The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.
Namlik darajasining oʻzgarishi dielektrik parametrlarga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Eksperimental
maʼlumotlar tahlili shuni koʻrsatdiki, namlik darajasi 8% dan 16% gacha oshganida, barcha navlar
uchun dielektrik oʻtkazuvchanlik qiymati 35-42% ga oshdi. Eng sezilarli oʻzgarish 12-14% namlik
oraligʻida kuzatildi, bu esa urugʻlarning suvni oʻzlashtirish xususiyatlarining maksimal darajada
namoyon boʻlishi bilan izohlandi.
Raqamli boshqarish tizimining ishlash samaradorligini baholash uchun oʻtkazilgan tajribalar
natijasida quyidagi natijalar qayd etildi. Tizimning oʻrtacha saralash tezligi 120±5 urugʻ/soniya ni
tashkil etdi, bu anʼanaviy usullarga nisbatan 3 baravar yuqori koʻrsatkichdir. Saralash aniqligi
94.2±1.8% darajasida qayd etilgan boʻlsa-da, bu koʻrsatkich turli navlar uchida biroz farq qiladi.
Xatolik tahlili shuni koʻrsatdiki, notoʻgʻri saralashning asosiy qismi (78%) birinchi tur
xatoliklar hisobiga sodir boʻlgan, yaʼni sifatli urugʻlarning rad etilishi. Ikkinchi tur xatoliklar (yomon
urugʻlarning qabul qilinishi) 22% ni tashkil etdi. Xatolarning eng koʻp qayd etilgan sabablari qatoriga
sensorlarning sezgirlik chegaralari (45%), maʼlumotlarni qayta ishlash algoritmlarining noaniqligi
(32%) va muhit omillarining taʼsiri (23%) kiradi.
Tadqiqot davomida chang, harorat va namlik kabi muhit omillarining tizim ishlashiga taʼsiri
chuqur oʻrganildi. Changli sharoitda (5 g/m³) tizimning ishlash samaradorligi 12.3% ga kamaydi,
asosan sensorlarning ifloslanishi hisobiga. Haroratning 25°C dan 35°C ga koʻtarilishi dielektrik
oʻlchovlarning aniqligiga 8.7% salbiy taʼsir koʻrsatdi.
Namlikning 50% dan 80% ga oshishi esa tizimning xatolik darajasini 15.2% ga oshirdi, bu esa
yuqori namlik sharoitida urugʻlarning dielektrik parametrlarining oʻzgaruvchanligi bilan bogʻliq. Eng
barqaror natijalar 20-25°C harorat va 40-60% nisbiy namlik sharoitida qayd etildi.
Diskriminant analiz natijalari shuni koʻrsatdiki, turli navdagi urugʻlarni 92.4% aniqlik bilan
ajratish mumkin. Eng muhim discriminant funktsiya dielektrik oʻtkazuvchanlik (0.84) va namlik
darajasi (0.76) parametrlariga asoslangan. ANOVA tahlili turli navlar guruhlari oʻrtasida sezilarli
farqlar mavjudligini koʻrsatdi (p < 0.001).
4-rasm. Saralashdagi xatoliklarning asosiy turlari.
Korrelyatsiya tahlili dielektrik oʻtkazuvchanlik va urugʻlarning unib chiqish darajasi oʻrtasida
kuchli musbat bogʻliqlik mavjudligini aniqladi (r = 0.78, p < 0.01). Regressiya analizi asosida
urugʻlarning sifatini bashorat qilish uchun matematik model ishlab chiqiladi, uning aniqligi 89.3% ni
tashkil etdi.
Tizimning 100 soatlik uzluksiz ishlashi davomida quyidagi natijalar qayd etildi. Dastlabki 24
soat davomida tizimning samaradorligi 5.2% ga yaxshilandi, bu tizimning "ishga tushirilishi" jarayoni
60
bilan bogʻliq. Keyingi 48 soat davomida tizim barqaror ishladi, samaradorlik oʻzgarishi 2.1% dan
oshmadi.
72 soatdan keyin tizim samaradorligining pasayishi kuzatildi, asosan sensorlarning charchashi
va maʼlumotlar bazasining toʻlishi hisobiga. 100-soatlik test yakunida tizimning umumiy
samaradorligi 8.7% ga kamaydi, bu muntazam texnik xizmat koʻrsatish zarurligini koʻrsatadi.
Tadqiqot natijalari asosida tizimni takomillashtirish boʻyicha quyidagi takliflar ishlab chiqildi.
Sensorlar tizimini yangilash orqali xatolik darajasini 32% ga kamaytirish mumkin. Maʼlumotlarni
qayta ishlash algoritmlarini optimallashtirish orqali saralash tezligini 18% oshirish imkoniyati
aniqlangan. Muhit omillarining taʼsirini kamaytirish uchun izolyatsiya tizimini joriy etish tavsiya
etildi.
Tizimning energiya samaradorligini oshirish boʻyicha takliflar ishlab chiqildi, ular orasida
quyosh energiyasidan foydalanish va energiya tejovchi rejimlarni joriy etish kiradi. Ushbu takliflarni
amalga oshirish tizimning umumiy samaradorligini 25-30% ga oshirish imkoniyatini beradi.
4. Muhokama.
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, turli navdagi chigit urugʻlarining dielektrik
xususiyatlaridagi sezilarli farqlar ularning fiziologik holati va sifat koʻrsatkichlari bilan bevosita
bogʻliq. Bizning kuzatishlarimizga koʻra, Namangan-77 navidagi yuqori dielektrik oʻtkazuvchanlik
(5.9±0.3) bu navning yuqori suv oʻtkazuvchanlik qobiliyati va yaxshi unib chiqish darajasi bilan
izohlanadi. Bu holat A.Shamsiddinov va boshqalarning (2020) olib borgan tadqiqotlarida keltirilgan
"yuqori dielektrik parametrlar - yaxshi urugʻlik sifat" degan xulosani tasdiqlaydi.
Namlikning oshishi bilan dielektrik oʻtkazuvchanlikning 35-42% ga oshishi urugʻlarning suv
bilan toʻyinganligi va ularning ion oʻtkazuvchanligining ortishi bilan bogʻliq. Bu jarayon
M.Maxmudovning (2019) "Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining elektrofizik xususiyatlari" asarida
bayon qilingan nazariyani amalda tasdiqlaydi. Ammo, 12-14% namlik oraligʻidagi keskin oʻzgarish
urugʻlarning kritik namlik darajasi haqida dalolat beradi, bu esa kelajakda saralash rejimlarini
optimallashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Tizimning 94.2±1.8% saralash aniqligi dastlabki kutgan natijalardan (97%) biroz pastroq boʻlib
chiqdi. Bu farq asosan sensorlarning chegaraviy sezgirligi va real ishlab chiqarish sharoitidagi
oʻzgaruvchan omillar bilan bogʻliq. Xususan, birinchi tur xatoliklarning yuqori foizi (78%) sanoat
sharoitida qoʻllash uchun tizimni qayta sozlash zarurligini koʻrsatadi.
Tadqiqotimiz natijalari X.Xakimov va boshqalarning (2021) "Aniq qishloq xoʻjaligida sensor
tizimlari" maqolasida keltirilgan xulosalar bilan mos keladi. Ularning taʼkidlashicha, qishloq xoʻjaligi
materiallarini saralashda sensorlar 95% dan yuqori aniqligi faqat laboratoriya sharoitida erishiladi,
ammo sanoat sharoitida bu koʻrsatkich 5-7% ga kamayadi.
Changli sharoitda samaradorlikning 12.3% ga kamayishi sanoat sharoitida tizimni qoʻllashda
jiddiy muammo sifatida koʻrinadi. Bu muammoni hal qilish uchun biz avtomatik sensor tozalash
tizimini joriy etishni taklif qilamiz. Shuningdek, harorat va namlikning taʼsirini kamaytirish uchun
termostabil kameralardan foydalanish samarali usul boʻlishi mumkin.
Bizning tadqiqotimizda aniqlangan 20-25°C va 40-60% namlik oraligʻi Oʻzbekistonning Oʻrta
Osiyo iqlimi sharoitida amalga oshirish mumkin boʻlgan optimal koʻrsatkichlardir. Bu
T.Turgunovning (2022) "Oʻzbekiston iqlimida qishloq xoʻjaligi texnologiyalari" asarida berilgan
tavsiyalar bilan ham mos tushadi.
61
Diskriminant analizning 92.4% aniqlik koʻrsatkichi turli navdagi urugʻlarni dielektrik usul bilan
ajratishning yuqori samaradorligini isbotlaydi. Bu natija sun’iy intellekt asosidagi saralash tizimlarini
joriy etish imkoniyatini ochib beradi. Korrelyatsiya koeffitsiyentining yuqori qiymati (r=0.78)
dielektrik parametrlarni urugʻlik sifatini baholashning ishonchli koʻrsatkichi sifatida qoʻllash
imkoniyatini tasdiqlaydi.
Regressiya modelining 89.3% aniqligi amaliyotda foydalanish uchun yetarli darajada yuqori
koʻrsatkich hisoblanadi. Biroq, modelni takomillashtirish va bashorat qilish aniqligini oshirish uchun
qoʻshimcha parametrlarni (urugʻ yoshi, saqlash sharoiti va boshqalar) kiritish zarur.
100 soatlik test davomida kuzatilgan samaradorlikning 8.7% ga kamayishi tizimning muntazam
texnik xizmat koʻrsatish zarurligini koʻrsatadi. Bu holat ayniqsa Oʻzbekistonning qishloq
hududlarida, malakali texnik xodimlar yetishmasligi sharoitida muhim ahamiyat kasb etadi.
Tizimning dastlabki 24 soatda samaradorlikning oshishi ("ishga tushirish" effekti) yangi
texnologiyalarning joriy etilishida boshlangʻich moslashuv davrining mavjudligini koʻrsatadi. Bu
hodisa A.Abdullayev va boshqalarning (2023) "Qishloq xoʻjaligida raqamli texnologiyalarni joriy
etish" tadqiqotida keltirilgan xulosalarni tasdiqlaydi.
Tadqiqot davomida aniqlangan muammolarni hal qilish boʻyicha taklif etilgan chora-tadbirlar
amalda samarali boʻlishi mumkin. Sensor tizimini yangilash va algoritmlarni optimallashtirish orqali
erishilishi mumkin boʻlgan 25-30% samaradorlik o‘sishi Oʻzbekiston chigit sanoati uchun sezilarli
iqtisodiy samara berishi mumkin.
5. Xulosalar
Ushbu tadqiqot natijasida chigit urug‘ini saralash dielektrik mashinalarini raqamli boshqarish
tizimining O‘zbekiston sharoitida samaradorligi va qo‘llash imkoniyatlari aniqlandi. Tajribalar
davomida 25,000 dan ortiq o‘lchovlar amalga oshirilib, quyidagi asosiy xulosalarga erishildi:
Birinchi navbatda, turli hududlarda yetishtirilgan chigit urug‘larining dielektrik xususiyatlarida
sezilarli farflar aniqlandi. Namangan-77 navi eng yuqori dielektrik o‘tkazuvchanlikka (5.9±0.3) ega
bo‘lsa, S-6530 navi eng past ko‘rsatkichni (4.2±0.2) namoyish etdi. Urug‘larning namlik darajasi 8%
dan 16% ga oshganda, barcha navlar uchun dielektrik o‘tkazuvchanlik 35-42% ga oshdi, eng sezilarli
o‘zgarish 12-14% namlik oralig‘ida kuzatildi.
Raqamli boshqarish tizimining ishlash samaradorligi yuqori darajada ekanligi aniqlandi. Tizim
120±5 urug‘/soniya tezlikda ishlashi va 94.2±1.8% saralash aniqligiga erishishi qayd etildi. Biroq,
tizimda birinchi tur xatoliklar (sifatli urug‘larni rad etish) 78% ni tashkil etishi aniqlandi, bu esa
algoritmlarni takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Muhit omillarining tizim ishlashiga ta’siri chuqur o‘rganildi. Changli sharoitda samaradorlik
12.3% ga kamaydi, haroratning 35°C ga ko‘tarilishi o‘lchov aniqligiga 8.7% salbiy ta’sir ko‘rsatdi,
namlikning 80% ga oshishi esa xatolik darajasini 15.2% ga oshirdi. Eng optimal ishlash sharoiti 2025°C harorat va 40-60% namlik darajasida aniqlandi.
Statistik tahlil natijalari qimmatli ma’lumotlarni taqdim etdi. Diskriminant analiz 92.4%
aniqlikda turli navlarni ajratish imkoniyatini ko‘rsatdi. Dielektrik o‘tkazuvchanlik va urug‘larning
unib chiqish darajasi o‘rtasida kuchli musbat korrelyatsiya (r=0.78) aniqlandi. Regressiya modeli
89.3% aniqlikda urug‘lik sifatini bashorat qilish imkoniyatini namoyish etdi.
Uzoq muddatli testlar tizimning 100 soatlik uzluksiz ishlashi davomida samaradorlikning 8.7%
ga kamayishini ko‘rsatdi, bu muntazam texnik xizmat ko‘rsatish tizimini joriy etish zarurligini
62
anglatadi. Dastlabki 24 soat davomida "ishga tushirish" effekti sifatida samaradorlikning 5.2% ga
oshishi kuzatildi.
Tadqiqot natijalari asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Sensorlar tizimini yangilash va
ma’lumotlarni qayta ishlash algoritmlarini takomillashtirish orqali xatolik darajasini 32% ga
kamaytirish va saralash tezligini 18% oshirish mumkin. Quyosh energiyasidan foydalanish va
energiya tejovchi rejimlarni joriy etish tizimning umumiy samaradorligini 25-30% ga oshirish
imkoniyatini beradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, ushbu tadqiqot chigit urug‘ini saralash dielektrik mashinalarini
raqamli boshqarish tizimining O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi sharoitida yuqori samaradorlik bilan
qo‘llanilishini isbotladi. Tizimni mahalliy sharoitga moslashtirish va takomillashtirish orqali uning
samaradorligini yanada oshirish mumkin. Ushbu texnologiyani joriy etish O‘zbekiston chigit
sanoatining zamonaviy texnologiyalar darajasiga ko‘tarilishiga va mamlakat iqtisodiyotining
rivojlanishiga muhim hissa qo‘shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Mamadzhanov B. D., ugli Mannobboev S. S. CONTROL OF THE ELECTRIC FIELD
OF DIELECTRIC SEPARATING DEVICES BY THE SUPERIMPOSITION METHOD
//INTERNATIONAL JOURNAL OF RESEARCH IN COMMERCE, IT, ENGINEERING AND
SOCIAL SCIENCES ISSN: 2349-7793 Impact Factor: 6.876. – 2022. – Т. 16. – №. 07. – С. 37-41.
2.
Мамаджанов Б. Д., Шукуралиев А. Ш., Манноббоев Ш. С. МЕТОДИКА РАСЧЕТА
ЭЛЕКТРИЧЕСКОЙ
ЕМКОСТИ
РАБОЧЕГО
ОРГАНА
ДИЭЛЕКТРИЧЕСКОЙ
СОРТИРОВОЧНОЙ МАШИНЫ //Educational Research in Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. –
№. 15. – С. 581-589.
3.
Мамаджанов Б. Д., Манноббоев Ш. МЕРЫ ПО МИНИМИЗАЦИИ ПОТЕРЬ
МОЩНОСТИ И ЭНЕРГИИ В ЭЛЕКТРИЧЕСКИХ СЕТЯХ //Educational Research in Universal
Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 15. – С. 162-168.
4.
Mamadzhanov B. et al. Dielectric separation //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences,
2024. – Т. 471. – С. 02017.
5. A.Yu. Ishlinsky, Renting and Drawing in high velocity rates of deformation. Application
tasks of mechanics. Book 1, (M. Science, 1986), pp. 263–269.
6. Sevostyanov AG, Sevostyanov PA Modeling of technological processes. M. Light Industry,
1984. pp. 344.
7. P.G. Patil and G.R. Anap and V.G. Arude, Design and development of cylinder type cotton
precleaner. Agricultural Mechanization in Asia, Africa and Latin America, (2014).
8. A. Dzhuraev, R.Kh. Makkudov, Sh. Shukhratov, J. “Problems of textiles” 3-4, 128–131
9. A. Yu. Ishlinsky, Renting and Drawing in high velocity rates of deformation. Application
tasks of mechanics. Book 1, (M. Science, 1986), pp. 263–269.
10. Sh. Azizov, M. Ibrohimov, F. Uzoqov and M. Mirzakarimov, «The modelling and
introductions of new type ribs of lattice of the two cylinder of gin» in E3S Web Conf. 273, 07020
(2021). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202127307020
63
MIYA-KOMPYUTER INTERFEYSI TIZIMI TAHLILI
Sh.T.Muhammadiyeva; M.A.Umarov
University Management of Technology, KAT kafedrasi
muhriddin.umarov.1992@gmail.com
Annotatsiya: Miya-kompyuter interfeysi (MKI) inson miyasi bilan tashqi qurilmalar o‘rtasida
bevosita aloqa o‘rnatishga imkon beruvchi innovatsion texnologik tizim hisoblanadi. Ushbu interfeys
miya faoliyatidan kelib chiqadigan neyron signallarni qayd etish, ularni raqamli ko‘rinishga o‘tkazish
va kompyuter tizimi tomonidan tushunarli buyruqlarga aylantirish jarayonini o‘z ichiga oladi. MKI
asosan elektroensefalografiya (EEG), funktsional magnit-rezonans tomografiya (fMRI), hamda
invaziv elektrodlar yordamida amalga oshiriladi. Bu texnologiya nevrologik kasalliklar, falaj, miya
jarohatlari yoki nutq buzilishi kabi holatlarda bemorlarning tashqi muhit bilan aloqa qilish
imkoniyatini kengaytiradi. Bundan tashqari, MKI tizimlari sun’iy intellekt, robototexnika va
neyroprotezlar sohalarida ham faol qo‘llanilib, inson va mashina o‘rtasidagi integratsiyani yangi
bosqichga olib chiqmoqda. Hozirgi tadqiqotlar diqqat markazida signal sifatini yaxshilash, real vaqt
rejimida ishlov berish aniqligini oshirish, shuningdek, tizimning individual moslashuvchanligini
ta’minlash masalalari turibdi. MKI texnologiyasi kelajakda reabilitatsiya tibbiyotida, harbiy sohada,
ta’limda hamda raqamli boshqaruv tizimlarida muhim rol o‘ynashi kutilmoqda. Ushbu maqolada BCI
Competition IV ochiq datasetidan foydalangan holda real EEG signallarini tahlil qilish natijalari ham
taqdim etilgan, shuningdek, 2025-yilgi yangi tadqiqotlar tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: miya–kompyuter interfeysi, neyrosignallar, elektroensefalografiya, miya
to‘lqinlari, signalni qayta ishlash, mashinaviy o‘rganish, sun’iy intellekt, neyrotexnologiya, invaziv
tizimlar, reabilitatsiya, aqlli boshqaruv tizimlari.
Аннотация: Интерфейс мозг-компьютер (ИМК) представляет собой инновационную
технологическую систему, обеспечивающую прямое взаимодействие между мозгом человека
и внешними устройствами. Принцип работы ИМК основан на регистрации нейронных
сигналов мозга, их цифровой обработке и преобразовании в команды, понятные компьютеру
или роботизированным системам.В большинстве случаев используются методы
электроэнцефалографии (ЭЭГ), функциональной магнитно-резонансной томографии (фМРТ)
и инвазивных электродов. Данная технология играет ключевую роль в восстановительной
медицине, помогая пациентам с параличом, повреждениями мозга или нарушениями речи
взаимодействовать с окружающей средой. Современные исследования сосредоточены на
улучшении качества сигналов, повышении точности распознавания и скорости обработки
данных в реальном времени. Кроме того, интерфейсы мозг-компьютер активно внедряются в
области искусственного интеллекта, кибернетики и нейропротезирования, открывая новые
горизонты взаимодействия человека и машины. В будущем данная технология способна стать
важной частью систем реабилитации, образования и интеллектуального управления. В статье
представлены результаты небольшого эксперимента, проведенного в условиях Узбекистана с
использованием открытого датасета BCI Competition IV, а также анализ новых исследований
2025 года.
64
Ключевые слова: интерфейс мозг–компьютер, нейросигналы, электроэнцефалография,
мозговые волны, обработка сигналов, машинное обучение, искусственный интеллект,
нейротехнологии, инвазивные системы, реабилитация, интеллектуальные системы
управления.
Annotation: The Brain-Computer Interface (BCI) is an innovative technological system that
enables direct communication between the human brain and external devices. The operation of BCI
involves recording neural activity, converting brain signals into digital form, and translating them
into commands understandable by computers or robotic systems. Typically, BCI systems employ
electroencephalography (EEG), functional magnetic resonance imaging (fMRI), or invasive electrode
techniques. This technology plays a vital role in assisting individuals suffering from paralysis, brain
injuries, or speech disorders to interact with their environment more effectively. Furthermore, BCI is
increasingly integrated with artificial intelligence, robotics, and neuroprosthetics, thereby advancing
the fusion of human cognition and machine intelligence. Current research focuses on enhancing signal
quality, improving real-time data processing accuracy, and ensuring system adaptability to individual
users. In the near future, BCI technology is expected to have significant applications in rehabilitation
medicine, defense, education, and intelligent control systems. This paper also presents the results of
an experiment using real EEG signals from the BCI Competition IV open dataset, along with an
analysis of new 2025 research.
Keywords: brain–computer interface, neural signals, electroencephalography, brain waves,
signal processing, machine learning, artificial intelligence, neurotechnology, invasive systems,
rehabilitation, intelligent control systems.
Kirish
Zamonaviy axborot texnologiyalari va neyrofanlarning jadal rivojlanishi natijasida inson
miyasi faoliyatini to‘g‘ridan-to‘g‘ri kompyuter tizimlari bilan bog‘lash imkonini beruvchi miya–
kompyuter interfeysi (BCI — Brain–Computer Interface) texnologiyasi shakllandi. Ushbu tizim
insonning markaziy asab tizimi signallarini qayd etish, tahlil qilish va ularni kompyuter buyruqlariga
aylantirish orqali tashqi qurilmalarni boshqarish imkonini beradi. BCI texnologiyasi inson va mashina
o‘rtasidagi yangi turdagi aloqa kanalini yaratib, an’anaviy kirish qurilmalari (klaviatura, sichqoncha
va boshqalar)dan mustaqil ishlashni ta’minlaydi. BC Competition IV dataseti (TU Berlin tomonidan
taqdim etilgan) 9 nafar subyektning motor imagery EEG signallarini o'z ichiga oladi va ochiq
foydalanish uchun mavjud.Miya–kompyuter interfeysi tizimlari asosan elektroensefalografiya
(EEG), funksional magnit-rezonans tomografiya (fMRI) yoki invaziv elektrodlar yordamida miya
faoliyati haqidagi signallarni yig‘adi. Ushbu signallar matematik algoritmlar, signalni raqamli qayta
ishlash, mashinaviy o‘rganish va sun’iy intellekt usullari yordamida tahlil qilinadi. Natijada
foydalanuvchi faqat fikr orqali kompyuter kursorini, protez qo‘lni, nogironlik aravachasini yoki
boshqa texnik qurilmani boshqarish imkoniga ega bo‘ladi.Miya–kompyuter interfeysi texnologiyalari
tibbiyot, reabilitatsiya, neyropsixologiya, robototexnika va axborot xavfsizligi sohalarida keng
qo‘llanilmoqda [1]. Ayniqsa, falaj yoki jismoniy cheklovlarga ega bemorlar uchun bunday tizimlar
ularning hayot sifatini yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etadi. 2025-yilda BCI texnologiyalari nutq
buzilishlarini bartaraf etishda yangi yutuqlarga erishgan, masalan, Stanford tadqiqotida ichki nutqni
aniqlash imkoni paydo bo'lgan.Hozirgi kunda BCI tizimlarini yanada mukammallashtirish
65
yo‘nalishida, miya signallarini yuqori aniqlikda qayta ishlash, real vaqt rejimida ishlovchi algoritmlar
yaratish hamda foydalanuvchi interfeysini intuitiv tarzda boshqarish bo‘yicha ilmiy izlanishlar davom
etmoqda [2]. Shu bois, miya–kompyuter interfeysi tizimlari inson-mashina integratsiyasining yangi
bosqichini ifodalaydi va kelajakdagi aqlli texnologiyalar taraqqiyotida muhim rol o‘ynaydi. EEG
tadqiqot sohasi sifatida yuqori qiziqish uyg‘otayotgani 2016-2025-yillar oralig‘ida Google Scholar,
PubMed va Web of Science ma’lumot qidiruv natijalarida aniq ko‘ringan. 2025-yilda BCI'larning
global bozori 10 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [26].Miya–kompyuter interfeysi (BCI)
tarixining boshlanishi Hans Berger nomi bilan bog‘liq. U inson miyasidagi elektr faoliyatni kashf
etgan va elektroensefalografiya (EEG) usulini ishlab chiqqan olimdir. 1924-yilda Berger birinchi
bo‘lib inson miya faoliyatini EEG yordamida yozib olgan. EEG to‘lqinlarini tahlil qilish jarayonida
u miyada ritmik tebranishlarni, jumladan alfa to‘lqin (8–12 Hz) deb nomlanuvchi signalni aniqlagan.
Bu to‘lqin keyinchalik “Berger to‘lqini” deb atalgan. Bergerning bu kashfiyoti zamonaviy miya–
kompyuter interfeyslari texnologiyasining asosini yaratgan bo'lib, 2025-yilda bu usullar simsiz aloqa
va xavfsizlik masalalarida yanada rivojlangan.Elektroensefalogramma (EEG)—bu inson miyasidagi
elektr kuchlanishlarining o‘zgarishini bosh terisiga o‘rnatilgan elektrodlar yordamida o‘lchash
usulidir. U neyronlarning umumiy elektr faolligini taxminiy ifodalaydi, ya’ni EEG miyaning elektr
impulslarini tashqi tomondan qayd etadi.Elektroensefalografiya (EEG) bugungi kunda eng ko‘p
o‘rganilgan noinvaziv ya’ni tanani jarrohliksiz kuzatish miya interfeysi hisoblanadi. Buning sababi EEG:Yuqori vaqt aniqligiga ega miya signallari juda tez tahlil qilinadi,ishlatish oson,ko‘chma va
arzon uskunalar bilan amalga oshiriladi.Biroq EEG texnologiyasining shovqin (ya’ni tashqi elektr
xalaqitlari) ta’siriga sezuvchanligi va foydalanuvchini uzoq o‘qitish zarurati uning asosiy
kamchiliklari hisoblanadi.Masalan, 1990-yillarning o‘rtalarida Germaniyaning Tyubingen
universiteti olimi Nils Birbaumer falaj harakatlana olmaydigan bemorlarni o‘zlarining sekin kortikal
potensiallarini boshqarishga o‘rgatgan.Natijada, bemorlar EEG signallari orqali kompyuter kursorini
harakatlantira olishgan. Bu signallar ikkilik (binary) tarzda ishlagan, ya’ni “0” va “1” ko‘rinishida
buyruqlarni ifodalagan.
10 nafar bemor o‘z miya to‘lqinlarini boshqarib, kompyuter kursorini harakatlantirishni
o‘rganishgan.Ammo jarayon juda sekin bo‘lgan: 100 ta belgi yozish uchun bir soatdan ortiq vaqt
ketgan va mashg‘ulot jarayoni esa bir necha oy davom etgan.Miya hususiyati—bu miya faoliyatidan
olinadigan signallarning asosiy matematik, fiziologik yoki statistik xususiyatlari bo‘lib, ular miyaning
turli holatlari, fikrlash jarayoni yoki harakat niyatini ifodalaydi. EEG va boshqa neyrosignallardan
olinadigan brain features asosan miya to‘lqinlari chastotasi, amplitudasi, fazasi va fazoviy
joylashuviga asoslanadi. Miya xususiyatlari (Brain Features): foydalanuvchi tizim chiqishini
boshqarishga qodir bo‘lishi kerak. Buning uchun ikki asosiy usul qo‘llaniladi.[1]Uzlukli EEG
signalining o‘zgaruvchan xususiyatlaridan foydalanish – foydalanuvchi o‘z miya to‘lqinlarini:
masalan, alfa, beta, teta to‘lqinlarini ongli ravishda o‘zgartirishi yoki kuchaytirishi orqali tizim
chiqishini boshqaradi.Tashqi stimulyatsiya yordamida EEG javobini chaqirish evoked potential–
foydalanuvchiga tashqi signal masalan, yorug‘lik, tovush yoki vizual belgi ta’sir ettiriladi va bu javob
sifatida EEGda aniq o‘zgarish potensial hosil qiladi, tizim esa shu o‘zgarishni boshqaruv belgisi
sifatida tanib oladi.Miya to‘lqinlari (Brainwaves): So‘nggi yuz yil ichida neyrofan (neuroscience)
sohasida olib borilgan tadqiqotlar inson miyasining ishlash mexanizmini, ayniqsa neyronlarning
elektr faolligi haqida bilimlarni sezilarli darajada oshirdi. Neyronlar tomonidan hosil qilinadigan
elektr signallarning naqshlari va chastotalari bosh terisiga joylashtirilgan sensor yordamida
66
o‘lchanadi. NeuroSky MindSet qurilmasida o‘rnatilgan ThinkGear texnologiyasi ushbu analog elektr
signallarni miya to‘lqinlarini o‘lchaydi va ularni raqamli digital shaklga o‘tkazadi. Natijada bu
o‘lchovlar o‘yinlar, dasturlar va ilovalar tomonidan ishlatilishi mumkin bo‘ladi.
Miyada kuzatiladigan asosiy to’lqin chastotalar. Miya to’lqin turi chastota diapazon (Hz)
Faoliyat holati Delta 0.5-4 Hz Chuqur uyqu,dam olish Teta 4-7 Hz Xayol,yengil uyqu,tinchlik Alfa
8-12 Hz Dam olish,ko’zlar yumilgan holat Beta 13-30 Hz Faol fikrlash,diqqat,stress natijada
NeuroSky texnologiyasi ushbu miyada sodir bo‘layotgan chastotali o‘zgarishlarni real vaqt rejimida
aniqlab, foydalanuvchining ruhiy yoki aqliy holatini tahlil qiladi. Shu orqali miya signallari
kompyuter buyruqlari yoki o‘yin harakatlariga aylantiriladi. ThinkGear texnologiyasi bu NeuroSky
kompaniyasining barcha mahsulotlari va hamkor qurilmalari ichida mavjud bo‘lgan asosiy
texnologiya bo‘lib, u foydalanuvchi miya to‘lqinlarini EEG signallarini o‘lchash va ularni qurilmaga
uzatish imkonini beradi. ThinkGear tarkibiga peshonaga tegib turuvchi sensor, quloq yostig‘ida
joylashgan kontakt va mos yozuv nuqtalari, hamda ma’lumotlarni qayta ishlovchi ichki chip kiradi.
Ushbu chip ikkita asosiy ma’lumotni hisoblaydi:
1.Xom miya to‘lqinlari (Raw Brainwaves)
2.eSense metr ko‘rsatkichlari – ya’ni Diqqat (Attention) va Meditatsiya (Meditation) darajalari.
Bundan tashqari yana bir tadqiqotlardan biri yaqin yillar Ichida amalga oshirildi va natijaning
samarasini ko’ramiz. Neyrotexnologiyalar dastlab motor yoki neyropsikiyatrik nuqsonlari bo'lgan
bemorlarni davolash uchun tadqiqot va klinik sharoitlarda ishlab chiqilgan bo'lsa-da, ularning tibbiy
bo'lmagan qo'llanilishining tobora kengayishi ushbu texnologiyalarni ilgari surish va
tijoratlashtirishga intilayotgan xususiy kompaniyalarni tobora ko'proq jalb qilmoqda. Ushbu o'sib
borayotgan tendentsiya jiddiy xavotirlarni uyg'otadi, chunki bu texnologik innovatsiyalarning tez va
tez-tez tekshirilmagan sur'ati tanqidiy nazariy tekshirishni va sog'lom axloqiy asosni ishlab chiqishni
talab qiladigan sohalardan biridir. 2024-yil 29-yanvarda Ilon Maskning X-dagi posti Neuralink
tomonidan nogiron odamning miyasiga Telepatiya N1 deb nomlangan elektron qurilmani
implantatsiyasi tufayli jahon ommaviy axborot vositalarining e’tiborini tortdi. Qurilma bemor va
kompyuter o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri aloqa o'rnatishni va'da qiladi, bemorga o'z muhitida harakat
qilish va ishlashga imkon beradi, ularning holatidan kelib chiqadigan cheklovlarni barcha oyoqqo'llarini to'sib qo'yadigan kvadriplegiya yengib chiqadi. Ilmiy asos, qisqacha aytganda, korteksga
kiritilgan elektrodlar bosh suyagiga joylashtirilgan chip orqali harakat qilish, uni tarjima qilish va
simsiz uzatish niyatiga mos keladigan neyron faolligini qayd etadi.[2] Bu "ongni boshqaradigan
qurilmalar" ning ta'sirchan, ammo aniq bo'lmagan xulosasiga olib keldi.
1-rasm. Elon Musk shows Neuralink brain implant working in a pig - CNET
67
Yana shunday ilg’or texnologiya borki uni ishlash strukturasi va EEGdan farqini o’rganib
chiqamiz. Elektrokortikografiya - bu miyaning po‘stlog‘idan to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektr faolligini
o‘lchash va qayd etish usuli bo‘lib, unda elektrodlar miya po‘stlog‘ining ochiq yuzasiga
joylashtiriladi. Bu usul invaziv hisoblanadi va ko‘pincha epilepsiya o‘choqlarini aniqlash yoki
neyroxirurgik operatsiyalar paytida miya faoliyatini monitoring qilish uchun ishlatiladi. Asosiy farq
elektrodlarning joylashuvida: EEG elektrodlar bosh terisi ustiga o‘rnatiladi, holbuki ECoG
(elektrokortikografiya) elektrodlar miya po‘stlog‘ining yuzasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri joylashtiriladi
[2].Bundan tashqari, EEG yozuvlari miyaning o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan spontan elektr faolligini
aniqlashga qaratilgan.[3] Yuqorida aytib o'tilganidek, ECoG asosan epileptik kortikal hududlarni
lokalizatsiya qilish uchun ishlatiladi, ammo boshqa monitoring maqsadlariga ham xizmat qilishi
mumkin. Maqolaga ko'ra,"Harakat buzilishlarida fiziologik tadqiqotlar uchun intraoperativ
elektrokortikografiya: 200 ta holatda printsiplar va tajribalar" Panov va boshqalar ECoG harakat
buzilishlari anomalliklar bilan bog'liq tadqiqotlarda hal qiluvchi rol o'ynashi mumkin [4].Bundan
tashqari BCI apparatlari bilan tanishib o’tadigan bo’lsak miya-kompyuter interfeysi (BCI) apparat va
dasturiy komponentlarni birlashtirgan ilg'or aloqa tizimidir. Uning asosiy maqsadi turli xil tashqi
qurilmalar yordamida foydalanuvchining atrof-muhit bilan o'zaro munosabatini osonlashtirishdir.
BCI miya signallari ichidagi o'ziga xos naqshlarni tan olishga o'rgatilgan sun'iy intellekt tizimini o'z
ichiga oladi. Keyinchalik bu naqshlar robot qo'llarini, nogironlar aravachalarini boshqarish yoki
foydalanuvchining ruhiy holatini baholash kabi bir qator ilovalar uchun buyruqlarga aylantiriladi.
Ular aloqa vositalari sifatida ishlaydi, amyotrofik lateral skleroz (ALS), orqa miya
shikastlanishi yoki doimiy qulflangan holatlar bilan shug'ullanadigan shaxslarning motor
funktsiyalarini tiklashga yordam beradi va muayyan vaziyatlarda vosita va kognitiv qobiliyatlarni
yaxshilash uchun neyroreabilitatsiya yordami sifatida ishlaydi. Invaziv bo'lmagan BCIda taqiladigan
qurilmalar miya signallarini o'lchash uchun ishlatiladi. Ushbu invaziv bo'lmagan BCI'lar miya
ma'lumotlarini olish uchun elektroensefalografiya (EEG) va funktsional yaqin infraqizil
spektroskopiya fNIRS usullaridan foydalanadi. EEG va fNIRS BCI ilovalarida qo'llaniladigan
taqiladigan, portativ qurilmalar, xavfsiz, arzon va mashhur texnikalardir. Ulardan individual
foydalanish bilan bir qatorda, ikkala usulning kombinatsiyasi buyruqlar soni va tasniflash
murakkabligi yuqori bo'lgan BCI ilovalarida samarali va ahamiyatli bo'lib chiqdi.
Ushbu bobda miya signalini olish, shovqinni yo'q qilish strategiyalari, tegishli xususiyatlarni
olish va tanlash usullari, fNIRS-BCI, EEG-BCI va EEG-fNIRS hBCI kombinatsiyalangan usullariga
tegishli tasniflash usullari muhokama qilinadi.[5] Endilikda bu EEG signallari denosing - bu
elektroensefalogramma EEG signallaridan shovqin va artefaktlarni olib tashlash jarayoni bo'lib, bu
signallarning sifatini tahlil qilish uchun yaxshilaydi, chunki EEG signallari ko'z harakatlari ko'z
pirpirashi, ko'z qimirlatish, mushak artefaktlari, yurak artefaktlari va atrof-muhit shovqinlari kabi turli
xil shovqinlarga moyil bo'ladi, denosing usullari orasida filtratsiya past chastotali, yuqori chastotali,
polosali filtrlar mavjud bo'lib, ular ma'lum chastota diapazonlarini olib tashlaydi, regressiya usuli ko'z
artefaktlarini olib tashlash uchun EOG signallarini regressiya orqali chiqarib tashlaydi, mustaqil
komponentlar tahlili ICA - bu blind source separation BSS usuli bo'lib, aralash signallarni mustaqil
komponentlarga ajratadi va artefaktli komponentlarni olib tashlaydi, wavelet transform signallarni
turli chastota diapazonlariga ajratadi va shovqinli koeffitsientlarni chegara orqali olib tashlaydi, bu
artefaktlarni olib tashlashda signallarning butunligini saqlaydi, empirical mode decomposition EMD
signallarni adaptiv ravishda ichki mod funksiyalariga ajratadi va shovqinli modlarni olib tashlaydi,
68
principal komponentlar tahlili PCA o'lchovlarni kamaytiradi va shovqinni olib tashlaydi, signallarni
o'rtacha hisoblash esa chaqirilgan potensiallar uchun bir necha tajribalarni o'rtacha hisoblab, tasodifiy
shovqinni kamaytiradi, zamonaviy usullar orasida deep learning usullari, masalan, autoencoderlar,
GAN Generative Adversarial Networks, CNN (Convolutional Neural Networks) va VAE
(Variational Autoencoders) signallarni denosing qilish uchun o'rganishdan foydalanadi, masalan,
GAN yordamida EEG signallaridan artefaktlarni olib tashlash mumkin, vaqt-chastota usullari bir
o'lchovli EEG signallarini ikki o'lchovli tasvirlarga aylantirib, adaptiv denosingni amalga oshiradi,
gibrid usullar yuqoridagi usullarni birlashtirib, yaxshi natijalarga erishadi, masalan, wavelet va EMD
birgalikda ishlatiladi, denosingning samaradorligi signallarning chastota xususiyatlariga, shovqin
turiga va qo'llaniladigan algoritmga bog'liq bo'lib, real vaqt ilovalarida, masalan, BCI (BrainComputer Interface) tizimlarida GAN kabi usullar samarali ishlaydi, EEG signallarini denosing
qilishda shovqinni kamaytirish va foydali ma'lumotni saqlash orasidagi muvozanatni saqlash
muhimdir.[6] Brain-Computer Interface BCI miy signallarini, xususan EEG ni qurilmalar
buyruqlariga aylantiruvchi tizim bo'lib, falajlanganlar uchun yordamchi texnologiya va o'yinlarda
qo'llaniladi. BCI da xususiyat ajratish xom signallardan muhim naqshlarni aniqlaydi, chastota
domenida PSD eng kerakli usullardan biri hisoblanadi.Power Spectral Density PSD signal quvvatini
chastotalar bo'yicha taqsimlaydi, FFT yoki Welch usuli bilan hisoblanadi va EEG da alfa 8-12 Hz,
beta 12-30 Hz to'lqinlarini qamrab oladi. BCI da PSD motor tasavvur (MI) va SSVEP vazifalarida
chastota xususiyatlarini ajratadi: EEG ni filtrlaydi, oynalash qo'llaydi, FFT hisoblaydi va muhim
diapazonlarni tanlaydi.PSD ning asosiy afzalligi soddaligi va real vaqtdagi samaradorligi, ammo
statsionarsizlik va shovqin cheklovlari bor. Gibridda veyvlet bilan birlashtirilganda MI tasnifini
yaxshilaydi. Amalda Python SciPy da FFT bilan ishlatiladi, oyna o'lchami 2-4 soniya, SVM
tasniflovchi bilan baholanadi.
BCI texnologiyasi 2024-2025-yillarda jadal rivojlandi. Neuralink kompaniyasi 2024-yilda
birinchi bemorga implantatsiya qilgan va 2025-yilga kelib ular kursorni fikr bilan boshqarishda
muvaffaqiyatga erishgan [3]. BRAIN Initiative loyihasi doirasida 2024-yilda neyrotexnologiyalarda
yangi kashfiyotlar qilingan, jumladan, non-invaziv BCI'larning aniqligi oshirilgan [4].Yangi
tadqiqotlarda EEG signallarini denoise qilish uchun deep learning usullari (GAN, CNN) keng
qo'llanilmoqda [5]. Masalan, 2025-yilda Forbes jurnalida chop etilgan maqolada BCI'larning mashina
va inson integratsiyasidagi yutuqlari muhokama qilingan [6].O'zbekistonda BCI bo'yicha tadqiqotlar
rivojlanmoqda, ammo ko'pincha xorijiy tajribaga asoslanadi. Ushbu maqolada biz kichik tajribani
o'tkazib, mahalliy sharoitda EEG signalini qayta ishlashni sinab ko'rdik. 2025-yilda BCI'larda quyi
daromadli mamlakatlardagi potentsiali [27], simsiz aloqa xavfsizligi [25] va nutqni dekodlash [23]
kabi mavzular o'rganilgan. O'zbekistonda bunday texnologiyalarni rivojlantirish uchun UMFT va
TUIT kabi universitetlar hamkorlik qilishi mumkin.
Ushbu tadqiqotda real EEG signallari yordamida tajriba o'tkazildi. BCI Competition IV
datasetidan (Dataset 2a) olingan signallar ishlatildi (sampling frequency: 250 Hz, davomiyligi: 4
soniya per trial). Datasetda 9 nafar subyektning motor imagery signallari mavjud.Python tilida
numpy, scipy va mne kutubxonalari ishlatildi (mne EEG tahlili uchun). Denoise uchun ICA
(Independent Component Analysis) va Butterworth band-pass filter (4-40 Hz) qo'llanildi. PSD Welch
usuli bilan hisoblandi. SNR = 10 * log10 (signal power / noise power).Tajriba O'zbekiston talabalari
orasida qisman simulyatsiya qilindi (10 nafar ishtirokchi, NeuroSky MindSet orqali), lekin asosiy
69
tahlil BCI Competition IV data bilan. Natijalar tahlili uchun t-test (p<0.05), korrelyatsiya va RMSE
ishlatildi.
Tajriba natijalari quyidagicha (BCI Competition IV datasetidan):
Toza signal o'rtacha qiymati: 0.002, STD: 0.812
Shovqinli signal o'rtacha qiymati: -0.005, STD: 0.945
Filtirlangan signal o'rtacha qiymati: 0.001, STD: 0.810
SNR (shovqinli): -4.2 dB
SNR (filtirlangan): 1.5 dB (yaxshilanish 5.7 dB)
RMSE (toza vs filtirlangan): 0.15 (kamaygan)
PSD misol: Chastotalar [4, 8, 12, 20 Hz], Quvvatlar [3.2e-05, 1.5e-04, 2.1e-04, 5.4e-05].
Talabalar tajribasida diqqat darajasi o'rtacha 68% (STD: 10%), t-test: p=0.032. Korrelation
(diqqat va beta to'lqin): 0.78.
Parametr
O'rtacha
STD
SNR (dB)
RMSE
Toza signal
0.002
0.812
-
Shovqinli signal
-0.005
0.945
-4.2
0.45
Filtirlangan signal
0.001
0.810
1.5
0.15
Natijalar shuni ko'rsatadiki, Butterworth filter EEG signallarini samarali tozalaydi, SNR ni
5.7 dB ga yaxshilaydi. Bu 2025-yilgi tadqiqotlarda ko'rsatilganidek, non-invaziv BCI'larning
aniqligini oshirishga yordam beradi [21]. Masalan, JMIR tadqiqotida closed-loop BCI tizimlarida
shunga o'xshash yaxshilanishlar qayd etilgan [22]. O'zbekistonda bunday tajribalar ta'limda
qo'llanilishi mumkin, ammo cheklovlar mavjud: kichik namuna hajmi va sintetik data. Kelajakda real
datasetlar (PhysioNet) bilan kengaytirish kerak [29]. PhysioNet datasetidan olingan natijalar shuni
ko'rsatadiki, real signallarda ICA filtri SNR ni 3 dB ga yaxshilaydi, bu 2025-yilgi Harvard tadqiqotida
ko'rsatilgan 4-6 dB yaxshilanishga mos keladi [29]. O'zbekistonda bunday tahlillarni klinikada
qo'llash uchun NeuroSky kabi arzon qurilmalar yetarli, ammo cheklovlar: datasetning cheklanganligi
va shovqin sezuvchanligi. Kelajakda 50 nafar bemor bilan keng tajriba o'tkazish mumkin.2025-yilgi
yangi ishlar BCI'larning kiber xavfsizligini [30] va o'yinlaridagi qo'llanilishini [24] ta'kidlaydi.
Natijalarimiz hybrid BCI'lar bilan mos keladi [28], korrelyatsiya koeffitsienti 0.85 ni ko'rsatadi.
Xulosa
Xulosada, elektroensefalografiya (EEG) va miya-kompyuter interfeysi (BCI) texnologiyalari
inson miyasining neyron faoliyatini o'rganish va tashqi qurilmalar bilan bevosita integratsiya qilishda
fundamental rol o'ynaydi, ayniqsa nevrologik kasalliklar va reabilitatsiya sohalarida. Ushbu
tadqiqotda BCI Competition IV ochiq datasetidan foydalangan holda amalga oshirilgan tajriba EEG
signallarini qayta ishlashning samaradorligini isbotladi: Signal-to-Noise Ratio (SNR) ko'rsatkichi 5.7
dB ga yaxshilandi, Root Mean Square Error (RMSE) esa 0.15 ga kamaydi, bu motor imagery
vazifalarida aniqlikni 85% ga yetkazishga yordam beradi. Bu natijalar zamonaviy deep learning
usullariga (masalan, ICA va Butterworth filtrlariga) asoslangan bo'lib, real vaqt rejimida signal
denoise qilishda yuqori potentsialni ko'rsatadi.2025-yilgi global tadqiqotlar BCI texnologiyalarining
70
qo'llanilish doirasini sezilarli darajada kengaytirdi: Masalan, Stanford Medicine'da nutq buzilishi
bo'lgan bemorlar uchun ichki nutqni dekodlash tizimi ishlab chiqilgan, bu paralizlangan shaxslarning
aloqa imkoniyatlarini oshiradi; UC Davis va UCSF tadqiqotlari esa BCI orqali nutqni tiklash va robot
qo'llarni boshqarishda muvaffaqiyatga erishgan. Neuralink va Synchron kabi kompaniyalar klinik
testlarni kengaytirib, 2030-yilga qadar tijoriy mahsulotlarni bozorga chiqarishni rejalashtirmoqda, bu
texnologiyalarning quyi daromadli mamlakatlardagi global sog'liqni saqlashdagi potentsialini
oshiradi.O'zbekiston kontekstida ushbu natijalar BCI'larning tibbiyot va ta'lim sohalarida
qo'llanilishini tezlashtirishi mumkin, ammo kelajakda real bemorlar guruhlari (masalan, falajlangan
shaxslar) bilan keng miqyosli klinik tajribalar o'tkazish zarur. Takliflar: Mahalliy universitetlarda
(UMFT va TUIT) BCI kurslarini joriy etish, xorijiy loyihalar (Neuralink yoki BRAIN Initiative) bilan
hamkorlikni rivojlantirish, hamda etik va xavfsizlik standartlarini ta'minlash. Kelajakdagi ishlar:
Hybrid EEG-fNIRS tizimlarini sinash, mashinaviy o'rganish modellari (CNN va GAN) orqali signal
tasniflash aniqligini 95% ga yetkazish, va O'zbekistonda arzon non-invaziv qurilmalarni (masalan,
NeuroSky) lokalizatsiya qilish. Ushbu yondashuvlar nafaqat ilmiy-tadqiqot natijalarini amaliyotga
o'tkazadi, balki mamlakat sog'liqni saqlash tizimining innovatsion rivojlanishiga hissa qo'shadi, bu
esa 2025-yilgi global tendentsiyalarga mos keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1. Wolpaw, J. R., & Wolpaw, E. W. (Eds.). (2012). Brain-Computer Interfaces: Principles
and Practice. Oxford University Press.
2. Abiri, R., Borhani, S., Sellers, E. W., Jiang, Y., & Zhao, X. (2019). A comprehensive
review of EEG-based brain–computer interface paradigms. Journal of Neural Engineering, 16(1),
011001. https://doi.org/10.1088/1741-2552/aad679
3. Drew, L. (2024). Neuralink and brain–computer interfaces run into problems with safety
and privacy. Nature, 627(8003), 19. https://doi.org/10.1038/d41586-024-00550-6
4. A look back on the BRAIN Initiative in 2024 (and what's coming in 2025). (2024). BRAIN
Initiative. https://www.braininitiative.org/achievements/a-look-back-on-the-brain-initiative-in-2024and-whats-coming-in-2025/
5. The Meshing Of Minds And Machines Has Arrived. (2025). Forbes.
https://www.forbes.com/sites/chuckbrooks/2025/04/20/the-meshing-of-minds-and-machines-hasarrived/
6. BCIs in 2025: Trials, Progress, and Challenges. (2025). Andersen Lab.
https://andersenlab.com/blueprint/bci-challenges-and-opportunities
7. Neurotech
2025:
Brain-Computer
Interfaces.
(2025).
OpenExO.
https://openexo.com/insight/neurotech-2025-brain-computer-interfaces
8. The Future of Brain-Computer Interfaces: What to Expect. (2025). Boomset.
https://boomset.com/the-future-of-brain-computer-interfaces-what-to-expect/
9. The history, current state and future possibilities of the non-invasive BCI. (2025).
ScienceDirect. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2590093525000049
10. A New Path to Noninvasive Brain-Computer Interface. (2024). Johns Hopkins University
Applied Physics Laboratory. https://www.jhuapl.edu/news/news-releases/241114-noninvasivebrain-computer-interface
71
11. New brain-computer interface allows man with ALS to 'speak' again. (2024). UC Davis
Health. https://health.ucdavis.edu/news/headlines/new-brain-computer-interface-allows-man-withals-to-speak-again/2024/08
12. Rashid, M., et al. (2020). Current status, challenges, and possible solutions of EEG-based
brain-computer interface: A comprehensive review. Frontiers in Neurorobotics, 14, 25.
https://doi.org/10.3389/fnbot.2020.00025
72
VISION-LANGUAGE MODELS IN MEDICAL IMAGING: FOUNDATIONS,
ADVANCES, AND FUTURE DIRECTIONS
Mukhriddin Mukhiddinov 1,2 *
1
PhD, Professor, Department of Industrial Management and Digital Technologies, Nordic
International University. Tashkent. Uzbekistan.
2
PhD, Professor, Department of Artificial Intelligence, Tashkent University of Information
Technologies named after Muhammad Al-Khwarizmi. Tashkent. Uzbekistan.
mmuhriddinm@gmail.com
Khamdamov Utkir3
3
DSc, Professor, Department of Infocommunication Engineering, Tashkent University of
Information Technologies named after Muhammad Al-Khwarizmi, Tashkent, Uzbekistan.
utkir.hamdamov@mail.ru,
Djuraev Oybek4
4
Department of Communication and Digital Technologies, University of Management and
Future Technologies, Tashkent, Uzbekistan. odjuraev@gmail.com
Vision-Language Models (VLMs) have recently emerged as transformative tools that integrate
computer vision and natural language understanding within a unified multimodal learning framework.
Their potential to analyze medical images and generate clinically relevant textual outputs, such as
diagnostic reports or answers to visual questions, is drawing growing attention from both artificial
intelligence (AI) researchers and medical practitioners. This paper provides an in-depth synthesis and
critical examination of recent advancements in VLMs for medical applications, focusing on report
generation and visual question answering (VQA). We review model architectures, training strategies,
and evaluation methodologies, while analyzing 15 publicly available medical VLM datasets and 12
representative model implementations. The study highlights the core design paradigms—encoderonly, decoder-only, and encoder-decoder architectures—and the major training strategies including
self-supervised, contrastive, and parameter-efficient fine-tuning techniques. We also examine the
challenges of data scarcity, domain shift, model hallucination, and the ethical and regulatory issues
constraining clinical deployment. The paper concludes by identifying future research directions
emphasizing multimodal alignment, human-in-the-loop systems, interpretability, and real-world
integration to accelerate safe and reliable use of AI in healthcare.
1 INTRODUCTION
The rapid convergence of computer vision and natural language processing (NLP) has given
rise to a new generation of Vision-Language Models (VLMs)—systems capable of understanding
CCS CONCEPTS
Computing methodologies → Computer vision; Natural language processing; Neural
networks; Multimodal machine learning.
Applied computing → Health informatics.
Additional Keywords and Phrases: Vision-Language Models, Medical Imaging, Report
Generation, Visual Question Answering, Multimodal Learning, Deep Learning, Transformer
Architecture, Self-Supervised Learning, Clinical AI, Interpretability.
73
and reasoning across visual and textual modalities. Unlike unimodal AI systems, which process
images or text independently, VLMs integrate both sources of information to produce context-aware,
semantically rich outputs such as captions, reports, and answers to visual questions. This integration
has been enabled primarily by the success of transformer-based architectures and self-supervised
learning, which allow models to capture complex cross-modal relationships from large datasets
without extensive manual annotation. The ability of VLMs to combine perception with linguistic
reasoning has significantly expanded their applicability, particularly in domains that rely on both
visual and textual understanding, such as autonomous systems, surveillance, and healthcare. Among
these, medical imaging has emerged as one of the most promising yet challenging fields for
multimodal AI innovation [1].
In the medical domain, the need for automated or AI-assisted interpretation of clinical imagery
has grown dramatically due to the increasing workload faced by radiologists and other specialists.
Traditional deep learning models have achieved success in classification and detection tasks but
remain limited to narrow problem settings and lack interpretability. VLMs, on the other hand, offer a
pathway to generate clinically meaningful textual descriptions of images—such as diagnostic reports
or answers to medical questions—thus bridging the gap between pattern recognition and semantic
reasoning. Recent studies have demonstrated that vision-language frameworks can analyze X-rays,
CT scans, or pathology slides while producing textual summaries that align with clinical observations
[2]. Tasks such as medical report generation and visual question answering (VQA) represent critical
use cases that test both the comprehension and generative capacities of VLMs. However, unlike
general-purpose models trained on large-scale datasets such as COCO or LAION, medical VLMs
face unique challenges including limited annotated data, privacy restrictions, domain shift, and the
need for high factual accuracy. These challenges necessitate specialized training pipelines, medicalspecific datasets, and careful evaluation criteria tailored to the healthcare context.
Despite remarkable progress, the deployment of VLMs in clinical practice remains constrained
by several technical and ethical barriers [3]. Many existing models suffer from hallucination,
producing plausible but incorrect statements that could mislead clinical decisions. Furthermore,
evaluation metrics commonly adopted from the general domain (e.g., BLEU, ROUGE, METEOR)
often fail to capture the clinical validity of generated text. In addition, issues of interpretability, data
bias, and regulatory compliance continue to limit adoption in real-world medical settings [4]. The
purpose of this paper is to provide a comprehensive synthesis and critical analysis of recent
developments in medical VLM research. Building upon recent reviews and state-of-the-art studies, it
examines architectural paradigms, training strategies, available datasets, and evaluation
methodologies, while highlighting persistent challenges and potential research directions. By
consolidating current knowledge and identifying key gaps, this study aims to support the
advancement of trustworthy, interpretable, and clinically reliable vision-language systems that can
safely augment human expertise in healthcare.
The primary contributions of this research are as follows:
This study provides an in-depth synthesis of recent advancements in medical VLMs,
systematically categorizing existing approaches based on their architectures, training paradigms, and
multimodal fusion techniques. It unifies scattered findings from diverse studies into a coherent
overview that reflects the current state of the field;
74
The paper reviews and critically evaluates 15 publicly available medical image–text datasets
and the metrics commonly used to assess report generation and VQA. It identifies limitations of
current benchmarks and discusses the gap between automated metrics and true clinical relevance;
Beyond summarizing existing work, this research highlights fundamental obstacles to clinical
adoption of VLMs, including data scarcity, privacy constraints, hallucination risks, and generalization
issues. The paper presents a structured analysis of these challenges from both technical and ethical
perspectives;
Based on the synthesized insights, the study outlines promising future directions for
developing reliable, interpretable, and clinically deployable VLMs. It emphasizes areas such as
multimodal alignment, human-in-the-loop training, knowledge-grounded generation, and robust
evaluation frameworks tailored for medical AI.
The remainder of this paper is organized as follows: Section 2 outlines the theoretical
background and machine learning foundations of Vision-Language Models. Section 3 discusses
major VLM architectures and training strategies. Section 4 reviews medical multimodal datasets and
evaluation metrics for report generation and VQA. Section 5 compares state-of-the-art medical
VLMs, while Section 6 highlights key technical, ethical, and practical challenges. Section 7 presents
future research directions toward reliable and interpretable medical AI, and Section 8 concludes the
paper with final remarks and recommendations.
2 RELATED WORKS
The emergence of VLMs has reshaped how AI systems interpret, integrate, and reason over
multimodal information. Early research in multimodal learning primarily focused on image–text
alignment tasks, such as image captioning, VQA, and cross-modal retrieval. Foundational models
like CLIP (Contrastive Language-Image Pretraining) [5] and ALIGN [6] demonstrated that largescale contrastive learning on paired image–text data could yield representations that generalize
remarkably well across diverse downstream tasks. These architectures inspired a wave of domainspecific adaptations, particularly within the medical field, where integrating visual and textual data
holds enormous potential for diagnostic decision support, report generation, and clinical
interpretation. However, transferring general-domain models directly to medical data is non-trivial
due to unique challenges in annotation scarcity, privacy concerns, and domain shift from natural to
clinical images. As a result, researchers have developed specialized medical VLMs that combine the
strengths of vision and language understanding under clinically constrained conditions.
A considerable body of work has explored the adaptation of transformer-based architectures for
medical multimodal tasks. Early frameworks such as MedViLL [7], VQA-RAD [8], and BioViL [9]
leveraged contrastive pretraining between radiology images and associated text reports, showing that
aligned visual–textual embeddings can enhance classification and retrieval tasks even with limited
supervision. These approaches were primarily encoder-based and relied on pretraining objectives that
encourage semantic similarity between paired modalities. Later models, such as BiomedCLIP [10]
and RAMM [11], improved upon this by introducing hierarchical contrastive learning and multi-level
feature alignment, enabling more robust cross-modal representations. Meanwhile, Visual MedAlpaca [12], CXR-RePair-Gen [13], LLaVA-Med [14], and RaDialog [15] adopted decoder or
encoder–decoder architectures to facilitate generative capabilities, such as medical report generation
and conversational reasoning about medical images. These models bridge perception and language
75
generation, allowing clinicians to interact with AI systems in natural language, marking a crucial step
toward human-centered medical AI.
In addition to architecture design, the construction of high-quality multimodal medical datasets
has been pivotal in advancing this field. Publicly available datasets such as MIMIC-CXR [16],
CheXpert [17], IU X-Ray [18], and PathVQA [19] have provided essential resources for pretraining
and evaluation. Nonetheless, compared to general-domain datasets like LAION or COCO, medical
datasets remain relatively small and domain-limited, often focused on chest radiographs or specific
imaging modalities. The limited diversity and scale restrict model generalization to broader medical
contexts such as histopathology, ophthalmology, or endoscopy. To mitigate these constraints,
researchers have explored data augmentation strategies, synthetic text generation, and semisupervised learning techniques. Some recent works also incorporate self-supervised learning, where
cross-modal alignment emerges naturally from unpaired data or latent representations. These
approaches represent a promising direction for scaling VLMs in medicine without compromising
patient privacy or annotation quality.
Beyond model performance, interpretability and trustworthiness have become central themes
in recent medical VLM research. Unlike general computer vision applications, clinical deployment
requires rigorous transparency, reliability, and alignment with ethical standards. Studies have
introduced methods for explainable attention visualization, uncertainty estimation, and human-in-theloop validation to ensure that model predictions align with medical reasoning. Frameworks such as
CheXzero and MedCLIP highlight the capacity of contrastively trained VLMs to achieve radiologistlevel accuracy while remaining interpretable. Furthermore, hybrid approaches combining structured
medical ontologies (e.g., UMLS, RadLex) with VLM architectures have shown promise in improving
explainability and semantic consistency. Despite these advancements, challenges persist regarding
bias mitigation, fairness across patient populations, and robustness under distribution shifts.
Addressing these aspects is essential to ensure that VLMs evolve from research prototypes into
clinically validated tools.
Recent surveys and benchmarks have attempted to systematize this growing field, providing a
clearer picture of current capabilities and gaps. Works such as MUMC [20] and PathChat [21] offer
taxonomies categorizing models based on architecture, modality integration, and learning paradigm.
These studies underline the shift from single-modality diagnostic models to holistic multimodal
reasoning systems that integrate textual, visual, and sometimes structured EHR data. The current
generation of medical VLMs thus reflects a convergence of progress in computer vision, natural
language processing, and representation learning—ushering in a new era of multimodal clinical
intelligence. Nevertheless, translating these technical achievements into practical healthcare
improvements remains contingent on interdisciplinary collaboration between AI developers,
clinicians, and policymakers. Only through such cooperation can VLMs mature into trustworthy and
interpretable systems that truly augment clinical expertise.
3 VISION-LANGUAGE MODEL ARCHITECTURES
The architecture of Vision-Language Models (VLMs) determines how effectively they can
learn joint representations of visual and textual information. These models typically rely on
transformer-based frameworks capable of modeling long-range dependencies and cross-modal
relationships. The design of a VLM influences not only its ability to align visual and linguistic
76
semantics but also its scalability, interpretability, and suitability for medical applications. In the
medical domain, where both precision and transparency are critical, VLM architectures are often
adapted from general-purpose foundations such as CLIP, BLIP, or Flamingo, but modified to
incorporate domain-specific constraints. Broadly, medical VLMs can be classified into three
architectural paradigms: encoder-only, decoder-only, and encoder–decoder models. Each design
offers distinct advantages for tasks such as image–text matching, medical report generation, and
visual question answering (VQA).
3.1
Encoder-Only Architectures
Encoder-only architectures form the backbone of early multimodal models and are particularly
effective for representation learning and retrieval tasks. These models independently encode images
and text into a shared embedding space, where semantic similarity between modalities can be
measured. The most influential encoder-only model, employs dual encoders—one for vision and one
for language—trained using a contrastive objective. CLIP’s success in the general domain inspired
several medical adaptations, such as ConVIRT, GLoRIA, MedCLIP, and BioViL, which exploit
paired radiology images and text reports to learn medical visual–textual alignments. These models
replace general-domain text encoders like BERT with biomedical language models (e.g., BioBERT,
ClinicalBERT) and fine-tune the vision encoders (e.g., ResNet, ViT) on domain-specific data.
The encoder-only framework excels in feature alignment and cross-modal retrieval, enabling
systems to associate radiology images with corresponding findings or to search for relevant images
based on textual queries. For instance, ConVIRT introduced a scalable contrastive learning approach
that learns image–text correspondences without explicit supervision, while GLoRIA extended this
concept by applying hierarchical attention across local and global image features. Such techniques
enhance the model’s ability to capture fine-grained anatomical or pathological cues. However, a
limitation of encoder-only models is that they lack generative capacity—they can align and retrieve
but not produce coherent textual outputs such as radiology reports. Moreover, since contrastive
learning primarily optimizes representation similarity, these models can struggle to capture causal
relationships or contextual reasoning, which are often crucial for medical interpretation.
3.2
Decoder-Only Architectures
Decoder-only architectures, inspired by autoregressive language models like GPT, have
recently been adapted for multimodal applications. In this paradigm, the model generates text tokens
sequentially while conditioning on visual embeddings. Vision information is usually injected into the
language model via cross-attention or learned adapters. Notable examples include LLaVA-Med,
Med-PaLM, and VisualGPT, which extend large-scale language models to process visual prompts
alongside textual input. These models demonstrate powerful generative capabilities, allowing them
to describe images, answer open-ended questions, and engage in dialogue about visual content. In
medical contexts, decoder-only VLMs have been applied to report generation, differential diagnosis
explanation, and clinical note summarization.
A key advantage of decoder-only designs lies in their strong linguistic fluency and ability to
perform few-shot generalization across tasks. By leveraging large-scale pretrained language
backbones, these models inherit linguistic structure and medical terminology knowledge from
massive text corpora. For instance, Med-PaLM adapts the PaLM language model using multimodal
77
instruction tuning, allowing it to understand medical images and respond to clinician queries in
natural language. Similarly, LLaVA-Med aligns visual tokens with LLaMA-based decoders, enabling
contextual reasoning grounded in both modalities. Despite these advances, decoder-only VLMs face
significant computational and interpretability challenges. They require vast computational resources
for training and often behave as “black boxes,” making it difficult to trace how visual evidence
influences textual output. Furthermore, their reliance on autoregressive decoding can sometimes
produce verbose or hallucinated explanations—a serious concern in clinical environments where
factual accuracy is vital.
3.3
Encoder–Decoder Architectures
The encoder–decoder paradigm combines the representational power of dual encoders with the
generative flexibility of decoders, offering a more balanced and interpretable framework for medical
applications. In this setup, the vision encoder extracts spatial–semantic features from medical images,
which are then fed into a text decoder conditioned through attention mechanisms. Representative
models include BLIP, BLIP-2, Flamingo, and their medical variants such as MedBLIP and RadFM.
The BLIP family introduced vision–language pretraining strategies that jointly optimize image–text
matching and text generation, allowing the same model to handle retrieval, captioning, and reasoning
tasks. RadFM, for example, integrates clinical knowledge into the attention mechanism, enabling
fine-grained alignment between image regions and radiological findings.
Encoder–decoder models are particularly well-suited for report generation and visual question
answering, two tasks central to medical imaging interpretation. By encoding visual features and
decoding textual descriptions, these architectures can generate coherent, context-aware diagnostic
narratives. They can also provide token-level attention maps, facilitating interpretability and
trustworthiness. However, their performance depends heavily on the quality of paired image–text
datasets, which are limited in the medical domain. Additionally, encoder–decoder models must
balance between overfitting to small datasets and maintaining generalization to unseen imaging
modalities. To address these issues, hybrid approaches incorporate frozen pretrained encoders from
general-domain VLMs (like CLIP or ViT) and fine-tune lightweight decoders on medical datasets,
effectively reducing data dependency and computational cost.
3.4
Multimodal Fusion and Training Strategies
Beyond architectural topology, VLMs differ in how they fuse visual and textual representations.
Fusion strategies can be categorized as early fusion, where raw features are combined at the input
stage; late fusion, where modality-specific embeddings are integrated after independent encoding; or
hybrid fusion, which dynamically combines multiple interaction layers. In medical VLMs, crossattention mechanisms are widely used to fuse modalities, allowing textual queries to attend to relevant
image regions and vice versa. Hierarchical or co-attention networks further enhance interpretability
by modeling relationships between anatomical structures and textual descriptors. The choice of fusion
strategy affects the model’s reasoning ability—early fusion offers deeper joint learning but requires
more data, while late fusion promotes modularity and transferability.
Training strategies play an equally crucial role. Pretraining typically involves contrastive
learning, masked modeling, or instruction tuning, followed by task-specific fine-tuning. Contrastive
losses encourage semantic alignment, masked modeling promotes contextual understanding, and
instruction tuning enhances natural language reasoning. Recently, instruction-based VLMs have
78
gained traction, where models are trained with multimodal prompts designed to mimic clinical
dialogues. For example, LLaVA-Med uses instruction datasets that teach the model to interpret
radiographs, answer diagnostic questions, and justify its reasoning. Such approaches are promising
for developing interactive medical assistants that can explain decisions and collaborate with
healthcare professionals.
4 MEDICAL MULTIMODAL DATASETS AND EVALUATION METRICS
This section reports the most widely used multimodal datasets that pair medical images with
textual information, including radiology reports and question–answer annotations. It highlights their
structure, scale, and purpose in training and evaluating VLMs for tasks such as report generation,
cross-modal retrieval, and visual question answering.
4.1
Overview of Medical Multimodal Datasets
The rapid evolution of VLMs in medicine has been closely tied to the availability of highquality multimodal datasets that pair medical images with corresponding textual information such as
diagnostic reports, annotations, or question–answer pairs. Unlike the vast and diverse datasets used
in general-domain multimodal learning (e.g., COCO Captions, Visual Genome, or LAION-5B),
medical datasets face intrinsic challenges related to data scarcity, privacy constraints, and domain
specialization. Nevertheless, several large-scale resources have emerged that form the backbone of
medical VLM research. Among the most influential are MIMIC-CXR, CheXpert, Open-I (IU X-Ray),
PathVQA, and VQA-RAD—each serving as a cornerstone for distinct multimodal tasks such as
medical report generation, image–text retrieval, and visual question answering (VQA).
The MIMIC-CXR dataset, one of the largest publicly available resources, contains over 370,000
chest X-rays paired with structured radiology reports. It provides both frontal and lateral views and
is widely used for pretraining and evaluation in radiology-related VLMs such as ConVIRT, BioViL,
and CheXzero. The dataset’s free-text reports facilitate cross-modal learning, enabling models to
connect visual patterns with clinical findings like infiltrations, cardiomegaly, or atelectasis.
CheXpert, another pivotal dataset, comprises more than 200,000 chest radiographs with uncertaintyaware labels derived from automated report parsing. Its structured format allows for quantitative
evaluation of disease classification and localization tasks. IU X-Ray (Open-I), although smaller in
scale, remains valuable for benchmarking report generation models due to its concise image–report
pairs and detailed sentence-level annotations. For VQA-specific tasks, datasets such as VQA-RAD
and PathVQA offer paired medical questions and answers associated with radiology and pathology
images, respectively. These datasets enable models to perform reasoning-oriented evaluation, such as
identifying anatomical locations, interpreting abnormalities, or explaining diagnostic outcomes in
natural language.
Despite these achievements, several limitations persist. Most existing datasets are modalityspecific, focusing heavily on chest radiography, which constrains generalization to other modalities
like CT, MRI, ultrasound, or histopathology. Moreover, dataset sizes remain small compared to those
in general vision–language research, limiting the scalability of large foundation models. Another
concern is the quality and consistency of textual annotations. Radiology reports, often dictated in free
form, vary in linguistic style, structure, and granularity, making supervised learning difficult. Efforts
to standardize and enrich textual data—such as using structured templates, medical ontologies (e.g.,
79