Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Yo‘L HARAKATI XAVFSIZLIGI SOHASIGA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI TADBIQ ETISHNING ZARURATI Umarov Muhriddin Abduxalil o‘g‘li, Xudoyberdiyev Shaxriyor Botir o‘g‘li Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston. muhriddin_umarov@gmail.com Annotatsiya. Yo‘l harakati xavfsizligi sohasida axborot texnologiyalarini qo‘llash bugungi kunda muhim masalalardan biri hisoblanadi. Real vaqt rejimida yo‘l holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni olish orqali tizim haydovchilarga tezkor operatsiyalarni to‘g‘ri bajarishiga yordam beradi. Tayanch so‘zlar. tasvir, yo‘l harakati, yo‘l belgilari, haydovchilarga yordamchi tizimlar. Kirish Iqtisodiyot va texnologiyalarning jadal rivojlanishi bilan bir qatorda avtotransport vositalari ham insonlarning kundalik hayotini ajralmas qismiga aylanib ulgurdi. Avtotransport vositalarining ko‘payishi insonlarning maishiy turmush tarzini yaxshilash borasida katta qulayliklar yaratayotgan bo‘lsada, bir qator yo‘l harakati xavfsizligi (YHX) bilan bog‘liq muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Xususan, avtomobil yo‘llaridagi tirbandliklar, atmosferaga ortiqcha gazlarning ajralishi va tez-tez sodir bo‘ladigan yo‘ltransport hodisalari (YTH) shular jumlasidandir. Bunday muammolarni hal etish, kuzatilishi mumkin bo‘lgan holatlarning oldini olishda zamonaviy texnologiyalardan foydalangan holda turli yangi apparat va dasturiy vositalarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish bugungi kun olimlari oldida turgan dolzarb masalalardan biridir [1]. YTH qatnashuvchilari orasida eng muhim omil hisoblangan inson hayoti turganligi ushbu sohadagi masalalarni yechish zarurligini ko‘rsatadi. Zamonaviy axborot texnologiyalarini boshqa sohalar kabi YHX sohasiga qo‘llash ijtimoiy va iqtisodiy samaradorlikka erishishning eng maqbul yechimidir. YHX sohasida yuzaga chiqayotgan asosiy muammolar haydovchi bilan bog‘liq bo‘lgan subyektiv sabablardir. Bunda aqlli avtotransport vositalarini ishlab chiqish insonga bog‘liq omillarni bartaraf etishning samarali yechimi hisoblanadi. Birlashgan millatlar tashkiloti bosh assambleyasi tomonidan 2011-2020-yillarni “Yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashga oid harakatlarni ta’minlash o‘n-yilligi” deb e’lon qilinishi ushbu mavzuga doir muammolarning butun dunyo bo‘ylab keng quloch ochgani va ularni hal qilishda keng ko‘lamli ishlar olib borish dolzarbligidan darak beradi. YHX sohasida rivojlangan mamlakatlarda ham ushbu masalaga katta e’tibor berilayotganli, axborot texnologiyalarini qo‘llash bo‘yicha masalalar to‘liq yechilmaganligi buni isbotidir. Xususan, 2018-2022-yillarda “O‘zbekiston Respublikasida yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash konsepsiyasi”da yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash maqsadida, intellektual transport tizimlaridan foydalanishni takomillashtirish yo‘llari belgilab berildi: 301

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot - jismoniy va yuridik shaxslarning avtotransport vositalariga o‘rnatilgan videoregistratorlardan sodir etilgan huquqbuzarliklar holatlari to‘g‘risidagi videoyozuvlarni tezlik bilan to‘plovchi markazlashtirilgan tizimni joriy etish; - elektron tizimga kelib tushayotgan videoyozuvlar bo‘yicha tizimli monitoring yuritish va protsessual harakatlarni amalga oshirish uchun ularni ichki ishlar organlariga yuborish; - videoregistratorlarni ishlab chiqarishni mahalliylashtirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar ko‘rish; - jamoat transporti va yo‘lovchilarni tashuvchi transport vositalari uchun videoregistratorlar o‘rnatish bo‘yicha majburiy tartibni joriy etish; - sud tomonidan huquqbuzarlik belgilangan tartibda tasdiqlanganda, tizimga videomateriallar taqdim etadigan fuqarolarni rag‘batlantirish mexanizmlarini aniqlash; - tizimga videomateriallar taqdim etadigan fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlari anonimligini ta’minlash qat’iy belgilandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 29-noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi jamoat xavfsizligi konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi PF-27-sonli farmoni bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi jamoat xavfsizligi konsepsiyasi”da yo‘l harakati xavfsizligiga hukumatimiz tomonidan katta e’tibor qaratilayotganligini ko‘rishimiz mumkin, shuningdek, unda belgilangan choratadbirlarni amalga oshirish muhim vazifalar hisoblanadi. Mazkur dissertatsiya ishida yuqorida keltirilgan muammoli masalalarni hal etishga qaratilgan ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish vazifasi qo‘yildi. O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Yo‘l harakati xavfsizligi bosh boshqarmasi tomonidan e’lon qilingan 2021-yilning yanvar-noyabr oylarida mamlakatimiz yo‘llarida sodir bo‘lgan YTH haqida statistik ma’lumotlar (1-jadval) ga ko‘ra, 2021-yilning o‘tgan 10 oyi davomida jami 7681 ta YTH ro‘y bergan. YTH natijasida 1964 kishi hayotdan ko‘z yumgan, 6886 kishi turli darajada tan jarohati olgan. Sodir bo‘lgan YTH ning 54% ga subyektiv omillar (23% holatda tezlikning oshirilishi) sabab bo‘lgan. 1-jadval. Yo‘l-transport hodisalarining inson omili bilan bog‘liq statistikasi № Inson omili bilan bog‘liq sabablar Soni Foizlarda (%) 1. Belgilangan tezlikka rioya qilmaslik 818 22.9 2. Haydovchining tajribasizligi 254 7.1 3. Oraliq masofani saqlamaslik 182 5.1 4. Piyodaga yo‘l bermaslik 133 3.7 5. Svetofor yoki yo‘l belgisiga rioya qilmaslik 105 2.9 6. Quvib o‘tish qoidasini buzish 101 2.8 7. Mast holda transport vositasini boshqarish 35 1 8. Boshqa sabablar 313 8.7 Bundan tashqari Toshkent shahridagi 115 ta chorrahaga o‘rnatilgan 883 ta kuzatuv kameralari yordamida 15-martdan 6-aprel kuniga qadar jami 51000 dan ortiq qoidabuzarliklar aniqlangan. Buning 30 mingdan ortig‘i svetoforning qizil chirog‘ida 302

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 harakatlanish va 21 mingdan ortig‘i tezlikni belgilangan me’yordan oshirish qoidabuzarliklarini tashkil etgan. O‘zbekiston Respublikasining yirik shaharlarida intellektual transport tizimidan foydalanish YHX ni amalga oshirish imkonini beradi. Mazkur tadbirlar Yevropa va yaqin xorijiy davlatlarda joriy etilgan va YTH ning 25 foizga kamayishiga erishilgan. Transport sohasining rivojlanishi shaharlarimizning turistik salohiyati yanada yuksalishiga va milliy turizm brendi rivojlanishiga ham ko‘maklashadi. Haydovchilarga yordamchi tizimlar. So‘nggi-yillarda sun’iy intellekt texnologiyalarining paydo bo‘lishi avtotransport vositalarida boshqaruv tizimining yanada takomillashtirilishiga sabab bo‘lmoqda. Real vaqt rejimida yo‘l holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni olish orqali tizim haydovchilarga tezkor operatsiyalarni to‘g‘ri bajarishni eslatib turadi va haydovchilarning charchoqlari tufayli yo‘l-transport hodisalari kelib chiqishining oldini oladi. Avtonom transport vositalarining keng tadbiq qilinishi uchun transport boshqaruvida haydovchilarga qulaylik yaratishga mo‘ljallangan qo‘shimcha yordamchi tizimlardan tashqari, raqamli tasvirlardan yo‘l belgilarini tez va aniq tanib olish masalasining optimal yechimlarini ishlab chiqish talab qilinadi. Haydovchilarga qulaylik yaratishga mo‘ljallangan qo‘shimcha yordamchi tizimlar uchun avtomobil boshqaruvida va har xil atrof-muhit sharoitlarida barcha statik va dinamik obyektlarni idrok etish, aniqlash, ajratib olish, tanib olish va qaror qabul qilish – asosiy talablardan biridir. Bugungi kunda avtomobillarni avtomatlashtirish masalalari ustida Google, Tesla, Uber, Ford, Audi, Toyota, Mercedes-Benz va boshqa ko‘plab transmilliy kompaniyalar zamonaviy texnologiyalarni qo‘llagan holda, ilmiy-tadqiqotlar olib borishmoqda (1-rasm). Ushbu kompaniyalar tomonidan ishlab chiqilayotgan avtomobillarga o‘rnatilgan qo‘shimcha yordamchi qurilmalar va boshqa texnologiyalarning aksariyati tezlik chegaralariga doir yo‘l belgilarini aniqlashga mo‘ljallangan [2]. 1-rasm. Avtomatlashtirilgan boshqaruvga ega avtomobil Kichik o‘lchamli va yuqori unumli hisoblash texnologiyalarining jadal rivojlanishi tufayli turli sohalar (robototexnika, videokuzatuv, uchuvchisiz raketa vositalarini boshqarish tizimlari va h.k.z)da mobil ko‘rish tizimlarini yaratish imkoniyati paydo bo‘ldi. Ushbu tizimlarning asosiy vazifasi – real vaqt rejimida obyektlarni aniqlash va tanib olishdir. Bu tizimlar haydovchiga transport vositasini xotirjam, qulay va xavfsiz boshqarishga yordam beradi hamda YTH xavfining qisqarishiga sabab bo‘ladi. Haydovchilarga yordamchi tizimlarning muhim obyektlaridan biri – yo‘l belgilari bo‘lib, ular haydovchi tushunishi uchun kerak bo‘lgan turli zarur ma’lumotlarga ega bo‘lgan vizual tasvirlardir. Yo‘l belgilari yo‘l303

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot transport hodisalarini oldini olish, haydovchilar va piyodalar xavfsizligini ta’minlash uchun xizmat qiladi [3]. Bundan tashqari, svetoforlar ham yo‘l harakati qatnashchilarining harakatlarini tartibga solish va YTH larining oldini olishga xizmat qiladi. Ba’zi hollarda, muayyan sabablar (diqqatning uzilishi, charchoq va uyqusizlik)ga ko‘ra, haydovchilar tomonidan biror yo‘l belgisi e’tibordan chetda qolishi va buning oqibatida YTH yuzaga kelishi mumkin. Tabiat hodisalari, tashqi atrof-muhit sharoitlari yo‘l belgilarini ko‘rish va aniqlab olishni yanada qiyinlashtiradi. Bunday muammolarni hal qilishda haydovchilarga yordamchi tizimlar as qotadi. Quyidagi 2-jadvalda avtomatlashtirilgan boshqaruvga ega avtomobillarning modullari keltirilgan bo‘lib, ikkinchi modul yo‘l belgilarini tanib olish vazifasini bajaradi. 2-jadval. Avtomatlashtirilgan boshqaruvga ega avtomobillarning asosiy modullari № Modullarning nomlari 1. Yo‘l chegaralarini aniqlash 2. Yo‘l belgilarini tanib olish 3. Harakatni nazorat qilish 4. Yo‘nalishni aniqlash 5. Avtomobillarni aniqlash 6. Radarni aniqlash 7. Harakat joyini aniqlash 8. Oraliq masofani saqlash 9. Yo‘lni segmentatsiyalash 10. Svetofor chiroqlarini aniqlash Dunyoning turli davlatlarida YTH larning oldini olishga xizmat qiluvchi bir qator texnologiyalar (dasturiy vositalar, tizimlar) ishlab chiqilgan, biroq bu tizimlar muayyan davlatda amal qiluvchi yo‘l harakati qoidalari uchun mo‘ljallangan. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi hududidagi yo‘l-transport hodisalarini oldini olish, aqlli transport vositalarini ishlab chiqish muammolari yetarli darajada hal etilmagan. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan bilish mumkinki, yo‘l harakati xavfsizligi sohasida axborot texnologiyalarini qo‘llash bugungi kunda muhim masalalardan biri hisoblanadi. Axborot kommunikatsiya sohasidagi keng qamrovli o‘zgarishlar, dasturlash tillar va vositalarining rivojlanishi, intellektual tizimlarning rivojlanishidan real vaqt rejimida yo‘l belgilarini dinamik tasvirlardan tanib olish masalalari yanada keng rivojlanishini bashorat qilish mumkin. Adabiyotlar 1. Ahmed Hechri, Abdellatif Mtibaa. Two-stage traffic sign detection and recognition based on SVM and convolutional neural networks // IET Image Process., 2020, Vol. 14 Iss. 5, pp. 939-946. 304

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 2. Ahmed Madani, Rubiyah Yusof. Malaysian Traffic Sign Dataset for Traffic Sign Detection and Recognition Systems // Journal of Telecommunication, Electronic and Computer Engineering. ISSN: 2180-1843 Vol. 8 No.11. 3. Умаров М.А. OPENMP технологиясидан фойдаланган ҳолда массивларга параллел ишлов бериш // Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги-ЎзА илм-фан бўлими (электрон журнал), Техника йўналиши. Март, Тошкент-2020. -Б. 327-333. 305

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot MOBIL ALOQADA 5G TEXNOLOGIYASINING TARMOQ ARXITEKTURASI, RIVOJLANISHI VA ISTIQBOLLARI Salim Norkobilov1, Shoxrux Ro‘ziyev 2,* 1Qarshi davlat texnika universiteti dotsenti, t.f.f.d. (PhD), norkobilovs789@gmail.com 2,*“University of Management and Future Technologies” universiteti magistranti, shohruhruziev0571@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada mobil aloqada 5G texnologiyasining rivoji va istiqbollarini keltirilgan. Zamonaviy texnologiyalarning imkoniyatlari, texnik parametrlari, jahon standartida asosida tadbiq etish usullarini va loyihalashning texnik yechimlariga bag‘ishlangan. Maqolada yangi texnik yechimlardan foydalangan holda chastota taqsimoti, tarmoqli kengligi va signallarni qabul qilish va uzatish usullari axborot signallarini qabul qilish va uzatish sifatini yaxshilash, kechikish vaqtini qisqartirish, millimetr diapazonida axborot elektromagnit signallarini qabul qilish va uzatish tezligini oshirishning samarali usuli hisoblanadi. Mobil aloqada 5G texnologiyasining tarmoq arxitekturasi, rivojlanishi va istiqbollari ko‘rib chiqildi. Kalit so‘zlar: 5G tarmoqlari, tarmoq arxitekturasi, signal sifati, kechikish vaqti, chastota diapazonlari, pastki diapazonlar, tarmoqli kengligi, uyali telefoniya, tayanch stansiya parametrlari, radio ulanish tarmog‘i modullari, SVN, NVF, NRF, NG-RAN. Kirish. Zamonaviy texnologiyalarni rivojlanishi har xil turdagi gadjetlar va tarmoqlar foydalanishga talab ortib bormoqda, ma’lumotlarni uzatish usullari o‘zgarmoqda, xabarlarni uzatish hajmi, tezligi va diapazoni kengaymoqda. Ma’lumot uzatish tezligini oshirish va tarmoq sig‘imini yanada oshirish talablari uyali simsiz tarmoqlarning uzluksiz evolyutsiyasining asosiy sababi bo‘lib, 2018 yilda 3GPP-Release 15 uyali aloqa tarmoqlarining 5G ni standartlashtirgan edi. 5G texnologiyasi oʻyinni oʻzgartiruvchi vosita boʻlib, koʻplab qurilmalar va mashinalarni birlashtiradi. 5G New Radio (NR) 2028 yilga kelib butun dunyo aholisining 65% gacha qamrab olish potentsialiga ega.Bu dunyodagi barcha mobil maʼlumotlar trafigining 45% gacha hosil qiladi. 5G NR moslashuvchan tarmoq dizaynini taklif etadi. Kengaytirilgan mobil keng polosali (eMBB), ultra ishonchli past kechikishli aloqalar (URLLC), massiv mashina tipidagi aloqalar (mMTC) va takomillashtirilgan transport vositasidan hamma narsaga (eV2X) tegishli keng ko‘lamli ilovalar. Mavjud tendentsiyalarni inobatga olgan holda, 5G tarmoq sig‘imining katta o‘sishiga olib keladigan saytning ommaviy zichlashishiga olib keladi. 3GPP shuningdek, yuqoriga va pastga ulanish operatsiyalari uchun Litsenziyasiz diapazon (NR-U) orqali NR ning qo‘llanilishini ham o‘z ichiga oladi. NR-U litsenziyasiz diapazonda tarmoqli kengligi resurslarini kengaytirish orqali sanoat IoT, xususiy tarmoqlar va boshqalar kabi bir nechta ilovalarning ishlashini oshirish potentsialiga ega. Mobil aloqada 1G uyali simsiz tarmoqlar texnologiyasidan 5G texnologiyasiga evolyutsiyasigacha bo‘lgan talabning doimiy o‘sishi va ko‘p sonli foydalanish holatlari tasvirlangan 1-rasm [1]. 306

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 1-rasm. 1G simsiz tarmoqlar texnologiyasidan 5G texnologiyasiga evolyutsiyasi Bugungi kunda haqiqatda 4G (LTE) tarmoqlarining tezligi, trafiki va sig‘imi yetarli emas, texnologiya bir joyda turmaydi, shuning uchun muhandislar beshinchi avlod tarmog‘i 5G deb nomlangan yangi avlod tarmoqlarini ishlab chiqdilar. Ushbu avlodning afzalliklari shundaki, u quyidagilarni ta’minlaydi: • 4G texnologiyalariga nisbatan yuqori o‘tkazuvchanlik; • mobil keng polosali aloqaning kengroq mavjudligi, rejimlardan foydalanish; • qurilmadan qurilmaga (abonentlar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanish); • qurilmalar o‘rtasidagi ishonchli keng ko‘lamli aloqa tizimlari; • pastroq kechikish vaqti (0,5 ms gacha); • Internet tezligi 1-2 Gbit/s; • 4G uskunasiga nisbatan tejamkor batareya iste’moli [2]. 1-jadval. 5G tarmog‘ining texnik parametrlari 5G texnik parametrlari Ma’lumot tezligi: pastga ulanish 20 Gb/s Ma’lumot uzatish tezligi: yuqoriga ulanish 10 Gb/s Trafik sig‘imi 10 Mb/s/m2 Kechikish 0,5 ms Ishonchlilik 99,999% gacha Mobillik 500 km/soatgacha Ulanish zichligi 106 qurilma/km2 Xavfsizlik va maxfiylik Yuqori 307

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 5G tarmog‘i juda yuqori chastotali mm to‘lqinda ishlaydi. 5G texnologiyasi eng yuqori darajadagi maʼlumotlar tezligiga, uzluksiz hamma joyda ulanishga, mavjud boʻlmagan kechikishga, yuqori ishonchlilikka va foydalanuvchi tajribasini taʼminlash uchun kuchli xavfsizlik va maxfiylikka erishishga qaratilgan. 1-jadvalda 5G tarmog‘ining texnik parametrlari tasvirlangan [3]. 5G avlod tarmoqlari SDN texnologiyasiga (tarmoqni boshqarish darajasi ma’lumotlarni uzatish qurilmalaridan ajratilgan va dasturiy ta’minot yordamida amalga oshiriladigan ma’lumotlarni uzatish tarmog‘i) va NVF (telekommunikatsiya xizmatlarini yaratish uchun bir-biriga ulanishi yoki zanjir bilan bog‘lanishi mumkin bo‘lgan tarkibiy elementlar shaklida tarmoq tugunlari funktsiyalarining butun sinflarini virtualizatsiya qilish texnologiyalaridan foydalanadigan tarmoq arxitekturasi konsepsiyasi) asoslangan. 5G tarmog‘i quyidagi asosiy dasturiy modullar va NF tarmoq funksiyalarini o‘z ichiga oladi: • Kirish va mobillikni boshqarish funktsiyasi (AMF); • Sessiyani boshqarish funktsiyasi (SMF); • foydalanuvchi ma’lumotlarini uzatish funksiyasi (UPF - User Plane Function); • foydalanuvchi ma’lumotlarini boshqarish moduli (UDM - Unified Data Management); • yagona ma’lumotlar bazasi (UDR - Unified Data Repository); • tuzilmagan ma’lumotlarni saqlash tizimi (UDSF - Unstructured Data Storage Function); • Tarmoq tilini tanlash funksiyasi (NSSF); • Policy Control Function (PCF); • tashqi ilovalar bilan o‘zaro aloqani ta’minlash funksiyasi (NEF - Network Exposure Function); • tarmoq funksiyalari ombori (NRF - NF Repository Function); • ilova funksiyasi (AF - Application Function); • NAS protokoli (SMSF - SMS Function) orqali qisqa matnli xabarlar almashishni qo‘llab-quvvatlash funksiyasi; • 3GPP bo‘lmagan kirish tarmog‘i bilan o‘zaro aloqa funksiyasi (N3IWF - Non-3GPP InterWorking Function); • 5G tarmoq xavfsizligini boshqarish funksiyalari [4]. Shunday qilib, tayanch stansiyalar Xn interfeysi orqali bir-biri bilan, NG2 va NG3 interfeyslari orqali esa 5G Core yadro tarmog‘i bilan o‘zaro aloqada bo‘ladi. Baza stantsiyasiga va undan nur hosil qilish AAS (faol antenna tizimi) yordamida MIMO antennalari yordamida amalga oshiriladi. Minoraga o‘rnatilgan AAS MIMO antennasi qamrov zonasini statik hujayralarga bo‘lish imkonini beradi, bu esa spektrdan foydalanish samaradorligini oshiradi. Bu sizga kanallar sonini ko‘paytirish imkonini beradi. FR2 millimetr diapazonida MIMO antenna kontseptsiyasidan foydalanish millimetr to‘lqinlarining yaxshi yo‘nalishi tufayli zarur. Har bir antenna uchun antenna elementlari sonini ko‘paytirish orqali antenna elementlari majmuasini (256 yoki undan ortiq) bitta Massive MIMO antennasiga birlashtirish mumkin. Signallarning fazasi va amplitudasini 308

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 nazorat qilish orqali bunday antenna ma’lum foydalanuvchilarning yo‘nalishlarida dinamik ravishda bir nechta kuchli va o‘tkir nurlarni shakllantirishga qodir [5]. Massive MIMO yordamida siz quyidagilarni olishingiz mumkin: • UE tomon chiqishda kuchli signal; • UE yo‘nalishi bo‘yicha kuchli signal/shovqin darajasi; • hujayralararo interferensiyaning yo‘qligi; • har bir hujayradagi aloqa kanallari sonining sezilarli darajada oshishi. Ushbu texnologiya tayanch stansiyaga UE dan yuborilgan maxsus paket orqali kanal sifati haqida bilib olish imkonini beradi. Odatda, aksariyat UElar faqat asosiy uzatish antennasi orqali SRS yuborishni qo‘llab-quvvatlaydi. Shuning uchun tayanch stansiya kanal ma’lumotlarini faqat shu antenna uchun oladi. Biroq, uzatuvchi antennani tanlash texnologiyasidan foydalangan holda, barcha UE antennalarining kanallari haqida to‘liq ma’lumot olish mumkin. Shunday qilib, tayanch stansiya UE tomon eng yaxshi tarzda nur hosil qilishi mumkin. Natijada, UE o‘tkazuvchanligi, ayniqsa tayanch stantsiyadan uzoq va o‘rta masofalardagi nuqtalarda +40% gacha oshadi. 5G tarmoq arxitekturasining asosiy tamoyillari [5]. 5G arxitekturasida tarmoq funksiyalari oʻrtasidagi oʻzaro aloqalar ikki koʻrinishda ifodalanadi: - xizmatga yoʻnaltirilgan (baʼzi tarmoq funksiyalari (masalan, AMF) boshqa avtorizatsiya qilingan tarmoq funksiyalariga oʻz xizmatlariga kirish imkonini beradi); - interfeys (har qanday ikkita tarmoq funktsiyasi (masalan, AMF va SMF) o‘rtasida nuqtadan nuqtaga o‘zaro ta’sir (masalan, N11 interfeysi) sifatida tavsiflangan tarmoq funktsiyalari xizmatlari o‘rtasida qanday o‘zaro ta’sir mavjudligini ko‘rsatadi). 5G boshqaruv tekisligidagi tarmoq funktsiyalari ularning o‘zaro ta’siri uchun faqat xizmatga yo‘naltirilgan interfeyslardan foydalanishi kerak [5]. 2-rasm. NG-RAN radio ulanish tarmog‘ining arxitekturasi. 5G tarmoq arxitekturasining tamoyillari quyidagilardan iborat: 309

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot • tarmoq tugunlarini “foydalanuvchi tekisligi” (UP) protokollarining ishlashini ta’minlovchi elementlarga va “boshqaruv tekisligi” (CP) protokollarining ishlashini ta’minlovchi elementlarga bo‘linishi. Bu masshtablash va joylashtirish nuqtai nazaridan moslashuvchanlikni sezilarli darajada oshiradi (alohida komponent tarmoq tugunlarini markazlashtirilgan va markazlashmagan joylashtirish imkonini beradi); • tarmoq elementlarini tarmoq qatlamlariga bo‘lish (Network Slicing), so‘nggi foydalanuvchilarning aniq guruhlariga ko‘rsatilayotgan xizmatlar asosida; • tarmoq elementlarini virtual tarmoq funksiyalari shaklida amalga oshirish - VNF (Virtual Network Functions); • bulutli va chekka hisoblash kontseptsiyalarini amalga oshirish imkonini beruvchi markazlashtirilgan va mahalliy xizmatlardan bir vaqtda foydalanishni qo‘llab-quvvatlash. • har xil turdagi kirish tarmoqlarini (AN - Access Network) - 3GPP (New Radio - NR) va 3GPP bo‘lmagan (WiFi va boshqalar) bir yadroli tarmoq (CN - Core Network) bilan birlashtirgan konvergent arxitekturasining ta’rifi; • autentifikatsiyaning yagona algoritmlari va protseduralarini qo‘llab-quvvatlash (tarmoq turidan qat'iy nazar); • hisoblash resursi saqlash resursidan ajratilgan holda, fuqaroligi bo‘lmagan tarmoq funksiyalarini qo‘llab-quvvatlash; • uy tarmog‘i (Uyga yo‘naltirilgan) va mehmon tarmog‘ida (VPLMN) mahalliy qo‘nish (Local breakout) orqali trafik marshruti bilan roumingni qo‘llab-quvvatlash. Radio ulanish tarmog‘ini qurish xususiyatlari NG-RAN 5G radio ulanish tarmog‘ini qurishning o‘ziga xos xususiyatlariga tayanch stansiyalardan foydalanish stsenariylari kiradi, ularda: • gNB tayanch stantsiyalari FDD, TDD yoki dualmodeni qo‘llab-quvvatlaydi; • gNB tipidagi baza stansiyalari Xn interfeysi yordamida bir-biri bilan o‘zaro ta’sir qiladi; • gNB tipidagi baza stansiyalari taqsimlangan arxitekturaga ega, jumladan, markaziy gNB-CU moduli va bir yoki bir nechta taqsimlangan gNB-DU modullari; • tarqalgan markaziy modul gNB-CU gNB-CU-CP tarmoq boshqaruv tekisligi moduli va bir yoki bir nechta gNB-CU-UP foydalanuvchi ma’lumotlar tekisligi modullaridan iborat [6]. 3-rasm. gNB tayanch stansiyasining arxitekturasi. 310

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 gNB-CU markaziy moduli bir yoki bir nechta taqsimlangan gNB-DUlarning ishlashini nazorat qiluvchi RRC, SDAP va PDCP protokollarini o‘z ichiga olgan mantiqiy tugundir. gNBCU moduli gNB-DU moduliga ulangan F1 interfeysini tugatishni ta’minlaydi. gNB-DU taqsimlangan moduli bir yoki bir nechta hujayralarni qo‘llab-quvvatlaydigan RLC, MAC va PHY qatlam protokollarini o‘z ichiga olgan mantiqiy tugundir. Bitta radio ulanish tarmog‘i xujayrasi faqat bitta gNB-DU moduli tomonidan quvvatlanadi. gNB-DU gNBCU moduliga ulangan F1 interfeysini tugatadi. Tarqalgan tayanch stansiya modullari gNBCU va gNB-DU F1 interfeysi orqali ulanadi. gNB-DU moduli bir yoki bir nechta hujayralarni qo‘llab-quvvatlaydi va faqat bitta gNBCU moduliga ulanadi. 5G tarmog‘i ochiq mantiqiy interfeyslar bo‘lgan F1, Xn, NG2 va NG3 5G radio kirish tarmoq interfeyslaridan foydalanadi. F1 interfeysi foydalanuvchi ma’lumotlari va signalizatsiya almashinuvini qo‘llab-quvvatlaydi, foydalanuvchi tekisligi va boshqaruv tekisligini ajratishni amalga oshiradi va radio kirish tarmog‘i qatlami va transport tarmog‘i qatlamini ajratishni ta’minlaydi. F1 turli ishlab chiqaruvchilar va uskunalarning 5G tayanch stansiyalarining gNBCU va gNB-DU o‘rtasida tarmoqqa ulanish imkoniyatini ta’minlaydi [7]. Xn interfeysi ikki tayanch stantsiya va NG-RAN tarmoq tugunlari o‘rtasida foydalanuvchi ma’lumotlari (Xn-U) va signalizatsiya (Xn-C) almashinuvini ta’minlaydi. Ushbu interfeys tarmoq ichidagi mobillik va tayanch stansiyalar uchun ikkilamchi ulanish rejimlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Xn interfeysi nuqtadan nuqtaga printsipi asosida qurilgan va ikkita tayanch stantsiya - NG-RAN tugunlari o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri jismoniy aloqa bo‘lmagan taqdirda ham amalga oshirilishi kerak. Xuddi F1 interfeysi kabi, Xn interfeysi ham turli etkazib beruvchilarning 5G tayanch stansiya uskunalarini ulashning o‘zaro muvofiqligini ta’minlaydi. TS 38.401da belgilangan quyidagi gNB joylashtirish stsenariylaridan 5G radio ulanish tarmog‘ini joylashtirishda foydalanish mumkin: • taqsimlangan tuzilishga ega bo‘lmagan gNB asosida; • gNB-ga asoslangan, gNB-CU va gNB-DU(lar) elementlaridan iborat; • uch turdagi gNBCUCP, gNB-CU-UP(lar) va gNB-DU(lar)dan tashkil topgan taqsimlangan tuzilishga ega gNB asosida [8]. 3GPP stsenariylarida 5G tayanch stansiyalari talablar va radio ulanish tarmoqlarida foydalanish uchun chastota diapazonlari, tayanch stansiya moduli va antenna tizimlari hamda keng, oʻrta va mahalliy toifalarga boʻlingan xizmat koʻrsatish sohalari asosida toʻrt turga (1-C, 1-H, 1-O, 2-O) tasniflanadi. Belgilangan parametrlarga muvofiq tayanch stansiyalarning xarakteristikalari 2-jadvalda keltirilgan. 2-jadval. Xizmat ko‘rsatish hududining xususiyatlari Xizmat ko‘rsatish Baza stansiyasi Minimal ulanish Baza stantsiyalari zonasi uchun 5G stsenariysi yo‘qolishi, dB orasidagi masofa, km Keng Makrosotali 70 35 o‘rtacha Mikrosotali 53 5 Lokal Pikosotali 45 2 1 va 2-jadvallardagi ma’lumotlarni tahlil qilish millimetr to‘lqin diapazonida ko‘rib chiqilayotgan radio ulanish tarmoqlari faqat bitta sinf tayanch stansiyalarini - 35 km gacha 311

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot keng xizmat ko‘rsatish maydoniga ega 2-O ni ishlab chiqaradi degan xulosaga kelishimizga imkon beradi. Arxitektura nuqtai nazaridan, 1-C tipidagi 5G tayanch stantsiyalari 3-rasmda ko‘rsatilgan uzatuvchi va qabul qiluvchi qismlarning taqsimlangan tuzilishiga ega bo‘ladi [9]. 5G radio ulanish tarmog‘i uchun radio jihozlarining texnik tavsiflari. NG-RAN radio Kirish tarmog‘i uchun 3GPP sherighnativ loyihasi ortgali chastota bo‘linmaidan foydalanib, tsikl chastota bo‘linmaidan foydalanib, ortogram-chastota bilan bo‘linadi, ular diskretsiyaning diskretini qayta ishlashi asosida ishlatilishi kerak [3,4]. Shakllangan baza va abonent stansiyalari ma’lum miqdordagi radioaloqa bloklaridan iborat bo‘lishi kerak. Har bir radio blok turli xil kenglikdagi subtashuvchilardan (SCS) hosil bo‘ladi: FR1 spektrining pastki diapazoni uchun 15, 30, 60 kHz va FR2 pastki diapazoni uchun 60, 120 kHz. SCS sub-tashuvchilari orasidagi turli oraliqlar uchun FR1 va FR2 kichik diapazonlarining bazaviy va abonent stansiyalarining chastota kanallarini shakllantirishda NRB radio bloklarining maksimal konfiguratsiyasi 3 va 4-jadvallarda keltirilgan [8]. 3-jadval. FR1 uchun 5G spektrining o‘tkazish qobiliyati. SCS FR1 uchun 5G spektrining tarmoqli kengligi orasida 5 10 15 20 25 30 40 50 60 70 80 90 100 gi MH MH MH MH MH MH MH MH MH MH MH MH MH interval, z z z z z z z z z z z z z kHz FR1 uchun uzatish kanali diapazoni uchun maksimal NRB konfiguratsiyasi 15 25 52 79 106 133 160 216 270 -- -- -- -- -- 30 11 24 38 51 65 78 106 133 162 189 217 245 273 60 -- 11 18 24 31 38 51 65 79 93 107 121 135 4-jadval. FR2 uchun 5G spektrining tarmoqli kengligi SCS orasidagi FR2 uchun 5G spektrining tarmoqli kengligi interval, kHz 50 MHz 100 MHz 200 MHz 400 MHz FR2 uchun uzatish kanalining tarmoqli kengligi uchun maksimal NRB konfiguratsiyasi 60 66 132 264 -- 120 32 66 132 264 3 va 4-jadvallardan ma’lum bo‘lishicha, FR1 diapazoni oldingi avlodning yig‘ilgan chastota diapazonlariga (4G) yaqin chastota diapazoni, FR2 diapazoni esa 200 va 400 MHz kenglikdagi diapazonlardan foydalanishni ta’minlaydi. Radio birliklarining maksimal soni FR1 uchun 273 va FR2 uchun 264 ga yetishi mumkin [10]. Xulosa. Ta’kidlash kerakki, millimetr to‘lqinlari faqat qisqa masofalarda ishlaydi, bu esa transmitter va foydalanuvchi o‘rtasida "ko‘rish chizig‘ini" talab qiladi. Xarakteristikalar spektrlarni taqsimlash imkoniyatlarini o‘rganayotgan telekommunikatsiya operatorlari 312

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 uchun ko‘rsatkichlar, shuningdek, uskunalarning tijorat namunalarini yaratish va sotish majburiyatiga e'tibor qaratadi. Radiochastota spektri va EMMdan foydalanish samaradorligini baholashda izchil natijalarga erishish uchun NG-RAN radio ulanish tarmog‘i (tayanch stansiya va abonent) radio uskunasining nashr etilgan texnik va EMM xususiyatlarining o‘ziga xosligi va maqsadli yo‘nalishini hisobga olish kerak [10]. Bunda qaysi xususiyatlardan asbob-uskunalarni rivojlantirish va xalqaro aloqa tashkilotlarining hissalarini tayyorlash uchun tadqiqot o‘tkazishda foydalanilganligi aniq keltirilgan. 5G-ning ilg‘or versiyalari ultratovush tezlikda juda ko‘p ma’lumotni minimal javob vaqti bilan etkazish uchun millimetrli to‘lqin diapazonlariga bog‘liq bo‘lib, (nazariy jihatdan) avtomatlashtirilgan avtomashinalar va masofaviy operatsiyalar kabi narsalarni ishlab chiqish imkoniyatini yaratadi. Adabiyotlar: 1. Norkobilov S.A. “Mobil” aloqa tayanch stansiyasini GSM standartida qurilish tamoyili // Innovative Development in Educational Activities. Scientific Journal. Volume 2, Issue 6. 2023/6. –pp.149-154. 2. Д.А.Давронбеков, Ш.У.Пулатов, М.О.Султанова, У.Т.Алиев, Э.Б.Ташматов. Симсиз кенг полосали технологиялар / Дарслик. T.:“Алоқачи”, 2018 й. - 304 б. 3. «Обзор беспроводной технологии 5G» Васильев И. Н., Перевозчиков Д. Е., Альмакеев Ф. И.; 4. Davronbekov D.A., Norqobilov S.A., Alimdjanov X.F. Features of the use of wireless touch technology in the prevention of emergencies // InterConf. Proceedings of the 2nd International Scientific and Practical “Conference Scientific community: interdisciplinary research” Germany, Hamburg 2021. –pp.672-678. 5. «5G-стандарт сотовой связи. Суммарная радиобиологическая оценка опасности планетарного электромагнитного облучения населения» Ю.Г. Григорьев, А.С. Самойлов; 6. S.A.Norkobilov, D.A.Davronbekov. Features of modern technologies for measuring temperature via wireless touch networks. // “Central Asian Journal of Education and Computer Sciences (CAJECS)” Scientific Journal. Volume 1, Issue 1, February 2022. –pp.3437. 7. Norkobilov S. Quality of service in the networks of LTE // Проблемы информационных и телекоммуникационных технологий (Республика илмий-техник конференцияси, Тўплам, Тошкент-2016). –183-185 бетлар. 8. «Защита персональных данных в организациях здравоохранения» А. Г. Сабанов, В. Д. Зыков, Р. В. Мещаряков, С. П. Рылов, А.А. Шелупанов 9. «Net. Сетевое программирование» В. Кумар, Э. Кровчик, Н. Логари, А. Мунгале, К. Нагел, Т. Паркер, Ш.Шивакумар. 10. «Сети мобильной связи 5G: технологии, архитектура и услуги», авторами которой являются Тихвинский В.О., Терентьев С.В., Коваль В.А.; 313

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot HIMOYALANGAN VIRTUAL XUSUSIY TARMOQLARNI QURISHNING USUL VA ALGORITMLARI Muratov Murat Xamroyevich “University of management and future technologies” 1-bosqich magistri Toshkent, 100208, O‘zbekiston. baxrom.axmedov@internet.ru Annotatsiya: Ushbu maqolada virtual xususiy tarmoq (VPN) texnologiyasining asosiy tushunchalari, uning qurilish usullari va xavfsizlikni ta'minlovchi algoritmlar tahlil qilinadi. VPN texnologiyasi internet orqali shifrlangan va himoyalangan ulanishni ta'minlash uchun qo‘llaniladi. Maqolada PPTP, L2TP, Open VPN va Wire Guard kabi turli VPN protokollari hamda AES, Blowfish, ChaCha20 kabi shifrlash algoritmlari muhokama qilinadi. VPN texnologiyalarining xavfsizlik va samaradorlik jihatlari tahlil qilinib, zamonaviy yechimlar tavsiya etiladi. Kalit so‘zlar: VPN, shifrlash, xavfsizlik, algoritmlar, Open VPN, Wire Guard, autentifikatsiya. Kirish Himoyalangan virtual xususiy tarmoqlar (VPN)— bu VPN texnologiyasiga kirish, uning ishlash prinsipi, afzalliklari va qanday xavfsizlik choralarini taqdim etishi haqida qisqacha ma’lumot beradigan bo‘limdir. Bu qismda VPN texnologiyasining umumiy maqsadi va qanday qilib foydalanuvchining internet faolligini himoya qilishga yordam berishi haqida so‘z yuritiladi. Himoyalangan virtual xususiy tarmoqlar (VPN) zamonaviy internet xavfsizligi uchun muhim vosita hisoblanadi. Internet tarmog‘ida o‘tadigan ma’lumotlar ko‘pincha xavf ostida bo‘ladi, ayniqsa jamoat Wi-Fi tarmoqlarida. VPN — bu foydalanuvchilarga o‘zlarining internet ulanishlarini himoya qilish, onlayn faoliyatlarini anonimlashtirish va internetdagi xavfsizlikni ta’minlashga yordam beradigan texnologiya. VPNning ishlash prinsipi asosan foydalanuvchining qurilmasi va VPN serveri o‘rtasida xavfsiz, shifrlangan tunnel yaratishdan iborat. Bu tunnel orqali o‘tadigan ma’lumotlar tashqi tomondan o‘qilmasligi uchun shifrlanadi. Shunday qilib, VPN foydalanuvchining internet tarmog‘iga ulanayotganda, uning haqiqiy IP manzili yashiriladi va onlayn faoliyati maxfiy saqlanadi. VPN texnologiyasi, shuningdek, geografik cheklovlar, censura yoki bloklangan saytlarni o‘tkazib yuborish imkoniyatini ham beradi. Masalan, ba’zi kontent faqat muayyan mintaqada mavjud bo‘lishi mumkin, VPN yordamida foydalanuvchi boshqa mintaqadagi serverga ulanishi va o‘sha mintaqada mavjud bo‘lgan kontentga kirishi mumkin. Ushbu texnologiya, shuningdek, kompaniyalarning xodimlariga masofadan turib xavfsiz tarmoq aloqasini ta’minlash uchun ham ishlatiladi. VPN, asosan, foydalanuvchining tarmoqda amalga oshirayotgan faoliyatini himoya qilish va xavfsizlikni oshirish uchun zarur vosita bo‘lib, shifrlash, anonimlik va xavfsiz aloqani ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. 314

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Asosiy qism VPN texnologiyasi foydalanuvchilarga umumiy internet tarmog‘i orqali maxfiy va himoyalangan ulanishni ta’minlash imkonini beradi. U quyidagi asosiy komponentlardan iborat: Tunnel yaratish: Tarmoqdagi ma’lumotlarni xavfsiz almashish uchun shifrlangan kanal tashkil etish. Shifrlash algoritmlari: Axborotni himoya qilish uchun ishlatiladigan texnologiyalar. Avtorizatsiya va autentifikatsiya: VPN foydalanuvchilarining shaxsini tekshirish va ruxsat berish. VPN bir nechta kompyuterlar o‘rtasida mahalliy tarmoqni yaratadi. Ushbu kompyuterlar bitta mahalliy tarmoqda bo‘lishi mumkin yoki Internet orqali birbiridan uzoq masofada joylashgan bo‘lishi mumkin, shuningdek, ular maxsus multimedia (simsiz aloqa kanallari, sun’iy yo‘ldosh aloqa, kommutatsiyalangan tarmoq) orqali ham ulanilishi mumkin. VPN virtual tarmoqni xususiy qilish uchun qo‘shimcha himoya bilan ta’minlanadi. VPN orqali o‘tuvchi tarmoq trafikini odatda ichki tunnel deb atashadi, boshqa tarmoq trafiklari esa tunnel tashqarisida joylashgan bo‘ladi. 1.1-rasmda tarmoq trafiki an’anaviy tarzda tarmoq segmentlari va Internet orqali qanday o‘tishi ko‘rsatilgan. Bu yerda ushbu trafik tekshirish va tahlil qilish uchun nisbatan ochiq bo‘ladi, biroq HTTPS va SSH kabi himoyalangan protokollar tajovuzkorlarga nisbatan kamroq zaiflikka ega. 1-rasm. Tarmoq trafiki. Bu yerda tajovuzkorlar hali ham qaysi turdagi ulanish orqali qaysi kompyuter qaysi serverga ulanganligini ko‘rishi mumkin. VPN ishlatilganda esa tunnel ichidagi trafik endi aniqlanmaydi. VPN ichidagi trafik istalgan bo‘lishi mumkin, ya’ni mahalliy yoki global tarmoq orqali nima yuborilayotganidan qat’i nazar. 315

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot VPN Internet orqali yo‘naltirilayotgan bo‘lsa ham (1.1-rasmda ko‘rsatilganidek), tarmoq yo‘lidagi qurilmalar faqat VPN trafigini ko‘ra oladi; bu qurilmalar xususiy tunnel ichida nima sodir bo‘layotganini yoki uzatilayotgan ma’lumotlarni bila olmaydi. HTTPS va SSH kabi himoyalangan protokollar VPN ichida boshqa VPN foydalanuvchilaridan himoyalangan bo‘lsa-da, tunnel tashqarisida qo‘shimcha aniqlanmaydigan trafik ham mavjud bo‘ladi. VPN nafaqat tunnel ichidagi trafikka shifrlashni amalga oshiradi, balki u tunnel tashqarisidagi shaxslar uchun alohida ma’lumot oqimlarini ham yashiradi va himoya qiladi. 2-rasm. VPN texnologiyasi. 2-rasmda VPN texnologiyalarining kuchli tomonlari va eng katta tahdidlaridan biri ko‘rsatilgan. VPN-tunnel routerlar va firewall (brendmauer) lar orqali har ikkala tomondan ham o‘tib ketadi. Shuning uchun, agar VPN-trafikini nazorat qilish uchun maxsus choralar ko‘rilmasa, VPN-tunnel orqali o‘tuvchi barcha tarmoq trafiklari odatiy tarmoq himoyasidan chetlab o‘tadi. Ko‘pgina VPN yechimlari ma’lum turdagi shifrlash va autentifikatsiyadan foydalanadi. VPN shifrlash tarmoqdagi trafikni kuzatib turgan boshqa tomonlar uchun uni dekodlash va tahlil qilishni imkonsiz qiladi, shu sababli maxfiy ma’lumotlar himoyalangan bo‘ladi. Autentifikatsiya ikki asosiy komponentdan iborat: Foydalanuvchi va tizim autentifikatsiyasi – bu ruxsat berilgan serverga ulanadigan tizim va foydalanuvchini tekshirish jarayoni. Bunday autentifikatsiya odatda sertifikat yoki foydalanuvchi nomi va parol kombinatsiyasi shaklida bo‘ladi. Shuningdek, maxsus qoidalar kelishilishi mumkin, masalan, ma’lum yo‘nalishlarga oid qoidalar, firewall qoidalari yoki boshqa skriptlar va utilitalar. Bular odatda har bir VPN ulanishi uchun noyob bo‘ladi, lekin agar OpenVPN ishlatilsa, ularni moslashtirish mumkin. 316

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Trafik oqimining qo‘shimcha himoyasi – bunda har bir jo‘natilgan paket imzolash usuli orqali tasdiqlanadi. Har bir tizim VPN-paketlarni shifrlashdan oldin ularning imzolari to‘g‘ri ekanligini tekshiradi. Shifrlangan paketlarni autentifikatsiya qilish orqali tizim autentifikatsiya qoidalariga mos kelmaydigan paketlarni shifrlashga hojat qoldirmay, ishlov berish vaqtini tejaydi. Bunday autentifikatsiya potentsial “Denial of Service” (DoS) hujumlarini oldini oladi, shuningdek, “Man in the Middle” (MITM) hujumlarini ham bartaraf etadi, agar imzo kalitlari xavfsiz joyda saqlansa. 2.1 VPN turlari Bozorda ko‘plab VPN mahsulotlari mavjud bo‘lib, ular tijorat va ochiq kodli variantlarda taqdim etiladi. Barcha VPN mahsulotlari quyidagi to‘rt toifaga bo‘linadi: PPTP protokoliga asoslangan VPN, IPSec protokoliga asoslangan VPN, SSL asosidagi VPN, OpenVPN. OpenVPN ham SSL-ga asoslangan VPN hisoblanadi, chunki u xavfsiz ulanish o‘rnatish uchun SSL yoki TLS-ga o‘xshash protokoldan foydalanadi. Biroq, OpenVPN boshqa SSL-ga asoslangan VPN yechimlaridan farqli bo‘lgani uchun alohida toifaga ajratilgan. 2.1.1 PPTP VPN protokollaridan biri — Microsoft va Ascend tomonidan 1999-yilda ishlab chiqilgan Point-to-Point Tunneling Protocol (PPTP) hisoblanadi. PPTP protokoli RFC263 sifatida rasmiy ro‘yxatga olingan va PPTP mijoz dasturi 1995-yildan beri Windows operatsion tizimiga kiritilgan bo‘lib, hozirgi kungacha aksariyat operatsion tizimlarda mavjud. Hozirgi vaqtda PPTP xavfsiz bo‘lmagan protokol hisoblanadi, chunki himoyalangan ulanishning ishonchliligi bevosita o‘zi foydalanadigan xavfsizlik mexanizmlariga bog‘liq. Masalan, autentifikatsiya jarayonida zaif parol ishlatilsa, VPN ulanishi himoyasiz bo‘lib qoladi. Ko‘pgina PPTP sozlamalari MSCHAPv2 protokolidan foydalanadi, bu esa parol shifrlashni ta’minlaydi. PPTP xavfsizligini oshirish uchun X.509 sertifikatlari qo‘llaniladi. Bu sertifikatlar PPTP ulanishini himoya qiladi, ammo barcha PPTP mijoz dasturlari EAP-TLS protokolini qo‘llab-quvvatlamaydi, bu esa X.509 sertifikatlaridan foydalanish uchun zarur. PPTP ikki kanalni ishlatadi: Birinchi kanal – boshqaruv kanali, ulanishni sozlash uchun ishlatiladi. Ikkinchi kanal – ma’lumot uzatish uchun ishlatiladi. Boshqaruv kanali TCP port orqali o‘rnatiladi, ma’lumotlar kanali esa General Routing Encapsulation (GRE) protokolidan foydalanadi, bu esa IP-protokol hisoblanadi. PPTP mijoz dasturlari deyarli barcha operatsion tizimlarda, jumladan Windows, Linux, Unix, iOS va Android uchun mavjud. 2.1.2 IPSec IPSec (Internet Protocol Security) – IEEE/IETF tomonidan IP xavfsizligi uchun rasmiy standa-rt sifatida tasdiqlangan. U RFC2411 sifatida ro‘yxatga olingan va IPv6 standartiga kiritilgan. 317

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot IPSec OSI modelining ikkinchi va uchinchi darajalarida ishlaydi. U xavfsizlik siyosati (Security Policy) tushunchasini o‘z ichiga oladi, bu esa uni juda moslashuvchan va kuchli qiladi, ammo sozlash va disk raskadrovka qilish (troubleshooting) murakkabroq bo‘lishi mumkin. Xavfsizlik siyosati administratorga quyidagi parametrlar asosida ikkita tarmoq tuguni orasidagi trafikni shifrlash imkonini beradi: Manba IP-manzili va manzil IP-manzili Manba va manzil TCP yoki UDP portlari IPSec oldindan taqsimlangan kalitlar yoki sertifikatlar orqali VPN ulanishini himoyalash uchun sozlanishi mumkin. U X.509 sertifikatlari, bir martalik parollar (OTP), foydalanuvchi nomi va parol autentifikatsiya protokollari kabi mexanizmlardan foydalanadi. IPSec ikkita rejimda ishlaydi: Tunel rejimi, Transport rejimi. Transport rejimi ko‘pincha L2TP (Layer 2 Tunneling Protocol) bilan birgalikda ishlatiladi, chunki L2TP foydalanuvchi autentifikatsiyasini ta’minlaydi. IPSec mijoz dasturlari operatsion tizimlarga integratsiyalangan bo‘lib, odatda L2TP bilan birga ishlaydi. Biroq, faqat IPSec orqali ulanishni sozlash ham mumkin. Microsoft Windows’da IPSec VPN ulanishi odatiy ravishda L2TP bilan ishlaydi, ammo bu sozlamani o‘zgartirish yoki o‘chirib qo‘yish mumkin. IPSec ikki kanalni ishlatadi: Boshqaruv kanali – ulanishni sozlash uchun ishlatiladi va UDP orqali ishlaydi. Ma’lumot kanali – Encapsulating Security Payload (ESP) protokolidan foydalanadi, bu esa IP-protokol hisoblanadi. IPSec paketlarining yaxlitligi HMAC (Hashed Message Authentication Code) orqali ta’minlanadi. Bu OpenVPN tomonidan ishlatiladigan usul bilan bir xil. IPSec ning asosiy kamchiliklaridan biri – turli ishlab chiqaruvchilar tomonidan qo‘shimcha kengaytmalar kiritilganligi sababli, har xil ishlab chiqaruvchilarning IPSec yechimlarini o‘zaro bog‘lash qiyin bo‘lishi mumkin. IPSec dasturiy ta’minoti nafaqat operatsion tizimlarga, balki brendmauerlar, marshrutizatorlar va firmverlar tarkibiga ham kiritilgan. 2.1.3 SSL asosidagi VPN SSL asosidagi VPN – bu SSL va TLS protokollariga asoslangan VPN texnologiyasidir. SSL asosidagi VPN ko‘pincha cheksiz VPN yoki Web-VPN deb ataladi, ammo ayrim provayderlar maxsus mijoz dasturlarini taqdim etadi, masalan: Cisco AnyConnect va Microsoft SSTP. SSL asosidagi VPN HTTPS protokoli (xuddi xavfsiz veb-saytlar kabi) bilan bir xil tarmoq protokolidan foydalanadi, shu bilan birga, OpenVPN maxsus formatlardan foydalanib, ma’lumot trafikini shifrlaydi va imzolaydi. Bu OpenVPN alohida VPN toifasida keltirilishining asosiy sababidir. SSL asosidagi VPN uchun aniq belgilangan standart mavjud emas, lekin aksariyat hollarda SSL va TLS protokollari ulanishni sozlash va himoya qilish uchun ishlatiladi. 318

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Ko‘pgina holatlarda ulanish quyidagilar yordamida himoyalanadi: Sertifikatlar, Bir martalik parollar (OTP), Foydalanuvchi nomi va parol orqali autentifikatsiya. SSL asosidagi VPN xavfsiz veb-saytlar (HTTPS) uchun ishlatiladigan texnologiyalarga juda o‘xshash, shuningdek, ular ko‘pincha bir xil protokol va portdan foydalanadi (TCP va 443-port). Garchi SSL asosidagi VPN ko‘pincha veb yoki mijoz dasturiga asoslangan VPN deb atalgan bo‘lsa ham, ba’zi provayderlar brauzer plaginlari yoki ActiveX boshqaruv elementlaridan foydalanib, VPN ulanishini yaxshilashadi. Biroq, bu usul muayyan brauzerlar yoki operatsion tizimlar bilan mos kelmasligi mumkin, bu esa ba’zi foydalanuvchilar uchun cheklovlar yaratadi. 2.1.4 OpenVPN OpenVPN – bu SSL asosidagi VPN, chunki u SSL va TLS protokollaridan xavfsiz ulanish uchun foydalanadi. Biroq, OpenVPN HMAC (Hashed Message Authentication Code) va xesh algoritmlarini birlashtirib, paketlarning yaxlitligini ta’minlaydi. OpenVPN quyidagilarni qo‘llab-quvvatlaydi: Oldindan taqsimlangan kalitlar Sertifikatlar orqali autentifikatsiya Bu funksiyalar ko‘pincha boshqa SSL asosidagi VPN texnologiyalarida mavjud emas. Bundan tashqari, OpenVPN virtual tarmoq adapteri sifatida TUN yoki TAP qurilmalaridan foydalanadi. Bu adapter OpenVPN mijoz dasturi va operatsion tizimlar o‘rtasida interfeys vazifasini bajaradi. Har qanday operatsion tizim, agar u TUN yoki TAP qurilmalarini qo‘llab-quvvatlasa, OpenVPN bilan ishlay oladi. Hozirda bu tizimlarga quyidagilar kiradi: Linux, FreeBSD, OpenBSD, NetBSD, Solaris, AIX, Windows, macOS, iOS va Android Bu barcha platformalarda OpenVPN mijoz dasturi o‘rnatilishi shart, bu esa uni brauzer orqali ishlovchi Web-VPN yoki Client-less VPN texnologiyalaridan farqli qiladi. OpenVPN protokoli RFC standartida belgilangan emas, ammo u ochiq kodli dasturiy ta’minot bo‘lgani sababli, ochiq va shaffof protokol hisoblanadi. OpenVPN ochiq kodli ekani sababli, Xavfsizlik darajasi yuqori, chunki kod turli odamlar tomonidan doimiy tekshirib boriladi. Maxfiy "backdoor"lar mavjud bo‘lish ehtimoli juda past. OpenVPN ikkita kanalni ishlatadi: Boshqaruv kanali – SSL/TLS protokollari yordamida shifrlanadi va himoyalanadi. Ma’lumot kanali – maxsus shifrlash protokoli yordamida himoyalanadi. Biroq, butun tarmoq trafiki bitta UDP yoki TCP ulanishi orqali o‘tadi. OpenVPN uchun standart protokol va port: UDP, 1194-port 319

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Xulosa: Himoyalangan virtual xususiy tarmoqlarni yaratish zamonaviy axborot xavfsizligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. VPN texnologiyalari va ularning algoritmlari orqali shifrlangan va xavfsiz aloqani ta’minlash mumkin. Tanlangan protokol va algoritmlar ehtiyojga qarab farq qilishi mumkin, lekin zamonaviy OpenVPN va WireGuard kabi texnologiyalar yuqori xavfsizlik va samaradorlikni ta’minlaydi. Adabiyotlar 1. Stallings, W. (2017). Cryptography and Network Security: Principles and Practice. Pearson. 2. Ferguson, N., Schneier, B., & Kohno, T. (2010). Cryptography Engineering: Design Principles and Practical Applications. Wiley. 3. Kurose, J. F., & Ross, K. W. (2021). Computer Networking: A Top-Down Approach. Pearson. 4. RFC 5246 - The Transport Layer Security (TLS) Protocol. 5. RFC 8410 - Algorithm Identifiers for Ed25519, Ed448, X25519, and X448 for Use in the Internet X.509 Public Key Infrastructure. 6. OpenVPN Documentation - https://openvpn.net 7. WireGuard Documentation - https://www.wireguard.com 320