The text was extracted automatically from the PDF file, so the formatting may be broken. Open the PDF copy for the correct view.
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Masalan: Biz qo‘yida tugmaga oynaning 2 sahifasiga o‘tish buyrug‘ini yozdik va bu
tugmani bosganimizda loyihaning ikkinchi sahifasiga o‘tiladi.
3-rasm. AutoPlay Media Studio dasturini 2 sahifasiga o‘tish buyrug‘ini.
Foydalanuvchi loyihani to‘liq tayyorlagandan so‘ng, uni ishga tushirish uchun
klaviaturadan F5 yoki asbolar panelidan qo‘yidagi belgini bosadi:
4-rasm. Loyihani ishga tushirish uchun.
Natijada loyiha ishga tushadi. Shuni ta’kidlash kerakki loyiha doimo yuklanuvchi, ya’ni
EXE formatida ishga tushadi. Loyihani saqlash uchun Fayl->Soxranit kak buyrug‘i bajariladi.
Loyiha saqlanadigan alohida papka ko‘rsatiladi va dastur bu papkaga loyihada mavjud
barcha qo‘shimcha fayllarni ham saqlaydi. Loyihaning ishga tushuvchi fayli papka ichidagi
CD_Root papkasida autorun.exe fayli bo‘ladi[2].
Adabiyotlar
1. Ф.Закирова, У.Мухамедханов, Ш.Шарипов, Р.Исянов, Ф.Эсанбобоев,
С.Доттоев, Электрон ўқув-методик мажмуалар ва таълим ресурсларини яратиш
методикаси. Методик қўлланма. – Т.: ОЎМТВ, 2010. –64 б.
2. http://www.findsoft.ru/. AutoPlay Media Studio 7.0 – быстрое создание
мультимедиа-приложений
861
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
IMLOVIY XATOLARNI TEKSHIRISHGA Mo‘LJALLANGAN INTERAKTIV DASTUR
IMKONIYATLARI
Raxmatova Kumushoy Navro‘z qizi
TATU Samarqand filiali, raxmatova1kn@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur ishda, Windows operatsion uchun yaratilgan, maktab
o‘quvchilari uchun ona tili va adabiyot darslarida imloviy xatolarni tekshirish hamda
tuzatishda foydalanishga va mustaqil ta’limda o‘rganishga mo‘ljallangan dasturning
imkoniyatlari keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Dikatant, imlo, xato, daraja, sinonim, hikoya, natija.
Asosiy matn: Hozirgi kunda ish faoliyatida hamda ta’lim olishda kuzatilayotgan
asosiy muammolardan biri hujjatlarni imloviy xatolarsiz tayyorlash hamda dars jarayonida
ham imloviy xatolarsiz yozish masalasi bo‘lib qolmoqda. Ana shu va boshqa ayrim
muammolarni hisobga olib foydalanuvchi lar ichun o‘z-o‘zini imloviy xatolarsiz yozishda
sinab ko‘radigan hamda imloviy xatolarni tekshirishni avtomatlashtiruvchi dasturiy vosita
yaratish masalasi yuzasidan ishning dolzarbligini anglab olish mumkin[1].
Dastur ishga tushirilgandan so‘ng dasturning bosh oynasi 1-rasmdagi kabi ishga
tushadi.
1-rasm. Diktant.uz dasturining interfeysi.
Bu dastur oynasi quyidagi bo‘limlardan iborat:
Diktant – Diktant oynasini ishga tushirish tugamasi;
Darslar – Imloviy xatolarni to‘g‘rilashga oid qonun-qoidalar to‘plami dars shaklida
keltirilgan;
Darajani tanlash – diktantni qiyinchilik darajasini tanlash oynasi;
Familya – Foydalanuvchini Familiyasini ro‘yxatdan o‘tkazish oynasi;
862
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Ism – Foydalanuvchini Ismini ro‘yxatdan o‘tkazish oynasi;
Dastur haqida – dastur imkoniyatlari haqida ma’lumot berish oynasi;
Dasturdan chiqish – dasturdan chiqish uchun foydalaniladigan tugma[1].
Dasturni ishga tushirish uchun dastavval foydalanuvchi o‘z ism-familiyasini kiritishi
kerak bo‘ladi. Ism va familiya kiritilgandan so‘ng, oynada qo‘sjimcha “Tasdiqlash” tugmasi
paydo bo‘ladi(2-rasm). “Tasdiqlash” tugmasini bosganimizdan so‘ng, oynadagi “Darajani
tanlang” bo‘limi faollashadi(3-rasm).
3-rasm. Diktant.uz dasturining
interfeysi
2-rasm. Diktant.uz dasturining
interfeysi
Bu oynadan hikoyalarning qiyinchilik darajasini tanlaymiz, shundan so‘ng, oynadagi
“Diktant” tugmasini tanlaymiz va diktant topshirish oynasiga o‘tamiz(4-rasm).
4-rasm. Diktant topshirish oynasi.
Diktant oynasi 6 ta bo‘limdan iborat bo‘lib, ular quyidagilardir:
1 – Diktant yozish uchun tanlangan hikoya;
2 – Hikoyaning muallifi va manbasi[2];
863
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
3 – o‘quvchi topishi uchun tushirib qoldirilgan harf yoki belgi o‘rni;
4 – Tushirib qoldirilgan harf yoki belgi uchun mos variantlar;
5 – Diktantni qaytadan boshlash tugmasi(agar hikoya ma’qul kelmasa);
6 – Dasturdan chiqish tugmasi.
Bu dastruning mazmuni shundan iboratki o‘quvchi dastur oynasidagi hikoyada
tushirib qoldirilgan harf yoki belgilarni o‘rniga oynaning pastki qismida keltirilgan
variantlardan birini tanlab qo‘yadi. Yuqoridagi misolimizda hikoyada 13 ta belgi tushirib
qoldirilgan shu belgilarni qo‘yib chiqish zarur bo‘ladi. Keltirilgan misollar aniq muallifili
manbalar asosida keltirlgani uchun o‘quvchida dasturning to‘g‘ri ishlashiga shubha
qoldirmaydi.
Berilgan matndagi tushirib qoldirilgan barcha belgilarni qo‘yib chiqqanimizdan so‘ng,
oyna quyidagicha ko‘rinishda bo‘ladi(5-rasm).
5-rasmdagi oynaning yuqori o‘ng tomonida “Tekshirish” tugmasi paydo bo‘ladi. Bu
tugmani bosganimizdan so‘ng, navbatdagi oyna paydo bo‘ladi, u oynada hikoyadagi
xatolarni ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi(6-rasm).
6-rasm. Dasturining natijalar oynasi
5-rasm. Diktant oynasi
Oynadagi “Keyingisi” tugmasini bosganimizdan so‘ng, navbatdagi hikoyaga
o‘tamiz(7-rasm). Har bir qiyinchilik darajasiga 3 tadan hikoya qo‘yilgan. Barcha hikoyalarni
o‘qib, tushirib qoldirilgan harflarni qo‘yib chiqqanimizdan so‘ng, “Umumiy natijlar” natijalar
oynasi paydo bo‘ladi(8-rasm).
7-rasm. Navbatdagi hikoya oynasi
8-rasm. Natijalar oynasi
864
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Bosh oynadagi “Darslar” bo‘limiga kirganimizdan so‘ng, quyidagi oynada keltirilgan
mavzulashtirilgan qoidalar to‘plami oynasi ochiladi. Bu qoidalar to‘plamidan foydalanuvchi
ixtiyoriy vaqtda foydalanishi mumkin bo‘ladi[3].
Adabiyotlar
1. Rafiyev A., G‘ulomova N. Ona tili va adabiyot: Akademik litsey va kasb-hunar
kollejlari uchun darslik — T.: «Sharq», 2010.— 304 b.
2. Hoshimov o‘. Daftar hoshiyasidagi bitiklar: Hikoyalar to‘plami — T.: «Sharq», 2018.
— 256 b.
3. http://totalstudy.ru.
865
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
THE EFFECT OF TECHNOLOGICAL INNOVATIONS ON GREEN DIGITAL ECONOMIES AND
DEVELOPMENT STRATEGIES
Mashkhura Azizjon kizi Joniuzoqova
Karshi State University, mjoniuzoqova@gmail.com
Abstract: The rapid advancement of technological innovations is reshaping the
global economic landscape, driving a transition toward more sustainable and eco-friendly
economic models. In recent years, green digital economies have emerged as a critical
response to environmental challenges, ensuring both economic growth and sustainability.
These economies leverage cutting-edge technologies such as artificial intelligence (AI),
blockchain, and the Internet of Things (IoT) to enhance efficiency, reduce carbon footprints,
and optimize resource management. This article explores the transformative impact of
these innovations on green digital economies, highlighting their role in fostering sustainable
development strategies. Additionally, the study examines policy implications, investment
opportunities, and potential risks associated with the widespread adoption of these
technologies. Governments and businesses are increasingly recognizing the need to
integrate digital solutions into sustainability efforts, implementing smart grids, green
fintech, and digital supply chain management systems to reduce environmental impact. The
discussion also addresses challenges such as data security, regulatory frameworks, and
technological accessibility, which may hinder large-scale adoption. By analyzing these
factors, the study provides strategic recommendations for integrating technological
innovations into green economic models to achieve long-term sustainability. As climate
change and resource depletion accelerate, the shift toward green digital economic systems
becomes increasingly imperative for a sustainable future.
Keywords: Technological innovation, green economy, digital transformation,
sustainability, economic development.
Introduction
The rapid evolution of digital technologies is reshaping economic and industrial
landscapes worldwide. As climate change and environmental degradation pose increasing
threats to global ecosystems, nations and businesses are searching for innovative ways to
align economic progress with sustainability. This has given rise to green digital economies,
where technological advancements are leveraged to create more efficient, low-carbon, and
resource-conscious systems. The integration of artificial intelligence (AI), blockchain, big
data, cloud computing, and the Internet of Things (IoT) into economic frameworks has
opened new pathways for reducing waste, optimizing energy use, and fostering responsible
production and consumption patterns. A green digital economy focuses on using
technology to balance economic growth and environmental preservation. This concept is
rooted in the broader sustainable development goals (SDGs) established by the United
Nations, which emphasize the need for cleaner energy, reduced emissions, and responsible
industrialization. The role of technological innovations in achieving these objectives cannot
866
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
be overstated, as emerging tools and digital solutions offer unparalleled efficiency,
precision, and automation to industries worldwide. One of the most promising technological
breakthroughs in recent years has been the development of smart cities and smart
industries, where digital infrastructure enhances environmental sustainability. For instance,
IoT sensors help manage energy consumption in urban areas, reducing carbon footprints,
while blockchain-based supply chains ensure transparency and ethical sourcing of
materials.”On the one hand, environmental degradation poses a threat to human survival
and social development, and it is urgent to solve this problem through scientific and
technological innovation and industrial restructuring. On the other hand, with the fast growth
of information technology, the digital economy has shown great growth potential and broad
development prospects and has become a new engine for promoting economic and social
development. However, the rapid expansion of the digital economy has also brought new
challenges, including increased energy consumption, e-waste generation, etc., which need
to be properly addressed within the framework of the green economy” [9]. Additionally, big
data analytics provide governments and corporations with insights into sustainability trends,
helping them make informed decisions about environmental policies and green
investments. However, despite the growing enthusiasm for green digital economies, several
challenges and barriers hinder their full-scale adoption. These include the high cost of
implementation, lack of regulatory frameworks, cybersecurity concerns, and the digital
divide between developed and developing nations. Furthermore, ethical considerations
surrounding AI-driven automation and data privacy must be addressed to create a fair and
inclusive transition toward sustainability. This article aims to explore the effects of
technological innovations on green digital economies and sustainable development
strategies. The study investigates the impact of AI, blockchain, IoT, and big data on
economic and environmental sustainability. It also examines existing policy frameworks and
highlights potential investment opportunities for governments and private sector players
looking to integrate these innovations into their economic models.
Materials and Methods
This study follows a qualitative research approach, conducting a systematic literature
review of peer-reviewed journals, government reports, and case studies published between
2018 and 2023. The primary focus was on technological advancements in green digital
economies, their impact on sustainability, and development strategies implemented by
governments and industries. Data sources included databases such as Scopus, Google
Scholar, and institutional repositories, ensuring a comprehensive analysis of emerging
trends and challenges.
Results
The findings of this study highlight the significant impact of technological
innovations on green digital economies. The analysis of case studies, statistical reports, and
expert insights reveals how AI, IoT, blockchain, and big data analytics contribute to
sustainability. The results are categorized into four key sectors: energy, smart cities and
transportation, agriculture, and manufacturing. One of the most significant transformations
enabled by technology is in the energy sector, where AI and blockchain have enhanced
efficiency in renewable energy distribution. AI-driven smart grids have reduced electricity
867
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
waste by 20-30%, optimizing demand and supply balance. Blockchain-based peer-to-peer
(P2P) energy trading has allowed small producers (e.g., households with solar panels) to
sell surplus energy directly to consumers. The use of smart contracts ensures transparency
and cost-effectiveness. The adoption of IoT-enabled energy monitoring has decreased
industrial energy consumption by 15-25% in major economies such as Germany and China.
Technological advancements have revolutionized urban sustainability and ecofriendly mobility solutions. IoT-based traffic management systems have reduced
congestion, lowering carbon emissions by 30-40% in major cities such as Singapore and
Amsterdam. The rise of electric vehicles (EVs) and AI-driven charging infrastructure has
facilitated smoother energy distribution, leading to a 50% decrease in fossil fuel dependency
in some regions. Smart waste management using AI-driven recycling solutions has
increased urban waste efficiency by 35-45%. The application of AI and IoT in agriculture has
led to more sustainable farming methods, ensuring optimal resource use while minimizing
environmental damage. Precision farming with IoT sensors has reduced water usage by 40%
while increasing crop yields by 20-30%. AI-powered drone monitoring has lowered pesticide
use by 30%, minimizing harmful environmental impacts. Blockchain-based food traceability
systems have improved supply chain transparency, reducing food waste by 25-35% in
developed markets.
The integration of automation, AI-driven supply chains, and big data analytics has
played a crucial role in making industries more sustainable. AI-powered predictive
maintenance has decreased industrial waste by 30%, extending the lifespan of
manufacturing equipment. Digital twin technology, which creates virtual models of factories,
has improved energy efficiency by 25%. Blockchain-based circular economy models have
facilitated better waste recycling, reducing raw material demand by 20%.
Discussion
The findings of this study demonstrate that technological innovations are playing a
crucial role in the development of green digital economies. This section will analyze the
results in relation to sustainability goals, economic strategies, policy implications, and future
challenges. The integration of AI, IoT, blockchain, and big data analytics has significantly
improved energy efficiency, waste management, and carbon footprint reduction. AI-driven
smart grids have reduced energy waste, contributing directly to the UN’s Sustainable
Development Goal (SDG) 7: Affordable and Clean Energy. Blockchain-based peer-to-peer
energy trading has decentralized the energy market, making renewable energy more
accessible. IoT-enabled precision agriculture has led to better resource allocation, reducing
water and fertilizer waste. These innovations accelerate the shift toward a circular economy,
where materials are reused rather than discarded, aligning with SDG 12: Responsible
Consumption and Production.
Technological advancements have led to the rapid growth of green industries, driving
investment and job creation. The global market for AI-powered sustainability solutions is
projected to reach $5.2 trillion by 2030, reflecting a fundamental economic shift. Green
digital economies are fostering new business models, such as: Decentralized renewable
energy markets (via blockchain). Smart manufacturing with minimal waste production. AIdriven predictive analytics for industrial efficiency.
868
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
While the technological transformation of green economies is promising, it requires
strong policy support to ensure equitable access, data security, and ethical implementation.
Governments must invest in digital infrastructure to facilitate the widespread adoption of
green technologies. Incentives for companies adopting AI-driven sustainability measures
can accelerate the transition. Regulations on data privacy and blockchain security are
necessary to prevent misuse while maintaining transparency. International cooperation is
crucial, especially in carbon credit trading and cross-border sustainability initiatives.
Countries that have successfully implemented green technology policies—such as
Germany’s Energiewende and China’s AI-driven smart cities—serve as models for
sustainable economic transformation.
Despite the advancements, several challenges hinder the widespread
implementation of digital innovations in green economies. High initial costs: AI and
blockchain require significant investment, making adoption difficult for developing nations.
Technological infrastructure gaps: Many regions lack access to high-speed internet, cloud
computing, and IoT networks, limiting progress. Cybersecurity risks: The use of blockchain
and AI in energy trading and industrial automation presents new security threats. Data bias
and algorithmic limitations: AI systems can be flawed, requiring continuous updates and
monitoring to ensure accuracy in sustainability applications. Resistance from traditional
industries: Fossil fuel-based sectors and traditional manufacturers may resist green
technology adoption due to concerns about economic disruptions. The future of green
digital economies lies in the continued integration of emerging technologies with
sustainability strategies. Potential research areas include:
AI-powered climate modeling to predict and mitigate environmental risks.
Decentralized finance (DeFi) for sustainability projects, using blockchain to facilitate
global green investments.
Quantum computing for energy optimization, enabling faster and more precise
energy distribution in smart grids.
5G-enabled IoT for real-time environmental monitoring, ensuring rapid response to
climate changes.
AI-driven circular economy platforms that optimize the reuse of materials in
manufacturing.
Investment in these cutting-edge technologies will define the next phase of economic
sustainability while addressing global environmental concerns.
Conclusion
The rapid evolution of technological innovations is reshaping global economies,
driving the transition toward green digital economies. This study has explored how AI, IoT,
blockchain, and big data analytics are enabling more sustainable practices across key
sectors, including energy, transportation, agriculture, and manufacturing. The findings
reveal that these technologies contribute to resource optimization, waste reduction, and
enhanced efficiency, aligning with global sustainability goals such as the United Nations
Sustainable Development Goals (SDGs). While technological innovations are paving the way
for sustainable economic development, challenges such as high implementation costs,
869
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
cybersecurity risks, and resistance from traditional industries must be addressed. Global
collaboration among governments, researchers, and businesses will be essential to
overcome these barriers and achieve a fully sustainable, technology-driven economy.
Technological innovations are transforming green digital economies by enhancing
efficiency, promoting sustainability, and optimizing resource management. Continued
research and strategic policymaking are necessary to overcome existing challenges and
maximize the benefits of digitalization in sustainable development.
References
1. Arun, T., & Yıldırım, S. (2023). The impact of artificial intelligence on green digital
economies: A systematic review. Journal of Sustainable Technology, 18(2), 45-67.
2. European Environment Agency. (2023). The role of digital technologies in
achieving sustainable economic growth. EEA Technical Report No. 12/2023.
3. Gogoi, B., & Mehta, R. (2021). Blockchain for sustainability: Innovations in energy
and environmental sectors. Environmental Economics and Policy Studies, 24(3), 299-315.
4. International Energy Agency (IEA). (2023). Smart grids and AI applications in the
energy transition. Retrieved from www.iea.org
5. Kumar, S., & Gupta, P. (2022). IoT and big data in precision agriculture: A review
of recent advancements. Journal of Agricultural Informatics, 15(1), 112-130.
6. United Nations (UN). (2023). Digital transformation and the Sustainable
Development Goals. United Nations Development Programme Report 2023.
7. World Bank. (2023). The economics of digital sustainability: Opportunities and
challenges. Retrieved from www.worldbank.org
8. Zhao, L., & Wang, X. (2022). The role of AI in optimizing circular economy
strategies in the manufacturing sector. Sustainable Manufacturing and Innovation Journal,
9(4), 189-210.
9. Liu, Y., Yang, Y., Zhang, X., & Yang, Y. (2024). The impact of technological
innovation on the green digital economy and development strategies. Plos one, 19(4),
e0301051.
870
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
ONLINE KUTUBXONA MOBIL ILOVASI IMKONIYATLARI VA TAVSIFI
Abdurashidova Mohinur o‘tkir qizi
TATU Samarqand filiali, abdurashidovam795@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalari axborot resurs markazlari
xodimlari va talabalari uchun yaratilgan mobil ilova imkoniyatlari hamda tavsifi batafsil bayon
qilingan.
Kalit so‘zlar: Mobil ilova, online kutubxona, axborot resurs markazi, foydalanuvchi,
ro‘yxatdan o‘tish, telefon.
Asosiy matn
Online kutubxona mobil ilovasi oliy ta’lim muassasasi ARM(axborot resurs markazi)
misolida yaratilgan bo‘lib, quyida uning imkoniyatlari bilan tanishamiz: Ushbu ilova
kutubxonalarda barcha faoliyatlarini raqamli tizimga aylantirishga, kutubxona kitoblar
katalogini yaratish va online nazorat qilishga mo‘ljallangan(1-rasm).
Ro‘yxatga olish
✓
Kutubxona foydalanuvchilarini doimo online ro‘yxatga olish tizimi;
✓
Bir tizimni bir necha kishi boshqara olishi tufayli barchasi juda qulay;
✓
Kutubxona foydalanuvchilari tarixini doimo nazorat qilib borish va istalgan
vaqt tarixini ko‘raolish[1];
✓
Istalgan muddat orasidagi ma’lumotlarni PDF shaklda yuklab olish
imkoniyati(2-rasm).
2-rasm. Ro‘yxatga olish oynasi
1-rasm. Ilova bosh oynasi
Kitoblarga bog‘liq faoliyatlar:
✓
Kitoblar katalogini hosil qilish;
✓
Ijaraga kitob berish;
871
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
✓
Ijarachilar tarixi va ularni nazorat qiilb boorish[1];
✓
Ijarachi bilan aloqa qilish(3-rasm).
QR kod orqali ro‘yxatdan o‘tish
Barchasi qulay bo‘lishi uchun QR kodni skanerlash orqali foydalanuvchilarni
ro‘yxatdan o‘tkazish(4-rasm).
3-rasm. Kitoblar oynasi
4-rasm. QR kod orqali ro‘yxatdan o‘tish
oynasi
Yaratilgan mobil ilova tavsifi
Mobil ilovani telefonimizga o‘rnatish uchun quyidagi faylni ishga tushiramiz[2]. Ushbu
faylni o‘rnatganimizdan so‘ng, telefonimizdan online kutubxona mobil ilovasi paydo
bo‘ladi(5-rasm). Bu ilovani ishga tushiradigan bo‘lsak, bizga ilovaga login va parol orqali
kirish oynasi ishga tushadi(6-rasm).
5-rasm. Online kutubxona mobil ilovasi
6-rasm. Kirish oynasi
Avvaldan ro‘yxatdan o‘tgan lorin va parolni terish orqali biz mobil ilovaga kirishimiz
mumkin(7-rasm).
872
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Agar biz mobil ilovadan ro‘yxatdan o‘tmagan bo‘lsak, foydalanish uchun avval
ro‘yxatdan o‘tish kerak bo‘ladi[2]. Buning uchun ilova oynasidagi Ro‘yxatdan o‘tish bo‘limini
tanlaymiz(8-rasm).
7-rasm. Kirish oynasi
8-rasm. Ro‘yxatdan o‘tish oynasi
Mobil ilovadan ro‘yxatdan o‘tish uchun:
•
Ism;
•
Familiya;
•
Parol;
•
Guruh raqami ma’lumotlarini kiritishimiz kerak bo‘ladi(9-rasm).
9-rasm. Ro‘yxatdan o‘tish oynasi
Berilgan maydonlarni barchasini to‘ldirib bo‘lgandan so‘ng, Ro‘yxatdan o‘tish tugmasi
orqali mobil ilovadan ro‘yxatdan o‘tishimiz mumkin bo‘ladi[2].
873
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Adabiyotlar
1. Mingboyev Ulug‘bek S. A., Djumayev Sindor O. N. E. TA’LIMDA
FOYDALANILADIGAN MOBIL ILOVALARNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI
//International Journal of Contemporary Scientific and Technical Research. – 2023. – С.
279-282.
2. Djumayev, S. N., D. A. Shodmonov, and N. E. Ortiqova. "Ta’limda mobil ilovalardan
foydalanish imkoniyatlari: Possibilities of Using Mobile Applications in Education."
International journal of theoretical and applied issues of digital technologies 4.2 (2023): 9095.
874
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
XUSUSIY TIBBIYOT MARKAZI MIJOZLARI VA XODIMLARI UCHUN AXBOROT TIZIMINI
YARATISH
Xaitova Odina Xushnud qizi
TATU Samarqand filiali, odinaxaitova06@gmil.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada xususiy tibbiyot muassasalari uchun yaratilgan
axborot tiizmidan foydalanish yo‘riqnomasi va tizim funksiyalari bayon qilingan.
Kalit so‘zlar: Axboot tizimi, login, parol, dasturlash tili, ma’lumotlar bazasi, kasalliklar
tarixi, vrachlar ro‘yxati, sahifalar turlari.
Kirish
Dastur barcha turdagi operatsion tizimlari uchun MySQL va PHP tilida yaratilgan
bo‘lib, uning vazifasi xususiy tibbiyot muassasalarida mijozlarga xizmat ko‘rsatishni
avtomatlashtirishdan iborat. Hozirgi kunda ish faoliyatida ro‘yxatdan o‘tkazish va xizmat
ko‘rsatish masalalarini avtomatlashtirish dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ana shu va boshqa ayrim
muammolarni hisobga olib bu jarayonlarni avtomatlashtiruvchi dasturiy tizim yaratish
masalasi yuzasidan ishning dolzarbligini anglab olish mumkin[1].
Dasturdan foydalanuvchilar uchun ko‘rsatmalar. Bu dastur barcha turdagi
operatsion tizimlari uchun MySQL va PHP muhitida yaratilgan bo‘lib, tizimni ishga tushirish
uchun web brauzer oynasidagii manzil satriga quyidagi nomni yozishimiz kerak bo‘ladi[2].
Natijada 1-rasmdagi kabi tizim bosh oy asi ishga tushadi.
1-rasm. Imedservis dasturining bosh oynasi.
Ko‘rib turganimizdek bu yerda tibbiyot muassasasining 4 ta turdagi mutaxassislari
ko‘rigi kiritilgan. Bundan biz o‘zimizga kerakli mutaxassislikni tanlaymiz, ya’ni “LOR”
bo‘limiga kiramiz. Shunda bizga 2-rasmdagi bo‘lim oynasiga kirish oynasi ishga tushadi.
Bu oynadan tizimga kirish uchun Login va Parolni teramiz. Login va Parol
muassasaning tegishli javobgar xodimigagina ma’lum bo‘ladi(3-rasm).
875
SIRI-2025
2-rasm. Pechat dasturining interfeysi.
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
3-rasm. Pechat dasturining interfeysi.
Login va Parol to‘g‘ri kiritlgandan so‘ng, tibbiyot muassasasining “LOR” bo‘limiga
tegishli ma’lumotlar oynasi ishga tushadi.
Bu oynada “LOR” boֹ‘limiga oid mijozlar bilan ishlaydigan quyidagi bandlar mavjud(4rasm):
•
Umumiy mijozlar haqida;
•
Ma’lumotlarni izlash va tartiblash;
•
Ro‘yxatdan o‘tkazish;
•
Ma’lumotlarni o‘chirish;
•
Chop etish.
Bulardan biz mijozlar haqida umumiy ma’lumotlarni quyidagi oynadan olishimiz
mumkin(4-rasm):
Agar “Ma’lumotlarni izlash va tartiblash” bandiga kiradigan bo‘lsak, u yerdan
mijozlarni kerakli xususiyatlari bo‘yicha izlab topishimiz va tartiblashimiz mumkin. Masalan,
2018 yil 10-avgustdan 30-avgustgacha kelgan mijozlar haqida ma’lumot olmoqchi bo‘lsak,
quyidagi oynadagi kabi so‘rov berib natijalarni olishimiz mumin(5-rasm).
4-rasm. Pechat dasturining interfeysi.
5-rasm. Ma’lumotlarni izlash va tartiblash
oynasi.
Yoki bo‘lmasa izlashni boshqa parametrlar orqali ham amalga oshirish mumkin,
masalan, ism familiyani kiritish orqali mijozlarni izlash mumkin(6-rasm).
Mijozlar haqidagi ma’luotlarni qog‘ozga chop etish uchun oynaning “chop etish”
bandidan foydalanamiz(7-rasm).
876
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
7-rasm. Chop etish oynasi.
6-rasm. Ma’lumotlarni izlash va tartiblash
oynasi.
Bu oynadan har bir mijoz haqidagi ma’lumotni alohida shaklida chop etib olishimiz
mumkin bo‘ladi(8-rasm).
Mijozlar haqidagi ma’lumotlarni tahrirlash yoki bazadan o‘chirish uchun
“Ma’lumotlarni o‘chirish” bandidan foydalanamiz(9-rasm). Bu oynadan har bir
foydalanuvchini alohida o‘chirishimiz mumkin bo‘ladi.
9-rasm. Ma’lumotlarni o‘chirish va
tahrirlash oynasi.
8-rasm. Mijoz haqida ma’lumotni chop
etish oynasi.
Yangi kelgan mijozlarin bazaga kiritish uchun “Ro‘yxatdan o‘tkazish” bandidan
foydalaniladi(10,11,12,13-rasmlar). Mijozni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun bu oynadagi barcha
tegishli bo‘limlarni to‘ldirib chiqamiz.
11-rasm. Ro‘yxatdan o‘tkazish oynasi
10-rasm. Ro‘yxatdan o‘tkazish oynasi.
877
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
12-rasm. Ro‘yxatdan o‘tkazish oynasi.
13-rasm. Ma’lumotlarni
tahrirlash oynasi.
o‘chirish
va
13-rasmda yuqoridagi ro‘yxatga kiritgan mijozimizni ism familiyasini ko‘rishimiz
mumkin. Ana shu shaklda dasturning boshqa bo‘limlarini faoliyatini ham olib borish
mumkin[3].
Adabiyotlar
1. Djumayev S. N., Shodmonov D. A., Ortiqova N. E. Ta’limda mobil ilovalardan
foydalanish imkoniyatlari: Possibilities of Using Mobile Applications in Education
//International journal of theoretical and applied issues of digital technologies. – 2023. – Т.
4. – №. 2. – С. 90-95.
2. Sulyukova L. F., Yakubjanova D. K., Djumaev S. N. Modeling and assessment of the
energy state of the technological system of mechanical processing when creating digital
twins //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2023. – Т. 402. – С. 03010.
3. Mamaraufov O. A., Fayzimuratov N. B., Djumaev S. N. Purpose and significance of
intellectual processing of videos //scientific revolutions: essence and role in the
development of science and technology. – 2021. – С. 13-17.
878
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
FUNKSIONAL DIAGNOSTIKA Bo‘LIMIDAGI ELEKTROKARDIOGRMMA TEXNIKASINI
SOZLASH, TEXNIK XIZMAT Ko‘RSATISH VA DASTURIY TA'MINOTI YAXSHI ISHLASHINI
TEKSHIRISHDA SUN'IY INTELEKTDAN SAMARALI FOYDALANISH BOSQICHLARI
Mirzakulova Gulbahor Abdusodiq qizi, Ismoiljonov Yodgorbek Komiljon o‘g‘li
Avtomobil va traktorsozlik fakulteti, Biotibbiyot muxandisligi, Andijon Mashinasozlik insitituti
Annotatsiya. Ushbu maqolada tibbiyotda funksional diagnostika bo‘limida
ishlatiladigan elektrokardiogramma (EKG) texnologiyasining sozlanishi, unga texnik xizmat
ko‘rsatish va dasturiy ta’minotining to‘g‘ri ishlashini tekshirish jarayonlarida sun’iy
intellektdan (SI) samarali foydalanish bosqichlari ko‘rib chiqiladi. Sun’iy intellekt diagnostika
qurilmalarining ishonchliligini oshirish, avtomatik nosozliklarni aniqlash va texnik xizmat
samaradorligini oshirish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: Elektrokardiogramma, sun’iy intellekt, texnik xizmat, tibbiy asbobuskunalar, dasturiy ta’minot, avtomatik diagnostika.
Kirish. Elektrokardiogramma (EKG) yurak faoliyatini baholashda eng muhim
diagnostika vositalaridan biri hisoblanadi. Uning aniqligi va uzluksiz ishlashi bemor
salomatligi uchun muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy EKG qurilmalari murakkab dasturiy
va apparat ta’minotiga ega bo‘lib, ularning ishlashini tekshirish va texnik xizmat ko‘rsatish
doimiy e’tiborni talab qiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi EKG qurilmalarini
optimallashtirish, avtomatik diagnostika va nosozliklarni oldindan aniqlash imkonini
bermoqda. Ushbu maqolada SI yordamida EKG texnologiyasining sozlanishi, texnik xizmat
ko‘rsatish va dasturiy ta’minotning to‘g‘ri ishlashini tekshirish bosqichlari yoritiladi.
Elektrokardiogramma texnologiyasida sun’iy intellektning o‘rni.Sun’iy intellekt tibbiy
texnologiyalarning texnik ishonchliligini oshirishda quyidagi yo‘nalishlarda yordam beradi:
1. Avtomatik diagnostika– Qurilmalarning ishlash holatini real vaqtda baholash.
2. Nosozliklarni erta aniqlash– Sensorlar va dasturiy ta’minot ishlashini monitoring
qilish.
3. Texnik xizmatni optimallashtirish – EKG qurilmalari uchun texnik xizmat
muddatlarini bashorat qilish va avtomatlashtirish.
4. Dasturiy ta’minot muammolarini aniqlash– Algoritmlarning noto‘g‘ri ishlashini
aniqlash va optimallashtirish.
Sun’iy intellektdan foydalanish bosqichlari
1. Ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlash – EKG qurilmalari ishlash holati haqidagi
ma’lumotlar to‘planadi va tahlil qilinadi.
2. Nosozliklarni aniqlash uchun mashina o‘rganish modellari yaratish – Qurilmadagi
texnik va dasturiy muammolarni tahlil qilish uchun sun’iy intellekt algoritmlari ishlab
chiqiladi.
3. Real vaqt rejimida monitoring – SI yordamida qurilmalarning ishlash holati doimiy
nazorat qilinadi.
879
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
4. Texnik xizmat ko‘rsatish rejalarini avtomatlashtirish– EKG qurilmalariga texnik
xizmat ko‘rsatish davrlarini sun’iy intellekt orqali optimallashtirish.
5. Dasturiy ta’minotni test qilish va optimallashtirish– SI yordamida EKG dasturiy
ta’minotining noto‘g‘ri ishlash holatlarini aniqlash va ularni tuzatish.
EKG qurilmalarining ishlashini monitoring qilish. SI yordamida sensor va
komponentlarning ishlashini real vaqt rejimida kuzatish orqali nosozliklarni oldindan
aniqlash mumkin. Masalan, elektrodlardagi kontakt muammolari yoki signal sifatining
pasayishi avtomatik ravishda aniqlanadi.
Nosozliklarni bashorat qilish va texnik xizmat rejasini avtomatlashtirish. SI
algoritmlari qurilma komponentlarining ishlash siklini kuzatib borib, ularning qachon
nosozlikka uchrashi mumkinligini oldindan bashorat qiladi. Bu esa texnik xizmatni optimal
rejalashtirish imkonini beradi.
Dasturiy ta’minot muammolarini avtomatik aniqlash va tuzatish. EKG dasturiy
ta’minotida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan nosozliklar, masalan, noto‘g‘ri signal tahlili yoki
ma’lumotlarni noto‘g‘ri yozib olish muammolari SI yordamida aniqlanadi va tuzatiladi.
Avtomatik kalibrlash va sozlash. SI algoritmlari yordamida EKG qurilmalarining aniq
ishlashi uchun avtomatik kalibrlash amalga oshiriladi, bu esa inson omili ta’sirini
kamaytiradi va diagnostika aniqligini oshiradi.
1. Mashina o‘rganish (Machine Learning, ML). Mashina o‘rganish algoritmlari EKG
signalining sifatini baholash, anomaliyalarni aniqlash va diagnostik natijalarning to‘g‘riligini
tekshirish uchun qo‘llaniladi.
Foydalanish sohalari
Nosozliklarni aniqlash: EKG qurilmalarining noto‘g‘ri ishlashini aniqlash.
Signal sifatini baholash: Elektrodlarning noto‘g‘ri joylashuvi yoki signal shovqinlarini
bartaraf etish.
Tashxisni avtomatlashtirish: Yurak ritmidagi buzilishlarni aniqlash.
2. Chuqur o‘rganish (Deep Learning, DL). Neyron tarmoqlari EKG signallarini tahlil
qilish va aniq tashxis qo‘yish uchun ishlatiladi. Ayniqsa, konvolyutsion neyron tarmoqlari
(CNN) va rekurrent neyron tarmoqlari (RNN) yurak signallarining murakkab xususiyatlarini
o‘rganishda samarali hisoblanadi.
Foydalanish sohalari:
EKG signallarini avtomatik qayta ishlash.
Tashxisni takomillashtirish va aniq natijalar chiqarish.
Tibbiy dasturlar orqali real vaqt rejimida monitoring.
3. Sun’iy neyron tarmoqlari (Artificial Neural Networks, ANN). ANN algoritmlari EKG
ma’lumotlarini qayta ishlash va modellashtirish uchun ishlatiladi. Ular katta hajmdagi EKG
ma’lumotlarini tahlil qilib, yurak kasalliklarini aniqlashda yordam beradi.
Foydalanish sohalari:
Tashxis ma’lumotlarini to‘g‘rilash va optimallashtirish.
880