitekturasi asosida loyihalangan bo‘lib, Telegram bot va veb platforma mijoz qatlami sifatida xizmat qiladi. Server tomoni asosiy biznes mantiqni bajaradi hamda ma’lumotlar bazasi bilan o‘zaro aloqani ta’minlaydi. Bunday yondashuv tizimning moslashuvchanligini oshiradi va turli platformalar orqali yagona xizmat ko‘rsatish imkonini beradi (2-rasm). 382

2-rasm. Elektron savdo axborot tizimining Client–Server arxitekturasi Tizim arxitekturasi. Tizim quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topgan: • Telegram bot – foydalanuvchi buyurtmalarini qabul qiladi, mahsulotlarni ko‘rsatadi va real vaqt rejimida muloqotni amalga oshiradi. • Veb platforma – mahsulotlar katalogi, foydalanuvchi profillari va admin panelni boshqarish uchun mo‘ljallangan. • Ilova serveri – barcha so‘rovlarni qayta ishlaydi, biznes mantiqni bajaradi hamda marketing modullari bilan integratsiyalanadi. • Ma’lumotlar bazasi – foydalanuvchilar, buyurtmalar, mahsulotlar va statistik ma’lumotlarni saqlaydi. • Internet marketing moduli – SEO, SMM va reklama kampaniyalari orqali trafikni boshqaradi va savdo samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Mazkur arxitektura Telegram bot va veb platformaning parallel ishlashini ta’minlab, foydalanuvchilarga qulay ko‘pkanalli xizmat ko‘rsatish imkonini yaratadi[4]. Ishlash algoritmi. Taklif etilgan tizim quyidagi ketma-ketlikda ishlaydi: 1. Foydalanuvchi Telegram bot yoki veb sayt orqali tizimga murojaat qiladi. 2. Tanlangan mahsulot yoki xizmat bo‘yicha so‘rov serverga yuboriladi. 3. Server ma’lumotlar bazasidan tegishli ma’lumotlarni chaqirib oladi va natijani qayta ishlaydi. 4. Buyurtma shakllantiriladi hamda foydalanuvchiga real vaqt rejimida javob yuboriladi. 5. Barcha operatsiyalar ma’lumotlar bazasida qayd etiladi. 6. Marketing moduli foydalanuvchi faolligini tahlil qiladi va reklama strategiyalarini moslashtiradi. 383

Mazkur algoritm savdo jarayonlarini avtomatlashtirib, foydalanuvchi so‘rovlariga tezkor javob qaytarish hamda marketing faoliyatini uzluksiz optimallashtirish imkonini beradi. Xulosa va amaliy natijalar. Taklif etilgan integrallashgan elektron savdo axborot tizimi modeli amaliy jihatdan sinovdan o‘tkazildi va quyidagi natijalarga erishildi. Telegram bot va veb platformaning parallel ishlashi foydalanuvchilarga qulay ko‘pkanalli muhit yaratdi, bu esa xarid jarayonining tezlashuviga olib keldi. Foydalanuvchilar mahsulotlarni Telegram orqali ko‘rib chiqish, buyurtma berish hamda real vaqt rejimida javob olish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Internet marketing komponentlarining joriy etilishi natijasida platformaga tashrif buyuruvchilar soni sezilarli darajada oshdi. Kontent marketing va ijtimoiy tarmoqlar orqali olib borilgan targ‘ibot ishlari yangi mijozlarni jalb qilishga xizmat qildi hamda savdo konversiyasini yaxshiladi. Amaliy tajriba shuni ko‘rsatdiki, Telegram bot orqali buyurtmalarni qabul qilish an’anaviy veb interfeysga nisbatan tezkorroq amalga oshirildi. Bu esa foydalanuvchilarning platformadan foydalanish faolligini oshirdi. Admin panel orqali mahsulotlarni boshqarish, narxlarni yangilash va buyurtmalar holatini monitoring qilish imkoniyatlari savdo jarayonlarini markazlashtirilgan tarzda nazorat qilishga yordam berdi. Shuningdek, ma’lumotlar bazasida to‘plangan statistik ma’lumotlar asosida foydalanuvchi xatti-harakatlarini tahlil qilish imkoniyati yaratildi. Ushbu tahlillar marketing strategiyalarini moslashtirish va eng talabgir mahsulotlarni aniqlashda muhim ahamiyat kasb etdi. Natijada taklif etilgan model kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun arzon, moslashuvchan va samarali raqamli savdo yechimi sifatida o‘zini oqladi. Mazkur tadqiqotda Telegram bot, elektron savdo platformasi va internet marketing strategiyalariga asoslangan integrallashgan axborot tizimi modeli ishlab chiqildi va amaliy jihatdan asoslandi. Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, messenjer asosidagi savdo mexanizmlarini veb platformalar hamda raqamli marketing vositalari bilan uyg‘unlashtirish savdo jarayonlarini avtomatlashtirish, foydalanuvchilar bilan real vaqt rejimida samarali muloqot qilish hamda mijozlar auditoriyasini kengaytirish imkonini beradi. 384

3-rasm. Telegram bot + internet marketing qo‘llangandan keyingi savdo dinamikasining o`sishi 3-rasmdan ko‘rinib turibdiki, Telegram bot va internet marketing usullarini joriy etish natijasida savdo hajmida barqaror o‘sish kuzatilmoqda. An’anaviy savdo modeliga nisbatan taklif etilgan raqamli yondashuv qisqa vaqt ichida yuqori samaradorlikka erishib, mijozlar faolligi va buyurtmalar sonining ortishiga olib keldi. Bu esa integrallashgan elektron savdo axborot tizimi modelining amaliy jihatdan samarali ekanligini tasdiqlaydi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Taklif etilgan model foydalanuvchi uchun qulay ko‘pkanalli muhit yaratib, buyurtmalarni tezkor qabul qilish va qayta ishlashni ta’minladi. Internet marketing komponentlarining integratsiyasi esa platformaning ko‘rinuvchanligini oshirib, savdo konversiyasini yaxshilashga xizmat qildi. Amaliy natijalar Telegram bot orqali tashkil etilgan elektron savdo tizimi kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun samarali raqamli yechim bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi. Kelgusida ushbu modelni sun’iy intellekt elementlari bilan boyitish, foydalanuvchi xatti-harakatlarini bashorat qilish hamda shaxsiylashtirilgan tavsiyalar mexanizmini joriy etish rejalashtirilmoqda. Bu esa raqamli savdo tizimlarining intellektual darajasini oshirish va xizmatlar sifatini yanada yaxshilash imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Shodmonov D.A. Ko‘chmas mulk savdolarini zamonaviy texnologiyalar asosida boshqarish // Axborot texnologiyalari sohasidagi ilmiy maqolalar to‘plami. – Samarqand, 2023. 2. Shodmonov D.A., Davronov G‘., Ubaydullayev D.E. Elektron savdo xizmatlari saytini Telegram bot bilan integratsiyalash // “Ta’limda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari: muammo va yechimlar” xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. – Samarqand, 2023. – B.110–113. 3. Shodmonov D., Mirzayev R. Onlayn sotuv xizmatlarida internet marketingdan foydalanish // “Ta’limda raqamli va innovatsion texnologiyalarning o‘rni va istiqbollari” ilmiy385

amaliy konferensiya to‘plami. – Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti, 2023. – B.245–246. 4. Bélanger F., Van Slyke C. Information Systems for Business: An Experiential Approach. – Prospect Press, 2023. РЕГИОНАЛЬНАЯ СИСТЕМА УПРАВЛЕНИЯ ОТРАСЛЬЮ В ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКЕ Таженова Гульбахар Есбосыновна, Каракалпакский институт сельского хозяйства и агротехнологий, профессор gulbaxartajenova3@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodyotda mintaqaviy boshqarish tizimini takomillashtirish, mintaqa sanoatini rivojlantirishni boshqarishni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va turli mamlakatlarda sanoatni boshqarish tizimini takomillashtirishga yangicha yondashuvlarni ishlab chiqish, innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirish sharoitida hududiy sanoatni boshqarish tizimini takomillashtirishga qaratilgan keng ko‘lamli ilmiy-amaliy ishlar haqida aytib o‘tilgan. Kalt so‘zlar: innovatsiya, sanoat, iqtisodiy rivojlanish, mintaqa sanoati, sanoat korxonalari, tizim, sanoatni diversifikatsiyalash Аннотация. В данной статье описывается масштабная научно-практическая работа, направленная на совершенствование системы регионального управления в условиях цифровой экономики, разработку новых подходов к финансовой поддержке управления региональным промышленным развитием и совершенствование системы промышленного управления в разных странах, а также совершенствование системы регионального промышленного управления в контексте развития инновационной экономики. Ключевые слова: инновации, промышленность, экономическое развитие, региональная промышленность, промышленные предприятия, система, диверсификация промышленности. Abstract. This article describes large-scale scientific and practical work aimed at improving the regional governance system in the context of the digital economy, developing new approaches to financial support for the management of regional industrial development and improving the industrial governance system in different countries, as well as improving the regional industrial governance system in the context of the development of an innovative economy. Keywords: innovation, industry, economic development, regional industry, industrial enterprises, system, industrial diversification Введение. Высокая динамика развития мировой экономики, стремительные изменения экономических и социальных условий привели к широкому проведению научных исследований в различных странах с целью разработки новых подходов к совершенствованию системы промышленного управления. В этой связи данные научные исследования сосредоточены не только на эффективном функционировании промышленных предприятий, но и на их устойчивом развитии в краткосрочной и долгосрочной перспективе, укреплении их конкурентоспособности. Поэтому международные научные круги подчеркивают необходимость разработки подходов к совершенствованию региональной системы промышленного управления в контексте развития инновационной экономики, с акцентом на тенденции цифровой и зеленой экономики. В Республике Узбекистан реализуется ряд мер по развитию промышленности на инновационной основе, повышающих роль 386

региональной промышленности в этом направлении. В этой связи ряд нормативно-правовых актов, принятых правительством по вопросам развития промышленности, заложил правовую основу для этих процессов.78 В результате таких мер в Узбекистане, в частности в Республике Каракалпакстан, возникло множество современных промышленных зон и предприятий, основанных на высокотехнологичных производственных комплексах. В частности, в 2024 году в регион было привлечено 2 миллиарда 100 миллионов долларов иностранных инвестиций, в результате чего в промышленности региона было реализовано 206 инвестиционных проектов.79 Основная часть. За последнее десятилетие переход Республики Узбекистан на путь инновационного развития, ускорение модернизации во всех сферах социально-экономической жизни, повысили внимание к поиску адекватных средств решения ряда проблем в национальной экономической системе. Поэтому сегодня, особенно в регионах, необходимо создание новой системы управления промышленными предприятиями, ориентированной на инновационный рост производства и усиление инновационной активности трудовых коллективов, работающих на этих предприятиях. На наш взгляд, в условиях перехода к модернизации производства особый интерес представляет количественная и качественная оценка эффективности механизмов управления на промышленных предприятиях. Решение сложной и многогранной проблемы предполагает не только наличие системы показателей, но и их группировку. Это поможет наиболее полно реструктурировать производственные, организационные и управленческие структуры каждого промышленного предприятия, успешно продлить его жизненный цикл, реорганизовать внутренний экономический механизм. Это обеспечит как отражение специфики промышленного предприятия, так и учет тенденций, общих принципов и подходов, вытекающих из законов рыночной экономики. В ходе изучения передового зарубежного опыта управления промышленным развитием становится очевидным, что развитие промышленной системы на инновационной основе путем повышения конкурентоспособности региональной промышленности посредством рационального осуществления кластерной политики и укрепления государственно-частного партнерства демонстрирует свои эффективные результаты. С учетом этого, участие государства в качестве инициатора инновационного развития промышленности в Республике Каракалпакстан имеет большое значение. В то же время, сегодня программно-целевой метод, наряду с методами прогнозного и индикативного планирования, используется как один из 78 Постановление Кабинета Министров Республики Узбекистан № 18 от 10.01.2024 «Об утверждении Положения о Фонде промышленного развития» - https://lex.uz/ru/docs/-6746813 79 Были обсуждены меры по экономическому развитию и созданию рабочих мест в Республике Каракалпакстан. - https://president.uz/uz/lists/view/6964. 387

инструментов реализации политики социально-экономического развития государства и его отдельных регионов. Основной формой прямого участия государства в управлении социально-экономическим развитием регионов в любой стране являются национальные региональные программы. Такие национальные региональные программы развития представляют собой различные формы целевых комплексных программ, при этом они служат инструментом регулирования и управления стратегиями регионального развития в экономической, социальной, научно-технической, инновационной, цифровой и аналогичных областях. К наиболее важным аспектам, на которые следует обратить внимание при разработке отраслевой программы развития региональной промышленности, относятся: правильное определение цели программы и ее соответствия существующим возможностям в регионе, основные задачи программы, четкое определение направлений развития региональных промышленных секторов, источники финансирования программы, ожидаемые результаты (прогнозируемые показатели) от реализации программы и.т.д. В этой связи большое значение имеет правильное определение цели программы, которая должна отражать наиболее важные особенности региональной промышленности, учитывая современные инновационные тенденции, тенденции «зеленой экономики» и цифровизации. В постановке и обеспечении достижения этих целей должны активно участвовать различные центральные органы власти (министерства экономического развития, инвестиций и внешней торговли), органы местного самоуправления, региональные промышленные предприятия, кластеры и хозяйствующие субъекты. Данная отраслевая программа развития промышленности Республики Каракалпакстан и ее элементы учитывают текущий уровень развития промышленного сектора в регионе и его будущий потенциал. Основные цели региональной программы промышленного развития: - обеспечение экономического роста в регионе; - создание новых рабочих мест в промышленном секторе для местного населения; - расширение производства экспортно-ориентированной продукции с высокой добавленной стоимостью предприятиями, работающими в региональной промышленности; - усиление диверсификации региональной промышленности; - расширение производственных мощностей в региональной промышленности; - обеспечение эффективного использования природных ресурсов в промышленном секторе и соответствие требованиям экологической экономики; 388

-улучшить промышленную инфраструктуру и создать благоприятную инвестиционную среду для инвесторов, вкладывающих средства в промышленный сектор. Секторальная программа развития промышленности региона предусматривает выявление внутреннего потенциала региона в области промышленного развития и решение существующих проблем в этой сфере.. Заключение. Научные выводы по вопросам совершенствования системы управления региональной промышленностью в условиях цифровой экономики: - В последнее время переход экономики Узбекистана на путь инновационного развития, ускорение модернизации во всех сферах социально-экономической жизни сделали проблему совершенствования системы управления в региональной промышленности острой. - Сформированная в регионах на сегодняшний день система управления промышленными предприятиями не всегда в полной мере отвечает требованиям времени, что само по себе обуславливает необходимость поиска инновационных решений для совершенствования региональной промышленной системы. Использованная литература: 1. Зайнуддинов Ш.Н., Расулов Н.М. Инновационное управление (учебник). - Т., 2020. 2. Мамадалиев А.А. Совершенствование использования организационно-экономических механизмов активации человеческого фактора в экономическом управлении. Автореферат – Т., 2017. 3. Бахтиёров Б.Б. Передовой зарубежный опыт развития инновационного управления промышленными предприятиями. Автореферат - Т., 2021. 4. Назарбаев О. Инновационное управление экономикой // Монография, «Lesson Press» -Т., 2022 RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARINI OPTIMALLASHTIRISH MEXANIZMLARI. Davlyatova Gulnora Muxammedjanovna, FDTU “Iqtisodiyot” kafedrasi i.f.n.dotsenti davlyatova@mail.ru Xashimova Zuhraxon Kaxramonovna, FDTU 2-bosqich magistranti zuhrzxonxashimova@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli texnologiyalar asosida ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirishning zamonaviy mexanizmlari keng tahlil qilinadi. Korxonalarda avtomatlashtirish tizimlari, sun’iy intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash va raqamli boshqaruv vositalaridan foydalanish orqali resurs tejamkorligini ta’minlash hamda iqtisodiy samaradorlikni oshirish imkoniyatlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: Raqamli texnologiyalar, ishlab chiqarish xarajatlari, optimallashtirish mexanizmlari, sun’iy intellekt, iqtisodiy samaradorlik. Аннотация. В данной статье подробно анализируются современные механизмы оптимизации производственных затрат на основе цифровых технологий. Рассматриваются возможности обеспечения ресурсосбережения и повышения экономической эффективности за счёт внедрения систем автоматизации, 389

искусственного интеллекта, обработки больших данных и цифровых инструментов управления на предприятиях. Ключевые слова: Цифровые технологии, производственные затраты, механизмы оптимизации, искусственный интеллект, экономическая эффективность. Abstract. This article comprehensively analyzes modern mechanisms for optimizing production costs based on digital technologies. It examines the opportunities to ensure resource efficiency and improve economic performance through the implementation of automation systems, artificial intelligence, big data processing, and digital management tools in enterprises. Keywords: Digital technologies, production costs, optimization mechanisms, artificial intelligence, economic efficiency. Kirish. O‘zbekistonda iqtisodiyot tarmoqlarini modernizatsiya qilish va raqamli transformatsiyani jadallashtirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida sanoat korxonalarida raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etish vazifasi belgilangan.[1] Bilamizki, globallashuv va raqobat kuchayib borayotgan iqtisodiy muhitda ishlab chiqarish jarayonlarining samaradorligini oshirish masalasi korxonalar oldida turgan eng muhim vazifalardan biriga aylanmoqda. Resurslarning cheklanganligi, energiya narxlarining o‘zgaruvchanligi hamda bozor talablarining tez yangilanib borishi ishlab chiqarish xarajatlarini oqilona boshqarishni talab etadi. Shu nuqtai nazardan, raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali xarajatlarni optimallashtirish dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etmoqda.[3] Sanoat mahsulotlari tannarxining yuqori shakllanishi energiya sarfining ko‘pligi, xomashyo yo‘qotishlari, ortiqcha zaxiralar va boshqaruvdagi samarasizlik bilan bog‘liq. Shu sababli ishlab chiqarish xarajatlarini raqamli texnologiyalar asosida optimallashtirish dolzarb ilmiy-amaliy masala hisoblanadi. Raqamli transformatsiya jarayonlari ishlab chiqarish tizimlarini yanada shaffof, moslashuvchan va boshqaruv jihatdan samarali qilish imkonini beradi.[4] Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, sun’iy intellekt asosidagi tahliliy platformalar hamda real vaqt rejimida ma’lumotlarni qayta ishlash vositalari korxonalarga ortiqcha sarf-xarajatlarni aniqlash va ularni kamaytirish imkonini yaratadi. Natijada ishlab chiqarish tannarxi pasayib, korxonaning raqobatbardoshligi oshadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi – raqamli texnologiyalar asosida ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish mexanizmlarini ilmiy jihatdan asoslash va ularning amaliy samaradorligini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot vazifalari quyidagilardan iborat: – ishlab chiqarish xarajatlarining tarkibi va ularga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganish; – raqamli texnologiyalarning ishlab chiqarish jarayonidagi o‘rnini tahlil qilish; – xarajatlarni kamaytirishda avtomatlashtirish va ma’lumotlar tahlilining imkoniyatlarini baholash; – ishlab chiqarish samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. 390

Asosiy qism. Raqamli texnologiyalarni ishlab chiqarish jarayonlariga joriy etish korxonalarning xarajatlar tuzilmasini tubdan o‘zgartirish imkonini beradi. An’anaviy ishlab chiqarish tizimlarida xarajatlar ko‘pincha qo‘lda yuritiladigan hisob-kitoblar, yetarli darajada tahlil qilinmagan ma’lumotlar hamda inson omili bilan bog‘liq xatolar sababli ortib boradi. Raqamli yondashuv esa barcha jarayonlarni yagona axborot maydonida birlashtirish orqali boshqaruv samaradorligini oshiradi. Birinchi navbatda, avtomatlashtirish tizimlari ishlab chiqarish bosqichlarini optimallashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sensorlar va raqamli nazorat qurilmalari yordamida uskunalarning ishlash holati doimiy monitoring qilinadi. Bu esa nosozliklarni erta aniqlash, rejalashtirilmagan to‘xtalishlarning oldini olish va ta’mirlash xarajatlarini kamaytirishga xizmat qiladi. Natijada asosiy vositalardan foydalanish darajasi oshib, ishlab chiqarish quvvati samaraliroq taqsimlanadi. Ikkinchidan, katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish (data analytics) ishlab chiqarish xarajatlarini chuqur o‘rganish imkonini beradi.[5] Real vaqt rejimida shakllanadigan ma’lumotlar asosida xomashyo sarfi, energiya iste’moli, mehnat unumdorligi kabi ko‘rsatkichlar tahlil qilinadi. Tahlil natijalariga ko‘ra ortiqcha resurs sarfi aniqlanib, ularni qisqartirish bo‘yicha boshqaruv qarorlari qabul qilinadi. Bu jarayon iqtisodiy samaradorlikni oshirish bilan birga strategik rejalashtirish sifatini ham yaxshilaydi. Uchinchidan, sun’iy intellekt elementlari ishlab chiqarish jarayonlarini prognozlash va modellashtirish imkonini yaratadi[6]. Talab hajmini oldindan baholash, zaxiralarni optimal miqdorda shakllantirish hamda logistika xarajatlarini minimallashtirish orqali korxona moliyaviy barqarorligini mustahkamlaydi. Prognozlash mexanizmlari noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish xavfini kamaytiradi. Shuningdek, raqamli boshqaruv platformalari korxona bo‘linmalari o‘rtasida tezkor axborot almashinuvini ta’minlaydi. Bu esa ishlab chiqarish, ta’minot va sotuv jarayonlari o‘rtasidagi uzviylikni kuchaytiradi. Integratsiyalashgan tizimlar orqali xarajatlarning har bir elementi nazorat ostiga olinadi va shaffof moliyaviy boshqaruv muhiti shakllanadi. Raqamli transformatsiya natijasida ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish nafaqat bevosita tejamkorlikni ta’minlaydi, balki korxonaning uzoq muddatli raqobatbardoshligini ham oshiradi.[7] Bunda texnologik yangilanishlar bilan bir qatorda kadrlar salohiyatini oshirish, raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirish ham muhim omil hisoblanadi. Chunki zamonaviy texnologiyalarning samaradorligi ulardan oqilona foydalanish darajasiga bevosita bog‘liqdir. Umuman olganda, raqamli texnologiyalar asosida ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish mexanizmlari tizimli yondashuvni talab etadi. Texnik, tashkiliy va iqtisodiy omillar o‘zaro uyg‘unlashgan holda qo‘llanilgandagina kutilgan natijaga erishish mumkin. 391

O‘zbekiston iqtisodiyotida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi yillar davomida bosqichma-bosqich o‘sish tendensiyasini namoyon etmoqda. Ushbu ko‘rsatkichning ortib borishi iqtisodiyotning raqamli transformatsiyaga yuz tutayotganini anglatadi. AKT ulushining kengayishi ishlab chiqarish jarayonlarida raqamli boshqaruv tizimlari, avtomatlashtirilgan nazorat vositalari va ma’lumotlar tahliliga asoslangan qaror qabul qilish mexanizmlarining keng joriy etilayotganini ko‘rsatadi. Yillar kesimida AKT sohasining YaIMdagi ulushi dinamikasini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, mamlakat iqtisodiyotida raqamli sektorning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Mazkur o‘sish nafaqat xizmatlar sohasining kengayishini, balki ishlab chiqarish tarmoqlarida ham raqamli texnologiyalarning faol integratsiyalashuvini ifodalaydi. AKT ulushining ortishi korxonalarda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, elektron hujjat aylanishi, logistika monitoringi va sun’iy intellekt asosidagi tahliliy platformalardan foydalanish darajasining oshishi bilan izohlanadi. Bu esa ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish, ortiqcha xarajatlarni qisqartirish hamda mehnat unumdorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu bois, AKTning YaIMdagi ulushi dinamikasi ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish jarayonining makroiqtisodiy ko‘rsatkichi sifatida baholanishi mumkin. O`zbekiston Respublikasi 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 2021 2022 2023 2024 1-rasm. O‘zbekiston Respublikasida AKT sektorida yaratilgan yalpi qo‘shilgan qiymatning YaIMdagi ulushi (2021–2024-yillar, foizda) [2] Jadval ma’lumotlariga ko‘ra, 2021–2024-yillar davomida AKT sektorida yaratilgan yalpi qo‘shilgan qiymatning YaIMdagi ulushi izchil o‘sish tendensiyasini namoyon etgan. Xususan, mazkur ko‘rsatkich 2021-yildagi 1,6 foizdan 2024-yilda 2,4 foizga yetgan. Bu esa to‘rt yil davomida 0,8 foizlik punktga o‘sish kuzatilganini anglatadi. Ushbu dinamika mamlakat iqtisodiyotida raqamli sektorning ahamiyati tobora ortib borayotganini ko‘rsatadi. AKT ulushining o‘sishi iqtisodiy jarayonlarning raqamlashtirilishi, korxonalarda zamonaviy boshqaruv tizimlarining 392

joriy etilishi hamda ishlab chiqarish jarayonlarining avtomatlashtirilishi bilan bevosita bog‘liqdir. Raqamli iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi hisoblangan elektron tijorat sohasining rivojlanish darajasini baholash maqsadida uning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi yillar kesimida tahlil qilindi. Mazkur ko‘rsatkich elektron savdo faoliyatining milliy iqtisodiyotdagi o‘rni va iqtisodiy jarayonlarga integratsiyalashuv darajasini aks ettiradi. Quyidagi diagrammada 2021–2024-yillar davomida elektron tijoratda yaratilgan yalpi qo‘shilgan qiymatning YaIMdagi ulushi dinamikasi keltirilgan. O`zbekiston Respublikasi 1,6 1,4 1,2 1 0,8 0,6 0,4 0,2 0 2021 2022 2023 2024 2-rasm. O‘zbekiston Respublikasida elektron tijoratda yaratilgan yalpi qo‘shilgan qiymatning YaIMdagi ulushi (2021–2024-yillar, foizda) [2] Jadval ma’lumotlariga ko‘ra, 2021–2024-yillar davomida elektron tijorat sohasida yaratilgan yalpi qo‘shilgan qiymatning YaIMdagi ulushi barqaror o‘sish tendensiyasini namoyon etgan. Xususan, 2021-yilda 0,5 foizni tashkil etgan ko‘rsatkich 2022-yilda 1 foizga, 2023-yilda 1,2 foizga va 2024-yilda 1,4 foizga yetgan. Mazkur dinamika elektron savdo tizimlarining iqtisodiyotdagi roli tobora kuchayib borayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, 2021–2022-yillar oralig‘ida ulushning ikki baravar oshgani raqamli savdo platformalarining jadal rivojlanishi, to‘lov tizimlarining takomillashuvi va iste’molchilarning onlayn xaridlarga bo‘lgan ishonchi ortib borayotganini anglatadi. Elektron tijorat ulushining ortishi ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish jarayoniga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Chunki raqamli savdo kanallari vositachilar sonini kamaytiradi, logistika jarayonlarini soddalashtiradi, marketing va tranzaksiya xarajatlarini qisqartiradi. Natijada korxonalarning sotuv bilan bog‘liq operatsion xarajatlari kamayib, umumiy tannarx tuzilmasi yanada samarali shakllanadi. Shu bois, elektron tijoratning YaIMdagi ulushi o‘sishi raqamli iqtisodiyotning kengayib borayotganini hamda ishlab chiqarish va realizatsiya 393

jarayonlarida innovatsion mexanizmlarning faol joriy etilayotganini ifodalovchi muhim ko‘rsatkich sifatida baholanishi mumkin. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalarni ishlab chiqarish jarayonlariga joriy etish xarajatlarni optimallashtirishning samarali mexanizmi hisoblanadi. Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish hamda sun’iy intellekt asosidagi prognozlash vositalari resurslardan oqilona foydalanish, ortiqcha sarf-xarajatlarni aniqlash va ularni qisqartirish imkonini beradi. 2021–2024-yillar davomida AKT va elektron tijorat sohalarining YaIMdagi ulushi izchil o‘sib borayotgani mamlakat iqtisodiyotida raqamli transformatsiya jarayonlari jadallashayotganini tasdiqlaydi. Mazkur tendensiya ishlab chiqarish jarayonlarida raqamli boshqaruv mexanizmlarining keng joriy etilayotganini hamda iqtisodiy samaradorlik oshayotganini ko‘rsatadi. Shu bois, ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirishda raqamli texnologiyalarni qo‘llash nafaqat operatsion tejamkorlikni ta’minlaydi, balki korxonalarning uzoq muddatli raqobatbardoshligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Yuqoridagi tahlillar va xulosalarga asoslaniq quyidagi amaliy tavsiyalarni ishlab chiqdik: Sanoat korxonalarida integratsiyalashgan raqamli boshqaruv platformalarini joriy etish – ishlab chiqarish, logistika va moliyaviy jarayonlarni yagona axborot tizimida birlashtirish xarajatlar ustidan nazoratni kuchaytiradi. Sun’iy intellekt asosidagi prognozlash tizimlarini qo‘llash – talab hajmini oldindan aniqlash va zaxiralarni optimal shakllantirish orqali ortiqcha saqlash xarajatlarini kamaytirish mumkin. Energiya va resurs sarfini monitoring qilish tizimlarini joriy etish – real vaqt rejimida nazorat qilish energiya tejamkorligini oshiradi. Kadrlar malakasini oshirish va raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirish – texnologik yangilanishlarning samaradorligi inson kapitaliga bevosita bog‘liq. Davlat tomonidan raqamli transformatsiyani rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni kuchaytirish – soliq imtiyozlari, grantlar va innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020). Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasi to‘g‘risida farmon. Toshkent. (1) 2. https://stat.uz O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligima`lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlandi. 3. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The second machine age: Work, progress, and prosperity in a time of brilliant technologies. W. W. Norton & Company. (2) 4. Schwab, K. (2016). The fourth industrial revolution. World Economic Forum. (3) 394

5. World Bank. (2021). Digital development overview. World Bank Publications. (4) 6. Davenport, T.H., & Ronanki, R. (2018). Artificial intelligence for the real world. Harvard Business Review, 96(1), 108–116. (5) 7. OECD. (2020). Digital transformation in the age of COVID-19: Building resilience and bridging divides. OECD Publishing. (6) RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MINTAQA EKSPORT SALOHIYATIGA TA’SIRI Matyoqubov Arslonbek G‘ayrat o'g‘li, Abu Rayhon Beruniy nomidagi UrDU mustaqil tadqiqotchisi, e-mail: arslonbek1301@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli texnologiyalarning mintaqa eksport salohiyatini oshirishda raqamli texnologiyalardan foydalanishning nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot ishida raqamli iqtisodiyot nazariyasi, inson kapitali nazariyasi, institutsional iqtisodiyot va eksport diversifikatsiyasi hamda raqobat ustunligi modeli asosida konseptual yondashuv shakllantirildi. Kalit so‘zlar: raqamli texnologiyalar, eksport salohiyati, raqamli iqtisodiyot, elektron savdo. Аннотация. В данной статье анализируются теоретические и практические аспекты использования цифровых технологий для повышения экспортного потенциала региона. В исследовательской работе разработан концептуальный подход, основанный на теории цифровой экономики, теории человеческого капитала, институциональной экономики и модели диверсификации экспорта и конкурентных преимуществ. Ключевые слова: цифровые технологии, экспортный потенциал, цифровая экономика, электронная коммерция. Annotation. This article analyzes the theoretical and practical aspects of the use of digital technologies in increasing the export potential of the region. The research work developed a conceptual approach based on the theory of the digital economy, the theory of human capital, the institutional economy and the model of export diversification and competitive advantage. Keywords: digital technologies, export potential, digital economy, e-commerce. Kirish. Globallashuv jarayonlari, iqtisodiyotni raqamlashtirish, xalqaro raqobatning kuchayishi va tarmoqlar integratsiyalashuvi jahon mamlakatlari oldiga eng qisqa vaqt ichida samarali hal etilishi zarur bo‘lgan yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Bugungi zamonaviy globallashuv sharoitida mintaqalar iqtisodiy rivoji eksport salohiyatiga bevosita bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Raqamli texnologiyalar esa bu salohiyatni yangi darajaga ko‘tarishga qodir yo‘nalish sifatida paydo bo‘lmoqda. Rivojlangan mamlakatlar tajribalari qatori O‘zbekiston ham mamlakat iqtisodiyotida raqamli infratuzilmalarni rivojlantirish nafaqat milliy iqtisodiyotni kuchaytiradi, balki viloyat va tumanlar miqyosida ham yangi imkoniyatlar va yo‘nalishlar ochadi. Mazkur tadqiqot ishining maqsadi – raqamli texnologiyalarning mintaqa eksport salohiyatiga ta’sirini ilmiy-nazariy asoslarda tahlil qilish va O‘zbekiston misolida amaliy xulosalar chiqarishdir. Vazifalar quyidagilardan iborat: ilmiynazariy asoslarni chuqur tahlil qilib chiqish; ta’sir mexanizmlarini bosqichma395

bosqich ochib berish; mintaqaviy misollar orqali empirik kuzatuvlarni umumlashtirish; siyosiy tavsiyalar ishlab chiqish. Shunday qilib, ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, mintaqalar eksport xizmatlarini raqamlashtirish jarayonlarining rivojlanishi mamlakat va uning mintaqalarida iqtisodiy o‘sishni ta’minlovchi omillardan biri bo‘lib, u milliy xavfsizlikka hissa qo‘shadi va O‘zbekistonning xalqaro bozorlardagi raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar sharhi. Raqamli iqtisodiyot nazariyasi endogen o‘sish modeliga asoslanadi. Romer va boshqa olimlarning fikricha [1], texnologik innovatsiyalar ichki omillar hisobiga iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. Inson kapitali nazariyasi (Becker, Schultz) [2], bo‘yicha esa, raqamli ko‘nikmalar eksportga yo‘naltirilgan korxonalarning raqobatbardoshligini oshiradi. Institutsional yondashuv (North, Acemoglu) [3], raqamli infratuzilmani samarali ishlatish uchun huquqiy va iqtisodiy institutlar muhimligini ta’kidlaydi. O‘zbekiston kontekstida raqamli transformatsiya iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatayotgani, xususan, IT xizmatlari eksportining o‘sishi orqali tasdiqlangan. Metodologiya. Tadqiqot ilmiy nazariy-tahliliy, statistik, taqqoslama, shuningdek, SWOT, analitik va mantiqiy tahlillar kabi bir qancha uslublardan foydalangan holda, tadqiqotlar o‘tkazildi va quyidagi jadvalda bayon qilindi. 1- jadval Tadqiqotda qo‘llanilgan asosiy metodlar[4] № 1 2 3 4 5 Metod nomi Tizimli tahlil Metod izohi Iqtisodiy jarayonlarni kompleks, ko‘p omilli va o‘zaro bog‘liq holda o‘rganishdir. Statistik tahlil Rasmiy statistik ma’lumotlarni qayta ishlash. Taqqoslama Mintaqalar va davrlar kesimida tahlil solishtirish. SWOT tahlil Kuchli, kuchsiz, zaif va imkoniyatlar tomonlarini aniqlash. Analitik va Ilmiy xulosalar chiqarish. mantiqiy tahlil Tadqiqotdagi vazifasi Eksport salohiyatiga kompleks baho berish. Raqamli xizmatlar eksport dinamikasini aniqlash. Raqobatbardoshlik darajasini baholash. Eksport salohiyatni oshirishda marketing strategiyalarini ishlab chiqish. Taklif va tavsiyalarni shakllantirish. Asosiy tahlil qismi. Iqtisodiyotda raqamli transformatsiyaning eksportga ta’siri bevosita va bilvosita tarzda bir necha mexanizmlar orqali amalga oshadi. Birinchi bosqich – transaksion xarajatlarning kamayishi. An’anaviy savdoda kontrakt tuzish, monitoring va bajarish xarajatlari yuqori bo‘lgan. Raqamli platformalar (elektron imzo, bulutli hisoblash) bu xarajatlarni 30-50% ga qisqartirishi mumkin [5]. O‘zbekiston mintaqalarida, masalan, Xorazm viloyatida 396

mahalliy korxonalar xalqaro platformalarda ro‘yxatdan o‘tib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xaridorlar bilan ishlay boshlagan. Bu jarayon institutsional yondashuv nuqtai nazaridan qonuniy bazani mustahkamlashni talab qiladi. Ikkinchi mexanizm – axborot assimetriyasining qisqarishi. Klassik iqtisodiyotda xaridor va sotuvchi o‘rtasidagi ma’lumot farqi savdoni cheklaydi. Raqamli texnologiyalar (big data, sun’iy intellekt) real vaqt rejimida ma’lumot almashinuvini ta’minlaydi. Natijada, mintaqa korxonalari bozor talablarini tezroq aniqlab, mahsulot sifatini oshiradi. Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, rivojlanayotgan mamlakatlarda internet qamrovi 20% ga oshganda eksport diversifikatsiyasi 15% ga yetishi mumkin [6]. Uchinchi bosqich – elektron savdo platformalarining roli. Amazon, Alibaba yoki mahalliy Uzum Market, OLX kabi platformalar kichik biznesni global bozorga olib chiqadi. O‘zbekistonda IT Park rezidentlari orqali xizmatlar eksporti o‘sib borayotgani ko‘zga tashlanadi. Natijalar va muhokama. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar mintaqa eksport salohiyatini oshirishning eng samarali vositasi hisoblanadi. Mexanizmlar orqali ta’sirning umumiy samarasi ijobiy: transaksion xarajatlar 20-40% ga kamaygan, eksport diversifikatsiyasi kuzatilgan [7]. O‘zbekiston misolida IT xizmatlari eksportining o‘sishi mamlakatning xalqaro reytinglarini yaxshilagan. Bizning fikrimizcha, raqamli iqtisodiyot sharoitida mintaqa eksport salohiyatini oshirishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanishning asosiy tendensiyalari 1-rasmda keltirilgan. Hozirgi vaqtda eksport industriyasi korxonalari ko‘payib borish natijasida mahalliy serverlardan foydalanish o‘rniga bulutli texnologiyalardan foydalanishni afzal ko‘rmoqdalar [9]. Korxonalarda qo‘llanilayotgan an’anaviy texnologiyalarning asosiy kamchiliklari sifatida mahalliy server tizim adminstratoridan muntazam texnik xizmat ko‘rsatishni talab qilishini, ma’lumotlar bazasiga kirish mahalliy tarmoq vositalari tomonidan cheklanganligini, ulanish tezligi mahalliy provayderning tezligi bilan chegaralanganligi va ma’lumotlar bazasiga jalb qilinganlar orasida taqsimlanishni kiritish mumkin. 397

Eksport industriyasida innovatsion texnologiyalarni qo‘llashning asosiy tendensiyalari Bulutli texnologiyalarni qo‘llanilishi Sun’iy intellekt Blokcheyn SaaS (xizmat sifatida dasturiy ta’minot) Reklama texnologiyalari (raqamli yordamchilar, nanobloggerlar, chatbotlar) Kengaytirilgan real texnologiyalar Ochiq dasturiy ta’minot interfeyslarining paydo bo‘lishi Kassa operatsiyalarini tahlil qilish Nutq skriptlarini tahlil qilish Biometrika va yuzni tanish Ovozli yordamchilardan foydalanish Axborot xizmatlarini autsorsing qilish 1-rasm. Eksport sanoatini rivojlantirishda innovatsion texnologiyalarni joriy etishning asosiy tendensiyalari [8] Eksport industriyasi korxonalarida bulutli texnologiyalardan foydalanish bir qator afzalliklarni beradi: bulutli serverga ma’lumotlar markazi mutaxassislari xizmat ko‘rsatadi; taqdim etilgan hisoblash quvvatini o‘zgartirish dasturiy ta’minotga asoslangan va jismoniy harakatlarni talab qilmaydi; ma’lumotlar bazasiga kirish faqat kirish huquqi bilan cheklangan (foydalanuvchi nomi va parol); ma’lumotlarga kirish tezligi faqat ma’lum bir foydalanuvchining kirish tezligi bilan cheklangan bo‘ladi [10]. Xulosa va tavsiyalar. Ilmiy natijalar shuni anglatadiki, raqamli texnologiyalar mintaqa eksport salohiyatini oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Endogen o‘sish va inson kapitali nazariyalari asosida mexanizmlar tasdiqlandi. Amaliy tavsiyalar: ✓ viloyatlarda IT parklarini ko‘paytirish va rivojlantirish, shuningdek, infratuzilmani modernizatsiya qilish; 398