Management and Future Technologies | Volume 1, Issue 2 | № 002

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2024 Volume 1, Issue 2 Adabiyotlar 1. The Alan Turing Institute. (2019). AI and inclusion. 2. M. R. Morris, A. Zolyomi, C. Yao, S. Bahram, J. P. Bigham, and S. K. Kane, “With most of it being pictures now, I rarely use it: Understanding Twitter’s evolving accessibility to blind users,” in Proc. the 2016 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, San Jose California, USA, 2016. 3. World Health Organization. (2015). Visual impairment and blindness. [Online]. 4. C. Morrison, E. Cutrell, A. Dhareshwar, K. Doherty, A. Thieme, and A. S. Taylor, “Imagining artificial intelligence applications with people with visual disabilities using tactile ideation,” in Proc. the 19th International ACM SIGACCESS Conference on Computers and Accessibility, Baltimore, USA, 2017. 5. P. Shneha, P. Reddy, and V. M. Megala, “Artificial intelligence for vision impaired people,” International Journal of Latest Trends in Engineering and Technology, pp. 031–036, 2018. 6. Y. Qawqzeh, M. T. Alharbi, A. Jaradat, and K. N. A. Sattar, “A review of swarm intelligence algorithms deployment for scheduling and optimization in cloud computing environments,” PeerJ Computer Science, vol. 7, no. 6, p. e696, 2021. 7. L. Deng, “Artificial intelligence in the rising wave of deep learning: the historical path and future outlook,” IEEE Signal Processing Magazine, vol. 35, no. 1, pp. 180–177, 2018. 8. S. A. Majali, “The impact of empowering people with special needs from information and communication technology,” Arab Journal of Disability and Talent Sciences, vol. 4, no. 14, 2020. 9. S. Felix, S. Kumar, and A. Veeramuthu, “A smart personal AI assistant for visually impaired people,” in Proc. 2nd International Conference on Trends in Electronics and Informatics (ICOEI), Tirunelveli, India, 2018. 61

Volume 1, Issue 2 June 2024 62 Mualliflar Xo‘jamatova Shaxlo Menejment va marketing kafedrasi, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalar universiteti, 100200, Toshkent, O‘zbekiston; *Mas’ul: sh.khujamatova@gmail.com Management and Future Technologies journal.umft.uz BARQAROR IQTISODIY O‘SISH SHAROITIDA AXBOROTKOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYA LARINING O‘RNI A nnotatsiya: Ushbu maqolada bugungi kundagi barqaror rivojlanish sharoitida axborotkommunikatsiya texnologiyalarining o‘rni ko‘rib chiqilgan va muxokama qilingan. Bugungi kunga kelib barqaror rivojlanish global davlatlar erishmoqchi bo‘lgan kun tartibi hisoblanib, unda Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanish mamlakatlarning barqaror rivojlanishiga asos bo‘lib xizmat qiladi. AKTning barqaror rivojlanishning har bir ko‘rsatkichlari bilan aloqasi boshqa o‘lchovlar mavjudligi bo‘yicha tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, AKT mamlakatning barqaror rivojlanishi ko‘rsatkichlariga sezilarli darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. AKT iqtisodiy ko‘rsatkichlarga kuchli ta’sir ko‘rsatadi va iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri orqali barqaror rivojlanishning ekologik va ijtimoiy o‘lchovini amalga oshirishga olib keladi. AKTning dunyoning eng chekka mamlakatlarga ham keng shaklda kirib borishi uning shu davlatning barqaror rivojlanishga erishishi uchun asosiy lakomativga aylanib kelmoqda. Shuningdek, barqaror rivojlanishning uch o‘lchovini muvozanatlash uchun katta hajmdagi ishlarni amalga oshirish talab etilmoqda. Kalit so‘zlar: ICT, barqaror iqtisodiy o‘sish, iqtisod, ijtimoiy rivojlanish, atrof-muhit, konsepsiya. Copyright: © 2024 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/).

Management and Future Technologies journal.umft.uz THE ROLE OF INFORMATION AND COMMUNICATION TECHNOLOGIES IN SUSTAINABLE ECONOMIC GROWTH June 2024 Volume 1, Issue 2 63 Authors Khujamatova Shakhlo Department of Management and Marketing, Tashkent University of Information Technologies named after Mukhammad al-Khwarizmi, 100200, Tashkent, Uzbekistan; *Correspondence: sh.khujamatova@ gmail.com A bstract: This article examines and discusses the role of information and communication technologies in today’s sustainable development. To date, sustainable development is considered an agenda that global countries want to achieve, and the use of information and communication technologies (ICT) serves as the basis for sustainable development of countries. The analysis of the relationship of ICT with each of the indicators of sustainable development on the presence of other dimensions shows that ICT has a significant positive effect on the indicators of sustainable development of the country. ICT has a strong impact on economic performance and, through its impact on economic performance, leads to the realization of the environmental and social dimensions of sustainable development. The widespread penetration of ICT in the most remote countries of the world is becoming the main locomotive for the country’s sustainable development. Also, a large amount of work is required to balance the three dimensions of sustainable development. Keywords: ICT, sustainable economic growth, economy, social development, environment, concept. Copyright: © 2024 by the authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/ by/4.0/).

Volume 1, Issue 2 64 June 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Kirish ȋȌʹͲͳͷͻʹ ta banddan iborat bo‘lgan 2030 yilgacha rivojlanish kun tartibini qabul qildi va uning 91Ǧ ͳȋȌͳͻ ǤǦ ʻʻ ʹͲ͵ͲǦ ȏͳȐ Ǥ sammit 2015 va 2030 yillar oralig‘ida barqaror rivojlanishga erishish uchun xalqaro hamkorlik bal va universal ko‘rsatkichlar bilan bog‘liq yangi ko‘rsatkichlar tizimini taklif qildi, shuningdek, ular jami 17 ta yangi Barqaror rivojlanish maqsadlarini (BRM) o‘z ichiga oladi (1Ǧ ȌǤ ʹͲͲͲ ȋȌ ȏʹȐǡ ishtirokida a’zo davlat boshchiligidagi tartib orqali ishlab chiqilgan. Yangi BRM doirasida ǡǡ ǡ shaxarlashtirish bo‘yicha yangi paydo bo‘layotgan muammolarni hal qilish orqali qo‘llabǦ Ǥ ǡ ǡ ǡ ȏ͵ȐǤ ͳ ǡ ǡ texnologiyalariga (AKT) taalluqli bo‘lmasada shu bilan birga faqatgina bir nechta maqsadlarda AKT va tegishli texnologiyalar eslatib o‘tilgan bo‘lsada, Barqaror rivojlanish bo‘yicha 2030 kun alohida ta’kidlab o‘tgan [1]. Materiallar va usullar ȋ Ȍ ʻǡ ʻ Ǥ Ǥ 1-rasm. ʹͲ͵Ͳ ͳȏͳȐ

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2024 Volume 1, Issue 2 XEI barqaror rivojlanishlarni o‘lchash uchun foydalaniladigan koʻ Ǥ ͳ ͳͻ ǡ bo‘lgan ko‘plab fanlar bo‘yicha muhim harakatlarni rag‘batlantiradi. Shuning uchun barqaror rivojlanish “5P” (Odamlar, Farovonlik, Hamkorlik, Tinchlik va Sayyora)ni o‘z ichiga oladi (2ǦȌǤ 2 – rasm. barcha barqaror rivojlanish maqsadlarining asosiy lakomativi bo‘lib va Ǥ tadqiqotlar va ishlanmalar ko‘proq saqlash hajmi, hisoblash tezligi, hisoblash imkoniyatlari, loqa va tarmoqlar kabi texnologik muammolarni o‘rganishga qaratilgan. Barqaror rivojlanish yo‘nalishidagi tadqiqot va ishlanmalar turli sohalar bo‘yicha tadqiqotchilar o‘rtasidagi hamkorlikni, shuningdek sanoat, hukumatlar va tashkilotlar bilan keng ko‘lam Ǥ ǡ o‘rnatishga, shuningdek, yuqori samaradorlik bilan o‘zaro ishonch, tan olish va birǦ majburiyat bo‘lgan yangi tadqiqot madaniyatlarini yaratishga Ǥ ʹͲͳͷǦ ǡ ǡ mamlakatlada barqaror rivojlanishlarni qo‘llabǦ quvvatlash uchun zarur bo‘ladigan kengaytirilgan tadqiqotlarni moliyalashtirish imkoniyatlari kabi muhim afzalliklari sababli AKT sohalariga bo‘lgan talab sezilarli darajada osha boshladi. ǡ ͳ o‘rganilmaganligini aniqlash uchun barqaror rivojlanishlarning AKTga aloqadorligi bo‘yicha eng so‘nggi yutuqlarni o‘rganishga sabab bo‘lmoqda. Yaxshi salomatlik (BR 3), Barqaror ȋ ͳͳȌ ȋ ͳ͵Ȍ Shuningdek, AKT butun iqtisod va jamiyatlarda o‘zgarishlar uchun kuchli va keng tarqalgan kuch sifatida kirib kelmoqda va uni “Radio, televizor, uyali telefǡ tarmoq apparat va dasturiy ta’minoti, sun’iy yo‘ldoshni o‘z ichiga olgan har qanday aloqa qurilmasi yoki ilovasini o‘z ichiga olgan atamalar” orqali tushunishimiz mumkin [4]. Biroq, “AKT, Internet va barqaror rivojlanish” o‘rtasidagi munosabatlar uchun “Yangi paradigma” 65

Volume 1, Issue 2 66 June 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz yo‘lida ishlashga intilishda [5]. “Barqaror rivojlanish va AKT/Internet davlat siyosati bilan shug‘ullanuvchi siyosatchilar va faollar o‘rtasida hayratlanarli darajada kam o‘zaro aloqalar bo‘lganini” ta’kidladi. Internetdagi davlat siyosati va muammolar turli tadqiqotlarda ko‘rib chiqilishi bilan bog‘liq bo‘lib, ular o‘rtasida juda oz almashinuv bo‘lgan [5]. Yevropa axborot texnologiyalari observatoriyasi (EITO) “AKTning jamiyat va madaniyatga tez kirib borishi ʼ ” ʼǤ Natijalar ǡ jumladan, iqlim o‘zgarishi bo‘yicha barqaror rivojlanishga qo‘shishi mumkin bo‘lgan hissasi ǣ Ǧ Ǣ ǦǢ ǦǢ ǦȏȐǤ AKT va barqaror rivojlanish o‘rtasidagi munosabatlarga analitik yondashuv uchun kontseptual asosni ishlab chiqish va “barqaror rivojlanishning me’yoriy kontseptsiyasi”ni ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy o‘lchovlarga ajratish shu bilan birga AKT va barqaror rivojlanishni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi [7]. AtrofǦmuhitga ta’sir darajasini rivojlanish uchun AKTning insoniy, ijtimoiy va ekologik muvofiqligini aniqlash. Ko‘plab o‘ziga xos muammolarga, shu jumladan aqlli barqaror shaharlarga e’tibor qaratuvchi “Ishlab chiqarish va iste’molning yanada barqaror modellarini rivojlantirish uchun AKTning transformatsion kuchidan” qanday foydalanish bo‘yicha quyidagilar mavjudligi ilgari surilgan [8]: Ǧma’lumotlar markazlarining energiya talablari; Ǧta’minot zanjirlari uchun dasturiy ta’minot; ǦǢǢ Ǧenergiya, axborot va o‘sishning o‘zaro bog‘liqligi. Barqaror rivojlanish ustunlarining bir biriga bo‘lgan munosabatlari ikki tomonlama da tasvirlangan bo‘lib, ushbu tadqiqotda munosabatlar 3Ǧ tasvirlangan ta’sir yo‘nalishini ko‘rsatadigan o‘qlarga soddalashtirilgan. ͵Ǧrasm keltirilgan barqarorlikning uchta ustunining ta’siri iqtisodiyotdan atrofǦ ǡ Ǧ y va ijtimoiydan iqtisodiygacha bo‘lishi mumkin yoki ǡ Ǧ Ǧ iqtisodiygacha bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2024 Volume 1, Issue 2 67 3-rasm. ǡ Ǧ belgilangan ko‘rsatkichlarga ega bo‘lib so‘nggi olib borilayotgan tadqiqotlarda bir nechta toifalar ularni bir necha o‘lchovlarga tasniflash uchun ko‘rib ȏͻǡͳͲȐǤ chiqqan holda yuqorida keltirilgan yo‘nalishlarni aloxida ko‘rib chiqamiz: Iqtisodiy o‘lchov: . Bu o‘lchov ikki nuqtai nazarga bo‘linadi: ǦǡǦovqat bilan ta’minlash va sog‘liq bilan bog‘liq hayot; Ǧiqtisodiy o‘sish, barqaror sanoatlashtirish va innovatsiyalar bilan bog‘liq iqtisodiy va Ǥ Ijtimoiy o‘lchov: ǡ barqaror rivojlanishga e’tibor qaratadi. Bu oʻ ʻǣ Ǧ ǡ ǡ ʻ Ǣ Ǧta’lim olish va ishga joylashishda tenglik, jins va boshqa omillar. 4-rasm. Barqaror rivojlanishga ta’sir etuvchi AKT kontseptual modeli Atrof-muhit o‘lchovi:Bu barqarorlikni ta’minlash uchun atrofǦ asosiy resurslarini boshqarish bilan bog‘liq. Bu o‘lchov ikki nuqtai nazarga bo‘linadi: Ǧresurslar, jumladan, suv, toza energiya, mas’uliyatli ishlab chiqarish va iste’mol;

Volume 1, Issue 2 June 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz ǦǡǤ 68 Barqaror rivojlanishni ikki tomonlama munosabatlar shaklida ko‘rib chiqiladi [11]. AKT aylantiradi. Shuningdek, AKT barqaror rivojlanish ustunlaridan biriga ta’sir ko‘rsatishi mumkin Ǥ ǡ mamlakat uchun Barqaror rivojlanishga erishishda AKT iqtisodiy o‘sishga katta ta’sir ko‘rsatadi va barqaror rivojlanish ustunlari o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik mavjudligini aks ettiradi. Iqtisodiy o‘sish AKTning atrofǦmuhit ko‘rsatkichlariga yoki inson rivojlanishiga ta’sirida vositachilik Ǥǡ ta’sirini ko‘rsatuvchi kontseptual model tasvirlangan (4ǦȌǤ bir ustunining AKT ning barqaror rivojlanishning boshqa ustunlari bilan ta’siri bo‘yicha ǣ ͶǣAKTdan foydalanish darajasi va mamlakatning iqtisodiy o‘sishi o‘rtasidagi bog‘liqlik Ǧmuhit ko‘rsatkichlari yoki inson rivojlanishi bilan bog‘liq; ͷǣtaraqqiyoti o‘rtasidagi bog‘liqlik vositachilik qiladi yoki mamlakatning ekologik ko‘rsatkichlari yoki iqtisodiy o‘sishga olib Ǣ ǣǦmuhit ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi bog‘liqlik mamlakatning iqtisodiy o‘sishi yoki inson rivojlanishi bilan bog‘liq hisoblanadi. Xulosa ǡ Ǥǡ ularning umumiy asosi sifatida yangi biznes modellarini keltirib chiqaradi. Xususan, sun’iy intellekt (AI) va uning atrofidagi raqamli texnologiyalar, masalan, katta ma’lumotlar, blokcheyn, bulut, virtual va to‘ldirilgan reallik va boshqalar jamiyatimizni ǡ to‘rtinchi sanoat deb ataladigan hozirgi davrda o‘zgartirishga turtki bermoqda. Aslini olganda, ushbu texnologiyalar global miqyosda o‘zgarishlar uchun ijtimoiy va iqtisodiy dastak sifatida Ǥ

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2024 Volume 1, Issue 2 Adabiyotlar 1. Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development, UN Gen. Assembly, New York, NY, USA, 2015. 2. “A life of dignity for all: Accelerating progress towards the millennium development goals and advancing the united nations development agenda beyond 2015,” UN Gen. Assembly, New York, NY, USA, Rep. A/68/202, 2013. 3. J. D. Sachs, “From millennium development goals to sustainable development goals,” Lancet, vol. 379, no. 9832, pp. 2206–2211, 2012. 4. Rouse, M. (2005). ICT (information and communications technology, or technologies). Retrieved March 21, 2017, from http://searchcio.techtarget.com/definition/ICT-informationand-communications-technologyor-technologies. 5. Souter, D., MacLean, D., Okoh, B., & Creech, H. (2010). ICTs, the Internet and Sustainable Development: Towards a new paradigm. International Institute for Sustainable Development, 1–39. 6. Http://gesi.org. (2008). The contribution the ICT industry can make to sustainable development. Retrieved January 23, 2017, from http://gesi.org/report/detail/the-contribution-the-ictindustry-can-make-tosustainable-development. 7. Hilty, L. M., & Hercheui, M. D. (2014). ICT and Sustainable Development. Retrieved February 2, 2017, from https://hal.inria.fr/hal-01054793/document. 8. Hilty, L., & Aebischer, B. (2015). ICT Innovations for Sustainability. London: Springer. 9. Vinuesa R, Azizpour H, Leite I, Balaam M, Dignum V, Domisch S, Fellander A, Langhans SD, Tegmark M, Nerini FF (2020) ¨The role of artificial intelligence in achieving the sustainable development goals. Nat Commun 11(1):1–10. 10. Wu J, Guo S, Huang H, Liu W, Xiang Y (2018) Information and communications technologies for sustainable development goals: State-of-the-art, needs and perspectives. IEEE Communications Surveys Tutorials 20(3):2389–2406. 11. Hosseini, H., & Kaneko, S. 2012. “Causality between pillars of sustainable development: Global stylized facts or regional phenomena?”. Ecological Indicators, 14(1), 197–201. 69

Volume 1, Issue 2 June 2024 70 Mualliflar Raxmatilla G‘aybullayev Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar kafedrasi, “University of Management and Future Technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston; roma_xalif@mail.ru Management and Future Technologies journal.umft.uz O‘ZBEKISTON AVTOMOBIL LARINING DAVLAT RAQAMINI TANIB OLISH ALGORITMI ISHLAB CHIQISH A nnotatsiya: Ushbu maqolada avtomashina raqamlarini avtomatik aniqlash (RAA), avtrotransport vositalarining tasvirini oladigan ommaviy kuzatuv tizimi va ularning litsenziya raqamini taniydigan dastur haqida so‘z boradi. Maqsad - loyihalash tomonidan samarali avtomatik avtotransport vositasini identifikatsiya qilish tizimini ishlab chiqish hamda uni amaliyotga joriy qilinishidir. Bunda biz bir nechta mustaqil tadqiqotlar olib bordik va ushbu loyiha uchun O‘zbekiston avtomobil raqamidan foydalandik. Kalit so‘zlar: RAA, Lokalizatsiya, Segmentatsiya, Sun’iy Neyron Tarmoq, belgilarni optik aniqlash. Copyright: © 2024 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/).

Management and Future Technologies journal.umft.uz DEVELOPMENT OF AN ALGORITHM FOR LICENSE NUMBER RECOGNITION OF UZBEKISTAN CARS June 2024 Volume 1, Issue 2 71 Authors Rakhmatilla Gaybullayev Department of Communication and Digital Technologies, University of Management and Future Technologies, Tashkent, 100208, Uzbekistan; roma_xalif@mail.ru A bstract: This paper discusses automatic license plate recognition (RAA), a public tracking system that captures images of vehicles and software that recognizes their license plates. The goal is to design and implement an effective automatic vehicle identification system. In doing so, we conducted several independent studies and used the Uzbekistan license plate for this project. Key words: RAA, Localization, Segmentation, Artificial Neural Network, optical character recognition. Copyright: © 2024 by the authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/ by/4.0/).

Volume 1, Issue 2 72 June 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Kirish aniqlash (RAA)[1] haqiqiy tizim bo‘lib, belgilarni optik aniqlashda o‘rnatilgan dasturdir. Transport vositalaridagi davlat raqamlarini o‘qish uchun ularning rasmli formatlaridan foydalangan holda uniyo‘l rioya qilish kameralar orqali amalga oshirilgan. O‘zbekistonda YPXti tomonidan elektron usul sifatida ishnining aniq va tezligini ta’minlash, shuningdek yo‘llardagi qoidabuzarliklar sodir etilganda qo‘llanilgan pul mablag‘larining ham osongina yig‘ilishini maqsad qiladi. Ammo bu tizimning chegaralangan tomoni shunda ediki, ǡ am belgisi chegarasi, raqam belgisi o‘lchami va Ǥ Masalaning oʻrganilganlik darajasi.Bu tizim xorij tajribasida yuzaga kelgan bo‘lishiga ǡ Ǥ borada sun’iy intellekt va loyihani mamlakatimiz imkoniyatlari asosida o‘rganib Ǥ ǡ Ǥ Ishlab chiqilgan tizimning mohiyati O‘zbekistonda raqam belgilarida RAA qilishda raqamlar va harflardan foydalanilgan va ǤǤǡ belgilar o‘lchami va joylashuvi bo‘yicha plitalar raqam belgisi kiritilgan.[2],[3]O‘zbekistonda ȋͳǦrasm) bo‘lishi uchun ǣͳǤǡʹǤ ǡ͵ǤǡͶǤ ǡͷǤǤ 1-rasm. Davlat raqami na’munasi RAA tizimining algoritmida quyidagi bosqichlar inobatga olinadi: ͳǦǣǡǡ ǡǤ ǤȋʹǦȌ ʹǦǣ Ǥ raqamining teksturaviy xususiyatlarini birlashtirgan va ichida o‘ziga xos shakllarga sezgir morfologik operatsiya yaxshi chegara qiymatiga ega bo‘lgan tasvirni kiritiladi shu asosida davlat raqami joylanib tegishli ma’lumotlar chiqib keladi. Lokalizatsiyalashda esa mamlakatning mavjud statistik ba’zasiǤ

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2024 Volume 1, Issue 2 73 2-rasm. Ǥ ͵Ǧǣ Ǥ segmentatsiya jarayoni litsenziya o‘rtasida Ǥ Ǧrni segmentlashdir. Har bir belgi yuborilishi mumkin bo‘lgan Ǥ ͶǦǣ adi. Ko‘pchilik kabi raqamlarni aniqlash algoritmlari bitta Ǥ Ammo bu tizimning ham o‘ziga xos muammolari ko‘zga tashlanib qolgan edi. ǡ script, o‘lcham hamda ranglar va raqamlardagimutanosiblik yo‘q edi. Ba’zi hollarda, boshqa raqam belgisiga kiruvchi bezaklar mavjud bo‘lib qolgan. Shunday bo‘lishiga qaramay, tizim O‘zbekiston raqamlaǤ ham faqat qo‘lda yozish tizimlari va RAA ishlatiladi.RAA tizimi O‘zbekistonda tijorat maqsadida amalga oshirilmagan. Uning asosiy maqsadi loyiha sifatida amalda sinab ko‘rishdan iborat bo‘lgan. Biz ham Ǥ Avtomobil raqamini tasvirga olish Bu jarayonda tizim amaliyoti yo‘lga qo‘yilishi mumkin bo‘lgan joylarga kuzatuv kameralarini o‘rnatish lozim. Bu har qanday ko‘rishga asoslangan tizimlarning birinchi Ǥ Tasvirni qo‘lga kiritgandan so‘ngȋ͵ǦȌǤ ȏͶȐǤ Ǥ ͳǦǣ Ǥ ʹǦǣ ǡǤ

Volume 1, Issue 2 74 June 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz ͵ǦǣJarayonga qadar kulrang rangga aylantirilgandan so‘ng tasvirni ko‘rsatish. Ǥ ȋͶǦȌǤ moslashtirilgan. Bu usul bizning dasturimizga nisbatan ko‘proq mos keladi. Bu singari tasvirlarni aniqlashda Niblack usuli kabi boshqa adaptiv binarizatsiyadan o‘tkaziladi. ͶǦǣ Binarizatsiyadan so‘ng o‘z ichiga olgan ba Ǥ ȋ͵ͲȌ Ǥ ͷǦǣ ǡ (yuqoridan pastga va chapdan o‘ngga) bog‘langan piksel hududlarini aniqlanadi. Ǧǣ ǡ komponentga tartibda maxsus yorliq beriladi va turli bog‘langan komponentlar farqlanadi ȋͷǦȌǤ Ǧǣ Har bir belgi o‘lchamini oldingi bosqichdan o‘zgartiriladi.Foydalanish uchun Ǥ ͺǦǣTasvir hududlarining xususiyatlarini chizmachilik orqali o‘lchash uchun alohida ȋǦȌǤ Raqamli plita yoki lokalizatsiya Ǥ algoritmi, Furye domenni filtrlash va rangli tasvirni qayta ishlash bularga misol bo‘lǤ algoritmlar raqam belgilari o‘zbek tatqiqotchiligi uchun qoniqarli ishlamaydi.Har bir Ǥ 1. Plastinkaning o‘lchami: plastinka har xil o‘lchamda bo‘lishi mumkin . 2. Plastinkaning joylashuvi: plastinka har qanday joyda joylashgan bo‘lishi mumkin. 3. Plastinkaning foni: Plastinkaning foni har xil bo‘lishi mumkin.Ranglari va raqamlar ǤǤǡ qaraganda turli fonga ega bo‘lishi mumkin. 4.Vint: Plastinkada vint bo‘lishi mumkin va bunda plastinka turli xil xarakter sifatida qaraladi.Navbatdagi bosqich median filtrlash va bog‘langan komponentlar hisoblanadi. Bog‘langan komponentlar yorlig‘i tasvirni skanerlaydi vao‘z piksellarini piksel ulanishiga asoslangan komponentlarga guruhlaydi.Ya’ni ulangan komponentdagi barcha piksellar o‘xshash bo‘ladi. Piksel intensivligi xususiyatlar va qaysidir ma’noda birǦ lan bog‘liq bo‘ladi. Shundan keyin biz kiritgan raqam standart holga keltiriladi. Davlat raqamini belgilarini segmentlashtirish aniqlash modullari o‘rtasida ko‘prik vazif Ǥ yuboriladi. Tanib olish uchun esa modul alohida bo‘ladi. Davlat raqami mahalliylashtirilgach r olishga kirishamiz. Yuqorida aytib o‘tilganidek, davlat raqami mavjud yuqori intensivlikdagi o‘zgaruvchan hududlar mavjud. Bu uchun belgilar segmentatsiyasi asos bo‘ladi. Kuzatishlarimiz natijasida biz raqamlarning oq yoki qora ranglarda tanlanganini va

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2024 Volume 1, Issue 2 Ǥ 75 o‘ringa ega hisoblanadi. U obyektlarni aniqlash uchun ham ishlatilishi mumkin.Odatda yuzni irni qayta ishlashda keng qo‘llanilib kelinmoqda. U yana ikki qismga bo‘linadi: xususiyatga asoslangan moslashuv va shablonga asoslangan moslashtirish. Xususiyatga asoslangan yondashuv shablon tasviri kuchli xususiyatlarga ega bo‘lsa foydaliroq bo‘ladi. StͺͷΨnatijaga ga erishish uchun xususiyatni ajratib olish usuli qo‘llaniladi. Segmentatsiyadan so‘ng olingan rasm kulrang rangli tasvir hosil bo‘ladi. O‘qitish uchun ishlatiladigan dastlabki ishlov berish bosqichlarini amalga oshirish yetarli bo‘Ǥ Ȍ Ȍ Ȍ Ȍ 3-rasmǤȌǡȌǡ ȌǡȌ Xulosa –“Otsu usullari” yordamida amalga oshirildi va mos ravishda “Xususiyatlarga asoslangan mahalliylashtirish usullari”dan foydalanildi. Bu tanlangan keng o‘zgarishlar binarizatsiya Ǥlgilar segmentatsiyasida yangi “Tasvir qaychi” algoritmidan Ǥ Ǥ

Volume 1, Issue 2 76 June 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz uchun “Shablonlarni moslashtirish”dan foydalanildi. Algoritm natijasida umumiy aniqlik 80% ashkil qildi. O‘ylaymizki, taklif qilingan bu dastur yaqin orada yurtimiz RAA tizimida Ǥ Adabiyotlar 1. Pratamesh Kulkarni; Ashish Xatri; Prateek Banga va Kushal Shoh.“Raqamni avtomatik aniqlash (RAA),” R ǤͳͻǡʹͲͲͻǤ 2. A Roy va D.P Ghoshal, “Raqamlarni aniqlash takomillashtirilgan segmentatsiyadan foydalangan holda turli mamlakatlar” 2Ǧda Rivojlanayotgan tendentsiyalar va ilovalar bo‘yicha ȋȌǤʹͲͳͳǡͳǦͷǦǤ ͵ǤǤ ǢǤǤ ǢǤǤǤǡ̶ litsenziyasini tan olish tizimiga yangi yondashuv", Xalqaro ilg‘or muhandislik fanlari jurnali va ǢǤǡo‘q. 1, 10ǦͳͶǦǡʹͲͳͳǤ 4. H. Erdinc Kocer va K. Kursat Chevik. “Sun’iy neyron tarmoqlari avtomobil raqamini aniqlashga asoslangan” Ǥ͵ǡͳͲ͵͵ǦͳͲ͵ǦǡʹͲͳͳǤ 5. Ying Wen va boshqalar, “Lisenziyani aniqlash algoritmi qo‘llaniladi Intellektual transport tizimiga” IEEE Transactions of Intelligent Transport tizimlari, 1ǦͳǦǡʹͲͳͳǤ 6. Chirag Patel, Dipti Shah, Atul Patel, “Avtomatik raqam belgisini tanib olish tizimi”.IJOC ʹͲͳ͵Ǥ

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2024 Volume 1, Issue 2 Adabiyotlar 1. Pratamesh Kulkarni; Ashish Xatri; Prateek Banga va Kushal Shoh.“Raqamni avtomatik aniqlash (RAA),” RADIOELEKTRONIKA. 19 th Xalqaro konferensiya, 2009 yil. 2. A Roy va D.P Ghoshal, “Raqamlarni aniqlash takomillashtirilgan segmentatsiyadan foydalangan holda turli mamlakatlar” 2-da Rivojlanayotgan tendentsiyalar va ilovalar bo‘yicha milliy konferentsiya Kompyuter fanlari (NCETACS). 2011, 1-5-betlar. 3. Ch.Jaya Lakshmi; Dr.A.Jhansi Rani; Dr.K.Sri Ramakrishna va M. KantiKiran, “Hindiston litsenziyasini tan olish tizimiga yangi yondashuv”, Xalqaro ilg‘or muhandislik fanlari jurnali va Texnologiyalar; jild. 6, yo‘q. 1, 10-14-betlar, 2011 yil. 4. H. Erdinc Kocer va K. Kursat Chevik. “Sun’iy neyron tarmoqlari avtomobil raqamini aniqlashga asoslangan” Procedia Computer Science. jild 3, 1033-1037-betlar, 2011 yil. 5. Ying Wen va boshqalar, “Lisenziyani aniqlash algoritmi qo‘llaniladi Intellektual transport tizimiga” IEEE Transactions of Intelligent Transport tizimlari, 1-16-betlar, 2011 yil. 6. Chirag Patel, Dipti Shah, Atul Patel, “Avtomatik raqam belgisini tanib olish tizimi”.IJOCA 2013 yil may. 77

Volume 1, Issue 2 June 2024 78 Mualliflar Zafarjon G’ayratov Telekommunikatsiya injiniringi kafedrasi, Muhammad alXorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali, Samarqand, O‘zbekiston; zafargayratov94@gmail.com Mirjalol Najmiyev Telekommunikatsiya injiniringi kafedrasi, Muhammad alXorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali, Samarqand, O‘zbekiston; najmiyevmirjalol4@gmail.com Sevinch Umurzokova Telekommunikatsiya injiniringi kafedrasi, Muhammad alXorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali, Samarqand, O‘zbekiston; *Mas’ul: zafargayratov94@gmail. com Copyright: © 2024 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/). Management and Future Technologies journal.umft.uz RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR: ASOSIY TUSHUNCHALAR, ZAMONAVIY DUNYOGA TA’SIRI VA MISOLLAR A nnotatsiya: Maqolada raqamli texnologiyalar ning asosiy tushunchalari, ularning zamonaviy dunyoga ta’siri va misollar ko‘rsatiladi. Raqamli texnologiyalar, ma’lumotlar va kommunikatsiya texnologiyalari, tizimlar va algoritmlar, internet, ishlab chiqarish va avtomatlashtirish, yashash muhiti va tibbiyot sohasida keng qo‘llaniladi. Maqolada, raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq asosiy tushunchalar, ularning iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy, o‘quvuslubiy va boshqa sohalardagi ta’sirini tahlil qilish uchun ilmiy manbalar va tadqiqotlardan foydalaniladi. Maqola zamonaviy dunyoda raqamli texnologiyalar ning o‘rnini va rolini tushuntirish maqsadida yozilgan. Kalit so‘zlar: veb-sahifa, kompyuter, sun’iy intellekt, IoT, M2M, robototexnika, aqlli muhit, dronlar va boshqariladigan uskunalar.

Management and Future Technologies journal.umft.uz DIGITAL TECHNOLOGIES: BASIC CONCEPTS, IMPACT ON THE MODERN WORLD AND EXAMPLES A bstract: The article presents the main concepts of digital technologies, their impact on the modern world and examples. Widely used in digital technology, information and communication technology, systems and algorithms, internet, manufacturing and automation, environment and medicine. The article uses scientific sources and studies to analyze the main concepts related to digital technologies, their impact in economic, social, spiritual, educational and other fields. The article was written in order to explain the place and role of digital technologies in the modern world. Keywords: web, computer, artificial intelligence, IoT, M2M, robotics, smart environment, drones and manned equipment. June 2024 Volume 1, Issue 2 79 Authors Zafarjon Gayratov Department of Telecommunication Engineering, Samarkand Branch of Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad al-Khorazmi, Samarkand, Uzbekistan; zafargayratov94@gmail.com Mirjalol Najmiyev Department of Telecommunication Engineering, Samarkand Branch of Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad al-Khorazmi, Samarkand, Uzbekistan; najmiyevmirjalol4@gmail.com Sevinch Umurzokova Department of Telecommunication Engineering, Samarkand Branch of Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad al-Khorazmi, Samarkand, Uzbekistan; *Correspondence: zafargayratov94@ gmail.com Copyright: © 2024 by the authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/ by/4.0/).

Volume 1, Issue 2 80 June 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Kirish ǡ ̵Ǥ̵ǡǡ̵ Ǥ ǡ ǡ ǡ ma’lumotlarni kashf qilish, oʻrganish va ularg Ǥ ̵ǡǡ̵ǡǡǡ̵Ǧ ̵Ǥǡ ǡ̵̵̵ ȏͳȐǤ ̵ ǡ ̵ ̵ Ǥ Ǧǡ ǡ ǡ ǡ ǡ ǡ ̵ ǡ ǡ ȏʹȐǤ ǦǤ ̵ Ǧ ǤǦ ̵ ̵ Ǥ ǡ televizorda sodir boʻlayotgan har bir koʻrsatuvni vebǦsayt orqali koʻrishingiz va chipta sotib Ǥ Ǥ ǡǡ ̵Ǥ ̵ ̵ Ǥ ̵ ǡ̵ǡ Ǥ Asosiy qism Ǥ ̵Ǥ Ǥǡ ǡ ̵ ̵Ǥǡ ̵ ǡ ȏ͵ȐǤ Sun’iy intelekt. ̵ ȋ Ȍ ̵ǡ Ǥ ̵ǡ ǡ ̵ ̶̵̶ ̶ ̶ Ǥ Ǥ ̵ ̵ȏͶȐǤ ȋ ȌǤ ȋ Ȍǡ Ǥ ǡ̵ȋǡǡǡ Ȍ̵̵ǡ̵ ̵Ǥ ǡ ̵ ̵ ǡ ̵ ̵ ǡ Ǥ ǡ̵̵̵ǡ