Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 va mustahkamligi bilan ajralib turadi. Mesh (To‘r) topologiyasida har bir qurilma bir-biri bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanadi, bu tarmoqning yuqori barqarorligi va ishonchliligini ta'minlaydi, lekin ko‘proq resurslar talab qiladi. Hybrid topologiyalar esa, turli topologiyalarni birlashtirib, tarmoqning ishlashini optimallashtirish uchun qo‘llaniladi. NGN tarmog‘i yuqori tezlikdagi internet, telefon, video va boshqa xizmatlarni bitta tarmoq orqali taqdim etishga imkon beradigan kompleks struktura bo‘lib, uning topologiyasi va tuzilmasi tarmoqni samarali boshqarish va foydalanuvchilarga sifatli xizmatlar taqdim etish uchun muhim ahamiyatga ega. Modellashda NGN tarmog‘ining topologiyasi yaratiladi, SOA asosidagi xizmatlar modullashtiriladi, trafik yuklamalari kiritiladi va xizmat sifatini belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlar — kechikishlar, o‘tkazuvchanlik, xizmat uzluksizligi va paket yo‘qotilishi kuzatib boriladi. Imitatsion modellashtirish uchun OPNET Modeler, NS-3, CloudSim kabi zamonaviy simulyatorlardan foydalanish mumkin. Ushbu vositalar yordamida turli trafik sharoitlarida xizmatlarning ishlash samaradorligi tahlil qilinadi. Misol uchun, video va ovozli xizmatlarga ustuvorlik berilganda kechikishlar kamayadi, tarmoq resurslari optimal taqsimlanadi, foydalanuvchi uchun xizmat sifati yaxshilanadi. SOA arxitekturasi esa xizmatlararo o‘zaro ta’sirni soddalashtirib, NGN muhitida dinamik, modulli va xavfsiz xizmat ko‘rsatishni ta’minlaydi. Shuningdek, xizmat sifati (QoS – Quality of Service) ko‘rsatkichlarini boshqarish ham mazkur yondashuvda muhim ahamiyatga ega. Tizim foydalanuvchilarga yuqori sifatli xizmat ko‘rsatishi uchun trafikni ustuvorlashtirish, resurslarni dinamik taqsimlash va xizmat holatini real vaqt rejimida monitoring qilish mexanizmlari tadbiq etiladi. Bu esa NGN tarmoqlarini servisga yo‘naltirilgan, foydalanuvchi ehtiyojlariga moslashuvchan va yuqori darajada boshqariladigan tizimga aylantiradi. Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, SOA asosidagi yondashuv orqali NGN xizmatlarini tashkil etish nafaqat texnologik, balki iqtisodiy jihatdan ham samarali bo‘lib, xizmatlar sifati, moslashuvchanligi va tezkorligi sezilarli darajada oshadi. Imitatsion model orqali esa ushbu yondashuvning ustunliklari aniq ko‘rsatib berilishi va amaliy joriy etish uchun tavsiyalar ishlab chiqilishi mumkin. Xulosa Kiyingi avlod tarmoqlari (NGN) bugungi raqamli davrda tezkor, ishonchli va moslashuvchan xizmatlar ko‘rsatishning asosiy infratuzilmasiga aylanmoqda. Ushbu tizimlarda servisga yo‘naltirilgan arxitektura (SOA) yondashuvining tadbiq etilishi xizmatlarni mustaqil, modulli va qayta foydalanishga yaroqli tarzda boshqarish imkonini beradi. Tadqiqot davomida ishlab chiqilgan imitatsion model yordamida NGN va SOA integratsiyasi asosida xizmatlarning ishlash samaradorligi baholandi. Tajriba natijalari SOA asosidagi xizmatlar yuklama ostida ham barqaror ishlashini, xizmat sifati (QoS) ko‘rsatkichlarining maqbul darajada saqlanishini ko‘rsatdi. Model yordamida turli xizmatlar uchun trafiklar tahlil qilinib, tarmoq resurslarining optimal taqsimoti ta’minlandi. Bu esa NGN muhitida xizmatlarning ishonchliligini va foydalanuvchi qoniqishini oshirish imkonini berdi. Shuningdek, bu yondashuv xizmatlarni yaratish, sinovdan o‘tkazish va joriy etish jarayonlarini soddalashtiradi, tizimning umumiy ishlashini yanada takomillashtiradi. Ushbu ilmiy ishda qo‘llanilgan metodologiya va natijalar NGN asosidagi xizmatlarni rejalashtirish 381

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot va joriy etishda muhim amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, kelajakda yanada murakkab va keng qamrovli modellarni ishlab chiqish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Adabiyotlar 1. ITU-T Y.2001 Recommendation – General overview of NGN. 2. Erl, T. (2005). Service-Oriented Architecture: Concepts, Technology, and Design. Prentice Hall. 3. Stallings, W. (2007). Data and Computer Communications. Pearson Education. 4. Cisco Systems. (2022). Next-Generation Network Architecture – White Paper. 5. Jain, R. (1991). The Art of Computer Systems Performance Analysis. WileyInterscience. 6. NS-3 Official Documentation – https://www.nsnam.org 7. OPNET Modeler User Guide. Riverbed Technology. 8. Mahmoud, Q.H. (2005). Web Services Security. McGraw-Hill. 9. Ilyas, M., & Mahgoub, I. (2003). Handbook of Wireless Local Area Networks: Applications, Technology, Security, and Standards. CRC Press. 10. QoS Metrics Overview – International Journal of Communication Networks and Systems Sciences (2021). 382

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 SUN’IY INTELLEKTNING INSON MIYASI BILAN OʻXSHASH VA FARQLI JIHATLARI Muxamedaliyeva Laviza Umidjon qizi, Abdulxayev Nodirbek Murodulloyevich “University of management and future technologies, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. muxamedaliyevalaviza@gmail.com, abdulxayev.nodirbek@gmail.com Annotatsiya: Psixologiya sun’iy intellektning asosiy elementlaridan biridir yoki uni sun’iy intellektning asosiy manbai deb ham aytishimiz mumkin. Ushbu maqolada biz AIda qoʻllaniladigan psixologiya nazariyalari haqida gaplashamiz va sun’iy intellekt (AI) va inson miyasi oʻrtasidagi asosiy oʻxshashliklar va farqlar tahlil qilinadi. Sun’iy intellektning axborotni qayta ishlash usuli, oʻrganish jarayoni va qaror qabul qilish mexanizmlari inson miyasi bilan qanday bogʻliqligi yoritiladi. Shuningdek, AI va inson tafakkurining fundamental tafovutlari, jumladan, ijodiy fikrlash, intuitsiya va hissiyotlarga oid cheklovlar muhokama qilinadi. Kalit soʻzlar: AI, sun’iy intellekt, neyron tarmoqlar, algoritmlar, psixologiya, inson miyasi, xotira, algoritmlar, ijodiy fikrlash, intuitsiya, hissiyot, texnologiya. Kirish Psixologiya inson miyasi va uning tabiatini oʻrganadigan fan boʻlgani uchun va AI mashinadagi aql bilan shugʻullanadigan sohadir, shuning uchun mashinaning aqlini tushunish uchun biz inson aqli bilan taqqoslashimiz kerak, chunki AI inson kabi mashina tomonidan koʻrsatilgan aqlni anglatadi.Sun’iy neyron tarmoqlar ajoyib ishlarni amalga oshirishi mumkin. Ular shaxmat oʻynashlari, yuzlarni tanib olishlari, inson xatti-harakatlarini bashorat qilishlari, til oʻrganishlari va san’at yaratishlari mumkin. Tabiiy neyron tarmoqlari, ya’ni miyalar, xuddi shunday koʻp narsalarni, koʻpincha biroz noqulayroq bajarishi mumkin. Sun’iy intellekt va inson miyasi oʻrtasidagi farq nima? Xulosa qilib aytganda, inson aqlzakovati ularning miyasi, xotirasi va kognitiv qobiliyatlaridan foydalanadi, AI esa inson tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarga tayanadi. Inson va AGI oʻrtasidagi farq nima? Oʻrganish va moslashish: odamlar oʻzlarining tushunish va qaror qabul qilish jarayonlarini shakllantiradigan tajribalar, his-tuygʻular va ijtimoiy oʻzaro ta’sirlar orqali oʻrganadilar. AGI ushbu jarayonlarni ma’lumotlar va algoritmlar orqali takrorlashi kerak, bu hal qilinmagan muammo[1]. Bizni oʻziga xos inson qiladigan narsalar - ijodkorlik, empatiya va hissiy intellekt inson intellektini sun’iy intellektdan ajratib turadi. Belgilangan qoidalar va algoritmlarga amal qiladigan AIdan farqli oʻlaroq, odamlar tanqidiy fikrlash, yangi vaziyatlarga moslashish va murakkab his-tuygʻularni ifoda etish qobiliyatiga ega. Sun’iy intellektni (AI) oʻrganish uning inson miyasiga oʻxshashligi haqida qiziqish uygʻotdi. AI rivojlanishda davom etar ekan, uning inson miyasining murakkabligi va imkoniyatlarini takrorlash qobiliyatiga oid savollar tugʻiladi. Inson miyasi murakkab biologik tizim boʻlib, trillionlab neyronlar va ulkan axborot uzatish tarmoqlariga ega. U faqat aniq ma’lumotlar asosida emas, balki hissiyotlar, intuitsiya va tajribaga asoslangan holda qaror qabul qiladi. Sun’iy intellekt esa algoritmlar va neyron tarmoqlar orqali ishlaydi hamda faqat mavjud ma’lumotlar asosida xulosa chiqaradi. Keling, 383

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot AI va inson miyasi oʻrtasidagi oʻxshashlik va farqlarni koʻrib chiqaylik, qayta ishlash kuchi, oʻrganish mexanizmlari va ong kabi turli jihatlarni oʻrganamiz. Ushbu omillarni oʻrganish orqali biz sun’iy intellektning hozirgi holati va uning inson miyasining nozik jihatlari bilan salohiyatini chuqurroq tushunishimiz mumkin. AI va inson miyasi oʻrtasidagi asosiy farqlardan biri ularning qayta ishlash qobiliyatidir[2]. Chuqur oʻrganish tarmoqlari kabi sun’iy intellekt tizimlari murakkab hisob-kitoblarni aql bovar qilmaydigan tezlikda amalga oshirishi mumkin, bu esa ma’lumotlarni tahlil qilish, naqshni aniqlash va hisob-kitoblar kabi inson imkoniyatlaridan oshib ketadi. 1-jadval. Inson miyasi va sun’iy intelektning farqli jihatlari tahlili Inson miyasi Sun’iy intelekt Biologik tuzilishga ega va neyronlardan Texnik va matematik algoritmlar asosida tashkil topgan. ishlaydi. Ijodkorlik va tasavvur qilish qobiliyatiga ega, Faqat o‘rgatilgan ma’lumotlar va algoritmlar yangi g‘oyalar yaratadi, his-tuyg‘ularni ifoda doirasida ishlaydi, mustaqil tarzda yangi etadi. g‘oyalar yaratmaydi. His-tuyg‘ularni boshqaradi, sevgi, qo‘rquv, Hissiyotlarga ega emas, u faqat aniq quvonch kabi tuyg‘ularni his qiladi. algoritmlar asosida ishlaydi. Mantiqiy tafakkur qiladi, yangi Aniq kodlangan ma’lumotlar doirasida muammolarga moslashadi, o‘z hayotiy ishlaydi va noma’lum holatlarga tajribasi asosida harakat qiladi. moslashishda qiyinchiliklarga duch keladi. Energiyani juda samarali ishlatadi (o‘rtacha Katta hisoblash quvvatini talab qiladi va 20 Vt quvvat sarflaydi). ko‘p elektr energiyasini iste’mol qiladi. Inson miyasi – biz bilgan eng mukammal “muvofiqlashtiruvchi va boshqaruvchi asbob” boʻlib, uning asosiy vazifasi organizmni saqlash va himoya qilishdir. Inson ong yoki tafakkuri miyadagi bir turdagi dasturiy ta’minot boʻlib, u bizning tirik qolishimiz uchun zarur boʻlgan omillar bilan bogʻliq. Ong inson yashash muhitining bizga taqdim etgan idroklariga bogʻliq. Shu sababli, koʻrshapalakning murakkab sonar tizimi orqali haqiqatni idrok etish qobiliyati yoki boyoʻgʻli va mushukning tungi ovga moslashganligi kabi afzalliklar ahamiyatsiz boʻlib qolgan boʻlishi mumkin. Soʻnggi oʻn yillikda sun’iy neyron tarmoqlari yoki chuqur oʻrganish haqida tobora koʻproq gapirilmoqda [3]. Bu texnologiya biologik miyadagi neyron tarmoqlarni tobora koʻproq taqlid qilmoqda va tabiiy tilni qayta ishlash kabi ajoyib afzalliklarni taqdim etmoqda. Chuqur oʻrganish sun’iy neyron tarmogʻiga asoslangan boʻlib, sun’iy intellekt (AI) bilan birgalikda bugungi toʻrtinchi sanoat inqilobini shakllantirayotgan texnologiyani ifodalaydi. Chuqur oʻrganish texnologiyasi sogʻliqni saqlash, vizual taniqlik, matn tahlili va kiberxavfsizlik kabi turli sohalarda keng qoʻllanilmoqda. Neyrologik tadqiqotlar va sun’iy intellekt oʻrtasida doimiy gʻoya almashinuvi mavjud boʻlganligi sababli, ushbu maqolaning maqsadi inson miyasi va sun’iy miya oʻrtasidagi farqlarni oʻrganishdir. Shu bilan birga, ikkala kognitiv tuzilma oʻrtasidagi asosiy tafovutlarni antropologik nuqtayi nazardan yoritishga harakat qilinadi. Sun’iy intellekt va inson miyasi oʻxshash jihatlar Garchi inson miyasi va sun’iy intellekt tabiati jihatidan farq qilsa ham, ularning oʻxshash tomonlari ham yoʻq emas. 384

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Quyidagi asosiy jihatlar AI va inson miyasi oʻrtasidagi umumiylikni koʻrsatadi: ma’lumotlarni qayta ishlash – inson miyasi ham, sun’iy intellekt ham katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash va ularni tahlil qilish qobiliyatiga ega. Neyron tarmoqlar sun’iy intellektda inson miyasi faoliyatini taqlid qilish uchun yaratilgan. Oʻrganish qobiliyati – har ikkisi ham tajriba orqali oʻrganadi [4]. Masalan, inson miyasi muayyan vazifalarni mashq qilish orqali oʻz koʻnikmalarini rivojlantiradi. Sun’iy intellekt esa mashinaviy oʻrganish algoritmlari yordamida berilgan ma’lumotlar asosida yangi xulosalar chiqaradi. Qaror qabul qilish – inson va AI qarorlarni aniq ma’lumotlar va tahlillar asosida qabul qiladi. Sun’iy intellekt katta hajmdagi ma’lumotlardan kelib chiqib eng maqbul variantni tanlasa, inson esa tajriba va hissiyotlar asosida fikr yuritadi. Xulosa o‘xshashliklar jihatidan - sun’iy intellekt va inson miyasi o‘rganish, muammolarni hal qilish va ma’lumotlarni qayta ishlash qobiliyatiga ega. Farqlar jihatidan esa, inson ijodkor, moslashuvchan va hissiyotlarga ega bo‘lsa, sun’iy intellekt aniq algoritmlar asosida ishlaydi va hissiyotlarga ega emas hisoblanadi. Hozircha sun’iy intellekt inson miyasi darajasiga yetmagan bo‘lsada, ammo u turli sohalarda inson faoliyatini yengillashtiruvchi kuchli vosita bo‘lib xizmat qilmoqda, Lekin inson miyasi vazifasini toʻla qonli bajara olmaydi, chunki u aniq bir standartlar va algoritmlar asosida ishlaydi. Adabiyotlar 1. J.Sh.Bekqulov, I.Ibragimov. “Sun’iy intellekt asoslari” fanidan ma’ruzalar matni. Qarshi 2023 yil. 2. Гулбоев, Н. А., Дуйсенов, Н. Э., Ахмедов, Б. А. (2020). Модели систем управления электрическими сетями. Молодой ученый, 22(312), 105-107. 3. Sh.Ergashev. “Sun’iy intellekt va uning insoniyat faoliyatida tutgan o‘rni” maqola. PPSUTLSC-2024. Volume 4, Issue 7: Special Issue (EJAR) ISSN 2181-2020. Page 1026-1029 c. 4. A.A Abdurasulevich. “Ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalari qoʻllashning axloqiy jihati”. International scientific and practical conference Modern, innovative development of exact and natural sciences in higher education. November 15, 2024. 176178 c. 385

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot TADBIRKORLIK SUB’YEKTLARI BILAN ISHLASHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING o‘RNI Xalilov Jaxongir Panji o‘g‘li “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. Annotatsiya: Zamonaviy iqtisodiyotda axborot texnologiyalari tadbirkorlik sub’yektlari faoliyatining samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda. Ushbu maqolada biznes jarayonlarida IT texnologiyalarning roli, ularni joriy etishning afzalliklari va duch kelinayotgan muammolar yoritiladi. Kalit so‘zlar: axborot texnologiyalari, tadbirkorlik, raqamli transformatsiya, elektron xizmatlar, avtomatlashtirish, soliq tizimi. Kirish Axborot texnologiyalari zamonaviy biznesning ajralmas qismiga aylangan. Raqamli transformatsiya tufayli tadbirkorlar o‘z bizneslarini rivojlantirish, soliqlarni boshqarish, mijozlar bilan aloqalarni yaxshilash va hujjatlarni avtomatlashtirish imkoniga ega bo‘ldilar. Bunday texnologiyalar biznesning samaradorligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish va operatsion jarayonlarni tezlashtirishda katta ahamiyat kasb etadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda dunyo bo‘ylab kichik va o‘rta bizneslarning 85% dan ortig‘i axborot texnologiyalaridan foydalanishni boshlagan, shuningdek, elektron tijorat sohasidagi o‘sish 20% ni tashkil qilgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida tadbirkorlik sub’ektlarini raqamlashtirish bo‘yicha keng qamrovli ishlar olib borilmoqda. Zamonaviy dunyoda axborot texnologiyalari (AT) iqtisodiyotning barcha jabhalarida, xususan, tadbirkorlik sohasida muhim o‘rin tutmoqda. Tadbirkorlik sub'ektlari – kichik va o‘rta bizneslar, startaplar, yakkaxon tadbirkorlar – o‘z faoliyatlarini rivojlantirishda raqamli vositalardan foydalanish orqali yangi imkoniyatlarga ega bo‘lmoqdalar. AT nafaqat biznes jarayonlarini soddalashtiradi, balki global bozorga chiqish, xarajatlarni kamaytirish va mijozlar bilan samarali munosabatlarni o‘rnatishda ham katta yordam beradi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda ham ATning tadbirkorlikka ta’siri tobora kuchayib bormoqda, bu esa mahalliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda. Ushbu tezisning asosiy maqsadi ATning tadbirkorlik sub'ektlari faoliyatidagi o‘rnini tahlil qilish, uning afzalliklari va kamchiliklarini aniqlash hamda kelajakdagi istiqbollarini ko‘rib chiqishdan iborat. Shu bilan birga, O‘zbekiston sharoitida ushbu texnologiyalarni joriy qilishning o‘ziga xos xususiyatlari ham e’tiborga olinadi. Asosiy qism 386

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Axborot texnologiyalari tadbirkorlikda turli sohalarda qo‘llaniladi, ularning har biri biznes jarayonlarini takomillashtirishga xizmat qiladi. Quyida asosiy yo‘nalishlar ko‘rib chiqiladi: Ma’lumotlarni boshqarish: CRM (Customer Relationship Management) tizimlari tadbirkorlik sub'ektlariga mijozlar bilan munosabatlarni samarali boshqarish imkonini beradi. Masalan, Zoho CRM yoki Salesforce kabi platformalar orqali mijozlarning xarid odatlari tahlil qilinadi va ularga moslashtirilgan takliflar ishlab chiqiladi. E-tijorat platformalari: Onlayn savdo maydonchalari, masalan, Amazon, eBay yoki mahalliy Uzum Market kabi platformalar kichik bizneslarga o‘z mahsulotlarini kengroq auditoriyaga yetkazish imkonini beradi. O‘zbekistonda e-tijoratning o‘sishi mahalliy tadbirkorlar uchun yangi imkoniyatlar ochmoqda. Avtomatlashtirish: ERP (Enterprise Resource Planning) tizimlari, masalan, SAP yoki 1C, korxonalarda buxgalteriya, logistika va ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtiradi. Bu esa xodimlarning qo‘l mehnatiga bo‘lgan ehtiyojini kamaytiradi. Marketing vositalari: Ijtimoiy tarmoqlar (Instagram, Telegram), SEO (qidiruv tizimlarini optimallashtirish) va Google Ads kabi raqamli reklama vositalari kichik bizneslarga o‘z mahsulotlarini arzon va samarali targ‘ib qilish imkonini beradi. Bugungi kunda tadbirkorlik subyektlari eksportida axborot kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish extiyojlarini to‘liq qanoatlantiradigan sifat jihatdan yangi darajaga o‘tishga ayrim tizimli muammolar to‘sqinlik qilmoqda. Bular: - qator davlat organlarida axborot tizimlari, resurslari va maʼlumotlari bazalarining mavjud emasligi, ular idoralararo integratsiya qilinishining past darajada ekanligi jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan barcha davlat xizmatlari majmuasidan qulay va o‘z vaqtida foydalanishlarini taʼminlamayapti; - ko‘pchilik davlat xizmatlarini ko‘rsatishning tartib tamoyillari murakkab va foydalanish uchun qiyin bo‘lib qolmoqda, narxini shakllantirish mexanizmlari shaffof emas aloxida xollarda tor idoraviy manfaatlarida “monopol” xizmatlari ko‘rsatishga talablar belgilanmoqda; - axborot–kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etilishining past darajada ekanligi, qog‘oz hujjatlar aylanmasining saqlanib qolgan andozalari asossiz moliyaviy xarajatlarga, fuqarolar qo‘p vaqt kutib qolishi va navbatlar yuzaga kelishiga hamda oqibatda, ayrim hollarda korruptsiya va byurokratiya xolatlariga olib kelmoqda; - davlat xizmatlari qo‘rsatishni, shu jumladan, real vaqt rejimida masofadan monitoring qilish va jamoatchilik fikrini o‘rganish orqali nazorat qilish va sifatini baholashning taʼsirchan tizimi mavjud emas. Shuningdek axoliga davlat xizmatlari ko‘rsatish milliy tizimining sifat jixatidan yangi darajaga o‘tishini taʼminlash maqsadida quyidagilar davlat xizmatlari ko‘rsatish milliy tizimini tubdan islox qilishning eng muhim yo‘nalishlari xisoblanadi; - davlat xizmatlari koʻrsatish sohasida ularning sifati, tezkorligi, shaffofligi va foydalanish imkoniyatini tubdan oshirish orqali “Xalq davlat idoralariga emas, davlat idoralari xalqimizga xizmat qilishi kerak” degan ulugʻvor gʻoyani soʻzsiz amalga oshirish; 387

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot - tadbirkorlik subyektlariga “yagona darcha” tamoyili boʻyicha davlat xizmatlarini koʻrsatish yagona markazlarini xam yuridik, xam jismoniy shaxslarga “yagona darcha” tamoyili boʻyicha xizmatlarni taqdim qiluvchi Davlat xizmatlari markazlariga oʻzgartirish; - davlat xizmatlarining xar bir turi boʻyicha “Fuqarolar emas, hujjatlar harakatlanadi” tamoyiliga koʻra davlat xizmatlari koʻrsatish mexanizmini, eng avvalo, ortiqcha tartib tamoyillarni bartaraf etish, vakolatli davlat organlari va boshqa tashkilotlar zarur hujjatlar va axborotlarini boshqa tuzilmalardan mustaqil ravishda olishi xisobiga soddalashtirishni nazarda tutuvchi ma'muriy reglamentlarni tasdiqlash [2]; - davlat xizmatlari koʻrsatish sohasiga innovasion echimlar va axborotkommunikasiya texnologilarini jadal joriy etish, davlat organlari va boshqa tashkilotlarning ma’lumotlar bazalarini idoralararo elektron xamkorlik yagona tizimga integrasiya qilish, Oʻzbekiston Respublikasi Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali davlat xizmatlari koʻrsatish amaliyotini kengaytirish; - davlat xizmatlarini, shu jumladan olis joylarga chiqish orqali (“mobil davlat xizmatlari”) koʻrsatishning maqbul, qulay va shaffof uslublaridan, mazkur sohada byurokratiya va korrupsiya yuzaga kelishini bartaraf etishga qaratilgan navbatni boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimi va ishlarning uzaytirilgan grafigidan foydalanish; - davlat ximatlari koʻrsatish sifati va tezkorligini monitoring qilish va baholashning ilgʻor mexanizmlarini joriy etish, axoli bilan qayta aloqaning samarali tizimini, shu jumladan, tezkor aloqalarni, rasmiy saytlar, ijtimoiy tarmoqlar va mobil ilovalardan onlayn soʻrovlarni tashkil qilish; Tadbirkorlik subyektlari eksportida AKTdan foydalanishni rivojlantirish va loyihalarni amalga oshirish jarayoniga xos boʻlgan asosiy muammolar [3]. - davlat xizmatlari koʻrsatish sohasida malakali kadrlarni tizimli tayyorlashni, ularning malakasini, shu jumladan xorijiy mamlakatlarning etakchi ixtisoslashgan muassasalarida stajirovka oʻtash orqali tizimli ravishda oshirishni tashkil etish lozim. Yuqoridagi jadvalda oʻtish iqtisodiyotli mamlakatlarda tadbirkorlik subyektlari eksportida axborotkommunikasiya texnologiyalaridan foydalanishni rivojlantirish loyihalarini amalga oshirish jarayoniga xos boʻlgan asosiy muammolar koʻrsatilgan. AKTdan foydalanishda quyidagi muammolar ham dolzarbligicha qolmoqda: - tadbirkorlar subyektlari bilan tashkilotlar oʻrtasidagi hujjatlar almashinuvi aksariyat hollarda qogʻoz koʻrinishida boʻlib, koʻpgina qaror qilish jarayonlarini sekinlashtirmoqda. Bundan tashqari ushbu jarayonlarda foydalaniluvchi qogʻozlarga qilinadigan xarajatlar kundan kunga ortib bormoqda. Shuning uchun ham ushbu jarayonlarda AKT funksional imkoniyatlaridan keng foydalanish lozim; - jahon bozorlari talablaridan kelib chiqqan holda tadbirkorlik subyektlari eksportini amalga oshirish uchun sugʻurta xizmatlarini AKTlar yordamida rasmiylashtirishning electron tizimini amalga oshirish; - eksportni amalga oshirish jarayonida baxtsiz yoʻl hodisasi roʻy bergan xolda masofadan turib, ushbu xolatga baho berish AKTning funksional imkoniyatlaridan keng foydalanish; 388

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 - Respublikamizdan turib xorijdagi mijozlarning buyurtmalarini elektron shaklda qabul qilish; - Eksport hujjatlarini rasmiylashtirishda koʻp vaqt bilan birgalikda juda koʻp xatoliklar va korrupsiyaga duch kelinmoqda; - Tadbirkorlik subyektlarining hududlararo hujjatlar almashinishi qisqa vaqt mobaynida kamaytirish; - Tadbirkorlik subyektlarida AKTdan qisman foydalaniladi, asosan xisob-kitob operasiyalari va buxgalteriya hisobotlarini yuritishni avtomatlashtirish uchun; - Tadbirkorlik subyektlari eksport faoliyatidagi maqsadlarning hamma vaqt ham aniq emasligi; - Eksport samaradorligining pastligi, real holat va risk omillarini inobatga olmay turib asossiz qarorlar qabul qilinishi. Tadbirkorlik subyektlari muammolarini muvafaqqiyatli hal qilish, ishlar sifatini oshirish va ushbu sohani rivojlantirishning asosiy omillaridan boʻlib, AKT asosida samarali tizimni joriy qilish hisoblanadi. 1-rasm. Biznesni rivojlantirishga salbiy ta'sir koʻrsatadigan tartibga solish omillari Xulosa va kelajakdagi istiqbollar Axborot texnologiyalari tadbirkorlikning kelajagini belgilovchi asosiy omil sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlamoqda. O‘zbekistonda ATni tadbirkorlikka integratsiya qilish uchun davlat tomonidan qator chora-tadbirlar ko‘rilmoqda, masalan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida kichik bizneslarni raqamlashtirishga qaratilgan loyihalar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, ta’lim tizimida IT sohasiga e’tibor kuchaytirilishi tadbirkorlarning malakasini oshirishga xizmat qiladi. Kelajakda sun’iy intellekt (AI), blokcheyn va IoT (Internet of Things) kabi yangi texnologiyalar tadbirkorlikka yanada katta o‘zgarishlar keltiradi. Masalan, AI mijozlar xattiharakatlarini bashorat qilishda, blokcheyn esa shaffof tranzaksiyalarni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston tadbirkorlari ushbu imkoniyatlardan foydalanish orqali nafaqat mahalliy, balki global bozorda ham muvaffaqiyatga erishishi mumkin. 389

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Adabiyotlar 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 28 январдаги “Инвестиция ва ташқи савдо соҳасида бошқарув тизимини такомиллаш-тириш чоратадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5643-сон Фармони. 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 7 мартдаги “Халқаро рейтинг ва индексларда Ўзбекистон Республикасининг ўрнини яхшилашга оид чоратадбирларни тизимлаштириш” тўғрисидаги ПФ-5687-сон Фармони. 3. Каримов. М. Свободные экономические зоны Узбекистана - 10 лет развития https://finance.uz/index.php/ru/mneniya-i-kejsy/4050-svobodnye-ekonomicheskiezonyuzbekistana-10-let-razvitiya 4. Financial and Insurance Advisory Services (FIAS), the International Finance Corporation (IFC), the Multilateral Investment Guarantee Agency (MIGA) and the World Bank (IBRD).«Special economic zones performance, lessons learned, and implications for zone development». April 2008, p.3.http://www.fias.net 5. Каримов М.М., Ильина Д.Н., Акрамов А.У. Состояние и перспективы развития свободных экономических зон в Республике Узбекистан // Брошюра ПРООН, г.Ташкент, 2015. – С. 61. 390

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 II – SHO‘BA Raqamli iqtisodiyot, menejment va moliyaviy texnologiyalarning rivojlanishdagi o‘rni va ahamiyati 391

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SOLIQ TIZIMIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH VA ULARNING SAMARADORLIGINI BAHOLASH. Axmedov Latayibxon Mamitxonovich “Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy texnologiyalar” kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. Annotatsiya: Mazkur tezisda soliq tizimida raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish orqali soliq bilan bog‘liq xizmatlarni soddalashtirish, soliq to‘lovchilarning imkoniyatlarini kengaytirish hamda soliq organlari ish faoliyatini optimallashtirish bo‘yicha amaliy taklif va tavsiyalar ilgari surilgan. Shu bilan birga, mazkur innovatsion yondashuvning iqtisodiy samaradorligi baholangan hamda xorijiy tajribalar bilan solishtirish orqali istiqbolli yo‘nalishlar aniqlangan. Kalit so‘zlar: Soliq tizimi, raqamli texnologiyalar, soliq ma’muriyatchiligi, sun’iy intellekt, blokcheyn, Big Data, soliq tushumlari, elektron soliq hisobotlari, avtomatlashtirish, fiskal siyosat, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari. Kirish Hozirgi zamon iqtisodiyotida “raqamli iqtisodiyot” tushunchasi tobora keng qo‘llanilmoqda. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi ko‘plab mamlakatlarning iqtisodiy taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli iqtisodiyot asosan axborot texnologiyalaridan keng foydalanishga asoslangan bo‘lib, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu jarayon raqamlashtirish, katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, sun’iy intellekt va avtomatlashtirish texnologiyalaridan foydalanish orqali amalga oshiriladi. Shu jihatdan soliq tizimining raqamlashtirilishi mamlakatning fiskal siyosatini yanada samarali va shaffof qilish imkonini beradi. Bugungi kunda soliq tizimini optimallashtirish va samaradorligini oshirishning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri – raqamli texnologiyalarni joriy etishdir. Soliq xizmatlarining avtomatlashtirilishi soliq to‘lovchilar uchun qulay sharoit yaratish bilan birga, soliq organlari faoliyatining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar sharhi So‘nggi yillarda xorijiy olimlar soliq tizimini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan integratsiya qilish masalasiga alohida e’tibor qaratmoqdalar. Ularning ilmiy izlanishlari global iqtisodiy tizimning raqamli transformatsiyasi sharoitida innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ilg‘or axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish orqali soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish yo‘llarini izlashga asoslangan. Xususan, sun’iy intellekt, blokcheyn texnologiyalari, katta hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) tahlil qilish kabi vositalarni soliq tizimiga tatbiq etish bo‘yicha turli konseptual va amaliy yondashuvlar ishlab chiqilgan. 392

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Mahalliy tadqiqotchilar ham iqtisodiyotning barcha tarmoqlari, jumladan, soliq tizimida raqamli texnologiyalarning qo‘llanilishiga bag‘ishlangan ilmiy ishlanmalarni olib bormoqdalar. Gulyamov, Alimov, Xayitmatov, Begalov, Shermuxamedov, Turaev, Jo‘rayev, Abdullayev, Kobilov, Abdulaxtov, Rajabov kabi olimlarning tadqiqotlari O‘zbekistonda soliq tizimini raqamlashtirish, elektron soliq ma’muriyatchiligini rivojlantirish va soliq to‘lovchilarning imkoniyatlarini kengaytirish masalalariga qaratilgan. Bugungi kunda raqamli iqtisodiyotni shakllantirish va rivojlantirish, sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish hamda soliq tizimini avtomatlashtirish bo‘yicha yangi innovatsion usullarni ishlab chiqish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston Respublikasida soliq to‘lovchilar faoliyatida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanish usullarini takomillashtirish zarurati hamon muhokama markazida turibdi. Bu yo‘nalishdagi muammolar yetarlicha chuqur o‘rganilmaganligi va hal qilinishi lozim bo‘lgan masalalar mavjudligi ushbu maqola mavzusining dolzarbligini belgilashda asosiy omil bo‘lib xizmat qildi. Shu bois, tadqiqot doirasida soliq tizimini yanada samarali qilish uchun raqamli texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilgan. Soliq tizimida raqamli texnologiyalarni joriy etish davlat soliq xizmatlari oldida turgan masalalarni hal etish, soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha tushumlar dinamikasini tahlil qilish hamda ushbu jarayonni avtomatlashtirishga xizmat qiladi. Maxsus ishlab chiqilgan algoritmlar asosida soliq ma’lumotlari qayta ishlanib, tegishli organlarga uzatiladi. Ushbu jarayon boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun muhim bo‘lgan tahliliy ma’lumotlarni shakllantirishga ham imkon yaratadi. Soliq tushumlarining barqarorligini ta’minlash va soliqqa oid hisobotlarni aniq, shaffof shaklda yuritish raqamli texnologiyalar yordamida yanada samarali amalga oshirilishi mumkin. Soliq organlarida axborot tizimlarini keng joriy etishning asosiy maqsadi – soliq xizmati tomonidan bajariladigan vazifalarni optimallashtirish, turli ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan dasturlar orqali qayta ishlash va tahlil qilish, ortiqcha byurokratik jarayonlarni qisqartirishdan iborat. Yangi dasturiy ta’minot va zamonaviy texnologiyalar soliq xizmati faoliyatini takomillashtirish bilan birga, soliq inspektorlarining samaradorligini oshirish, ularning yukini kamaytirish va soliq tushumlari ustidan nazoratni kuchaytirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, raqamlashtirish natijasida soliq to‘lovchilarning harakatlarini real vaqt rejimida kuzatish, hisob-kitoblarning aniqligini ta’minlash va statistik tahlillarni avtomatlashtirish imkoniyati yaratiladi. Soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish bo‘yicha Davlat siyosati O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan 2019-yil 10-iyulda imzolangan “Soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qaror soliq tizimini yanada rivojlantirish hamda soliqlarga oid ma’muriy jarayonlarni raqamlashtirishni jadallashtirishga qaratilgan. Ushbu qarorda iqtisodiyotda yashirin aylanmani kamaytirish, soliq nazoratining shakl va uslublarini takomillashtirish hamda davlat soliq siyosatini rivojlantirish bo‘yicha quyidagi muhim yo‘nalishlar belgilangan: 393

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Axborot almashinuvi mexanizmlarini takomillashtirish – Davlat organlari va tashkilotlari o‘rtasida elektron ma’lumotlar almashinuvini yaxshilash, soliq hisobotlarini raqamli platformalar orqali yuritish. Zamonaviy raqamli texnologiyalarni keng joriy etish – Soliq solish obyektlari va soliq to‘lovchilarning hisobini yuritish tizimini avtomatlashtirish, soliq tushumlari va transfer narxlarga oid operatsiyalarni aniq qayd etish mexanizmlarini ishlab chiqish. Integratsiyalashgan axborot bazalarini yaratish – Soliq organlari va boshqa davlat tashkilotlarining ma’lumotlar bazalarini yagona tizimga birlashtirish orqali ma’lumotlar oqimini soddalashtirish va tahlil qilish imkoniyatlarini kengaytirish. Soliq tizimidagi raqamli texnologiyalarning asosiy vazifalari Raqamli texnologiyalardan foydalanish soliq xizmatlarini yanada takomillashtirishga yordam beradi. Bu jarayonda quyidagi asosiy vazifalar amalga oshirilishi lozim: ❖ Soliq to‘lovchilarning yagona ma’lumotlar bazasini yaratish – soliq to‘lovchilar bo‘yicha umumiy ma’lumotlarni raqamlashtirish va yagona tizimda yuritish. ❖ Soliq tushumlarini tahlil qilish – soliqlar bo‘yicha tushumlar hajmini real vaqt rejimida nazorat qilish va tahliliy hisobotlarni avtomatik shakllantirish ❖ Hisobot hujjatlarini avtomatlashtirish – Soliq to‘lovlari bo‘yicha hisobotlarni elektron shaklda yuritish va ularni real vaqtda yangilab borish. ❖ Soliq tushumlarini prognoz qilish – Sun’iy intellekt va katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali kelajakdagi soliq tushumlari bo‘yicha prognozlar ishlab chiqish. ❖ Normativ hujjatlar va ma’lumotlar bazalarini shakllantirish – soliq qonunchiligiga oid normativ hujjatlarni yagona axborot tizimiga integratsiya qilish va tahliliy ma’lumotlardan samarali foydalanish. Xulosa Soliq tizimida zamonaviy raqamli texnologiyalarni samarali joriy etish ko‘plab afzalliklarga ega bo‘lsada, ularni amaliyotga tatbiq etishda muayyan qiyinchiliklar mavjud. Elektr ta’minoti va barqaror internet ulanishining yetarli emasligi, axborot texnologiyalarining ish faoliyatidagi uzilishlari soliq xizmatlarining uzluksiz ishlashiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shunday sharoitda soliq organlari internetga cheklangan kirish imkoniyatiga ega soliq to‘lovchilar uchun muqobil xizmat mexanizmlarini ishlab chiqishi lozim. Jumladan, oddiy telefonlar orqali deklaratsiya topshirish va to‘lovlarni amalga oshirish kabi texnologik echimlar taklif etilishi maqsadga muvofiqdir. Bundan tashqari, yangi raqamli texnologiyalarni joriy etish va ulardan samarali foydalanish uchun uzoq muddatli milliy strategiya ishlab chiqilishi hamda rahbarlar tomonidan doimiy nazorat o‘rnatilishi muhim omillardan biridir. Soliq to‘lovchilarning ma’lumotlarini maxfiy saqlash ham muhim ahamiyat kasb etib, davlat organlari ma’lumotlar almashinuvi jarayonida kiberxavfsizlik choralarini kuchaytirishi lozim. 394

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 SUNʼIY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR: INSON VA TEXNOLOGIYALAR HAMKORLIGIDA YANGI DAVR Abdullayev Munis Kurbonovich Xalqaro Nordik universiteti Sanoatni boshqarish va raqamli texnologiyalar kafedrasi mudiri, PhD, dotsent, m.abdullayev@nordicuniversity.org Anotatsiya: Sunʼiy intellekt bugungi kunda bizning dunyomizda inqilob yaratmoqda. O‘zini-o‘zi boshqaruvchi avtomobillardan tortib, sunʼiy intellekt orqali amalga oshirilayotgan tibbiy tashxislargacha bajarmoqda. Bu texnologik inqilob insoniyat hayot tarzini, ishlash uslubimizni va o‘zaro aloqalarimizni tez surʼatda o‘zgartirmoqda. Mazkur maqolada sunʼiy intellektning inson hayotiga ta’siri hamda sunʼiy intellekt va inson hamkorligida amalga oshirish mumkin bo‘lgan imkoniyatlar keng yoritilgan. Kalit so’zlar: sunʼiy intellekt, raqamli texnologiyalar, buyumlar interneti, bulutli hisoblash, robototexnika, raqamli transformatsiya, software, hardware, aqqli shahar. Kirish Bugungi kunda sunʼiy intellekt va raqamli texnologiyalar nafaqat iqtisodiyot va sanoatni, balki insonning kundalik hayoti, taʼlim, tibbiyot, davlat boshqaruvi, hattoki shaxsiy munosabatlar va fikrlash tarzimizni ham tubdan oʼzgartirmoqda. Ushbu texnologiyalar nafaqat yangi imkoniyatlar yaratadi, balki yangi savol va masʼuliyatlarni ham kun tartibiga qo‘yadi. Yaʼni, gap shunchaki texnologik taraqqiyotda emas, balki inson va texnologiya oʼrtasidagi yangi munosabat modellari haqida ketmoqda. Sunʼiy intellekt va raqamli texnologiyalar zamonaviy jamiyatda muhim o'rin egallaydi. Ular nafaqat iqtisodiyotni, balki ta'lim, sog'liqni saqlash, transport va boshqa sohalarni ham o'zgartirmoqda. Ushbu texnologiyalar inson hayotini yanada qulay va samarali qilish uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. 1-rasm. Sun’iy intellektning inson hayotiga ta’siri. 395

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Raqamli texnologiyalar bugungi zamonaviy hayotning har bir jabhasiga kirib bormoqda. Bunga buyumlar interneti (IoT), bulutli hisoblash, robototexnika va kengaytirilgan va virtual haqiqat kabi immersiv texnologiyalar kiradi. Ko‘pgina bu tizimlarning markazida sunʼiy intellekt ayniqsa mashinaviy o‘rganish va chuqurlashtirlingan o‘rganish kabi shakllari mavjud bo‘lib, ular mashinalarga maʼlumotlarni qayta ishlash, muhim belgilarni tanish va tobora ko‘proq avtonomiya bilan muammolarni hal qilish imkonini beradi. Sunʼiy intellekt evolyutsiyasi tilni tushunish, tasvirlarni tanish, avtomobillarni boshqarish va hatto sanʼat asarlarini yaratish mumkin bo‘lgan nuqtaga yetdi. Bu texnologik o‘zgarishning eng muhim jihatlaridan biri inson sunʼiy intellekt hamkorligi sari harakatlanishdir. Sunʼiy intellekt insonlarni almashtirish o‘rniga, ularning qobiliyatlarini oshirish uchun tobora ko‘proq ishlatilmoqda. Dasturiy taʼminotni ishlab chiqish kabi sohalarda sunʼiy intellekt dastur kodlarini yanada samaraliroq yozishga yordam berishi mumkin. Jurnalistikada esa hisobot loyihalarini tuzishda ko‘maklashadi. Dizaynda esa ijodiy takliflar beradi. Insonlar sezgi, hamdardlik va axloqiy baholashga hissa qo‘shsa, mashinalar tezlik, aniqlikni tahlil qilishni taklif qiladi bu kuchli sinergiyani yaratadi. 2-rasm. Texnologik o‘zgarishning inson hayotiga ta’siri Sunʼiy intellektda turli sohalarda foydalanish. Sog‘liqni saqlash sohasida sunʼiy intellekt diagnostikani o‘zgartirmoqda, tibbiy tasvirlarni tahlil qilmoqda va robotlashtirilgan aniqlik bilan jarrohlik amaliyotlarida yordam bermoqda. Taʼlimda sunʼiy intellekt bilan ishlaydigan raqamli platformalar talabalarning individual ehtiyojlariga moslashadigan shaxsiy o‘rganish tajribasini taʼminlaydi. Biznes sunʼiy intellekt dan mijozlarga xizmat ko‘rsatish chatbotlaridan tortib qaror qabul qilishni boshqaradigan prognozli tahlillargacha bo‘lgan hamma narsa uchun foydalanadi. Hatto sanʼat ham qayta shakllanmoqda, sunʼiy intellekt tomonidan yaratilgan musiqa, vizual sanʼat va hikoyalar yangi ijodiy chegaralarni ochmoqda. 396

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Har qanday kuchli vosita singari, sunʼiy intellekt va raqamli texnologiyalar ham qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Ish o‘rinlarining yo‘qolishi, algoritmik tarafkashlik va SI ning kuzatuv yoki urushda noto‘g‘ri foydalanilishi mumkinligi haqida xavotirlar mavjud. Bu texnologiyalar jamiyatning barcha aʼzolariga foyda keltirishini taʼminlash uchun axloqiy asoslar va qoidalar zarur. Bundan tashqari, bu yutuqlarga kirish adolatli bo‘lishi uchun raqamli tafovutni bartaraf etish bo‘yicha saʼy-harakatlar amalga oshirilishi kerak. Yaqin vaqtlar ichida sunʼiy intellekt va raqamli texnologiyalar yanada rivojlanadi. Ular inson hayotining barcha jabhalariga kirib borishi va yangi imkoniyatlar yaratishi kutilmoqda. Biroq, bu jarayon bilan birga, etik va ijtimoiy muammolar ham yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun, inson va texnologiyalar o'rtasidagi hamkorlikni rivojlantirishda ehtiyotkorlik va mas'uliyat bilan yondashish zarur. Kelajakka nazar tashlaydigan bo‘lsak, maqsad insonlarni almashtiradigan mashinalarni yaratish emas, balki bizning qobiliyatlarimizni oshiradigan va biz bilan yonmayon ishlaydigan tizimlarni qurishdir. Baʼzan “kentavr intellekti” deb ataladigan bu tushuncha eng yaxshi jihatlarni – insonning idroki va mashinaning intellektini birlashtiradi. O‘ylab ishlab chiqish, masʼuliyatli foydalanish va inklyuziv siyosat bilan biz bu hamkorlik yanada aqlli, samarali va insonparvar jamiyatga olib kelishini taʼminlashimiz mumkin. Sunʼiy intellekt va raqamli texnologiyalar inson hayotini tubdan o'zgartirishda davom etmoqda. Ularning hamkorligi yangi imkoniyatlar yaratadi, lekin shu bilan birga, muammolarni ham keltirib chiqarishi mumkin. Kelajakda bu texnologiyalarni rivojlantirishda insoniyatning manfaatlarini birinchi o'ringa qo'yish muhimdir. Xulosa Biz insonlar va mashinalar o‘rtasidagi munosabatlarni qayta belgilaydigan texnologik inqilob ostonasida turibmiz. Sunʼiy intellekt va raqamli texnologiyalar hamkorlik, innovatsiya va muammolarni hal qilish uchun misli ko‘rilmagan imkoniyatlarni taklif etadi. O‘rinbosarlikdan ko‘ra sinergiyaga eʼtibor qaratish orqali biz bu yangi davrning to‘liq salohiyatini ochishimiz va texnologiya haqiqatan ham insoniyatga xizmat qiladigan kelajakni yaratishimiz mumkin. Kuchli raqamli texnologiyalar tomonidan taʼminlangan inson va sunʼiy intellekt oʻrtasidagi hamkorlik tarixda muhim burilish nuqtasini belgilaydi. Bu yangi davr ishlash, yashash, oʻrganish va dunyo bilan oʻzaro taʼsirlashish usulini tubdan oʻzgartirish uchun ulkan salohiyatga ega. Biroq, bu salohiyatni amalga oshirish axloqiy, ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlarni diqqat bilan koʻrib chiqishni talab qiladi. Inson markazli yondashuvni qoʻllash va qiyinchiliklarni faol ravishda hal qilish orqali biz sunʼiy intellekt va raqamli texnologiyalarning kuchidan insonlar va mashinalar oʻrtasidagi mazmunli hamkorlik orqali yanada samarali, adolatli va farovon kelajakni yaratish uchun foydalanishimiz mumkin. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 28.02.2023 yildagi PF-27-son “2022—2026-yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” farmoni. 397

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 2. Abdulakhatov M. M, “The main impacts of digital transformation on small to medium-sized business enterprises” Scientific electronic journal of Digital Economy and Information Technologies No. 2, 2022 3. Abdulakhatov M. M “The digital economy is the basis for economic development” Scientific journal of Economy and Society No. 10,October 7, 2022 4. Kobilov A.U, Abdulakhatov M.M, Rajabov Sh.B, “Artificial intelligence as a technological innovation for economic development of the republic of Uzbekistan” ICFNDS ’22, December 15, 2022, Tashkent, TAS, Uzbekistan. 5. Kevin, Roebuck. System Development Life Cycle, Washington.2007 6. Tata McGraw. Software Engineering, Washington.2007 398

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 RAQAMLASHTIRISH KONTEKSTIDA XALQARO SAVDONING EVOLYUTSIYASI: KONTSEPTUAL TAHLIL To‘qmirzayev Kamol Mo‘min o‘g‘li, Profi University (Navoi Branch), kamoltukmirzayev@mail.ru Annotatsiya: Ushbu maqola raqamlashtirishning xalqaro savdoga ta'sirini tahlil qiladi va uning rivojlanish jarayonini kontseptual jihatdan o‘rganadi. Raqamli texnologiyalar, elektron tijorat, sun'iy intellekt va logistika jarayonlarining optimallashtirilishi xalqaro savdoning yangi shakllarini yaratdi. Maqolada raqamlashtirishning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari, shuningdek, O‘zbekiston misolida raqamli transformatsiyaning xalqaro savdoga ta’siri keltirilgan. Raqamlashtirishning rivojlanishi nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, balki global bozorlar va integratsiyalarga yangi imkoniyatlar yaratishga yordam berdi. Kalit So‘zlar: Raqamlashtirish, xalqaro savdo, elektron tijorat, sun'iy intellekt, logistika, raqamli to‘lov tizimlari, iqtisodiy integratsiya. Kirish. Hozirgi kunda xalqaro savdo iqtisodiyotning asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, mamlakatlar o‘rtasidagi tovar va xizmatlar almashinuvini tashkil etadi. Zamonaviy iqtisodiyotdagi bu jarayonlar mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni mustahkamlaydi, iqtisodiy o‘sish va taraqqiyotni rag‘batlantiradi. Shu bilan birga, jahon miqyosida savdo operatsiyalarini jadallashtirish va modernizatsiya qilish, ayniqsa, keyingi yillarda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida faollashdi. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, internetdan keng foydalanish xalqaro savdo jarayonlarini yangi bosqichga olib chiqdi. Raqamlashtirish jarayoni jahon iqtisodiyotiga sezilarli ta'sir ko‘rsatdi, savdoning an'anaviy shakllarini o‘zgartirdi va yangi savdo modellarini yaratdi. Raqamli platformalar va elektron tijoratning o‘sishi xalqaro savdo uchun yangi imkoniyatlar yaratdi va mamlakatlar o‘rtasida tovar va xizmatlar almashinuvini osonlashtirdi. Elektron to‘lov tizimlari, onlayn savdo maydonchalari va sun’iy intellekt kabi yangi texnologiyalar yordamida logistika va ta’minot zanjirlarining samaradorligi oshdi. Raqamlashtirish va uning xalqaro savdoga taʼsiri, elektron savdo platformalarining rivojlanishi Elektron savdo platformalari, masalan, Amazon, Alibaba va eBay, kompaniyalarga tez va arzon tarzda xalqaro savdo qilish imkoniyatini beradi. Oʻzbekiston ham ushbu platformalardan foydalanish orqali mahsulotlarini global bozorga chiqarishga intilmoqda. Masalan, Oʻzbekistonning paxta mahsulotlari va ipak mahsulotlari Alibaba platformasi orqali xalqaro bozorga yetkazilmoqda. Elektron savdo platformalarining afzalliklari quyidagilardan iborat: 1. Tezkorlik: Buyurtmalarni amalga oshirish vaqti sezilarli darajada qisqaradi. 399

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 2. Arzon narxlar: Oraliq vositalar ishtirok etmasligi tufayli narxlar pasayadi. 3. Shaffoflik: Har bir operatsiya tizimda saqlanadi va istalgan vaqtda koʻrib chiqish mumkin. Raqamlashtirish kontekstida xalqaro savdoning o‘sishi soat sayin o‘sib bormoqda bunday holatlar turli xil tizimlar va suniy inteleklarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Hozirgi zamonaviy jamiyatda blockchain shular qatorida kun sayin online raqamlashuvi va texnologik ishlash holatlari rivojlanmoqda. Blockchain texnologiyalari: Blockchain texnologiyalari savdo jarayonlarida shaffoflik va xavfsizlikni oshirish uchun qoʻllaniladi. Ushbu texnologiya yordamida toʻlovlar va shartnomalar avtomatlashtiriladi. O‘zbekistonda ham blockchain texnologiyalari bank va moliya sohasida sinovdan oʻtkazilmoqda. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Banki blockchain texnologiyalaridan foydalanib, xalqaro toʻlovlar tizimini optimallashtirishga harakat qilmoqda. Bu texnologiya yordamida pul o‘tkazmalari va shartnomalar avtomatik ravishda bajariladi, bu esa xatoliklarni kamaytiradi va vaqtni tejaydi. Elektron savdo platformalarining rivojlanishi Elektron savdo platformalarining rivojlanishi bilan birga, Oʻzbekistonning mahalliy kompaniyalari ham global bozorga kirish imkonini topmoqda. Masalan, "Uzum" elektron platformasi orqali mahalliy ishlab chiqaruvchilar oʻz mahsulotlarini boshqa mamlakatlarga eksport qilishga intilmoqda. Elektron savdo platformalarining rivojlanishi bilan yetkazib berish tarmoqlari ham modernizatsiyaga ega boʻldi. Masalan, Oʻzbekistonda "Click" va "Ozon" singari platformalar yetkazib berish xizmatlarini optimallashtirishga harakat qilmoqda. Xalqaro savdoning umumiy tushunchasi va rivojlanishi. Xalqaro savdo – bu mamlakatlar o‘rtasida tovarlar va xizmatlar almashinuvi hisoblanadi. Uning asosiy maqsadi, bir mamlakatda ishlab chiqarilgan mahsulotlarni boshqa mamlakatlarda sotish va shu orqali iqtisodiy foyda olishdir. Savdo operatsiyalarining birinchi shakllari, oddiy almashinuv va barter tizimidan iborat bo‘lib, XIX asrda sanoat inqilobi va transport vositalarining rivojlanishi natijasida jadal rivojlandi. XX asrda, iqtisodiy globalizatsiya va savdo siyosatidagi islohotlar xalqaro savdoni yanada mustahkamladi. Biroq, raqamli texnologiyalarning rivojlanishi bu jarayonlarni yangilab, yangi o‘lchamlarni kiritdi. Raqamlashtirish, axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining tezkor rivojlanishi, elektron tijoratning o‘sishi, logistika jarayonlarining avtomatlashtirilishi – bularning barchasi xalqaro savdoning tezkor rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Hozirgi kunda, raqamli platformalar orqali tovarlar va xizmatlar onlayn tarzda sotiladi, bu esa savdo operatsiyalarini yanada soddalashtiradi va jadal rivojlantiradi. Raqamli texnologiyaning savdo xarajatlarini kamaytirishga ta'siri. An'anaviy ravishda sotilmaydigan tovarlar sifatida ko‘rilgan ta'lim, sog‘liqni saqlash va professional maslahatlar kabi ko‘plab xizmatlar endi raqamli platformalar orqali chegaralar orqali etkazib berilishi mumkin. Bulutli hisoblash va dasturiy ta'minot sifatida xizmat ko‘rsatish (SaaS) kabi yangi raqamli xizmatlar tez sur'atlar bilan o‘sib bormoqda va xalqaro savdoning muhim qismiga aylandi. Raqamli platformalar, shuningdek, Airbnb va Uber kabi platforma bizneslarining xalqarolashuvi bilan almashish iqtisodiyotining global 400