Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 matn ichida suitsid masalasining murakkabligini, mantiqiy va semantik paradokslarni aks ettiruvchi fragmentar va intertekstual uslublar orqali ifodalaydi [3]. Ushbu nazariy yondoshuvlar yordamida suitsid muammosini badiiy adabiyotda qayta talqin etish, insoniyat tarixidagi ichki va tashqi omillar, shaxsiy tanqid va ijtimoiy-madaniy konstruksiya jarayonlarini yaxshiroq anglash imkonini beradi. Shuningdek, bunday yondoshuvlar adabiy asarlardagi suitsid obrazlarini nafaqat psixologik holat sifatida, balki axloqiy va ijtimoiy tanqidning muhim elementi sifatida ham ko‘rsatadi. Suitsidning ijtimoiy va psixologik omillari Badiiy adabiyotda suitsid mavzusi insoniyatning ijtimoiy va psixologik holatini aks ettiruvchi murakkab konstruksiya sifatida o‘rganiladi. Bir tomondan, suitsid – bu shaxsning ichki iztiroblari, depressiya, umidsizlik va mavjudlik inqirozining ifodasidir [4]. Bunday asarlar orqali yozuvchilar insonning ruhiy zaifligi, o‘z-o‘zini yo‘qotish, va hayotga bo‘lgan umidsizlik hissiyotlarini bayon etadilar. Ikkinchi tomondan esa, suitsid ijtimoiy munosabatlar, oilaviy munosabatlar va jamiyatning axloqiy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Jamiyatning inqirozli ijtimoiy sharoitlari, iqtisodiy qiyinchiliklar, ijtimoiy izolyatsiya va madaniy noaniqlik kabi omillar shaxsning suitsidga moyilligini oshirishi mumkin [5]. Badiiy asarlar orqali ushbu ijtimoiy va psixologik omillar keng kontekstda tahlil etilib, suitsid holatini inson ruhiyatidagi murakkablik, axloqiy tanqid va ijtimoiy noaniqlik bilan bog‘liq ravishda ifodalaydi. Ushbu yondoshuv nafaqat individual tragediyani, balki butun jamiyatning ruhiy holati va madaniy identitetining shakllanish jarayonini ham aks ettiradi [6]. Badiiy adabiyotda suitsid tasviri va ramziy ifodalari Badiiy adabiyotda suitsid mavzusi ko‘plab asarlarda ramziy va konseptual yondoshuvlar orqali tasvirlanadi. Masalan, romanlarda suitsid obrazlari orqali insonning ichki iztiroblari, mavjudlik paradokslari va axloqiy tanqidlar ifodalanadi. Bu obrazlar ko‘pincha psixologik portret, ichki monologlar va metaforik tasvirlar orqali namoyon etiladi. Yozuvchilar, suitsidni inson hayotining chegara holati, o‘zligini yo‘qotish va ruhiy inqirozning yakuniy ifodasi sifatida ko‘rsatadilar [7]. Shu bilan birga, badiiy asarlar suitsidni madaniy dialog, kollektiv xotira va jamiyatning axloqiy normativlari nuqtai nazaridan ham qayta talqin qiladi. Suitsid obrazlari orqali jamiyatning ijtimoiy, madaniy va axloqiy muammolari, shaxsning ichki dunyosidagi qaramaqarshiliklar va o‘zaro munosabatlar tahlil qilinadi. Bu esa adabiy tanqid va intertekstual tahlil usullari yordamida yanada chuqurroq o‘rganiladi [8]. Bunday yondoshuvlar nafaqat suitsidning individual psixologik holatini, balki u bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy strukturaviy omillar, madaniy konstruksiya va kollektiv xotira jarayonlarini ham o‘zida mujassamlashtiradi. Shu tarzda, badiiy adabiyotda suitsid nafaqat shaxsiy tragediya sifatida, balki jamiyatning madaniy va axloqiy inqirozini aks ettiruvchi kompleks fenomen sifatida ko‘riladi. Axloqiy va madaniy tanqid: Suitsid muammosining badiiy ifodasi Axloqiy nuqtai nazardan, suitsid insoniyatning eng murakkab axloqiy tanlovlaridan biri sifatida qaraladi. Badiiy asarlarda suitsid obrazlari orqali insonning o‘z hayotini tugatish qarori, uning ichki axloqiy qarama-qarshiliklari va jamiyatdagi normativ qadriyatlar bilan bog‘liq murakkab munosabatlari ifodalanadi. Bu jarayonda adabiy asarlar insonning ichki 621

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot iztiroblari, umid va umidsizlik o‘rtasidagi noaniqliklarni hamda axloqiy qiyinchiliklarni keng kontekstda tahlil qiladi [9]. Madaniy nuqtai nazardan, suitsid masalasi jamiyatning kollektiv xotirasi, madaniy identitet va ijtimoiy normativlar shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Suitsidni ifodalovchi badiiy namunalarda jamiyatning madaniy qiyofasi, tarixiy traumaning izlari va madaniy dialogning shakllanishi aks etadi. Bu esa insoniyat tarixidagi suitsid holatlarining nafaqat shaxsiy, balki madaniy va axloqiy muammo sifatida qayta talqin qilinishini ta’minlaydi [10]. Xulosa Mazkur maqola badiiy adabiyotda suitsid (hudkushlik) muammosining ijtimoiy, psixologik va axloqiy jihatlarini kompleks tarzda tahlil etishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, suitsid nafaqat shaxsiy psixologik inqiroz, balki jamiyatning axloqiy va madaniy normativlari bilan chambarchas bog‘liq murakkab fenomen hisoblanadi. Badiiy asarlar orqali inson ruhiyatidagi iztiroblar, ichki tanqidlar, kollektiv xotira va madaniy identitetning shakllanishi keng yoritiladi. Ushbu maqola, ekzistensializm, modernizm va postmodernizm nazariyalari asosida, suitsid muammosining badiiy ifodalari va ramziy konstruksiyalarini sinchiklab tahlil qilib, global madaniy dialog va axloqiy tanqidga yangi nazar tashlashga xizmat qiladi. Adabiyotlar 1. Rahmatov, D.M. Man and War: Cultural and Psychological Approaches. – Samarqand: Sdu, 2012. – 280 p. 2. Ahmedov, G.A. Artistic and Cultural Interpretations of War // Madaniyat Ilmlari Journ., 2015, No. 4, pp. 22–35. 3. Khudoyberdiev, R.X. Man and War in Twentieth Century World Literature. – Tashkent: Universitet Nashriyati, 2018. – 350 p. 4. Ivanov, I.I. Social and Moral Aspects of Suicide in Contemporary Literature. – M.: Akademiya, 2016. – 310 p. 5. Karimova, S.K. Cultural Identity and Collective Memory in the Context of Suicide // Journal of Cultural Studies, 2017, No. 5, pp. 40–52. 622

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 BOLA o‘SISHINI RAQAMLI TAHLIL QILISH: SENSORLAR VA SMART QURILMALAR ASOSIDAGI YONDASHUVLAR Toshpo‘latova Durdona Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti pediatriya yoʻnalishi Annotatsiya: So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar tibbiyotning barcha sohalarida keng qo‘llanila boshlandi. Ayniqsa, pediatriyada bolalarning o‘sishi va rivojlanishini doimiy ravishda monitoring qilish ehtiyoji raqamli sensorlar va smart qurilmalarning joriy etilishiga olib keldi. Ushbu maqolada bolalar o‘sishini baholashda zamonaviy raqamli texnologiyalardan foydalanishning afzalliklari, yutuqlari va muammolari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Raqamli texnologiyalar, pediatriya, smart sensorlar, erta tashxis, sun’iy intellekt, mobil ilovalar, axborot almashinuvi, IoT (Internet of Things), telemeditsina, monitoring tizimlari, bolalar salomatligi, ota-ona va shifokor o‘rtasidagi hamkorlik, kasalliklarni aniqlash,rivojlanish monitoringi, pediatrik diagnostika, real vaqt monitoringi, sog‘liqni saqlash tizimi, elektron sog‘liq kartalari. Smart sensorlar va trekerlar orqali ma’lumot yig‘ish Zamonaviy pediatriyada bola salomatligini real vaqt rejimida kuzatish uchun smart texnologiyalar tobora ko‘proq qo‘llanilmoqda. Smart sensorlar va fitnes trekerlar bolalarning kundalik jismoniy faolligi, uyqu sifati, yurak urish chastotasi, tana harorati, nafas olish tezligi kabi ko‘rsatkichlarini avtomatik tarzda o‘lchab, mobil ilovalar yoki onlayn platformalar orqali tibbiy xodimlarga uzatadi. Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, aynan sensor texnologiyalar orqali kasallik belgilarini erta aniqlash va profilaktik choralarni tezda ko‘rish imkoniyati oshadi. Masalan, yurak urishidagi o‘zgarishlar yoki tana haroratining muntazam kuzatilishi infektsion kasalliklarning erta bosqichini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ayrim ilg‘or qurilmalarda quyidagi funksiyalar mavjud: Harakat trekerlari – bolaning faol yoki passiv holatda qancha vaqt bo‘lganini aniqlaydi; Uyqu monitorlari – bolaning uyqu sifati, tungi bezovtaliklar va uyg‘onish sonini kuzatadi; Yurak monitorlari – yurak urish tezligini o‘lchaydi va normadan og‘ishlarni aniqlaydi; Termal sensorlar – tana haroratidagi pasayish yoki ko‘tarilishni real vaqt rejimida qayd etadi. Bu ma’lumotlar nafaqat ota-onalar, balki shifokorlar uchun ham muhim bo‘lib, uzoq muddatli kuzatuvlar asosida individual davolash va parvarish rejalarini tuzishga yordam beradi. Shuningdek, IoT (Internet of Things – narsalar interneti) texnologiyasi yordamida barcha qurilmalar yagona tizimga ulanib, bolaning sog‘lig‘i to‘g‘risida kompleks ma’lumotlar bazasi shakllantiriladi. Bu esa diagnostikani yanada ishonchli va samarali qiladi. o‘sish va rivojlanishning raqamli monitoringi Raqamli monitoring tizimlari bolalarning jismoniy o‘sishi va rivojlanishini izchil va aniq kuzatib borish imkonini yaratadi. Maxsus ishlab chiqilgan mobil ilovalar va platformalar (masalan, GrowthBook, Baby Connect, Kinedu) orqali bolaning bo‘yi, vazni, bosh 623

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot aylanasining o‘zgarishlari muntazam ravishda qayd etiladi va bu ma’lumotlar Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) yoki boshqa milliy me’yoriy ko‘rsatkichlar bilan solishtirilib tahlil qilinadi. Amerikalik olim J. Tanner (Tanner, 1978) o‘zining tadqiqotlarida bolaning bo‘yi va og‘irligi kabi ko‘rsatkichlarning muhim diagnostik ahamiyatini ta’kidlab, bu o‘zgarishlarni muntazam monitoring qilish orqali rivojlanishdagi muammolarni erta bosqichda aniqlash mumkinligini ko‘rsatgan. Zamonaviy texnologiyalar aynan mana shu an’anaviy antropometrik usullarni avtomatlashtiradi va real vaqt rejimida kuzatish imkonini beradi. Kanadalik pediatr va raqamli salomatlik bo‘yicha tadqiqotchi M. Berenson (Berenson, 2021) esa shunday deydi: “Raqamli platformalar yordamida bolaning o‘sish trayektoriyasini aniq ko‘rib borish mumkin. Bu orqali nafaqat ortiqcha vazn yoki past o‘sish muammolari, balki endokrin tizim kasalliklarini ham erta aniqlash imkoniyati oshadi.”Shuningdek, JSST bolalar rivojlanishining standart ko‘rsatkichlari asosida yaratilgan raqamli ilovalar, shifokor va ota-onalar o‘rtasidagi tibbiy axborot almashinuvini soddalashtiradi. Bunday tizimlar bolaning sog‘lig‘iga oid qarorlar qabul qilishda aniq raqamli asosga tayanishni ta’minlaydi. Ilg‘or tizimlarda grafiklar va avtomatik ogohlantirishlar orqali bolaning rivojlanishidagi og‘ishlar tezda aniqlanib, kerakli choralarni ko‘rish imkoniyati yaratiladi. Bu esa pediatriyada individual yondashuvni yanada rivojlantiradi. Raqamli texnologiyalar orqali erta tashxis qo‘yish Raqamli texnologiyalar, ayniqsa sun’iy intellekt (AI), mashinaviy o‘rganish (machine learning) va katta ma’lumotlar (big data) tahlili vositalari pediatriyada kasalliklarni erta aniqlashda katta imkoniyatlar yaratmoqda. Bunday tizimlar bolaning fiziologik va xattiharakat ko‘rsatkichlarini chuqur tahlil qilib, oddiy klinik ko‘zdan kechirish orqali sezilishi qiyin bo‘lgan kasallik alomatlarini aniqlashda yordam beradi. AQShdagi Stanford universiteti tadqiqotchilari (Lee et al., 2020) tomonidan olib borilgan tadqiqotda aytilishicha, sun’iy intellekt algoritmlari yordamida 2-3 yoshgacha bo‘lgan bolalarda autizm spektr buzilishlarini an’anaviy diagnostik usullarga qaraganda 6-8 oy oldin aniqlash mumkin bo‘lgan. Bu esa erta tibbiy aralashuv va reabilitatsiya natijalarini ancha yaxshilaydi. Yaponiyalik pediatr va texnolog tadqiqotchisi Hiroshi Tanaka (Tanaka, 2022) esa quyidagicha fikr bildiradi: “Raqamli qurilmalar va sun’iy intellekt birgalikda ishlaganda, bolaning harakatlari, yuz ifodasi va tovush chiqarish uslublarini tahlil qilish orqali rivojlanishdagi nozik og‘ishlarni aniqlaydi. Bu tibbiyot xodimlari uchun yangi diagnostik imkoniyatlar yaratadi.” Shuningdek, mobil ilovalar va platformalar bolaning uyqu rejimi, ovqatlanish odatlari, emotsional reaksiya va sensor javoblarini yig‘ib, sun’iy intellekt orqali normal rivojlanishdan chetga chiqish belgilarini avtomatik tarzda aniqlaydi. Masalan: AI orqali epilepsiya xurujlarini oldindan bashorat qilish, Diabet xavfi bor bolalarda glukozaning dinamik tahlili, Neyrorivojlanish buzilishlari uchun ovoz, imo-ishora va ko‘z harakatlarining tahlili. 624

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Bu yondashuvlar yordamida nafaqat klinik tashxis, balki prognozlash (bashorat qilish) imkoniyati ham kengayadi. Natijada, pediatrlar oldindan rejalashtirilgan parvarish va davolash choralarini ko‘rish imkoniga ega bo‘ladi. Ota-ona va shifokor o‘rtasida axborot almashinuvi Raqamli texnologiyalarning yana bir muhim afzalligi — bu ota-ona va tibbiyot xodimlari o‘rtasidagi axborot almashinuvini tezkor, aniq va samarali yo‘lga qo‘yish imkoniyatidir. Maxsus mobil ilovalar, veb-platformalar va masofaviy monitoring tizimlari orqali ota-onalar bolaga oid tibbiy ma’lumotlarni shifokorga real vaqt rejimida yetkazishlari mumkin. Bu esa tibbiy qarorlarni tezroq va asosli qabul qilishga yordam beradi. Masalan, Apple Health, Babyscripts, MyChart kabi ilovalar orqali bolaning harorat ko‘rsatkichlari, uyqu holati, ovqatlanish tartibi, dori qabul qilish va boshqa sog‘liqka oid parametrlar muntazam kiritilib, pediatrik muassasalarda tahlil qilinadi. Germaniyalik sog‘liqni saqlash IT-mutaxassisi Dr. Klaus Ritter (Ritter, 2021) bu borada shunday deydi: “Ota-onalar tomonidan to‘plangan ma’lumotlar elektron sog‘liq kartasiga integratsiyalashuvi orqali shifokor bemor haqida yanada to‘liqroq tasavvurga ega bo‘ladi. Bu, ayniqsa, surunkali kasalliklarda tibbiy xizmat sifatini oshiradi.” Raqamli vositalar orqali shifokor va ota-ona o‘rtasida quyidagi jihatlar ancha takomillashadi: Telemeditsina: videomuloqot orqali maslahat olish imkoniyati, ayniqsa, chekka hududlardagi oilalar uchun juda qulay; Elektron eslatmalar: dori ichish va tibbiy ko‘riklarga borish vaqtini eslatib turadi; Avtomatik ogohlantirishlar: bolaning ma’lum ko‘rsatkichlari xavfli chegaraga yetganda shifokorga va ota-onaga ogohlantirish yuboriladi. Bunday raqamli yondashuvlar nafaqat kasalliklarni erta aniqlashda, balki sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda, tibbiy madaniyatni oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Otaonalar o‘z farzandlassri sog‘lig‘iga yanada mas’uliyat bilan yondashishga undaladi. Adabiyotlar 1. Kim J. Et al. (2022). Smart wearable devices in pediatric healthcare: Potential and challenges. Journal of Pediatric Technology. 2. WHO Child Growth Standards. World Health Organization, 2021. 3. Park Y. Et al. (2023). AI-assisted early diagnosis of developmental disorders in children. Digital Health Review. 625

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SUN’IY INTELLEKT DAVRIDA IJTIMOIYLASHUV OMILLARI VA VOSITALARI Nigora G‘ulomova University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. nigora@umft.uz Annotatsiya: Mazkur Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) davrida ijtimoiylashuv jarayonining o‘zgarishi, unga ta’sir etuvchi asosiy omillar va vositalar tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi insonlar o‘rtasidagi kommunikatsiya, ijtimoiy muhitga moslashish va shaxsiy identifikatsiya jarayonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Tadqiqotda SI vositalari (chatbotlar, virtual assistentlar, neyron tarmoqlar, tahliliy algoritmlar) yordamida ijtimoiylashuv jarayoni qanday o‘zgarayotgani yoritiladi. Shuningdek, SI asosida shakllangan yangi ijtimoiy tarmoqlar, ta’lim platformalari va raqamli madaniyat elementlarining shaxs rivojiga ta’siri ham ko‘rib chiqiladi. Maqolada ijtimoiylashuv jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar, masalan, insoniy omilning kamayishi, emotsional intellektning susayishi va real hayotdagi muloqotning cheklanishi kabi jihatlar ham tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari SI yordamida ijtimoiylashuvni rivojlantirish va optimallashtirish bo‘yicha tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ijtimoiylashuv, raqamli kommunikatsiya, virtual muhit, ijtimoiy tarmoqlar, ta’lim texnologiyalari, oila, ta’lim, OAV, jamoat, jamiyat, iqtisodiy omillar, ekologik muhit, raqamli muhit, globalizatsiya. Kirish Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan inson hayotining barcha jabhalarida sun’iy intellekt (SI) keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, SI texnologiyalari kommunikatsiya jarayonlarini o‘zgartirib, insonlarning jamiyatga moslashish shakllariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Ijtimoiylashuv – bu insonning jamiyat bilan integratsiyalashuvi, unda muhim omillar sifatida madaniyat, ta’lim, muloqot vositalari va texnologiyalar xizmat qiladi. Sun’iy intellekt esa mazkur jarayonga yangi vositalar va imkoniyatlar yaratmoqda. Biroq, ushbu o‘zgarishlar bilan birga ijtimoiy aloqalar sifatiga, shaxsiy identifikatsiyaga va muloqot modeliga ta’sir etuvchi yangi muammolar ham yuzaga kelmoqda. Ushbu maqolada SI davrida ijtimoiylashuvning omillari va vositalari, ularning ijobiy va salbiy jihatlari hamda kelajakdagi istiqbollari tahlil qilinadi. Ijtimoiylashuv – bu shaxsning jamiyatga moslashish jarayoni bo‘lib, unda inson ijtimoiy qadriyatlar, normalar va urf-odatlarni o‘zlashtiradi. Ushbu jarayon insonning shaxs sifatida shakllanishi va jamiyatda faol ishtirok etishida muhim ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiylashuv bolalikdan boshlab umr bo‘yi davom etadi va shaxsning jamiyat bilan o‘zaro ta’sirida turli omillar va vositalar orqali kechadi. Ijtimoiylashuv jarayoni inson hayotining har bir bosqichida turlicha namoyon bo‘ladi. Bolalik davrida bola atrof-muhitni kuzatish va kattalarning xatti-harakatlarini takrorlash orqali ijtimoiylashadi. o‘smirlik davrida esa u o‘z shaxsiyligini anglay boshlaydi, jamiyatdagi 626

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 turli rollarni o‘zida sinab ko‘radi. Voyaga yetganida esa inson ijtimoiy rolini to‘liq anglab yetadi va professional hamda shaxsiy faoliyatida ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlaydi. Asosiy qism. Sun’iy intellekt vositalari insonlar o‘rtasidagi muloqotni avtomatlashtirish, axborot almashish va ijtimoiy o‘zaro ta’sir jarayonlarini takomillashtirishga yordam bermoqda. Chatbotlar, virtual assistentlar va tahliliy algoritmlar odamlarning ijtimoiylashuv jarayonida qo‘llanilmoqda. Masalan, ta’lim sohasida SI orqali shaxsiylashtirilgan o‘quv dasturlari yaratilib, o‘quvchilarning mustaqil bilim olish imkoniyatlari kengaymoqda. Ijtimoiylashuv jarayonining bosqichlari Ijtimoiylashuv jarayoni quyidagi asosiy bosqichlardan iborat: Bolalik – Ijtimoiylashuvning ilk bosqichi bo‘lib, bola oila muhitida dastlabki ijtimoiy tajribalarni oladi. Ota-onalar va qarindoshlar bolaning axloqiy qoidalar, odob-axloq me’yorlari va madaniyatni o‘rganishiga ta’sir ko‘rsatadi. Bu bosqichda bolaning jamiyat bilan aloqasi cheklangan bo‘lsa-da, u asosiy ijtimoiy me’yorlarni oilasi orqali o‘rganadi. o‘smirlik – Bu bosqichda bola tengdoshlar bilan ko‘proq muloqot qiladi va ijtimoiy normalarni chuqurroq anglay boshlaydi. Ta’lim muassasalari va jamiyatning boshqa a’zolari uning ijtimoiy shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi. o‘smir o‘zining mustaqillik darajasini oshirishga intiladi, shaxsiy qarashlari shakllanadi va yangi bilimlarni o‘zlashtiradi. Yoshligida yetuklikka erishish – Bu bosqichda inson o‘zining ijtimoiy rolini anglab yetadi va mehnat faoliyatiga tayyorgarlik ko‘radi. U jamiyatda o‘z o‘rnini topish, kasb tanlash, do‘stlar va hamkorlar bilan munosabatlarni shakllantirish kabi muhim jarayonlarni boshdan kechiradi. Katta yosh – Bu bosqichda inson ish joyida va oilada o‘zining ijtimoiy rolini bajaradi, kasbiy rivojlanadi va jamiyatning faol a’zosi sifatida shakllanadi. U mehnat faoliyati orqali jamiyatning iqtisodiy va madaniy hayotiga hissa qo‘shadi, ijtimoiy mas’uliyatini anglaydi. Keksalik – Inson jamiyatda to‘plagan tajribalarini yoshlarga o‘rgatadi va ijtimoiy faoliyatini davom ettiradi. Ushbu bosqichda shaxs o‘zining hayot davomida erishgan yutuqlarini sarhisob qiladi, kelajak avlod uchun o‘z bilim va tajribalarini yetkazishga intiladi. Ijtimoiylashuv omillari. Ijtimoiylashuv jarayoniga ta’sir etuvchi bir nechta asosiy omillar mavjud: Oila – Ijtimoiylashuvning boshlang‘ich va asosiy manbai. Oilaviy tarbiya bolaning ijtimoiy xulq-atvorini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ta’lim muassasalari – Ilm-fan asoslarini o‘rgatish va huquqiy me’yorlarni singdirish orqali ijtimoiylashtirish. Jamoat tashkilotlari va do‘stlar guruhi – Tengdoshlar bilan muloqot qilish orqali axloqiy qadriyatlarni shakllantirish. Ommaviy axborot vositalari (OAV) – Dunyoqarashni kengaytirish, yangiliklardan xabardor qilish. Madaniyat va an’analar – Milliy va diniy qadriyatlarning ta’siri. Huquqiy va siyosiy muhit – Qonunlar va jamiyat tizimlarining ta’siri. Ish joyi va mehnat muhit – Professional rivojlanish va ijtimoiylashuvga ta’sir. 627

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Iqtisodiy omillar – Jamiyatning iqtisodiy holatining ta’siri. Ekologik muhit – Atrof-muhitning ijtimoiylashuvga ta’siri. Raqamli muhit – Texnologik taraqqiyotning yangi shakllari. SI texnologiyalarining jadal rivojlanishi ayrim muammolarni ham yuzaga keltirmoqda: • Real muloqotning kamayishi – SI vositalari orqali aloqa qilish odatiy ijtimoiy munosabatlarning kamayishiga olib kelishi mumkin. • Emotsional intellektning pasayishi – Sun’iy intellekt bilan muloqot qilish natijasida insonlar orasidagi hissiy tushunish darajasi pasayishi ehtimoli bor. • Shaxsiy ma’lumotlarning xavfsizligi – SI yordamida shaxsiy ma’lumotlarni qayta ishlash inson maxfiyligiga tahdid solishi mumkin. Xulosa Sun’iy intellekt ijtimoiylashuv jarayonining muhim vositasiga aylanib, insonlar o‘rtasidagi muloqotni avtomatlashtirish, ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish va jamiyat bilan integratsiyani osonlashtirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, u insoniy omilning kamayishi, real hayotdagi muloqotning qisqarishi va shaxsiy ma’lumotlarning xavfsizligiga oid muammolarni ham yuzaga keltirmoqda. Kelajakda SI texnologiyalaridan ijtimoiylashuv jarayonini yanada takomillashtirish va uning salbiy jihatlarini kamaytirish yo‘lida samarali strategiyalar ishlab chiqish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiylashuv insonning jamiyatga moslashuvi va unda faol ishtirok etishini ta’minlovchi muhim jarayondir. Ushbu jarayonda oila, ta’lim, OAV, jamoat tashkilotlari, madaniyat va huquqiy muhit kabi omillar asosiy rol o‘ynaydi. Turli vositalar orqali inson jamiyat normalarini o‘rganadi va shaxs sifatida rivojlanadi. Zamonaviy texnologiyalar va globalizatsiya ijtimoiylashuv jarayoniga yangi o‘zgarishlar olib kirayotgan bo‘lsada, uning asosiy tamoyillari o‘z kuchini saqlab qolmoqda. Adabiyotlar 1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). o‘quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy fanlarni o‘qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275. 2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и решение, 1(1), 64–67. 3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96. 4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 628

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИИ ПРИ СОЗДАНИИ АЛГОРИТМОВ РАСПИСАНИЙ ЗАНЯТИЙ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЯХ Щучкин Семён студент первого курса Нукусского филиала Ташкентского Университета Информационных Технологий по направлению «Программный Инжиниринг»; seedyroll@gmail.com Аннотация: Статья посвящена автоматизированному составлению расписаний с помощью ИИ и алгоритмов оптимизации. Рассматриваются преимущества цифровых технологий, включая снижение противоречий в расписаниях, персонализированный подход, а также темы, такие как прозрачность алгоритмов и качество данных. Особое внимание уделяется генетическим алгоритмам и их способности находить оптимальные решения в условиях множества переменных. Ключевые слова: автоматизированное расписание, искусственный интеллект, машинное обучение, оптимизация, генетические алгоритмы, персонализация, образовательные технологии. Введение Создание расписаний для студентов — сложная задача, требующая баланса различных ограничений, таких как доступность курсов, пространство в классе, расписание преподавателей и предпочтения студентов. С развитием цифровых технологий этот процесс стал более эффективным и автоматизированным, что обеспечивает более гибкое и оптимизированное планирование. В основе этого процесса лежит использование сложных алгоритмов, которые могут обрабатывать широкий спектр входных данных и предоставлять решения, отвечающие потребностям как студентов, администраторов, так и преподавателей. Раньше создание списков студентов включало ручные процессы, когда администраторы полагались на электронные таблицы или физические календари для организации предложений курсов и назначения времени. Однако по мере того, как образовательные учреждения становились крупнее, число образовательных курсов и обучающихся увеличивалось, следовательно, такой подход стал неустойчивым. Цифровые технологии, в частности алгоритмы, изменили планирование, автоматизировав большую часть процесса принятия решений и включив в него различные переменные, с которыми было бы сложно справиться вручную. Материалы и методы Один из ключевых алгоритмов, используемых в планировании занятий учащихся, основан на методах оптимизации. Алгоритмы оптимизации направлены на поиск наилучшего возможного решения путем оценки нескольких переменных. 629

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Эти алгоритмы, часто основанные на искусственном интеллекте и машинном обучении, могут учитывать все факторы одновременно и корректировать график, чтобы уменьшить конфликты и максимизировать эффективность [1]. Модели Машинного Обучения (МО), особенно алгоритмы глубокого обучения, все чаще используются для принятия решений по планированию, которые адаптируются к динамическим потребностям образовательных учреждений. Эти модели могут изучать закономерности на основе прошлых данных расписания, предпочтений учащихся, занятость учителей и других влияющих факторов, тем самым повышая точность и качество будущих расписаний. Используя прошлые данные, модели ИИ могут прогнозировать потенциальные ошибки в процессе планирования и предлагать упреждающие корректировки, обеспечивая более плавный процесс планирования с меньшим количеством сбоев. Например, если у конкретного учителя есть свободное окно в определенное время, ИИ может расставить предметы для учителя так, что вместо свободного окна будет поставлен урок в классе, гарантируя при этом, что никакие другие переменные не будут подвергнуты негативному воздействию. Методы оптимизации на основе искусственного интеллекта также обеспечивают более персонализированное и индивидуальное планирование. В контексте отдельных учащихся алгоритмы машинного обучения могут учитывать не только академические требования, но и личные предпочтения, внеклассную деятельность и социальные факторы. Например, системы искусственного интеллекта могут помочь создать графики, которые максимизируют вовлеченность и благополучие учащихся, избегая перегрузки учащихся последовательными сложными предметами или предоставляя время для необходимых перерывов. Несмотря на преимущества использования ИИ в оптимизации школьного расписания, также присутствует и ряд недостатков [2]. Одной из основных проблем является необходимость прозрачности и «объяснимости». Многие алгоритмы ИИ, особенно модели глубокого обучения, действуют как «черные ящики», что затрудняет понимание администраторами обоснования решений, принимаемых системой. Отсутствие прозрачности может быть проблематичным в образовательном контексте, где решения о расписании занятий могут иметь значительные долгосрочные последствия. Обеспечение интерпретируемости систем ИИ, а также того, что заинтересованные стороны могут понимать и доверять решениям, принимаемым системой, является ключевой задачей в будущем. Кроме того, хотя ИИ может обрабатывать большие наборы данных и справляться с множеством ограничений одновременно, для эффективной работы ему по-прежнему требуются высококачественные входные данные. Низкое качество или неполные данные, такие как неточные записи о зачислении учащихся, отсутствие информации о доступности учителей или несогласованное время занятий, могут привести к неоптимальным результатам планирования. Кроме того, интеграция систем планирования на основе искусственного интеллекта с существующим программным обеспечением для управления образованием, 630

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 которое не всегда может быть разработано для использования таких передовых технологий, остается техническим препятствием во многих школах. Другой метод — использование генетических алгоритмов (ГА), вдохновленных процессом естественного отбора. В этом контексте алгоритм генерирует совокупность потенциальных объектов, оценивает их эффективность на основе заранее определенных критериев, а затем выбирает наиболее эффективные примеры для создания новых, потенциально лучших расписаний. На протяжении нескольких «поколений» алгоритм продолжает развиваться и улучшать список уроков, пока не придет к оптимальному решению. Этот метод может быть особенно эффективным в сценариях, где существует множество противоречивых ограничений и пространство для поиска возможных решений огромно [3]. Первым шагом в применении генетического алгоритма к школьному расписанию является кодирование проблемы. Каждый индивидуум в «популяции» обычно представляет собой полный график, в котором гены в «хромосоме» соответствуют определенному назначению классов, времени и места. Например, ген может представлять конкретный урок с назначенным учителем, комнатой и временным интервалом. Разнообразие популяции является ключом к успеху алгоритма, поскольку оно гарантирует тщательное исследование пространства поиска, предотвращая преждевременную сходимость алгоритма к неоптимальным решениям. После того как исходная совокупность графиков сформирована, функция пригодности оценивает каждого человека. Функция пригодности присваивает оценку каждому графику в зависимости от того, насколько хорошо он удовлетворяет ограничениям задачи. Например, расписание, которое нарушает жесткие ограничения, такие как двойное бронирование комнаты разными группами учащихся или назначение учителя на два пересекающихся класса, получит очень низкую оценку пригодности. Напротив, расписание, которое соответствует всем жестким ограничениям и удовлетворяет большинству мягких ограничений, получит более высокий балл. Таким образом, функция приспособленности использует эволюционный процесс, направляя алгоритм к лучшим решениям по мере его итерации. Отбор — это следующий шаг, на котором из текущей популяции выбираются особи, которые станут «родителями» для следующего «поколения». Процесс отбора часто носит вероятностный характер: расписания с более высокими показателями приспособленности имеют более высокие шансы быть выбранными. Это имитирует естественный процесс выживания наиболее приспособленных, когда лучшие данные с большей вероятностью будут переданы будущим поколениям. Затем применяется рекомбинация для объединения генетического материала двух родительских особей для создания потомства. В случае школьного расписания рекомбинация может включать в себя обмен частями двух расписаний для создания новых расписаний с разными заданиями для классов. Этот оператор позволяет исследовать новые комбинации заданий, ведущие к потенциальному улучшению старых. 631

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Выводы В заключение отметим, что искусственный интеллект способен революционизировать то, как образовательные учреждения управляют своими расписаниями, способствуя балансированию конкурирующих ограничений, адаптации к динамическим изменениям и созданию персонализированных расписаний. Кроме того, генетические алгоритмы представляют собой многообещающий и гибкий подход к решению сложной проблемы школьного расписания. Используя принципы естественной эволюции, ГА могут ориентироваться в огромном пространстве поиска возможных расписаний, создавая высококачественные расписания, учитывающие широкий спектр ограничений. По мере того, как технология становится более зрелой и доступной, генетические алгоритмы, вероятно, будут играть все более важную роль в оптимизации школьных расписаний, повышая эффективность образовательных учреждений по всему миру, а системы планирования на основе искусственного интеллекта могут не только повысить операционную эффективность, но и улучшить общий образовательный опыт как для студентов, так и для преподавателей. Литература 1. Tureniyazova A., Sprishevskiy K. On the Possibilities of Using Artificial Intelligence in Higher Education. International Scientific Conference "Information technologies and management in higher education and sciences”. Part 3. -Ferghana, November 28, 2022 – P.213-217 https://doi.org/10.30525/978-9934-26-277-7-234 2. Турениязова А.И., Спришевский К.В. Анализ возможностей и проблем внедрения искусственного интеллекта. International Scientific and Technical Conference “Digital Technologies: Problems and solutions of Practical Implementation in the Spheres”. Tashkent – April 27-28, 2023 – P. 201-204 https://doi.org/10.5281/zenodo.785607 3. Турениязова А.И., Абилжанова М. Влияние искусственного интеллекта на oбразовательные процессы. JMEA Journal of Modern Educational Achievements Volume 8, 2024.08.08. –P.112-118. https://scopusacademia.org 632

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 XITOY TILINI CHET TILI SIFATIDA o‘RGANISHDA MADANIYATNI o‘RNI Mardonova Niginabonu Davronbek qizi, Djurayev Dilshod Mamadiyarovich O‘zbekiston Davlat Jahon tillari universiteti, Sharq filologiyasi fakulteti, nmardonova@icloud.com, fdx8585@mail.ru Kirish Ushbu maqolada biz til va madaniyatning bog‘liqligi, madaniyatni o‘rgatishning ahamiyati kabilarni ko‘rib chiqamiz. Xitoy tili dunyodagi eng ko‘p so‘zlashiladigan tillardan biri bo‘lib, uning o‘rganilishi nafaqat tilni o‘zlashtirishni, balki Xitoy madaniyati bilan tanishishni ham o‘z ichiga oladi. Xitoy tilini chet tili sifatida o‘rgatishda madaniyatning o‘rni juda muhimdir, chunki til va madaniyat o‘rtasida kuchli bog‘liqlik mavjud. Bu maqolada Xitoy tilini o‘rganishda madaniyatni o‘rganishning ahamiyati, madaniyat va tilning bir-biriga ta’siri hamda bu jarayonda uchraydigan ba’zi qiyinchiliklar haqida so‘z yuritiladi. Asosiy Matn Til – bu nafaqat so‘zlarni va grammatikani o‘rgatish, balki u insonning fikrini ifoda etish, muomala qilish va madaniyati bilan bog‘liq bo‘lgan tizimdir. Xitoy tilini o‘rganishda, faqat so‘zlarni o‘rgatish bilan cheklanib qolish mumkin emas, chunki har bir so‘z va ibora o‘z ichiga madaniy merosni ham oladi. Xitoy tilida ko‘plab iboralar, atamalar va frazeologizmalar Xitoyning tarixiy, ijtimoiy va madaniy kontekstiga bog‘liq. Shuningdek, Xitoy tilidagi tonlar va tovushlar, jumladan, yozma va og‘zaki ifodalar, an’anaviy Xitoy madaniyati va falsafasidan ildiz oladi. Masalan, “guanxi” tushunchasi Xitoyda odamlar orasidagi ijtimoiy aloqalar va munosabatlarni ifodalaydi, bu esa tilni o‘rganishda alohida e’tibor talab qiladi. Xitoy tilini chet tili sifatida o‘rgatish faqat tilni o‘rgatish bilan cheklanmaydi- bu jarayon bir qator turli jihatlarni o‘z ichiga oladi. Xitoy tilini o‘rgatishda madaniyatni o‘rgatish eng muhim tarkibiy qismlardan biridir va uni e’tiborsiz qoldirish mumkin emas. Til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik chuqur va murakkab bo‘lib, ular bir-birini shakllantiradi va boyitadi. Madaniyat yoki tsivilizatsiya keng etnografik nuqtai nazardan bilimlar, din, san’at, axloq, qonun, odatlar va boshqa ko‘plab jihatlarni o‘z ichiga oladi. Talabalarga Xitoy tilini o‘rgatishda o‘qituvchi tomonidan talaffuz, leksika, grammatika va boshqa til bilimlari hamda tinglash, gapirish, o‘qish, yozish kabi til ko‘nikmalarini o‘rgatish jarayonida Xitoy madaniyati bilan bevosita tanishadilar. Biroq, bundan ko‘zlangan asosiy maqsad til bilimlarini egallash va til ko‘nikmalarini rivojlantirishdir. Xitoy madaniyati bilan bog‘liq masalalar odatda yuzaki tanishuv bilan cheklanadi va madaniyatni o‘rganish tilni o‘rganishning bir qismi sifatida talabalarning kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan. Bunday yondashuvda, Xitoy madaniyati bo‘yicha bilimlar asta-sekin talabalarga yetkaziladi va ular Xitoy tilini o‘rganish jarayonida bexosdan bu madaniyatni tushunib, qabul qiladilar. Xitoy tilini o‘rganishning muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun tilshunoslik bilan birga, Xitoy madaniyatini o‘rganish ham muhim hisoblanadi. Madaniyatni o‘rganish nafaqat tilni yaxshi o‘zlashtirishni ta’minlaydi, balki til o‘rganuvchilarga Xitoy jamiyatini, an’analari, qadriyatlari, urf-odatlari, san’ati, falsafasi va tarixini tushunishga yordam beradi. Xitoy tilini o‘rgatishda 633

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot madaniyatni o‘rganish, talabalarni nafaqat tilni gapirishga, balki Xitoydagi o‘ziga xos ijtimoiy va madaniy xususiyatlarni tushunishga ham undaydi. Shuning uchun, Xitoy tilini o‘rgatishda madaniy o‘rgatish jarayoni parallel ravishda olib borilishi kerak. Misol uchun, Xitoyning oila va jamiyatga bo‘lgan munosabati, oilaviy qadriyatlar va o‘zaro hurmat kabi tushunchalar, Xitoy tilini o‘rganuvchilarga ularning so‘zlashuvidagi nafaqat so‘zlarni, balki kontekstni ham to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Shu bilan birga, Xitoyning qadimiy falsafasi, konfutsiychilik va daosizm kabi asosiy madaniy tushunchalar tilni o‘rganishda katta ahamiyatga ega. Talabalar Xitoyning falsafiy qarashlarini o‘rganish orqali, nafaqat tilni yaxshi o‘zlashtiradilar, balki Xitoy madaniyatining chuqur ildizlarini ham anglaydilar. Agar talabalar Xitoy tilini nisbatan yuqori darajada o‘zlashtirgan bo‘lsa, ular madaniyatni chuqurroq o‘rganishga harakat qilishlari mumkin, maqsad esa madaniy hodisalarning oddiy tushunchasini «bu nima ekanini bilaman» dan madaniy mazmunni chuqurroq tushunishga «nega bu shunday ekanini bilaman» ga o‘zgartirishdir. Xitoy tilini xorijiy til sifatida o‘rgatishda madaniyatni o‘rgatishni biz auditoriya darslarida uchta asosiy bo‘limga bo‘lishimiz mumkin: Xitoy tarixi, Xitoy geografiyasi, Xitoy folklori. Xitoy qadimiy tarixga ega mamlakat bo‘lib, uning tarixiy hikoyalari, afsonalari, miflari son-sanoqsizdir. Ularning ko‘pi o‘quv materiallariga kiritilgan bo‘lib, talabalarni Xitoy tarixi bilan tanishtiradi. Hozirgi kunda asosan tilni o‘rganishga e’tibor qaratiladi, talabalarni Xitoy madaniyati bilan sodda tanishtirish orqali. Asosiy maqsad shundaki, talabalar kelajakda bu hikoyalarni so‘zlab berishlari yoki hatto sodda tarzda yozib berishlari mumkin. Madaniyat darslarida o‘rganilgan tarixiy hikoyalar, tarix darslarida tushuntirilganida talabalarga ko‘plab xitoycha frazeologizmlar bilan tanishtirishga yordam beradi. Ko‘plab osiyolik talabalar, ayniqsa Singapur, Malayziya, Tailand, Yaponiya, Koreya kabi mamlakatlardan kelganlar Xitoy madaniyati haqida aniq tasavvurga ega. Biz buni afzallik sifatida foydalanishimiz mumkin, talabalar oldindan mavjud bo‘lgan bilimlaridan foydalanib, ularni Xitoy tarixini va madaniyatini tilni o‘rganish jarayonida chuqurroq tushunishga erishishlariga yordam berishimiz mumkin.Amerika va Yevropadan kelgan talabalar osiyolik talabalar bilan taqqoslaganda Xitoy tarixi haqida zaifroq tasavvurlarga ega. Biz tarixiy taqqoslashlar qilish orqali talabalarni yanada chuqurroq tushunishga erishtirishimiz mumkin. Talabalar zamonaviy madaniyatni tushunishlari orqali Xitoyning an’anaviy qadriyatlarini yanada yaxshi anglashadi. Xitoyga kelgan talabalar Xitoyni yoki uning alohida hududlarini tushunishga, ya’ni ularning geografik holatini, jumladan: landshaft, relyef, iqlim sharoitlari, hatto iqtisodiy holat va mahalliy urf-odatlar va an’analarni tushunishga intilishlari mumkin. Shubhasiz, bu holatda geografiyani o‘rganish eng amaliy va to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘rgatish usuli bo‘ladi. Shuning uchun biz bu qiziqishlarni va talabalar ehtiyojlarini hisobga olib, ularni Xitoy geografiyasi bilan tanishtirishimiz mumkin, shuningdek Xitoy madaniyatining tegishli sohalarini ham o‘rgatishimiz mumkin. Xitoy - katta, zich aholi yashaydigan mamlakat bo‘lib, uning turli mintaqalari va xalqlari ko‘plab madaniy xususiyatlarga ega. Yordamchi multimedia o‘quv metodlarini qo‘llash Xitoy tilini chet tili sifatida o‘rgatishning keng tarqalgan usulidir. Asosan Power Point taqdimotlari, badiiy va hujjatli filmlarni namoyish qilish va boshqalar ishlatiladi. Power Point taqdimotlarida rasmlar, grafikalar, kaligrafiya va rasmlar, shuningdek audiokliplar ishlatilishi mumkin. Bu o‘qitishni yanada ko‘rgazmali va samarali qiladi, talabalar o‘quv jarayoniga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. 634

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Ushbu metod Xitoy geografiyasi, Xitoy folklori va boshqa sohalarni o‘rgatishda juda samarali hisoblanadi. Badiiy va hujjatli filmlar uchun syujetlar hayotdan yoki real hayotiy holatlardan olinadi. Ushbu metodni madaniyatni o‘rgatishda qo‘llash abstarakt hodisalarni amaliy tarzda tushuntirishga imkon beradi, talabalar uchun Xitoy madaniyati haqida tasavvur va tushuncha hosil qiladi. Shuningdek, madaniyat haqidagi bilimlarni amalda o‘rgatish mumkin, masalan, muzeylarga, taniqli tarixiy joylarga, bozorlarga va boshqalarga tashrif buyurish orqali. Ushbu o‘qitish usuli o‘qituvchilar tomonidan tashkil qilinishi yoki talabalar tomonidan mustaqil ravishda amalga oshirilishi mumkin. Madaniy sayohatlar va madaniy turizm, agar vaqt bo‘lsa, darslarda, mashg‘ulotlardan bo‘sh vaqtlarida yoki ta’tilda o‘tkazilishi mumkin. Madaniyatni o‘rganish tilni o‘rganish jarayonini yanada boyitadi. Xitoy tilini o‘rganayotgan talabalar Xitoyning urf-odatlari, bayramlari, san’ati va taomlari kabi madaniy jihatlarni o‘rganganlarida, ular Xitoy xalqi bilan yanada chuqurroq aloqada bo‘lishadi. Misol uchun, Xitoyning eng katta bayrami bo‘lgan “Xitoy Yangi Yili”ni o‘rganish talabalar uchun nafaqat Xitoy tilini, balki Xitoy xalqining qadriyatlarini, an’analari va jamiyatdagi roli haqida tushuncha beradi. Shunday qilib, madaniyatni o‘rganish talabalarni nafaqat tilni o‘rgatishga, balki Xitoy bilan muloqot qilishda yanada ishonchli va madaniy jihatdan to‘g‘ri bo‘lishlariga yordam beradi. Talabalar muvaffaqiyatli madaniyatlararo muloqotga erishishlari uchun o‘qituvchilar avvalo o‘zlari madaniyatlararo muloqot to‘g‘risida aniq tushunchaga ega bo‘lishlari va bu sohada bilimlarga ega bo‘lishlari kerak. Xitoy tili yoki Xitoy madaniyati o‘qitilayotganida farqi yo‘q, Xitoy tili o‘qituvchilari Xitoy madaniyati to‘g‘risida aniq bilimlarga ega bo‘lishlari kerak. Bu sohadagi bilimlar quyidagilarni qamrab oladi: ijtimoiy tartib, siyosat, iqtisodiy tizim, fan va texnika, ta’lim, adabiyot va san’at, folklor, sayyohlik resurslari, joriy voqealar va boshqalar. o‘qituvchilar madaniyat sohasida nisbatan keng bilimlarga ega bo‘lishlari va ularni xorijiy talabalarni o‘rgatishda turli usullar va o‘quv materiallarini qo‘llagan holda ishlatishlari kerak. o‘z madaniyatini tushunmaydigan o‘qituvchi bu mavzuni yaxshi o‘rgata olmaydi va talabalarining hurmatini qozona olmaydi. Agar o‘qituvchi o‘z madaniyati va boshqa mamlakatlarning madaniyati va tarixiga oid bilimlarga ega bo‘lsa, u talabalar bilan aloqa o‘rnatishda va ularga Xitoy madaniyatini o‘rgatishda osonlik bilan muvaffaqiyatga erishadi. Xulosa Xitoy tilini chet tili sifatida o‘rganishda madaniyatning o‘rni beqiyosdir. Ushbu maqola orqali biz Xitoy tilini muvaffaqiyatli o‘zlashtirish uchun madaniyatni chuqur o‘rganish zaruriyatini aniqladik. Xitoy tili va madaniyati o‘rtasidagi bog‘liqlik shuni ko‘rsatadiki, til o‘zo‘zicha aloqa vositasi bo‘libgina qolmay, u madaniy qadriyatlarni, tarixiy merosni va falsafiy tushunchalarni ham o‘zida aks ettiradi. Shu bilan birga, Xitoy tilini o‘rganishda uchraydigan qiyinchiliklar, jumladan, grammatik farqlar, tonallik va madaniy tafovutlar o‘z-o‘zidan bartaraf bo‘lmaydi. Ularni yengish uchun madaniyatni o‘qitishga integrativ yondashuv talab qilinadi. Darslarda madaniy tarkibni qo‘shish, talabalarni Xitoyning bayramlari, adabiyoti, san’ati va falsafasi bilan tanishtirish bu jarayonni sezilarli darajada osonlashtiradi. Madaniyatni o‘rgatishda uning har bir jihati muhimdir. Xitoy madaniyatini o‘rganish ta’lim jarayoniga samarali yordam beradi va unga tegishli e’tibor berish zarur, ammo uni hamma narsaga bog‘lashdan saqlanish kerak. Ayniqsa, madaniy farqlar tufayli muloqotda va hatto 635

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot tilni o‘rgatishda to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan madaniy hodisalarga va farqlarga alohida e’tibor qaratish lozim. Xitoy tilini chet tili sifatida o‘rgatishda til asosiy bo‘lib, madaniyatni o‘rganish yordamchi funktsiyani bajaradi. Mazkur maqola til va madaniyatning o‘zaro uyg‘unligi haqida keng qamrovli tasavvur beradi va Xitoy tilini o‘rgatishda bu ikki elementni bir-biridan ajratib bo‘lmasligini isbotlaydi. Til – madaniyat oynasi, madaniyat esa tilning mazmunini ochib beruvchi vositadir. Shu bois, Xitoy tilini muvaffaqiyatli o‘rganish uning madaniyatini anglashdan boshlanadi Adabiyotlar 1. Wang, Y. (2015). Teaching Chinese as a Foreign Language: Approaches and Strategies. p. 120. 2. Zhang, H. (2017). The Role of Culture in Language Teaching and Learning: A Chinese Perspective. p. 45. 3. Liu, M. (2014). Chinese Culture and Language Teaching. p. 32. 4. Li, F. (2018). Intercultural Communication and Chinese Language Learning. p. 78. 5. Chen, X. (2016). The Cultural Context of Chinese Language Education. p. 56. 6. Li Xiao Qi. Teaching Culture in teaching Chinese as a foreign language. Commercial publishers. 7. Lyu Xun. Introduction to the pedagogy of teaching Chinese as a foreign language. Beijing Language and Culture University Press. 8. U Yong M. Methods of teaching Chinese as a foreign language. Commercial publishers. 9. Kramsch, C. (1998). Language and Culture. Oxford University Press. (52-78betlar) 10. Samovar, L., Porter, R., & McDaniel, E. (2013). Communication Between Cultures. Wadsworth Cengage Learning. (101-125-betlar) 11. Li, X., & Zhang, W. (2009). Teaching Chinese as a Second Language. Beijing Language and Culture University Press. (89-112-betlar) 12. Liu, J. (2010). Understanding Chinese Society. Routledge. (65-90-betlar) 13. Wang, H. (2005). Chinese Philosophy and Language. Cambridge University Press. (30-55-betlar) 14. Zhao, Y. (2018). Chinese Cultural Heritage and Language Teaching. Journal of Asian Studies, 27(3), 45-67 15. Zhang, L. (2020). The Role of Culture in Second Language Acquisition. International Journal of Language Studies, 14(4), 21-39. 636

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 THE STYLISTIC ISSUES IN COMPARATIVE LINGUISTICS Urazniyazova G.G. Faculty of foreign languages, Karakalpak State University Abstract: The article deals with the comparative study of stylistic systems, linguistic and levelling process relying on micro and macro stylistics to determine stylistic neutrality and specificity. It also analyses the key principles of stylistic variation in different languages, the peculiarities of the functioning of stylistic means in various language systems, as well as their role in intercultural communication and linguistics. Key words: stylistic level, neutral and defined units, hierarchy of languages, corresponding means Introduction Comparison of a foreign and native language systems would be incomplete without stylistic categories. Equivalent forms in two languages differ in stylistic marking and unmarking. Without identifying this difference, it is impossible to determine whether the forms in two languages are adequate or inadequate. One of the aims of this article is to examine the issues of stylistics in the context of comparative typology of languages. The article analyzes the key principles of stylistic variation, the peculiarities of the functioning of stylistic means in various language systems, as well as their role in intercultural communication. Examples of stylistic transformations in the translation and adaptation of texts are considered, common and specific features of stylistics of different languages are revealed. The science that studies the unity of stylistic layers in languages by comparison is called comparative stylistics, or analytical comparative stylistics. Each language has its own set of stylistic tools such as metaphors, epithets, rhetorical figures, syntactic constructions. A comparative analysis shows that the equivalence of these means in translation is not always possible, which leads to the need to adaptation of the texts. Sh. Bally calls stylistics that studies the stylistic layer of a language internal stylistics, and stylistics that studies stylistic features by comparison external or comparative stylistics. [1] This discipline, which deals with the comparative study of stylistic systems, is still new, and insufficient work has been done in this area. Comparative stylistics was almost completely absent from the works of representatives of the comparative-historical method of the 19th century. At present, typologists studying language universals do not have the opportunity to fully compare units from other levels of language. In some of the currently published works, this issue is not sufficiently covered. Comparative typology relies on microstylistics and macrostylistics to determine stylistic neutrality and stylistic specificity. In comparative typological grammar, microstylistic markers are studied. Comparison of the linguistic and stylistic levels, their 637

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot division into communicative and stylistic functions indicates that stylistics is opposed to linguistics and has its own tools and units. In typological comparisons of different language systems, it is of great importance to identify stylistically neutral (emotionally unmarked) and stylistically marked (emotionally marked) variants of these language systems. It is difficult to find patterns between the corresponding means of two or more language systems without identifying stylistically neutral and stylistically marked variants in these two language systems. In comparative study of related and unrelated language systems, the typologist is forced to identify stylistically neutral and stylistically defined units, since comparative typology studies all systems of the compared languages. The stylistic hierarchy of languages can be compared based on translation and typologically. The typological method is preferable when comparing unrelated languages. In languages whose systems are not genetically related, the interlevel correspondence of forms found based on translation is almost imperceptible. When translating from related languages, words are represented by words, and morphemes by similar morphemes. Typological comparative stylistics is based on the results of the internal stylistics of the systems of the compared languages. Stylistic characteristics of units of levels of the compared word. During the study, certain stylistic isomorphisms, allomorphisms and stylistic universals are formed. This matter deals with comparative stylistics of literary criticism, and its main generalizing and distinctive features are considered in the work of I.R. Galperin [2]. This was discussed in more detail in his works. It is important to find suitable variants of the form expressing categorical meaning, while observing the stylistic norms of the language. The fact is that a unit of the content plan can be expressed by a certain form, and these forms can have several economic variants or transformational synonyms. Transformational variants perform different functions. Comparative typology should not only identify compatible tools, but also show the differences in their use. Instead of being stylistically defined or neutral, each block of the layer is divided into certain layers. Stylistic related units are expressive means of language.[3]. In typological comparisons of different language systems, it is of great importance to identify stylistically neutral (emotionally unmarked) and stylistically marked (emotionally marked) variants of these language systems. It is difficult to find patterns between the corresponding means of two or more language systems without identifying stylistically neutral and stylistically marked variants in these two language systems. In a comparative typological study of related and unrelated language systems, the typologist is forced to identify stylistically neutral and stylistically defined units, since comparative typology studies all systems of the languages being compared. Different language families and groups demonstrate different stylistic strategies, determined by grammatical, lexical, phonetic and also nstylistic features. For example, analytical languages (English,) differ from synthetic languages (Russian, German) and agglutinative languages (Turkish,Uzbek) in the ways of expressing expressiveness and stylistic differentiation. Stylistic variants are also found in relation to purely grammatical variants. Typological microstylistic features of the language are found in units of the word, affixal morpheme, compound and speech level: 638

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 At the lexical level, stylistic specificity is reflected in word-formation variants, borrowings from foreign languages, obsolete historical words and synonyms. Abbreviated or expanded versions of words can also be used: Othello: Не hath confess'd Desdemona: What, my lord? Othello.:That hath us'd thee. Oshino-oshna, noma - xat (letter),), charor -chiroq ( lamp ) and some others. The main goal of studying the stylistic issues of the subordinate clause in a comparative perspective is to identify common features and differences between the systems of the subordinate clause in English and Uzbek. This is very important for identifying compositional means and patterns in the corresponding forms of the compared languages.[4]. The opposition of linguistic and stylistic layers, their division into communicative and stylistic functions indicates that stylistics is opposed to linguistics and has its own tools and units. As stylistics is closely related to translation theory, since conveying the stylistic effect when interpreting a text requires not only linguistic but also cultural understanding. For example, humor, irony, and expressiveness are expressed differently in English and other languages, which makes it difficult to accurately convey the original meaning. Conclusion Stylistics in comparative typology is an important area of research that allows for a deeper understanding of the specifics of language systems and their impact on communication. The analysis of stylistic features of different languages helps to identify universal and unique mechanisms of speech organization, which is important for linguistics, translation and intercultural interaction. Further research in this area may contribute to a more precise definition of the principles of stylistic variation and their practical application in translation studies and linguistics References 1.S. Durrer, Introduction to linguistics by Charles Bally, 1998. 2.Galperin I.R. /English Stylistics/ 2014. 3. Konisov G., & Urazniyazova G. (2024). Comparing and levelling process in typology and translation. Актуальные вопросы лингвистики и преподавания иностранных языков: достижения и инновации, 1(1), 64-65. https://doi.org/10.47689/TOPICALTILTFL-vol1-iss1-2024-pp64-65 4. Kuldoshov, U. U. (2022). Badiiy tarjimaning lingvomadaniy jixatlari taxlili.. Academic research in educational sciences. 639

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot IJTIMOIY PEDAGOGIKADA ME’YORIDAN OG‘ISHISH Mohirabonu Mamatraimova University of management and future technologies, Toshkent. O‘zbekiston. mohiramsmatraimovs@gmail.com Annotatsiya: Ijtimoiy pedagogikada "me'yoridan og‘ishish" atamasi, odatda, ijtimoiy va ta'lim muhitida me'yorlardan chetga chiqish yoki me'yoriy qiymat va qoidalardan og‘ishish holatini anglatadi. Bu og‘ishish ijtimoiy pedagogika sohasida, ayniqsa, ta'lim va tarbiya jarayonlarida ijtimoiy va psixologik omillar ta'sirida yuzaga kelishi Ijtimoiy qadriyatlar va normativlar o‘zgarishi yoki individual va guruhlar orasida farqning yuzaga kelishi. o‘quvchilar yoki talabalarning ta'lim-tarbiya jarayoniga mos kelmaydigan yoki ijtimoiy odatlarni buzadigan holatlari. Ijtimoiy tizimda muvozanatsizlik, ijtimoiy tengsizlik yoki ta'lim tizimidagi yutuq va muammolar.Ijtimoiy pedagogikada, bu og‘ishishlar pedagoglar, otaonalar va boshqa mutaxassislar tomonidan aniqlanib, to‘g‘rilanishi yoki oldini olishga harakat qilinadi, chunki bu, albatta, o‘quvchilarning rivojlanishiga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Zamonaviy jamiyatda bolalar turli xil muhitlarda o‘sib ulg‘raydi, bu esa ularning rivojlanishi va moslashuvi uchun turli xil qiyinchiliklar va imkoniyatlarni yaratadi. Ba'zi bolalar iqtisodiy, ijtimoiy yoki oilaviy muammolar tufayli meyorlardan og‘ishishi mumkin. Ijtimoiy pedagogika, bolalarning ijtimoiy muhitga moslashuvi va ularning ijtimoiy salohiyatini rivojlantirish bilan shug‘ullanadi. Meyordan og‘ishgan bolalarga yordam berish, ularning ijtimoiy integratsiyasini ta'minlash va jamiyatning to‘liq huquqli a'zolari sifatida rivojlanishlariga ko‘maklashish maqsadida amalga oshiriladi. Kalit so‘zlar: Deviant, meyoridan og‘ishish, giyohvandlik, ichkilimbozlik, profilaktika, xulq atvor,öz joniga qasd qilish,öğrilik,tajavuzkorlik, oilaviysharoit, stress, psixologik omillar. Kirish Har bir o‘quvchining individual ehtiyojlari va qobiliyatlari hisobga olinishi lozim. Agar ta'lim jarayoni standart me'yorlarga ko‘ra olib borilsa, bu ayrim o‘quvchilarni e'tibordan chetda qoldirishi mumkin. o‘qitish metodlari ham o‘g‘ishishga yo‘l ochadi. Innovatsion usullar va texnologiyalarni qo‘llash, o‘quvchilarning faol ishtirokini ta'minlaydi. o‘quvchilarning ijtimoiy-iqtisodiy vaziyati ta'lim jarayoniga ta'sir qiladi. Moliya, oilaviy sharoitlar, mahalliy muhitning ta'siri kabilar meyorlardan o‘g‘ishishiga sabab bo‘lishi mumkin. o‘quvchilarning psixologik holati ham muhim. Agar o‘quvchilar stress yoki noqulay sharoitlarda bo‘lishsa, bu ularning muvaffaqiyatiga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Ta'limda etik me'yorlarning e'tiborga olinmasligi, o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasida noqonuniy aloqalarga olib kelishi mumkin.Natijada, ijtimoiy pedagogikada meyoridan o‘g‘ishish jarayonini nazorat qilish va muvozanatli holda olib borish ta'lim sifatini oshirishga yordam beradi. Meyordan og‘ishgan bolalar, jamiyatning eng nozik va ehtiyojmand qatlamlaridan birini tashkil etadi. Ushbu bolalar, turli sabablarga ko‘ra, o‘zlarining tengdoshlaridan farqli o‘laroq, ijtimoiy moslashuvda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bu muammo o‘z navbatida, ularning kelajakdagi hayot sifatiga ta'sir qilishi mumkin. Shu sababli, ijtimoiy pedagogik 640