Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 NODAVLAT TA’LIM MUASSASASI FAOLIYATINING BOSHQARUVIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYANI JORIY QILISH XORIJIY TAJRIBALARNING Ko‘NIKMASI Yarashov Sarvar Norqul o‘g‘li “Gumanitar fanlar” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. sarvaryarashov04@gmail.com Annotatsiya: Taʼlim — bilim berish, malaka va ko‘nikmalar hosil qilish jarayoni, kishini hayotga va mehnatga tayyorlashning asosiy vositasi xisoblanib, taʼlim jarayonida maʼlumot olinadi va tarbiya amalga oshiriladi. Shuningdek, “Taʼlim oluvchilarga chuqur nazariy bilim, malakalar va amaliy ko‘nikmalar berishga, shuningdek ularning umumtaʼlim va kasbiy bilim, malaka hamda ko‘nikmalarini shakllantirishga, qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayon” hisoblanadi. Kalit so‘zlar: Nodavlat ta’lim tashkilotlari, “E-learning”, Taʼlim, Sinergetik, raqamli transformatsiyasi. Kirish Prezidentimiz yoshlar bilimiga, nodavlat taʼlim xizmatlari sifatiga eʼtibor berar ekanlar: “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intelektual va manaʼviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz”, - deya taʼkidladilar [1]. Shu bois Respublikamizda nodavlat taʼlim tizimini zamonaviy talablar darajasiga olib chiqish yo‘nalishida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ishlardan biri nodavlat taʼlim xizmatlarini jadal surʼatlar bilan rivojlantirish va jaxon taʼlim tizimiga, shu jumladan, mamlakatimiz taʼlim tizimiga ham yangidan-yangi, talab darajasidagi raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlashga qaratishdan iboratdir. Yurtimiz xalqaro axborot kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish indeksi bo‘yicha 2019 yilda 8 - pog‘onaga ko‘tarilgan bo‘lsa-da, hali juda ham orqada. Davlat va jamiyat boshqaruvi, ijtimoiy sohada ham raqamli texnologiyalarni keng joriy etib, natijadorlikni oshirish, bir so‘z bilan aytganda, odamlar turmushini keskin yaxshilash mumkin. Buning uchun esa dastlab rivojlangan xorij tajribalarini atroflicha o‘rganish va asta- sekinlik bilan mamlakatimiz hayotiga tadbiq qilishimiz lozim. A.Y.Uvarov o‘z “Tadqiqotlarida ta’limning raqamli transformatsiyasi mazmuni “sinergetik” yangilanish bilan birga olib borilishi kerak, bu esa ta’lim sifatini tubdan yaxshilashga olib keladi” deb qayd etadi. Uning fikriga qo‘shilmaslik mumkin emas, chunki, agar ta’lim tizimi raqamli jamiyat talablari va imkoniyatlariga javob bersa, ta’limning raqamli o‘zgarishi jamiyatni raqamli iqtisodiyotga olib keladi.[2] Xorijdagi xususiy maktablarda olingan yuqori sifatli o‘rta taʼlim, bolaning shaxsiy kelajagida ham, kasbiy jihatdan ham muvaffaqiyatli kelajagida muhim rol o‘ynaydi. Buyuk Britaniyada, AQShda, Kanadada, Shveytsariyada, Irlandiyada va boshqa kuchli akademik anʼanalarga ega bo‘lgan mamlakatlarda o‘qish bilim olish, tillarni o‘rganish, isteʼdodlarni rivojlantirish va dunyodagi asosiy universitetlarga kirish uchun juda ko‘p imkoniyatlarni ochib beradi. Xorijiy tajribalar 541

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot davlat va nodavlat taʼlim muassasalari o‘rtasida sog‘lom raqobat fuqarolarning sifatli taʼlim olishga bo‘lgan huquqini ro‘yobga chiqarishga xizmat qilishini ko‘rsatmoqda. Shuning uchun ham bir qator rivojlangan xorijiy mamlakatlarda nodavlat taʼlim sektorining umumiy o‘rta taʼlimdagi ulushi salmoqli boʼlib, Germaniyada 12 foizni, Frantsiyada 17 foizni, АQShda 18 foizni, Buyuk Britaniyada 20 foizni, Ispaniya, Irlandiya va Gollandiyada 30 foizni tashkil etadi. Janubiy Koreya taʼlim milliy tizimini raqamlashtirish orqali yuqori o‘sish surʼatlariga erishgan mamlakatlardan biri hisoblanadi. Janubiy Koreya taʼlim tizimi raqamli iqtisodiyotga asoslanganligi va ayni paytda tayyorlanayotgan yuqori malakali kadrlar orqali taraqqiyotning yuqori bosqichiga erishgan davlatlardan biri hisoblanadi. Janubiy Koreyada axborot-kommunikatsiya texnologiyalari boshlang‘ich, o‘rta hamda oliy taʼlim muassasalarida keng joriy etilgan. Mamlakatdagi universitetlarning 83 foizi “E-learning” tizimi bilan qamrab olingan. Bundan tashqari 17 ta kiber universitet mavjud bo‘lib, ularda onlayn tartibida 18 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan 40 ming talaba tahsil oladi. Ushbu talabalar bilimini nazorat qilishning dasturiy taʼminoti yaratilgan. EDUNET internet portali ulkan miqdordagi videodarslar, elektron kitoblar, o‘quv materiallarining ko‘chirmalariga ega. Undan 6,7 mln kishi foydalanadi. Har kun portalga 410 ming kishi kirib, ular 27 mln. sahifa darsliklar va boshqa zarur o‘quv materiallari bilan tanishadi. Xulosa Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, bugungi kunda o‘quvchilarning dunyoqarashlari o‘zgarib bormoqda, natijada, ta’lim muassasalari faoliyati ham o‘zgarib bormoqda va o‘quvchilar hamda professor-o‘qituvchilar o‘z ishlarini yengillashtirish va samaradorligini oshirish uchun mavjud raqamli o‘quv materiallari hamda vositalaridan ko‘proq foydalanmoqdalar. Umumiy savodxonlikka qo‘yiladigan talablar, zamonaviy ishchilarning bilim va ko‘nikmalari, yangi iqtisodiyot va o‘quv muhiti talablari tez sur’atlar bilan o‘sib bormoqda. Nodavlat ta’lim tashkilotlari salmog‘i ham kundan-kunga o‘sib bormoqda. Nodavlat ta’lim tashkilotlari faoliyatini boshqarishda raqamli texnologiyalarni joriy etish quyidagi afzalliklarga ega: - Nazoratni amalga oshirishning tizimliligi va shaffofligini ta’minlash; - Ta’lim sohasida uchrashi mumkin bo‘lgan korrupsion holatlarni oldini olish; Qog‘ozbozlikni kamaytirish; - Ilg‘or xorij tajribalarini qo‘llash imkoniyati; - o‘quvchilar bilimini adekvat tarzda baholash; - o‘quvchilar va ularning ota-onalari bilan bevosita to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot almashish. Hozirgi ommaviy kommunikatsiya vositalari ildam rivojlanayotgan davr ta’lim sohasida raqamli texnologiyalarni joriy etish va ta’lim tashkilotlarini boshqarishda undan foydalanishni taqozo etadi. Adabiyotlar 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Нодавлат таълим хизматлари кўрсатиш фаолиятини янада ривожлантириш чора тадбирлари тўғрисида»ги қарорига Шарҳ // https://lex.uz/acts/3343077 2.Петрова Н.П., Бондарева Г.А. Цифровизация и цифровые технологии в образовании // Мир науки, культуры, образования. 2019. № 5 (78). 3. Ш.М.Мирзиёев. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон”, 2016. 542

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 TALABALARDA KREATIVLIK QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH MASALALARI Buvakov Nosir Maxamatmusaevich “Gumanitar fanlar” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. buvakovnosir84@gmail.com Annotasiya: Mazkur maqolada talabalarda kreativlik qobiliyatlari paydo boʻlishi, rivojlanish shuningdek kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirish boʻyicha ayrim muommalar batafsil yoritib berilgan. Kalit soʻzlar: kreativ qobiliyat, ta'lim, rivojlantirish, fan, kreativfikrlash, kreativ harakat, kreativ mahsulot, ijod. Kirish Fan va texnologiyalarning soʻnggi yutuqlari ishlab chiqarish bilan birga, ta'lim sohasiga ham sezilarli oʻzgarishlar, yangiliklar va oʻqitishning zamonaviy vositalarini olib kirish ikmonini berdi. Bu yutuqlarning ta'lim sohasiga kirib kelishi uning an'anaviy vazifalariga nisbatan ham sezilarli oʻzgartirishlar kiritish zaruratini qoʻydi. Shu asnoda ta'limdagi islohotlar mohiyatini tushunish va anglab etish uchun zaruriy pedagogik shartsharoit va ijodiy muhitni yaratish muammosi yuzaga keldi. Shunga koʻra, bugungi kunda pedagogika fani taraqqiyotining zamonaviy yoʻnalishlari - mavjud an'anaviy ta'lim paradigmasining ob'ektiv asoslari va ularning rivojini ta'minlovchi qonuniyatlarni modernizasiyalashdan iborat etib belgalandi. Ushbu oʻrinda, ta'lim oluvchilarning yangi bilimlarni oʻzlashtirish, ijodkorlik hamda fikrlash mezonlariga tayanuvchi paradigmani yaratish zaruriyati namoyon boʻlib, u ta'lim mazmuni, metodlari, tashkiliy shakllari, kadrlar ta'minoti kabi jihatlarni keng koʻlamda aks ettiruvchi ta'lim muammolarini alohida dolzarb masala sifatida oldingi oʻringa olib chiqishni koʻrsatmoqda. Bu esa ta'lim jarayonida “oʻqituvchi va ta'lim oluvchi” munosabatlarini insonparvarlashtirish, erkinlashtirish va shaxsga yoʻnaltirish orqali oʻquv jarayonini mustaqil tashkil etib, boshqaruvchi, har bir ta'lim oluvchi shaxsining ijodiy va intelektual rivojlanishini ta'minlovchi zamonaviy oʻqituvchi shaxsiga boʻlgan talablarni vujudga keltirdi. Darhaqiqat, ta'lim-tarbiya jarayonida oʻqituvchining pedagogik ta'siri etakchi omillardan biri ekanligini e'tiborga olinadigan boʻlsa, yangicha kasbiy qiyofadagi, ijodkor oʻqituvchi shaxsiga boʻlgan ijtimoiy talab har qachongidan ham dolzarblashadi. Ma'lumki, insoniyatning tarixiy taraqqiyoti bosqichida shaxs kamoloti, ijodkorligi, shuningdek, oʻqituvchining kasbiy tayyorgarligi, ijodiy qobiliyatlari masalasi oʻziga xos yondoshuvlar doirasida talqin etiladi. Xususan, oʻqituvchilik kasbining oʻziga xos xususiyatlari haqidagi fikrlar Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino,Umar Xayyom ta'limotlarida yaqqol koʻzga tashlanadi. Tasavvuf tariqati namoyondalaridan boʻlgan Bahouddin Naqshband tolib barkamol boʻlishi uchun avvalo ustoz iymonli boʻlishi zarur, deydi. Xoja Bahouddin oʻqituvchi, ya'ni, ustozning harakatini quyidagicha tasvirlaydi: Shamga oʻxshagin, toki hammaga ravshanlik bagʻishla, oʻzing esa qorongʻuda boʻl, ya'ni uning fikricha ustoz oʻzining ilmi, salohiyati bilan oʻzgalar yoʻlini, kelajagini shamdek yoritmogʻi, oʻzi esa doimo 543

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot izlanishda, ibodatda boʻlmogʻi lozimligini uqtiradi1. Sharq mutafakkirlari oʻzlarining ta'limtarbiyaga oid qarashlarida inson kamoloti muammosini baxt-saodatga erishish uchun sharoit yaratish gʻoyasi bilan bogʻlab talqin etganlar. Jumladan, Forobiy, Beruniy, Alisher Navoiy, Ibn Sino, Husayn Voiz Koshifiy asarlarida oliy axloq, ma'rifat, ma'naviy erkinlikka, baxt-saodatga erishish yoʻli oʻqituvchining mehnati bilan bogʻliq holda tasavvur etiladi. Sharqda “Muallimi soniy” (“Ikkinchi muallim”) nomi bilanmashhur Abu Nasr Forobiy ta'limtarbiyaga birinchi marta ta'rif bergan olim hisoblanadi. Ulugʻ mutafakkir ta'limda barcha fanlarning nazariy asoslari oʻrganilsa, tarbiyada ma'naviy-axloqiy qoidalar, odob me'yorlari oʻquvchilarga singdiriladi, kasb-hunarga oid koʻnikmalar hosil qilinadi, degan gʻoyani ilgari suradi. Bu muhim vazifa tajribali tarbiyachilar tomonidan ta'lim-tarbiyaning turli metodlari yordamida amalga oshiriladi, deb uqtiradi. Alloma pedagogning faoliyati haqida toʻxtalib shunday yozadi: Oʻqituvchining vazifasi dono davlat rahbari vazifasiga oʻxshab ketadi. Shu sababli oʻqituvchi koʻrgan va eshitganlarining barchasini yaxshilab esda saqlab qolishi, bilmogʻi, aql farosatga, chiroyli nutqqa ega boʻlmogʻi va oʻquvchilarning aytmoqchi boʻlgan fikrlarini toʻla va aniq ifodalay olishni bilmogʻi zarur, oʻqituvchi faqat fan bilan shugʻullanib qolmay, balki oʻz bilimlarini oʻquvchilariga ham berishi, bunda mashaqqatli mehnatdan charchash nimaligini bilmasligi lozim. Oʻqituvchi ichishdan oʻzini tiyishi, haqiqatgoʻy boʻlib yolgʻonni va yolgʻon aytganni yomon koʻrishi, gʻururli boʻlishi va oʻz or-nomusini qadrlashi, oʻzining oʻquvchilariga nisbatan adolatli boʻlishi, koʻzlagan maqsadiga erishishda qat'iylik koʻrsata bilishi lozim2. Abu Nasr Forobiy ta'limtarbiya jarayonida tarbiyalanuvchi yoki ta'lim oluvchi shaxsiga yakka holda yondashishni, uning tabiiy, ruhiy va jismoniy xislatlarini e'tiborga olish zarurligini ta'kidlaydi. Shuningdek, u ilm olish masalasiga inson mohiyatini tushuntirib berishning tarkibiy qismi sifatida qarab, ilm olish, kasb-hunar egallash har bir fozil jamiyat va fozil shahar aholisining zaruriy xislatidir, deya uqtiradi. Angliyalik tadqiqotchi Depati Patti (Drapeau Patti) talabalarda kreativlik sifatlarini shakllantirish quyidagi yoʻllar orqali amalga oshirilishini ta'kidlaydi: - kreativ fikrlash koʻnikmasini shakllantirish, ya'ni talabalardagi fikrlash ravonligi, moslashuvchanlik, oʻziga xoslik, yaratuvchanlik kabi koʻnikmalarni shakllantirish; - amaliy kreativ harakat koʻnikmalarini rivojlantirish, ya'ni talabalardagi kreativlikning shakllanishiga toʻsqinlik qiluvchi kontrsuggestiv, tezaurus va interaksion omillarni bartaraf etish orqali ulardagi interfaollik va muloqotchanlikni rivojlantirish; - kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil etish - mazkur yoʻl talabalarni nostandart vaziyatlar bilan toʻqnashtirish, muammoni echish va innovasion gʻoyalarni ilgari surish asosida ijodiy fikrlashga imkon beradi. - kreativ mahsulot (ishlanma)lardan foydalanish – talabalarning qiziqishlari va ehtiyojlarini qondirishga yoʻnaltirilgan ilgʻortajribalar, ixtirolar, texnologiyalarni izlab topish va amaliyotga tatbiq etish. Xulosa Xulosa qilib aytganda pedagogik-psixologik tadqiqotlarda kreativlik tushunchasi ijod, ijodkorlik tushunchasining tarkibiy qismi sifatida yoritiladi. Ijod – insonning moddiy va ma'naviy ne'matlarni yaratishga yoʻnaltirilgan faoliyatidir.Unda inson tafakkuri, xotirasi, 544

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 tasavvuri, diqqati, irodasi faol ishtirok etadi, butun bilimi, tajribasi, iste'dodi namoyon boʻladi. Ijod dastlab inson tasavvurida tugʻiladi, keyin ijodga taaluqli masalalar yuzasidan izlanishlar olib boriladi, boshqalar bajargan ishlar tanqidiynuqtai nazardan oʻrganiladi, tahlil etiladi, kuzatishlar, tajribalar oʻtkaziladi. Shundan soʻng tajriba natijalariga asoslanib mantiqiy xulosalar chiqariladi, farazlar ilgari suriladi va bularning barchasi tajribada sinab koʻriladi, mavhum qarashlar oydinlashtiriladi, yangilanadi va toʻldiriladi. Adabiyotlar 1. Эгамбердиева Н. Ижтимоий педагогика. Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон миллий кутубхонаси. – Т.: 2009. – Б.229 2. Қодиров К. Лаёқатни аниқлашнинг социометрик методиаси // Халқ таълими. – Тошкент, 2007. - №5. – Б. 36-44. 3. Ўзбек педагогикаси тарихи / А.Зуннунов таҳрири остида. – Т.: Ўқитувчи, 1997. – 214 б. 545

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot YANGILANAYOTGAN O‘ZBEKISTON - TA’LIMGA E’TIBOR KЕLAJAKKA QADAM Saidova Inoyatxon Muhamedraximovna “Gumanitar fanlar” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. inoyatsaidova7@gmail.com Annotatsiya: Mamlakatimizda so‘ngi yillarda ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar ta’lim-tarbiya darajasini rivojlantirish bilan birga, farzandlarimizning sifatli va mazmunli bilim olishlariga sharoit yaratmoqda. Keyingi davrda qabul qilingan qator hujjatlarning ijrosi bois ta’lim sifati va samaradorligiga erishish borasida ijobiy natijalar qo‘lga kiritilayotganligi yoritilib berilgan. Kalit so‘zlar: “Insonga e’tibor va sifatli ta’lim”, taraqqiyot strategiyasi, Ta’lim sohasi, yuksak ma’naviyat, iqtisodiyot tarmoqlari. Kirish Davlatimiz rahbari prezidentlik faoliyatining dastlabki kunlaridan boshlab yurtimizda innovatsion va kreativ fikrlaydigan zamonaviy kadrlar tayyorlash, yoshlarni vatanparvarlik ruhida, yuksak ma’naviyat egalari etib tarbiyalash, shu maqsadda ta’lim tizimini takomillashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. Ta’lim sohasiga qaratilayotgan bunday e’tibor samarasi o‘laroq, davlat boshqaruvini tubdan yangilash, ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini modernizatsiyalash borasida keng ko‘lamli yangilanish va tashabbuslar boshlandi. Ularni hayotga to‘liq joriy etish ijtimoiy taraqqiyot mas’uliyatini o‘z zimmasiga oladigan vatanparvar, mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan iqtidorli va istiqbolli, malakali va raqobatbardosh professional kadrlarga juda katta ehtiyojni vujudga keltirdi. Bu ehtiyoj, birinchi navbatda, jamiyatning ta’lim sohasida tub islohotlar boshlanishiga turtki bo‘ldi. Hammamizga ayonki, taraqqiyotning tamal toshi ham, mamlakatni qudratli, millatni buyuk qiladigan kuch ham bu — ilm-fan, ta’lim va tarbiyadir. Ertangi kunimiz, Vatanimizning yorug‘ istiqboli, birinchi navbatda, ta’lim tizimi va farzandlarimizga berayotgan tarbiyamiz bilan chambarchas bog‘liq. 2023-yilga “Insonga e’tibor va sifatli ta’lim” yili deb nom berilishida ham ta’lim sifatiga berilayotgan e’tibor nechog‘lik katta ekanligidan dalolatdir. Haqiqatdan ham, mamlakatimizda ilm-fanni yanada ravnaq toptirish, yoshlarimizni chuqur bilim, yuksak ma’naviyat va madaniyat egasi etib tarbiyalash, raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirish borasida amalga oshirilayotgan ishlar jadal davom ettirilmoqda va zamonaviy bosqichga ko‘tarilmoqda. Davlatimiz rahbari tomonidan 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasining “Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risida”gi Farmonni imzolanishi mamalakatimizning yanada rivojlanishi yo‘lida amalga oshirilayotgan islohotlarning uzviy davomi bo‘ldi. Amalga oshirilayotgan yangilanishlar davrida ta’lim tizimiga ham alohida e’tibor berilmoqda. Xususan, Farmonda ham ta’lim sifatini oshirish, sohani ilg‘or xorijiy tajriba asosida isloh qilish maqsadida 2023-yil 1-sentyabrdan boshlab har bir tuman (shahar)ning bittadan umumiy o‘rta ta’lim muassasasida o‘quvchilarni ikkita xorijiy til va bitta kasb- hunarga 546

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 o‘rgatish amaliyoti bosqichma-bosqich yo‘lga qo‘yilishi, umumiy o‘rta ta’lim muassasalarining 1-4-sinflarida o‘quvchilarni ilg‘or xorijiy tajriba asosida ishlab chiqilgan darsliklar bo‘yicha o‘qitish, 5-9-sinflarda o‘quvchilarga umumta’lim fanlaridan tayanch bilimlar berish, 10-11-sinf o‘quvchilarining qiziqish va qobiliyatiga mos bo‘lgan ixtisoslashgan dasturlar asosida bilim berish amaliyotini joriy qilish, 2023/2024 o‘quv yilidan boshlab respublikaning barcha viloyatlari va Toshkent shahrida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini bepul ovqat bilan ta’minlash, 2023-yil 1-apreldan boshlab maktabgacha ta’lim qamrovini kengaytirish, professional ta’lim tizimini rivojlantirish, mehnat bozori va ish beruvchilarning talablariga mos bo‘lgan malakali o‘rta bo‘g‘in kadrlarini tayyorlash, 20232024-o‘quv yilidan boshlab davlat grantlari kollej va texnikumlarning dual ta’lim shakli bo‘yicha ham ajratish, 2023-yil 1-sentyabrga qadar Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida malakali xorijiy ekspertlarni jalb qilgan holda Yevropa kasbiy ta’lim va kasbga o‘qitish sifatini ta’minlash tizimi talablariga to‘liq javob beradigan 1 tadan namunaviy professional ta’lim muassasalari faoliyati yo‘lga qo‘yish, 2023-yil 1-apreldan boshlab professional ta’lim muassasasi pedagoglarining bazaviy tarif stavkalari mos ravishda umumiy o‘rta ta’lim muassasasi pedagoglarining bazaviy tarif stavkalariga, professional ta’lim muassasasi birinchi va ikkinchi malaka toifasiga ega bo‘lgan, malaka toifasiga ega bo‘lmagan oliy ma’lumotli hamda oliy ma’lumotga ega bo‘lmagan ishlab chiqarish ta’limi ustalarining bazaviy tarif stavkalari tegishincha umumiy o‘rta ta’lim muassasasi birinchi va ikkinchi malaka toifali o‘qituvchisi, oliy ma’lumotli o‘qituvchisi hamda o‘rta maxsus ma’lumotli o‘qituvchisining bazaviy tarif stavkalariga tenglashtirish kabi masalalar alohida o‘rin egallagan. Xulosa Xulosa qilib aytganda ilm – insonning yagona najot yo‘li. Albatta bir qarashda bu balandparvoz gapga o‘xshaydi. Lekin, haqiqatdan ham e’tibor bilan qaraydigan bo‘lsak barcha muammolarning yechimi albatta ilm sohiblariga bog‘liq. Eng oddiy jabhalardan tortib olamshumul ishlarning ortida ham olim va ilm ahillarining buyuk hizmatlari yotadi. Adabiyotlar 1. https://lex.uz/ru/docs/5657199. Ўзбекистон Қонунчилик базаси. “Ta’lim to‘g‘risida” республикаси Миллий 2. 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasini “Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi. 3.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta‘lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-son Farmoni. 4.https://www.norma.uz/qonunchilikda_yangi/insonga_etibor_va_sifatli_talim_yilida _nimalar_belgilangan. 547

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot PSIXOLOGIYA FANLARINI o‘QITIShDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANIShNING AHAMIYATI Alieva Kamola Saidnegmatovna “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. psychology.kamola@mail.ru Annotatsiya. Mazkur maqolada zamonaviy texnologiyalar, aynan sun’iy intellekt orqali psixologiya fanlarida qo‘llaniladigan psixologik test va metodikalarni raqamlashtirishning ahamiyati, ulardan foydalanishning afzalliklari, o‘zbek tilidagi testlarni raqamlashtirish orqali foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish xaqida atroflicha ma’lumot berilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, axborot-kommunikatsiya, texnologiya, axborotlashtirish, raqamli iqtisodiyot, avtomatlashtirish, zamonaviy texnologiyalar, psixologik amaliyot, psixoterapevt. Kirish Ilm-fan va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari jadal taraqqiy etib borayotgan bugungi sharoitda dunyoning rivojlangan mamlakatlarida davlat va jamiyat boshqaruvi, iqtisodiyot, sanoat, ijtimoiy himoya, ta’lim, tibbiyot, bandlik, qishloq ho‘jaligi, mudofaa, xavfsizlik, turizm va boshqa sohalarda zamonaviy axborot texnologiyalari va sun’iy intellekt imkoniyatlaridan keng foydalanish urfga kirmoqda. Ilm-fan va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari jadal taraqqiy etib borayotgan bugungi sharoitda dunyoning rivojlangan mamlakatlarida davlat va jamiyat boshqaruvi, iqtisodiyot, sanoat, ijtimoiy himoya, ta’lim, tibbiyot, bandlik, qishloq ho‘jaligi, mudofaa, xavfsizlik, turizm va boshqa sohalarda zamonaviy axborot texnologiyalari va sun’iy intellekt imkoniyatlaridan keng foydalanish urfga kirmoqda. O‘zbekistonda ham axborotlashtirish va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish orqali 2030 yilga qadar innovatsion taraqqiy etgan yetakchi davlatlar qatoridan o‘rin egallash ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Qayd etish joizki, “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da axborot texnologiyalari va raqamlashtirish borasida jiddiy o‘zgarishlar amalga oshirilib, bir qator muhim dasturlar qabul qilindi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.04.2020 yildagi PQ-4699-son “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi, 04.08.2020 yildagi PQ-4797-son “Aholiga davlat ijtimoiy xizmatlari va yordam taqdim etish tartib-taomillarini avtomatlashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi қарорлари ҳамда 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PF-6079-son Farmoni, 2024-yil 14-oktabrdagi “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” PQ-358-son Qarori va 2023-yil 11548

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 sentabrdagi “O‘zbekiston - 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi PF-158-son Farmonida va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar mamlakatimizda турли соҳаларда raqamlashtirishni jadallashtirish va ijtimoiy-iqtisodiy sohalarga zamonaviy texnologiyalarni joriy qilishga qaratilgan. Taklif etilayotgan mavzu doirasida, aynan psixologik amaliyotda sun’iy intellektga asoslangan raqamli ilovalar bir necha yillardan buyon qo‘llanilmoqda. Masalan, Woebot (https://woebothealth.com/), Wysa (https://www.wysa.com/), Sanvello (https://www.sanvello.com/) yoki yaqinda ishga tushirilgan Rossiyaning AI-ga asoslangan chatbotlari Sabina AI (https://sabina-ai.com/) va Zigmund.GPT (https://zigmund.online/zigmund-gpt). Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bunday vositalar psixoterapevtning o‘rnini bosa olmaydi, lekin ular foydalanuvchiga o‘zlarining hissiy holatidan xabardor bo‘lishga, vahima hujumlarini to‘xtatishga, psixologik savodxonlikni oshirishga va mutaxassis bilan bog‘lanishdan oldin kognitiv xatti-harakatlar terapiyasi usullariga asoslangan holda o‘z sharoitlarini boshqarish uchun taklif qilingan strategiyalardan foydalanishga imkon beradi. Tadqiqot loyihasi natijasida chat botlar, saytlar ishlab chiqilgan va ishga tushirilgan. Ammo aynan “Psixologiya fanlarini o‘qitishda sun’iy intellektdan foydalanishning ahamiyati” bo‘yicha yurtimizda, aynan o‘zbek tilida foydalanish uchun taqdim etilayotgan tayyor moddiy texnik bazaning mavjud emasligi yoki yetarli darajada rivojlanmaganligi mazkur jarayonning muammoli qismini namoyon qiladi. Psixologiya fanlar tizimida foydalaniladigan psixologik test va metodikalar o‘tkazilishi, son va sifat jixatidan tahlil qilinishi uchun ko‘p vaqt talab etadi. Ammo aynan raqamlashtirilgan holda mazkur metodikalardan foydalanish bu yo‘nalishdagi muammolarni bartaraf etishga yordam beradi albatta. Hozirgi zamon psixologiyasida inson omili, shaxsni o‘rganishning juda ko‘plab vositalari mavjud va ular psixologik amaliyotda keng qo‘llanilib kelinmoqda. Shunday vositalardan biri psixodiagnostik testlardir. Ular deyarli hamma sohada, ko‘plab fanlar namoyandalari tomonidan ishlatiladi. Jumladan, maqsadi bevosita shaxsni tarbiyalash va shakllantirish muammolarini o‘rganish bilan bog‘liq bo‘lgan pedagogika va psixologiyada hozirgi vaqtda testlardan foydalanish keng yo‘lga qo‘yilgan. Pedagogikada qo‘llaniladigan testlar didaktik testlar hisoblanadi. Mana bir necha yildirki, respublikamiz hududidagi o‘rta maxsus, kasb-hunar (maktab, litsey, kollej va boshqa) va oliy ta’lim muassasalarida bunday testlardan foydalanib kelinmoqda. Shuningdek, tadqiqotchining tegishli psixodiagnostika metodikasini amalda qo‘llay bilish tajribasiga ega bo‘lishi ham psixodiagnostik faoliyatda katta ahamiyatga ega. Bunday psixodiagnostik metodikalardan foydalanish tajribasi ham uzluksiz bo‘lishi kerak, chunki ulardan foydalanishdagi tanaffusning uzoq vaqt cho‘zilishi odatda tegishli bilim, malaka, ko‘nikmalarning yo‘qolishiga va ular bilan ishlash sifatining pasayishiga olib kelishi mumkin. Xulosa Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak psixologik metod va testlarni aynan sun’iy intellekt yordamida o‘zbek tilidagi bazasining yaratilishi, mazkur baza asosida son tahlilining amalga oshirilishi eksperimentatorlarning ish faoliyatlarini vaqtining qisqartirilishi va moddiy 549

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot ko‘rgazmali vositalardan foydalanishlarini qisqartirishda, qog‘oz ishlarini kamaytirishda aynan qo‘l keladi. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.04.2020 yildagi PQ-4699-son “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi қарори 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 04.08.2020 yildagi PQ-4797-son “Aholiga davlat ijtimoiy xizmatlari va yordam taqdim etish tartib-taomillarini avtomatlashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi қарори 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choratadbirlari to‘g‘risidagi PF-6079-son Farmoni 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” PQ-358son Qarori 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi “O‘zbekiston 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi PF-158-son Farmoni 6. Farrux HAKIMOV, Sun’iy intellekt – to‘rtinchi sanoat inqilobining asosi “Taraqqiyot strategiyasi” markazi bo‘lim boshlig‘i. 2021 y. 7. Muborak Salaeva, Muyassar Axmedova «Psixologik diagnostika va amaliyot» o‘quv qo‘llanma, Toshkent 2010. 8. UMAROV B.M., RUSTAMOVA N.X. “Shaxsni o‘rganishning psixodiagnostik vositalari va unga qo‘yiladigan psixologik talablar” Zamonaviy ta’lim / Современное образование 2015, 9 550

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 SUN’IY INTELLEKT VA Bo‘LAJAK o‘QITUVCHILARIDA IJTIMOIY KREATIVLIKNI TAHLIL ETISH HUSUSIDA Sultanova Sahobar Ravshanbekovna “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. sultanovasahobar@gmail.com Annotatsiya: Sun’iy intellekt (SI) turli sohalarni chuqur o‘zgartirdi, ta’lim esa bundan mustasno emas. Tez texnologik taraqqiyotlar davriga kirayotganimizda, ta’limda SI ning roli o‘zgarib bormoqda, xususan, kelajakdagi o‘qituvchilarining qobiliyatlari va mas'uliyatlarini shakllantirishda. Ushbu maqola SI va ijodkorlikning kesishish nuqtasini o‘rganadi, ta’lim beruvchilar qanday qilib SI vositalarini o‘z o‘qitish metodologiyalarini takomillashtirish, talabalar ijodkorligini rag‘batlantirish va yosh o‘quvchilarni ijodiy muammolarni hal qilishda zarur bo‘lgan kelajakga tayyorlashlarini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: kreativlik, hamkorlikda o‘rganish, ijodiy, sun’iy intellekt,faollik, intelektual, ravonlik, moslashuvchanlik, takomillashtirish,o‘ziga xoslik, yaratuvchanlik, yondashuv, metodlar, kreativ fikirlash. Kirish Sun'iy intellekt (SI) - prognozlar, tashxislar, takliflar va baholashlarni taqdim etish uchun algoritmlardan foydalanadigan mashinaga asoslangan texnologiya. Zamonaviy ta’lim jarayoni jadal rivojlanib, texnologiyalar bilan chambarchas bog‘lanib bormoqda. o‘qituvchining faqat bilim beruvchi emas, balki ijodiy va ijtimoiy jihatdan faol shaxs sifatida shakllanishi dolzarb masalalardan biridir. Sun’iy intellekt (SI) bu jarayonda muhim vositalardan biri bo‘lib, kelajak pedagoglarining kreativlik va ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirishda sezilarli rol o‘ynamoqda. Sun’iy intellekt (SI) va bo‘lajak o‘qituvchilarida kreativlikning maqsadi – zamonaviy ta'lim jarayonida innovatsion kasblar orqali o‘qitish sifatini yaxshilash, shaxsiy vaiy mahsulotni qo‘llab-quvvatlashdir. Kreativlik va sun'iy intellektni ta'limga integratsiya qilish orqali davolash usullarini amalga oshirish mumkin. Sun’iy intellekt (SI) bu – inson aqliy faoliyatini taqlid qiluvchi texnologiyalar majmui bo‘lib, u ta’lim tizimiga ham jadal kirib kelmoqda. SI asosida ishlab chiqilgan tizimlar bo‘lajak o‘qituvchilarning kreativ va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. SI ta’lim tizimiga quyidagicha ta’sir ko‘rsatadi: Personalizatsiyalashgan ta’lim – Sun'iy intellekt yrdamida o‘quv tajribasini individual talabalar ehtiyojlariga moslashtirish, faollikni oshirish va umumiy ta'lim natijalarini yaxshilash; Virtual murabbiylar – sun’iy intellekt yordamida ma’lumotlar tahlili va tushunchalarga asoslangan real vaqt rejimida maslahat tizimlari orqali bilim berish; Simulyatsiya va VR texnologiyalari – real hayotiy vaziyatlarni model qilish orqali o‘qituvchilarning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish; 551

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Ijodiy faoliyatni rag‘batlantirish – SI asosida yaratilgan muhitlar orqali yangi g‘oyalar yaratish imkoniyatini oshirish. Bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy kreativ sifatlarini shakllantirishda SI quyidagi yo‘nalishlarda foyda keltirishi mumkin: 1. Kreativ fikrlashni rivojlantirish SI yordamida ta’lim berish jarayoni yangicha metodlar bilan boyitiladi. Masalan, ChatGPT, DeepMind AlphaCode, va Google Bard kabi dasturlar orqali murakkab muammolarni turli nuqtai nazardan ko‘rib chiqish va innovatsion echimlarni ishlab chiqish mumkin. 2. Ijtimoiy muloqot va hamkorlikni kuchaytirish SI asosida ishlab chiqilgan virtual hamkorlik tizimlari bo‘lajak o‘qituvchilarning kommunikativ ko‘nikmalarini oshirishga yordam beradi. Masalan, LinguaLeo, Duolingo, va AI chat-botlar yordamida o‘qituvchilar turli tillarda muloqot qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishlari mumkin. 3. Emosional intellekt va moslashuvchanlik Sun’iy intellekt yordamida yaratigan maxsus algoritmlar (masalan, IBM Watson, Replika AI) inson hissiyotlarini aniqlash va ularga mos ravishda muloqot qilish imkonini beradi. Bu esa bo‘lajak o‘qituvchilarning hissiy barqarorligi va moslashuvchanligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. 4. Virtual tajriba almashinuvi Dunyoning turli burchaklaridagi o‘qituvchilar va mutaxassislar bilan onlayn hamkorlik qilish orqali bo‘lajak pedagoglar turli madaniy va pedagogik yondashuvlarni o‘rganish imkoniga ega bo‘ladilar. SI yordamida ishlab chiqilgan Metaverse, Google Classroom, va Moodle kabi platformalar bu jarayonni samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Ushbu innovatsiyalar o‘qitish va o‘rganishni yaxshilash uchun noyob imkoniyatlarni taqdim etadi, bu esa talabalarga virtual va simulyatsiya qilingan muhitda amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lish imkonini beradi. 5. o‘yinlar orqali kreativlikni rivojlantirish Minecraft Education, Roblox Education, va Scratch kabi o‘yin platformalari yordamida o‘quvchilarning kreativ fikrlash qobiliyatini oshirish mumkin. 6.Virtual mentorlar va sun’iy intellekt yordamida tahlil Coursera, Udemy, va EdX kabi platformalar SI yordamida o‘quv jarayonini tahlil qilib, talabalarga mos ta’lim tavsiyalarini beradi. Xulosa Sun’iy intellekt ta’lim jarayoniga integratsiyalashuvi bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy kreativ sifatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. U innovatsion fikrlash, muammolarni hal qilish, jamoaviy ish va moslashuvchanlik kabi muhim kompetensiyalarni shakllantirishga yordam beradi. Shu sababli, pedagoglarni tayyorlashda SI texnologiyalaridan samarali foydalanish ta’lim sifati va o‘qituvchilarning shaxsiy va professional rivojlanishiga katta hissa qo‘shishi mumkin. 552

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Adabiyotlar 1. Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). Technological Pedagogical Content Knowledge: A Framework for Teacher Knowledge. Teachers College Record, 108(6), 1017-1054. 2. To‘rayev, A. (2020). Raqamli texnologiyalar va ta’lim jarayoni. Toshkent: o‘zMU nashriyoti. 3. Abduraxmonov, Q. (2019). Ta’lim tizimida innovatsion texnologiyalar. Toshkent: Innovatsiya va taraqqiyot markazi. 4. Jo‘rayev, R., & Saidova, M. (2021). O‘zbekistonda ta’lim va sun’iy intellekt: Rivojlanish istiqbollari. Toshkent: Fan va texnologiya. 5. Karimov, A. (2018). Ijtimoiy kreativlik va ta’lim jarayonlari. Samarqand: SamDU nashriyoti. 553

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA OLIY TAʼLIM MUASSASALARI PEDAGOG XODIMLARI HUQUQIY MAQOMINING AHAMIYATI B.B.Qodirov1, N.B.Bekmurodov2, D.B.Bekmurodov3 1Toshkent kimyo-texnologiya instituti 2Toshkent shahridagi Turin politexnika universiteti 3Toshkent davlat yuridik universiteti Raqamli texnologiyalar rivojlanayotgan davrda taʼlim sohasini sifat bosqichga ko‘tarish, shu jumladan oliy taʼlim tizimini yanada rivojlantirish, oliygohlarning xalqaro tan olingan tashkilotlar reytingida munosib o‘rinlarni egallashi uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Iqtisodiyot tarmoqlari va hududlarning ehtiyojlaridan kelib chiqib, yangi oliy taʼlim muassasalarining tashkil etilishi, kadrlar tayyorlash bo‘yicha zamonaviy taʼlim bosqichlari, yo‘nalishlari va mutaxassisliklari ochilishi, qabul parametrlarining oshirilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Uzluksiz taʼlim va ilm-fan tizimini rivojlantirish bo‘yicha olib borilayotgan keng ko‘lamli izchil ishlar yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash uchun zarur bo‘lgan sharoitlarni taʼminlashga xizmat qilmoqda. Bu imkoniyatlardan foydalangan holda taʼlim tizimi oldida turgan dolzarb vazifalarni ro‘yobga chiqarish barcha bo‘g‘inlardagi pedagogik faoliyatni amalga oshirayotgan o‘qituvchilarga bevosita bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi “Taʼlim to‘g‘risida”gi qonuniga muvofiq tegishli maʼlumoti, kasb tayyorgarligi bor va yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo‘lgan shaxslar pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega. Oliy taʼlim muassasasi pedagog xodimi faoliyati haqida fikr yuritilar ekan, avvalo ushbu kasb egasi tushunchasiga to‘xtalib o‘tish lozim. Bu borada izlanish olib borgan ayrim tadqiqotchilar pedagog bilan o‘qituvchini bir-biridan farq qilishini taʼkidlab o‘tadilar. Bizningcha, pedagog xodim bilan o‘qituvchini alohida toifaga ajratish maqsadga muvofiq emas. Negaki, pedagog bilan o‘qituvchi tushunchasi bir xil maʼnoga ega bo‘lib, ular aynan bir xil funksiyani bajaradi hamda asosiy vazifasi yoshlarga taʼlim va tarbiya berish hisoblanadi. Baʼzi olimlar esa pedagogik faoliyatni oliy taʼlim muassasasi tomonidan ko‘rsatiladigan taʼlim xizmatlari sifatida bayon etib, professor-o‘qituvchilar tarkibi tahsil oluvchilarning bilim, ko‘nikma va kasbiy amaliy malakalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan maqsadli va davomli faoliyatni amalga oshirishini, shuningdek, oliy taʼlim muassasasi pedagog xodimi o‘quv rejasiga muvofiq talabalarga bilim berib, tom maʼnoda taʼlim xizmatlarini ko‘rsatishi va ko‘rsatgan xizmati evaziga muayyan miqdorda haq olishini taʼkidlab o‘tishadi. Fikrimizcha, oliy taʼlim muassasasining pedagog xodimi - bu oliy taʼlim muassasasi rahbariyati bilan mehnat munosabatlariga kirishgan, o‘quv va tarbiya hamda ilmiy-tadqiqot kabi vazifalarning bajarilishini nazarda tutadigan kasbiy pedagogik faoliyatni amalga oshirayotgan shaxsdir. 554

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Hozirgi vaqtda mamlakatimiz oliy taʼlim tizimida 50 mingdan ortiq xodim faoliyat ko‘rsatayotgan bo‘lsa, shulardan 36 mingdan ortig‘i professor-o‘qituvchilar hisoblanadi. o‘tgan davrda butun dunyoni tashvishga solgan pandemiya tufayli barcha sohalar singari oliy taʼlim tizimiga ham o‘z taʼsirini ko‘rsatdi va barcha oliy taʼlim muassasalari ommaviy ravishda yopilgan bo‘lsa-da, talabalar uchun taʼlim jarayoni to‘xtab qolmasdan professoro‘qituvchilar tomonidan o‘z faoliyatlari masofaviy (onlayn) shaklda tashkil etildi. Boshqa kasb egalari, jumladan tibbiyot, ichki ishlar, mudofaa, milliy gvardiya va boshqa ko‘plab sohalarning vakillari qatorida professor-o‘qituvchilar talaba-yoshlarga bilim berishda fidoyilik bilan jonbozlik ko‘rsatganliklari alohida taqsinga loyiqdir. Maʼlumki, pedagogik faoliyatning o‘sib kelayotgan yosh avlodni tarbiyalash, taʼlim berish orqali jamiyatni rivojlantirishdagi ahamiyatini boshqa biror bir faoliyat turiga qiyoslab bo‘lmaydi. Shuning uchun oliy taʼlim sohasini isloh qilish jarayonida ushbu faoliyat bilan shug‘ullanuvchi kasb egalari, yaʼni pedagog xodimlarning maqomini yana-da oshirish, ularning faoliyatidagi munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Keyingi vaqtlarda oliy taʼlim muassasalari pedagog xodimlari mavqeini oshirish hamda ularni moddiy qo‘llab-quvvatlash masalalariga alohida eʼtibor qaratilib kelinmoqda. Oliy taʼlim muassasalari professor-o‘qituvchilarining bazaviy lavozim maoshlari 2-3 barobarga oshirilgani diqqatga sazovordir. Taʼkidlash lozimki, pedagog xodimlarni kasbiy faoliyatiga bog‘liq bo‘lmagan yig‘ilishlar, tadbirlar va ishchi guruhlarga jalb qilish, turli topshiriqlar berishning taqiqlanishi O‘zbekiston Respublikasi “Taʼlim to‘g‘risida”gi qonuni bilan tartibga solindi. Shuningdek, qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritilgan O‘zbekiston Respublikasi “Maʼmuriy javobgarlik to‘g‘risida”gi kodeksida taʼlim muassasalari pedagog xodimining kasbiy faoliyatiga qonunga xilof ravishda aralashish yoki taʼlim muassasasi pedagog xodimining xizmat vazifalarini bajarishga to‘sqinlik qilish javobgarlikka sabab bo‘lishi mustahkamlab qo‘yildi. Mazkur kiritilgan o‘zgartirishlarga muvofiq fuqarolar tomonidan shunday huquqbuzarlik sodir etilsa, bazaviy hisoblash miqdorining besh baravaridan yetti baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa bazaviy hisoblash miqdorining yetti baravaridan o‘n baravarigacha miqdorida jarima solinishi, agar shunday huquqbuzarlik maʼmuriy jazo qo‘llanilganidan keyin bir yil davomida takroran sodir etilgan taqdirda fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining yetti baravaridan o‘n baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa bazaviy hisoblash miqdorining o‘n baravaridan o‘n besh baravarigacha miqdorida jarima qo‘llanilishi nazarda tutildi. Muhim jihatlaridan biri shundaki, ushbu huquqbuzarlik sodir etilganda taʼlim muassasasining pedagog xodimiga maʼmuriy bayonnoma tuzmasdan o‘z arizasida huquqbuzarning shaxsi, huquqbuzarlik sodir etilgan joy, vaqt va uning mohiyati to‘g‘risidagi maʼlumotlarni hamda boshqa zarur bo‘lgan maʼlumotlarni ko‘rsatgan holda sudga murojaat qilish huquqi berildi. Bundan tashqari, oliy taʼlim muassasalarida so‘nggi yillarda qog‘ozbozlikni oldini olish bo‘yicha tizimli ishlar olib borildi. Ayniqsa, HEMIS tizimi hamda raqamli texnologiyalarning boshqa turlari joriy etilishi pedagog xodimlar uchun katta qulayliklarni yaratib berdi. Bu ham o‘z navbatida oliy taʼlim tizimiga raqamli texnologiyalar joriy etilishidan dalolat beradi. 555

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Darhaqiqat, pedagog xodimlarning jamiyatdagi nufuzini yanada oshirish, kelgusida mamlakatimiz taraqqiyotini taʼminlashda muhim omil bo‘ladigan va har tomonlama huquqiy jihatdan himoyalangan pedagog xodimlarning huquqiy maqomi, shaʼni va obro‘sini yuksaltirish eng muhim masalalardan biridir. Shunday ekan, bir tomondan pedagog xodimlarning huquqiy maqomi va nufuzini oshirishga harakatlar qilinayotgan bo‘lsa-da, ikkinchi tomondan oliy taʼlim sohasida mehnat qilayotgan fidoyi insonlarning hayotiy tajribarini yoshlarga keng targ‘ib chiqish mexanizmini yaratish lozim deb hisoblaymiz. Yuqorida bayon etilgan fikrlardan kelib chiqib, xulosa sifatida O‘zbekiston Respublikasi Sh.M.Mirziyoyevning quyidagi muhim fikrlarini keltirib o‘tmoqchimiz: “o‘qituvchi - jamiyatdagi eng obro‘li kasb egasi bo‘lishi darkor. Buning uchun barcha choralar ko‘riladi. Zero, jahondagi eng rivojlangan davlatlardan hisoblangan Yaponiya, Singapurda aynan shunday yondoshuv tufayli ular jadal taraqqiy etgan”. 556

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASH HAMDA o‘QITISHNI TASHKIL ETISHNING LINGUISTIK VA IJTIMOIY – GUMANITAR MASALALARI Amirova Maxfirat Muzaffar qizi “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. Annotatsiya: Mazkur maqolada sun’iy intellektning ta’lim tizimidagi roli, lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalari hamda innovatsion o‘qitish usullari yoritilgan. Sun’iy intellekt tilshunoslik sohasida tarjima, nutqni tanish va avtomatik matn tahlili kabi jarayonlarni avtomatlashtirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shuningdek, ta’lim sohasida shaxsiylashtirilgan o‘quv dasturlarini yaratish va masofaviy ta’lim tizimlarini rivojlantirish orqali bilim olish jarayonining samaradorligi oshmoqda. Biroq, sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi bilan bog‘liq lingvistik noaniqliklar, ijtimoiy tengsizlik, axloqiy muammolar va texnologik savodxonlik bilan bog‘liq qiyinchiliklar ham mavjud. Ushbu maqolada sun’iy intellekt asosida kadrlar tayyorlash va innovatsion o‘qitish tizimlarining istiqbollari tahlil qilinadi hamda ushbu texnologiyalarni rivojlantirishga oid tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, ta’lim tizimi, lingvistika, avtomatik tarjima, nutqni tanish, innovatsion o‘qitish, masofaviy ta’lim, ijtimoiy-gumanitar masalalar, kadrlar tayyorlash, texnologik rivojlanish. Kirish Bugungi globallashgan dunyoda ta’lim jarayoni doimiy o‘zgarish va rivojlanish jarayonida bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar uni yanada innovatsion shaklda tashkil etishga imkon yaratmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt (SI) va raqamli texnologiyalar ta’lim tizimiga chuqur kirib kelmoqda. Ta’lim muassasalarida SI asosida ishlab chiqilgan tizimlar o‘quv jarayonining sifatini oshirish, individual yondashuvni joriy etish va samaradorlikni oshirish uchun foydalanilmoqda. Hozirgi kunda pedagogik jarayonning samaradorligi ko‘p jihatdan innovatsion yondashuvlarga bog‘liq bo‘lib, sun’iy intellekt texnologiyalari ushbu jarayonni yangi bosqichga olib chiqmoqda. Sun’iy intellekt yordamida ta’limning shaxsiylashtirilgan modeli yaratilmoqda, bunda har bir o‘quvchining individual ehtiyojlari va qobiliyatlari hisobga olinadi. o‘quv materiallari interaktiv shaklda taqdim etilishi natijasida bilimlarni o‘zlashtirish tezlashadi va samaradorlik oshadi. Lingvistik va ijtimoiy-gumanitar fanlar doirasida SI texnologiyalaridan foydalanish alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki tilshunoslik, tarjima jarayonlari, matnni avtomatik qayta ishlash kabi sohalar sun’iy intellektning rivojlanishi bilan yangi imkoniyatlarga ega bo‘lmoqda. Shu bilan birga, sun’iy intellektning ta’lim tizimidagi ijtimoiy va axloqiy jihatlari ham muhim o‘rin tutadi. Raqamli texnologiyalar asosida o‘qitish usullari rivojlanishi bilan 557

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot birga, ularning jamiyatga ta’siri, insonlarning ta’lim olish imkoniyatlariga tenglik yaratish masalalari ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Sun’iy intellektning ta’lim tizimidagi o‘rni Zamonaviy ta’lim tizimida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Bu texnologiyalar nafaqat o‘qitish jarayonini avtomatlashtirish, balki ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarga individual yondashuvni ta’minlash va innovatsion pedagogik metodlarni rivojlantirish imkonini beradi. Sun’iy intellekt ta’lim jarayonini takomillashtirish bilan birga, pedagogika va metodikaga yangi yondashuvlarni olib kirayotgani bilan ham ahamiyatlidir. An’anaviy ta’lim tizimida barcha o‘quvchilarga bir xil uslub va materiallar taqdim etiladi. Biroq, har bir o‘quvchining o‘zlashtirish darajasi, qiziqishlari va bilim olish sur’ati turlicha bo‘lishi sababli, bu uslub hamma uchun ham samarali emas. Sun’iy intellekt texnologiyalari aynan shu muammolarni hal qilish uchun individual yondashuvni ta’minlashga yordam beradi. Sun’iy intellekt yordamida ishlab chiqilgan o‘quv platformalari har bir o‘quvchining bilim darajasini tahlil qilib, unga mos keladigan o‘quv materiallarini tavsiya qiladi. Masalan, sun’iy intellekt asosidagi ta’lim platformalari o‘quvchilarning bilim darajasini baholab, ularga mos vazifalarni tanlash orqali shaxsiy o‘quv rejalarini ishlab chiqadi. Bu esa o‘quvchilarning bilimni chuqurroq o‘zlashtirishiga va qiyinchiliklarga duch kelganda samarali qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi. o‘qituvchilar uchun o‘quvchilarning bilimini baholash ko‘p vaqt talab qiladigan jarayonlardan biridir. An’anaviy baholash usullari ba’zan subyektiv bo‘lishi, inson xatosiga yo‘l qo‘yilishi yoki vaqt yetishmovchiligi sababli kechikishi mumkin. Sun’iy intellekt esa baholash tizimini avtomatlashtirish orqali ushbu muammolarni bartaraf etishi mumkin. Hozirgi kunda SI asosida ishlab chiqilgan avtomatik baholash tizimlari quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi: • • • Test va imtihon javoblarini avtomatik baholash. Insholar va yozma ishlarni tilshunoslik modullari yordamida tahlil qilish. o‘quvchilarning xatolarini aniqlab, ularga individual tavsiyalar berish. Masalan, avtomatlashtirilgan baholash tizimlari o‘quvchilarning yozma ishlarini nafaqat grammatik jihatdan tekshirish, balki ularning mantiqiy izchilligini ham tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa o‘qituvchilarga vaqtni tejash va baholash jarayonining adolatli bo‘lishini ta’minlashda katta yordam beradi. Sun’iy intellekt yordamida ishlab chiqilgan virtual o‘qituvchilar va ta’lim botlari o‘quvchilarga qo‘shimcha yordam ko‘rsatishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bunday tizimlar real vaqt rejimida o‘quvchilarning savollariga javob berishi, ularga dars materiallarini tushuntirishi va mustaqil ta’lim olish imkoniyatini yaratishi mumkin. Virtual o‘qituvchilarning afzalliklari quyidagilardan iborat: • • • baholash. o‘quvchilarning istalgan vaqtda savollariga javob bera olish imkoniyati. o‘quv dasturlarini shaxsiy ehtiyojlarga moslashtirish. Talabalar bilan doimiy muloqotda bo‘lish va ularning bilimini real vaqt rejimida 558

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Masalan, ChatGPT kabi sun’iy intellekt tizimlari o‘quvchilarning savollariga javob bera oladigan virtual yordamchilar sifatida foydalanilmoqda. Bundan tashqari, interaktiv ovozli yordamchilar ham ta’lim jarayoniga joriy qilinmoqda, bu esa darslarni yanada qiziqarli va samarali qiladi. Lingvistik sohada sun’iy intellektning qo‘llanilishi ayniqsa muhim hisoblanadi. SI texnologiyalari yordamida avtomatik tarjima, grammatik tahlil va til o‘rganish jarayonlari ancha rivojlangan. Hozirgi kunda mavjud bo‘lgan ko‘plab mobil ilovalar sun’iy intellekt asosida til o‘rganishni soddalashtirmoqda. SI asosida ishlab chiqilgan tillarni o‘rganish platformalarining afzalliklari quyidagilardan iborat: • • • Talaffuzni avtomatik tekshirish va to‘g‘rilash. Matnni avtomatik tarjima qilish va grammatik xatolarni aniqlash. Mustaqil til o‘rganish uchun interaktiv mashqlar va testlarni taqdim etish. Misol sifatida, Duolingo va Babbel kabi tillarni o‘rganish platformalarida SI texnologiyalari orqali foydalanuvchilarning bilim darajasi tahlil qilinadi va ularga mos darslar taklif etiladi. Bu esa chet tillarini o‘rganish jarayonini yanada samarali va qiziqarli qiladi. Lingvistik masalalar Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining rivojlanishi lingvistika sohasida tub burilish yasadi. Tilshunoslikning turli yo‘nalishlari, jumladan, avtomatik tarjima, nutqni tanish, matnni qayta ishlash va lingvistik tahlil kabi jarayonlarda sun’iy intellekt vositalari muhim rol o‘ynamoqda. Biroq, bu rivojlanish bir qator lingvistik masalalarni ham yuzaga keltirmoqda. Hozirgi kunda Google Translate, DeepL va Yandex Translate kabi SI asosidagi avtomatik tarjima tizimlari keng qo‘llanilmoqda. Ushbu tizimlar neyron tarmoqlar yordamida tarjima jarayonini ancha yaxshilashga erishgan bo‘lsa-da, hali ham tilning ba’zi nozik jihatlarini to‘liq anglab yetmaydi. Muammolar quyidagilardan iborat: • Semantik va pragmatik xatolar – sun’iy intellekt ba’zan so‘zlarning ma’nosini to‘g‘ri tanlay olmaydi yoki matn kontekstini to‘liq tushunmaydi. • Madaniy o‘ziga xoslikni yo‘qotish – ba’zi iboralar yoki idiomalar tarjima qilinganida ularning asl ma’nosi yo‘qolishi mumkin. • Texnik va ilmiy matnlarni tarjima qilishdagi muammolar – murakkab va maxsus terminologiyaga ega matnlar aniq tarjima qilinmaganda, noto‘g‘ri tushuncha va ma’nolar paydo bo‘lishi mumkin. Bu muammolarni hal qilish uchun sun’iy intellektga asoslangan tarjima tizimlarini chuqur o‘qitish va lingvistik korpuslarni kengaytirish muhimdir. Sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan nutqni tanish tizimlari insonlar va kompyuterlar o‘rtasidagi muloqotni soddalashtirish uchun ishlatilmoqda. Siri, Google Assistant va Alexa kabi ovozli yordamchilar tilni tushunish va qayta ishlab chiqishda katta muvaffaqiyatlarga erishgan. Biroq, quyidagi muammolar mavjud: • Lahja va shevalarni tushunish qiyinligi – ko‘pgina SI tizimlari standart tilda gapirilgan nutqni yaxshi tushunsa ham, mahalliy lahja yoki shevalarni tanib olishda qiynaladi. 559

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot • Talaffuz xatolarini to‘g‘rilashdagi qiyinchiliklar – sun’iy intellekt noto‘g‘ri talaffuz qilingan so‘zlarni avtomatik to‘g‘rilashi mumkin, ammo ba’zan bu noto‘g‘ri ma’noga olib keladi. • Emotsional ifodalarni anglash qiyinligi – Sun’iy intellekt odamlarning ohang va emotsiyalarini to‘liq tushuna olmaydi, bu esa kommunikatsiya jarayonida muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun SI modellarini yanada ko‘proq ovozli ma’lumotlar bilan ta’minlash va tillarning turli lahjalarini o‘z ichiga oladigan ma’lumotlar bazalarini yaratish zarur. Ijtimoiy-gumanitar masalalar Sun’iy intellekt ta’lim tizimida samarali foydalanilayotgan bo‘lsa-da, uning jamiyatga ta’siri va ijtimoiy-gumanitar jihatlari ham muhim masala hisoblanadi. Ushbu texnologiyaning rivojlanishi insonlarning ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirgan bo‘lsa-da, u bilan bog‘liq axloqiy va jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘liq muammolar ham yuzaga kelmoqda. Sun’iy intellektga asoslangan ta’lim vositalari barcha o‘quvchilar uchun ochiq bo‘lishi kerak. Biroq, texnologiyalar barcha hududlarda bir xil darajada rivojlanmagani sababli, ba’zi jamiyatlarda ta’lim olish imkoniyatlari cheklangan bo‘lishi mumkin. Ayrim hududlarda internet tarmog‘ining sustligi yoki zamonaviy texnologiyalar yetishmovchiligi sababli SI vositalaridan foydalanish imkoniyati cheklangan. Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim vositalaridan foydalanish uchun foydalanuvchilarning texnologik savodxonligi yetarli bo‘lishi kerak. SI tizimlarida o‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari saqlanishi va qayta ishlanishi axloqiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun raqamli infratuzilmani yaxshilash va SI vositalaridan foydalanish bo‘yicha kengroq treninglar o‘tkazish lozim. Kadr tayyorlash va sun’iy intellekt asosida innovatsion o‘qitish usullari Sun’iy intellekt yordamida kadrlar tayyorlash va innovatsion o‘qitish usullari zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylanmoqda. Zamonaviy ish bozori tez o‘zgarib borayotgan sharoitda yangi kasb va ko‘nikmalarni o‘zlashtirish talab qilinmoqda. SI bu jarayonda muhim o‘rin tutadi. An’anaviy o‘quv tizimlarida barcha talabalar uchun bir xil darslik va metodlar taqdim etiladi. Biroq, sun’iy intellekt shaxsiy o‘qitish tizimlarini rivojlantirishga imkon beradi. Innovatsion o‘qitish usullari: • Moslashuvchan o‘quv dasturlari – har bir o‘quvchining bilim darajasi va qiziqishlariga mos keladigan kurslarni avtomatik ravishda shakllantirish. • Interaktiv ta’lim – virtual va qo‘shimcha reallik texnologiyalaridan foydalangan holda o‘quvchilarni jalb qilish. • Autonom ta’lim tizimlari – o‘quvchilarga mustaqil ravishda yangi bilimlarni o‘zlashtirish imkoniyatini berish. Masofaviy ta’lim bugungi kunda keng tarqalgan bo‘lib, sun’iy intellekt uning samaradorligini oshirish uchun qo‘llanilmoqda. SI asosida: • • • Avtomatik topshiriqlarni baholash Virtual murabbiylar va chat-botlar orqali o‘quvchilarga yordam berish Real vaqt rejimida savollarga javob berish tizimlari 560