UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusuf Xos Hojib ta’limotida rahbar shaxsining mohiyati faqat hokimiyatni amalga oshirish bilan cheklanmaydi, balki u jamiyatning ma’naviy-axloqiy tayanchi sifatida talqin etiladi. Bu borada mutafakkirning qarashlari zamonaviy ilmiy talqinlarda ham o‘z aksini topgan bo‘lib, unda “axloqiy me’yorlar uyg‘unlikda yashash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, haqiqiy erkinlik esa mas’uliyat bilan chambarchas bog‘liqdir” degan g‘oya ilgari suriladi [2, B.379– 383]. Mazkur yondashuv rahbarlik faoliyatini gnoseologik jihatdan bilim va tafakkurga, aksiologik jihatdan esa qadriyatlar tizimiga tayanishini ko‘rsatadi. Demak, rahbar shaxsining yetukligi faqat tashkiliy salohiyat bilan emas, balki uning ichki ma’naviy dunyosi va axloqiy fazilatlari bilan belgilanadi. Shu bilan birga, “Qutadg‘u bilig”da ilgari surilgan rahbarlik modeli ijtimoiy adolat tamoyiliga asoslanadi. Asarda davlat boshqaruvi adolat mezoni bilan chambarchas bog‘lanib, jamiyat barqarorligining asosiy sharti sifatida talqin etiladi. Zamonaviy tadqiqotlarda bu holat quyidagicha izohlanadi: “Yusuf Xos Hojibning adolat, halollik va jamiyatga xizmat qilish haqidagi da’vatlari bugungi kunda ham ta’lim, siyosat va madaniyat sohalarida dolzarb ahamiyat kasb etadi” [3, B.88–94]. Mazkur fikr rahbar shaxsining ijtimoiy mas’uliyati va uning jamiyat oldidagi burchini chuqur ilmiy asoslaydi. “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan rahbar shaxsiga xos xususiyatlar bugungi kunda ham o‘zining nazariy va amaliy ahamiyatini saqlab qolgan bo‘lib, u zamonaviy boshqaruv tizimlarini takomillashtirishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shu bois mazkur tadqiqotda Yusuf Xos Hojib ta’limotida rahbar shaxsining nazariy talqini chuqur falsafiy yondashuv asosida yoritiladi. Yusuf Xos Hojib ta’limotida rahbar shaxsiga xos xususiyatlarning nazariy talqinini o‘rganish borasida olib borilgan ilmiy izlanishlar turli yo‘nalishlarda shakllangan bo‘lib, ularning aksariyati “Qutadg‘u bilig” asarining adabiy, falsafiy, siyosiy va axloqiy jihatlarini kompleks yondashuv asosida tahlil qilishga qaratilgan. Mazkur ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Yusuf Xos Hojib merosi Sharq siyosiy-falsafiy tafakkurida davlat boshqaruvi va rahbar shaxsi konsepsiyasining ilk mukammal nazariy modellardan biri sifatida e’tirof etiladi. Ilmiy adabiyotlarda, avvalo, “Qutadg‘u bilig”ning didaktik-falsafiy mohiyati va uning jamiyat ma’naviy hayotidagi o‘rni alohida ta’kidlanadi. Jumladan, tadqiqotchilar tomonidan ushbu asar “turkiy xalqlarning ma’naviy kamolotida muhim o‘rin tutuvchi didaktik manba” sifatida baholanadi [1, B.5–8]. Bu yondashuv asarning nafaqat badiiy, balki ijtimoiy-falsafiy ahamiyatini ham ochib beradi. Ayniqsa, unda ilgari surilgan rahbarlik g‘oyalari jamiyatni boshqarishning axloqiy mezonlarini belgilab beruvchi nazariy asos sifatida talqin qilinadi. Zamonaviy tadqiqotlarda Yusuf Xos Hojibning falsafiy qarashlari aksariyat hollarda axloq, adolat va ijtimoiy muvozanat kategoriyalari doirasida o‘rganiladi. Xususan, ayrim mualliflar uning ta’limotini “axloqiy me’yorlar uyg‘unligi orqali jamiyat barqarorligini ta’minlovchi konseptual tizim” sifatida baholaydilar va “haqiqiy erkinlik faqat mas’uliyat kontekstida mavjud bo‘lishi mumkin”ligini 100

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ta’kidlaydilar [2, B.379–383]. Ushbu fikrlar rahbar shaxsining gnoseologik va aksiologik asoslarini ochib berishda muhim nazariy manba bo‘lib xizmat qiladi. Chunki rahbarlik fenomeni aynan bilim, tafakkur va qadriyatlar uyg‘unligi orqali shakllanishi ilmiy jihatdan asoslanadi. Boshqa bir qator tadqiqotlarda esa Yusuf Xos Hojib merosining zamonaviy ijtimoiy-siyosiy jarayonlardagi ahamiyati alohida yoritiladi. Xususan, ilmiy ishlarda “uning adolat, halollik, jamiyatga xizmat qilish va ichki kamolot haqidagi g‘oyalari bugungi kunda ham dolzarb” ekani qayd etilib, bu qarashlar rahbar shaxsining zamonaviy modelini shakllantirishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qilishi ta’kidlanadi [3, B.88–94]. Mazkur yondashuv Yusuf Xos Hojib ta’limotining vaqt va makon bilan chegaralanmagan universal xususiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, ayrim tadqiqotchilar “Qutadg‘u bilig”ni davlat boshqaruvi nazariyasining ilk sistematik manbalaridan biri sifatida baholab, undagi ramziy obrazlar orqali rahbarlikning funksional modeli ishlab chiqilganini ko‘rsatadilar. Bu modelda adolat, aql, qanoat va baxt kabi tushunchalar o‘zaro dialektik birlikda talqin qilinadi va rahbar shaxsining mukammalligi aynan shu kategoriyalarning uyg‘unligida namoyon bo‘lishi ilmiy asoslanadi. Shu jihatdan, mazkur asar Sharq siyosiy-falsafiy tafakkurida normativ boshqaruv modeli sifatida alohida o‘rin egallaydi. Ilmiy adabiyotlar tahlili yana shuni ko‘rsatadiki, Yusuf Xos Hojib merosi faqat adabiyotshunoslik yoki tilshunoslik doirasida emas, balki falsafa, siyosatshunoslik, pedagogika va sotsiologiya kabi fanlar kesishgan nuqtada o‘rganilmoqda. Bu esa uning ta’limotining ko‘p qirrali va integrativ xarakterga ega ekanini tasdiqlaydi. Xususan, ayrim tadqiqotlarda uning qarashlari komil inson konsepsiyasi bilan bog‘liq holda talqin qilinib, rahbar shaxsining ma’naviy yetukligi jamiyat taraqqiyotining asosiy sharti sifatida e’tirof etiladi. Tadqiqot metodologiyasi. Mazkur tadqiqotda Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida ifodalangan rahbar shaxsiga xos xususiyatlarni ilmiy asosda tahlil qilish uchun kompleks metodologik yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqot jarayonida tarixiylik va mantiqiylik tamoyillari uyg‘unligida asarning yaratilish davri, ijtimoiy-madaniy konteksti hamda undagi g‘oyaviy mazmun o‘rganildi. Shuningdek, komparativ (qiyosiy) tahlil asosida Yusuf Xos Hojib qarashlari zamonaviy boshqaruv va falsafiy konsepsiyalar bilan solishtirildi. Ontologik, aksiologik va gnoseologik yondashuvlar orqali rahbar shaxsining mohiyati, qadriyatlar tizimi hamda bilish asoslari ochib berildi. Matnshunoslik va interpretativ (hermenevtik) usullar yordamida “Qutadg‘u bilig”dagi asosiy tushunchalar va ramziy obrazlar chuqur tahlil qilindi. Shu bilan birga, tizimli yondashuv asosida rahbar shaxsining fazilatlari yagona konseptual model sifatida umumlashtirildi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari doirasida rahbar shaxsiga xos xususiyatlarning nazariy talqini chuqur falsafiy, ijtimoiy va aksiologik qatlamlarda namoyon bo‘lib, uning konseptual yadrosi davlat va jamiyat o‘rtasidagi 101

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may uyg‘unlikni ta’minlovchi mukammal boshqaruv modelini shakllantirishga qaratilganligi bilan tavsiflanadi. Mazkur tahlil jarayonida aniqlanishicha, muallif rahbar shaxsini oddiy siyosiy figura sifatida emas, balki jamiyatning ontologik barqarorligini ta’minlovchi, ijtimoiy muvozanatni saqlovchi va ma’naviy qadriyatlarni uzviylashtiruvchi markaziy fenomen sifatida talqin etadi. Shu jihatdan, rahbar shaxsining mohiyati “Qutadg‘u bilig”da faqat hokimiyatni amalga oshirish vositasi emas, balki adolatni qaror toptiruvchi va jamiyatni komillikka yetaklovchi g‘oyaviy asos sifatida ifodalanadi. Ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Yusuf Xos Hojib ta’limotida rahbar shaxsining eng muhim atributi adolat kategoriyasi bilan uzviy bog‘liq holda talqin qilinadi. Xususan, J.A.Bo‘riyev o‘zining dissertatsiya avtoreferatida “Qutadg‘u bilig” asarining didaktik mohiyatini tahlil qilar ekan, unda davlat boshqaruvi va diniy-axloqiy qadriyatlar o‘zaro uyg‘unlashganini ta’kidlab, “mazkur asarda ilgari surilgan g‘oyalar jamiyatni boshqarishda axloqiy mezonlarning ustuvorligini belgilaydi” deya qayd etadi [1, B.5–8]. Ushbu fikrni ilmiy-ijodiy jihatdan tahlil qilar ekanmiz, muallif tomonidan ilgari surilgan konsepsiya rahbarlikni normativ-axloqiy institut sifatida talqin qilishga asos bo‘lib xizmat qiladi. Ya’ni, rahbar shaxsining legitimligi faqat siyosiy hokimiyat bilan emas, balki uning adolatli faoliyati bilan belgilanadi. Bu esa zamonaviy siyosiy falsafadagi “axloqiy liderlik” konsepsiyasi bilan bevosita uyg‘unlashadi. Boshqa bir muhim jihat – rahbar shaxsining gnoseologik asoslari bo‘lib, u bilim, tafakkur va aql kategoriyalari orqali ifodalanadi. L.R.Usmonova o‘z ilmiy maqolasida Yusuf Xos Hojib qarashlarini tahlil qilar ekan, “axloqiy me’yorlar uyg‘unlikda yashash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, haqiqiy erkinlik esa mas’uliyat bilan chambarchas bog‘liqdir” deb ta’kidlaydi [3, B.379–383]. Mazkur fikrni chuqurroq ilmiy talqin qiladigan bo‘lsak, rahbar shaxsining bilimga asoslangan faoliyati uning qaror qabul qilish jarayonida gnoseologik yetuklikni talab etishini ko‘rsatadi. Ya’ni, rahbarning aqliy salohiyati va tafakkur darajasi uning siyosiy faoliyatining samaradorligini belgilovchi asosiy determinant sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, erkinlik va mas’uliyatning o‘zaro dialektik bog‘liqligi rahbarlik fenomenining falsafiy mohiyatini yanada chuqurlashtiradi. Shuningdek, N.A.Shermuxamedova tomonidan ilgari surilgan ilmiy qarashlarda Yusuf Xos Hojib merosining zamonaviy ahamiyati alohida e’tirof etilib, “uning adolat, halollik, jamiyatga xizmat qilish va ichki kamolot sari intilish haqidagi da’vatlari bugungi kunda ham dolzarb” ekani qayd etiladi [4, B.88–94]. Ushbu fikrni ilmiy-ijodiy jihatdan baholaganda, rahbar shaxsining aksiologik modeli aynan qadriyatlar tizimi orqali shakllanishi aniq bo‘ladi. Ya’ni, rahbarning halollik, vijdon, fidoyilik kabi fazilatlari uning ijtimoiy legitimligini ta’minlovchi asosiy mezon sifatida namoyon bo‘ladi. Bu esa Yusuf Xos Hojib ta’limotining zamonaviy boshqaruv paradigmalari bilan uzviy aloqadorligini ko‘rsatadi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, “Qutadg‘u bilig”da rahbar shaxsining nazariy modeli ramziy obrazlar orqali tizimlashtirilgan bo‘lib, unda adolat (Kuntug‘di), baxt (Oytoldi), aql (O‘gdulmish) va qanoat (O‘zg‘urmish) 102

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may kategoriyalari o‘zaro uyg‘unlikda ifodalanadi. Bu model rahbarlikni kompleks tizim sifatida talqin qilish imkonini beradi, ya’ni rahbar shaxsining mukammalligi faqat bitta fazilat bilan emas, balki bir necha muhim sifatlarning integratsiyasi orqali shakllanadi. Mazkur tizimli yondashuv zamonaviy menejment va liderlik nazariyalarida ilgari surilgan “ko‘p komponentli liderlik modeli” bilan metodologik jihatdan yaqinlik kasb etadi. Ilmiy-ijodiy umumlashtirish shuni ko‘rsatadiki, Yusuf Xos Hojib ta’limotida rahbar shaxsining nazariy talqini uch asosiy o‘lchovda namoyon bo‘ladi: ontologik (jamiyat barqarorligini ta’minlash), gnoseologik (bilim va tafakkurga asoslanish) hamda aksiologik (qadriyatlar tizimiga tayanish). Ushbu uchlikning uyg‘unligi rahbar shaxsining mukammal modelini shakllantiradi va uni zamonaviy boshqaruv tizimlari uchun ham universal metodologik asosga aylantiradi. Shu jihatdan, tadqiqot natijalari Yusuf Xos Hojib merosining nafaqat tarixiy-falsafiy ahamiyatga ega ekanini, balki uning zamonaviy ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda ham muhim nazariy manba sifatida xizmat qilishi mumkinligini ilmiy asoslab beradi. XULOSA. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari asosida olib borilgan mazkur ilmiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, mutafakkir tomonidan ishlab chiqilgan rahbar shaxsining nazariy modeli Sharq siyosiy-falsafiy tafakkurida o‘zining mukammalligi, tizimliligi va universalligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, rahbar shaxsi mazkur ta’limotda jamiyatning ontologik barqarorligini ta’minlovchi, ijtimoiy muvozanatni saqlovchi hamda ma’naviy qadriyatlarni uyg‘unlashtiruvchi markaziy fenomen sifatida talqin etiladi. Bu esa rahbarlikni faqat hokimiyatni amalga oshirish vositasi emas, balki jamiyatni komillikka yetaklovchi murakkab ijtimoiy-intelektual institut sifatida baholash imkonini beradi. Tahlillar asosida aniqlanishicha, Yusuf Xos Hojib rahbar shaxsining mukammal modelini uch asosiy mezon – adolat, aql va ma’naviy yetuklik orqali asoslaydi. Xususan, J.A.Bo‘riyev tomonidan ta’kidlanganidek, “Qutadg‘u bilig”da davlat boshqaruvi axloqiy mezonlar bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, bu jamiyat taraqqiyotining muhim sharti sifatida qaraladi [1, B.5–8]. Ushbu fikr rahbarlik faoliyatining normativ-axloqiy tabiatini ochib berib, uning legitimligi adolat tamoyiliga tayanishini ilmiy asoslaydi. Shu bilan birga, L.R.Usmonova tomonidan ilgari surilgan “haqiqiy erkinlik faqat mas’uliyat kontekstida mavjud bo‘ladi” degan qarash rahbar shaxsining gnoseologik va aksiologik yetukligini ifodalaydi [2, B.379–383]. Bu esa rahbarlik fenomenining bilim va mas’uliyat uyg‘unligida shakllanishini ko‘rsatadi. Umumiy ilmiy xulosa sifatida aytish mumkinki, Yusuf Xos Hojib tomonidan ilgari surilgan rahbar shaxsiga oid nazariy qarashlar uch o‘lchov – ontologik (jamiyat barqarorligi), gnoseologik (bilim va tafakkur) hamda aksiologik (qadriyatlar tizimi) birlikda shakllangan mukammal konseptual modelni tashkil etadi. Mazkur model zamonaviy boshqaruv tizimlarini takomillashtirish, ijtimoiy adolatni ta’minlash hamda ma’naviy-axloqiy mezonlarga asoslangan liderlikni shakllantirishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shu 103

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may jihatdan, Yusuf Xos Hojib merosi nafaqat tarixiy-falsafiy yodgorlik, balki bugungi globallashuv davrida ham dolzarb ilmiy-nazariy manba sifatida o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Bo‘riyev Jaloliddin Aliqulovich. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida diniy motivlar (filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiya avtoreferati). – Toshkent: O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, 2023. – 50 b. (B. 5–8). 2. Ismailova Gulnoza Odiljon qizi. “Qutadg‘u bilig”ning inglizcha tarjimalarida diniy leksikani qayta yaratish muammolari (filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiya avtoreferati). – Namangan: NamDU, 2026. – 52 b. (B. 5–6). 3. Usmonova Laylo Raxmatullayevna. Sharq falsafiy tafakkurida Yusuf Xos Hojib ma’naviy merosining o‘rni (ilmiy maqola) // Vatan University ilmiy jurnali. – 2025. – №5(22). – B. 379–383. 4. Shermuxamedova Niginaxon Arslonovna. Yusuf Xos Hojib falsafiy merosining hozirgi davrdagi ahamiyati (ilmiy maqola) // Ilmiy jurnal. – 2025. – B. 88–94. 5. Muhamedov Asror. Yusuf Xos Hojib falsafasida yetuk va barkamol avlod muammolari (ilmiy maqola) // International Scientific Journal of Biruni. – 2024. – Vol.3, Issue 1. – B. 280– 282. 6. Hamidova Xurshida. Yusuf Xos Hojibning pedagogik qarashlarini o‘rganish orqali kasbiy malakalarni rivojlantirish (bitiruv malakaviy ishi). – Jizzax: JDPI, 2011. – 53 b. (B. 3–4). АНТИЧНЫЕ И ТЮРКО-МУСУЛЬМАНСКИЕ МЫСЛИТЕЛИ О ГАРМОНИИ В ОБЩЕСТВЕ И СОВРЕМЕННОСТЬ ANCIENT AND TURKISH-MUSLIM THINKERS ON HARMONY IN SOCIETY AND MODERNITY Махаматов Таир Махаматович, Доктор философских наук, профессор,Финансового университета при Правительстве РФ, профессор Дипломатической академии МГИМО Министерства иностранных дел РФ,ORCID: 0000-0002-1166-4203, Makhamatov.tair@mail.ru Makhamatov Tair Makhamatovich, Doctor of Philosophy, Professor, Finance University under the Government of the RF, Professor of the Diplomatic Academy MGIMO of the Ministry of Foreign Affairs of the RF. ORCID: 0000-0002-1166-4203, Makhamatov.tair@mail.ru Аннотация. В статье анализируется развитие учений античных мыслителей Сократа и Платона в трудах средневековых тюрко-мусульманских мыслителей, поэтов и политических деятелей. Автор исследует роль нравственности, образования, патриотизма, интернационализма и толерантности в достижении и укреплении социальной гармонии, мувозаната в современном обществе Республики Узбекистан. Ключевые слова: социальная гармония, Платон, Юсуф Хос Хаджиб, Алишер Навои, образование, нравственность. About the basics of social harmony in society. Abstract: The article analyzes the development of the teachings of the ancient thinkers Socrates and Plato in the works of medieval Turkic-Muslim thinkers, poets and politicians. The author explores the role of morality, education, patriotism, internationalism and tolerance in 104

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may achieving and strengthening social harmony and education in the modern society of the Republic of Uzbekistan. Keywords: social harmony, Plato, Yusuf Has Hajib, Alisher Navoi, education, morality. ВВЕДЕНИЕ Проблемы формирования крепкого и долгосрочного фундамента гармоничного, совершенного, согласно Платону, государства, волновали и сейчас волнуют мыслителей и политиков каждого народа и страны. Чему ярким примером служат труды уже упомянутого древнегреческого философа, тюркского мыслителя и политического деятеля Юсуф Хос Ходжиба, английского мыслителя Джона Локка, французских философов Монтескье, Жан-Жак Руссо и современных ученых и политиков, в том числе и узбекистанских. Совершенное государство означает господство в нем высокой гражданственности, законопослушания у граждан, наличие взаимопонимания, взаимопомощи между различными социальными слоями и группами в обществе на благо всей страны. С точки зрения политической философии политика есть, прежде всего, деятельность крупных социальных организаций и политических партий, направленная на выработку способов и методов решения сложных диалектических задач. К их числу относятся, с одной стороны, защита и укрепление территориальной и организационной целостности государства, поддержание стабильности общественной жизни, а с другой стороны – последовательное расширение самостоятельности местных органов власти, усиление роли институтов гражданского общества и обеспечение прав граждан. Для практической реализации данной объективно-исторической задачи каждая политическая партия любой современной страны ведет деятельность, во-первых, по исследованию состояния и динамики вышеуказанного противоречия, во-вторых, ведет идеологическую и пропагандистскую работу по объяснению гражданам своей программы с целью получения полномочий на политическую власть и, в-третьих, при получении полномочий, т.е. легального права на использование государственной машины начинает практическую реализацию своих заранее выработанных методов и способов решения выше указанных задач. Выполнение задачи государством диалектического сочетания вышеназванных объективных противоречивый между частными и общественными началами создает в обществе лишь главную, но не исчерпывающую основу достижения социальной гармонии в стране. Трудности и последствия выбора путей и способов достижения каждым гражданином, каждым индивидом своей гармонии, своего баланса между личными жизненными ценностями и реальными, объективными процессами, тенденциями в самом обществе исследовал в своем романе «Мувозанат» современный узбекский писатель Улугбек Хамдам. 105

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Достижение такого мувозаната во многом определяется, во-первых, нравственным и трудовым воспитанием в семье подрастающего поколения, во-вторых, качеством, глубиной системы образования и методов усвоения достижений исторических традиций и цивилизации народа, в-третьих, полнотой понимания объективной необходимости происходящих в обществе социально-политических процессов и готовностью социальных групп и личностей принимать активное участие в них. Мувозанат означает достижения баланса, гармонии между нравственно-духовными ценностями, жизненными целями индивида и объективно-историческим положением в обществе. Здесь важную роль играет содержание общего мировоззрения, ценностного мира индивида, который формируется в семье и окружающей общественной средой. Идейное сокровище древних мудрецов и социальная гармония Всестороннее исследование творческое наследие великих тюркских мыслителей и правителей имеет не только научное, но и практическое значение, постольку в их трудах имеются ценнейшие мысли об основных факторах достижения социальной гармонии в обществе. Одним из таких факторов еще со времен Сократа и Платона считается качественное образование подрастающего поколения. Великая заслуга тюрко-мусульманской и арабо-мусульманской цивилизаций заключается в том, что в них научно-философские произведения доисламского периода собирались в библиотеках, переводились на арабский язык, комментировались и развивались. Во многом секрет исламского ренессанса заключается в такой открытой культурной политике исламского мира IX-XV вв., обеспечившая преемственность античной мысли в трудах тюрко-мусульманских мудрецов, поэтов и политиков. Жемчужинами сохраненного Исламом шедевров древнего мира были произведения Платона, в которых передавались мысли великого Сократа и самого Платона. Сократ и Платон утверждали, что одним из главных факторов формирования совершенного государства являются воспитание и образование граждан с их молодости. Сократ считал, что разумный индивид прежде всего должен быть человеком, понимающим суть гражданственности, т.е. первенство законов государства, осознание необходимости подчинения законам своего государства. В своей апологии Сократ говорит: «для меня смерть, если не грубо так выразиться, - самое пустое дело, а вот воздерживаться от всего беззаконного и безбожного – это для меня самое главное»203. Платон же писал, что в совершенное государство это такое государство, в котором счастливым является не какой-то один из слоев его населения, но Платон. Апология Сократа. 32d-e. / Платон. Собрание сочинений в 4-х томах. Т. 1. – Москва, «Мысль», 1990. С. 86. 203 106

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may все население в целом204. Подобное государство возможно только в таком обществе, где есть правильное воспитание детей. «Ведь правильное воспитание и обучение, - пишет Платон, - пробуждает в человеке хорошие природные задатки, а у кого они уже были, те благодаря такому воспитанию становятся еще лучше…»205. Преемственность мудрости в тюрко-мусульманской мысли. Восприняв все конструктивные идеи древнего мира, арабо-тюркомусульманские мыслители эпохи исламского Ренессанса переосмыслили их на новой, более гуманистической и толерантной основе и создали собственные оригинальные концепции. В частности, вопросы семейного воспитания, трудолюбия, нравственности и образования в русле исламских ценностей получили развитие в наследии таких выдающихся представителей тюрко-мусульманской цивилизации, как Юсуф Хос Ходжиб, Джалолиддин Руми, Юнус Эмре, Насими, Алишер Навои и другие мыслители. Так, Юсуф Хас Хаджиб продолжает и углубляет концепции Сократа и Платона на совершенно новых условиях. Ведь в учениях античных философов речь идет о маленьких городов-полисов, где гражданами являются только эллины. Платон считал, что если эллины будут править государством, то в этом государстве не будет войны и столкновений. Все проблемы можно будет решать переговорами. Потому что эллин в отличие от чужеземца любит свою родину Элладу. Тюркский мыслитель рассуждает о гармонии такого государства, где поддаными были представители разных этнических групп и национальностей. Согласно Юсуфу Хас Хаджибу, разум как творческая сила и инструмент познания истины о предметах материального мира позволяет глубже познать мир. Каждому человеку необходимо систематически пополнять своё образование и знания, которые в единстве с верой, справедливостью, великодушием, честностью и гуманностью составляют основу благополучия и мувозаната в жизни многонационального государства. О глубоких мыслях и достижениях этого великого мыслителя в своих статьях и докторской диссертации более подробно пишет профессор А. А. Мухамедов. Об основах многонациональных тюркских государствах писали великий азербайджанский поэт и мыслитель Низами, основоположник узбекской государственности Амир Тимур, поэт, ученый и политический деятель, основоположник литературного узбекского языка Алишер Навои. В поэмах своей Хамсы он раскрывает роль образования, нравственности, дружбы между представителями различных народностей и наций в достижении согласия и гармонии в обществе, В поэме «О семи скитальцах» Платон. Государство. Книга четвертая. 420b-d / Платон. Собрание сочинений в 4-х томах. Т. 3. – Москва, «Мысль», 1994. С.189. 205 Там же, 424a-b/ с.193. 204 107

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may «Хамсы» Алишер Навои в образе шаха Бахрама демонстрирует к чему может привести потеря разума, своего жизненного мувозаната. Духовный и нравственный мир современного Узбекистана с учетом современности продолжает логику достижений тюрко-мусульманских мыслителей как основу гармоничного общества. Духовность узбекского народа опирается на гуманистическую и толерантную идеологическую, образовательную и социально-экономическую политику Высшего руководства Республики Узбекистан, которое учитывает многонациональность, полиэтничность населения республики. Такая политика, выступая одним из главных гарантов достижения высоких успехов третьего Ренессанса Республики Узбекистан, не исключает необходимость, не противоречащей толерантности, принцип национальной идентичности узбекского народа. Как говорил великий национальный лидер многонациональной Турции Мустафа Ататурк “Ne Mutlu Türküm Diyene”206, и как писал один из классиков современной узбекской поэзии Эркин Вохидов в балладе «Ўзбегим»: «Ал Беруний, Ал Хоразмий, Ал Фороб авлодидан, Асли насли балки Узлук Балки Тархон, ўзбегим. ………………………… Менга Пушкин бир жаҳону Менга Байрон бир жаҳон, Лек Навоийдек бобом бор, Кўксим осмон, ўзбегим». В этих строках демонстрируется уважение к культуре, цивилизационным достижениям других народов и одновременно гордость за свою культуру, цивилизацию. Без сочетания интернационального и национального, глобального и регионального очень трудно, если не сказать невозможно, достижение социальной гармонии в обществе, о чем писали тюрко-мусульманские мудрецы прошлого. Для меня великая честь и счастье - носить гордое имя тюрка. Мен учун турк деган фахрли номни олиб юриш - буюк шараф ва улкан бахтдир. 206 108

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may QADIMGI TURKIY MANBALARDA TADBIRKORLIKNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARINING IJTIMOIY-FALSAFIY TAHLILI A SOCIO-PHILOSOPHICAL ANALYSIS OF THE SPECIFIC FEATURES OF ENTREPRENEURSHIP IN ANCIENT TURKIC SOURCES Ganiyev Baxodirjon Sodiqjonovich, FarDU Sosiologiya va ijtimoiy ish kafedrasi professori, f.f.d. (DSc), tel.: +998909860045 Ganiev Bakhodirjon Sodikjonovich, Professor of the Department of Sociology and Social Work at FarDU, Doctor of Philological Sciences (DSc), tel.: +998909860045 Annotatsiya. Mazkur ilmiy tezis qadimgi turkiy yozma manbalarda aks etgan iqtisodiy faoliyat va tadbirkorlik unsurlarining ijtimoiy-falsafiy mohiyatini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda turkiy tafakkur an’analarida iqtisodiy munosabatlarning axloqiy-me’yoriy asoslari, mehnat etikasi, ijtimoiy mas’uliyat hamda davlat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlik masalalari ochib berilgan. Manba sifatida “Orxon-Enasoy bitiklari”, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari hamda Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari tahlil etilgan. Tayanch so‘zlar: tadbirkorlik, ijtimoiy falsafa, qadimgi turkiy tafakkur, iqtisodiy madaniyat, mehnat etikasi, ijtimoiy mas’uliyat. Аннотация. Данный научный тезис посвящён социально-философскому анализу экономической деятельности и элементов предпринимательства, отражённых в древнетюркских письменных источниках. В исследовании раскрываются нравственнонормативные основы экономических отношений в традициях тюркского мышления, трудовая этика, социальная ответственность, а также вопросы взаимосвязи государства и общества. В качестве источников проанализированы Орхон-Енисейские надписи, произведение Юсуфа Хос Ходжиба «Кутадгу билиг», а также труд Махмуда Кашгари «Диван лугат ат-тюрк». Ключевые слова: предпринимательство, социальная философия, древнетюркское мышление, экономическая культура, трудовая этика, социальная ответственность. Abstract. This scientific thesis is devoted to a socio-philosophical analysis of economic activity and elements of entrepreneurship reflected in ancient Turkic written sources. The study reveals the ethical and normative foundations of economic relations within the traditions of Turkic thought, including labor ethics, social responsibility, and the interrelationship between the state and society. The analysis is based on key sources such as the Orkhon-Enisei inscriptions, Yusuf Khos Khojib’s “Kutadgu Bilig”, and Mahmud Kashgari’s “Dīwān Lughāt alTurk”. Keywords: entrepreneurship, social philosophy, ancient Turkic thought, economic culture, labor ethics, social responsibility. Zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy transformatsiyalar sharoitida tadbirkorlik fenomeni faqatgina iqtisodiy faoliyat turi sifatida emas, balki jamiyatning ichki barqarorligini ta’minlovchi, ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi va qadriyatlar tizimini shakllantiruvchi muhim ijtimoiy institut sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu nuqtai nazardan, tadbirkorlikni faqat bozor mexanizmlari orqali tushuntirish yetarli emas, balki uni ijtimoiy-falsafiy kategoriya sifatida, inson 109

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may faoliyati, erkinlik, mas’uliyat va adolat tamoyillari bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qilish zarur. Bu borada Karl Polaniy iqtisodiy tizimlarning tarixiy rivojlanishini tahlil qilib, iqtisodiyot aslida jamiyatning ijtimoiy tuzilmasiga “singdirilgan” (embedded) ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, iqtisodiy faoliyat mustaqil emas, balki ijtimoiy munosabatlar tizimining ajralmas qismi bo‘lib, u axloqiy va madaniy me’yorlar bilan belgilanadi [4. 52.]. Mazkur yondashuv qadimgi turkiy tafakkurdagi iqtisodiy qarashlarni o‘rganishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Xind olima Amatiya Sen rivojlanishni inson erkinliklari va imkoniyatlari kengayishi bilan bog‘lab, iqtisodiy faoliyatning asosiy maqsadi inson farovonligini ta’minlashdan iborat ekanligini asoslaydi [5. 41.]. Bu g‘oya qadimgi turkiy manbalarda aks etgan “jamiyat farovonligi – bosh maqsad” tamoyili bilan uyg‘unlashadi. Qadimgi turkiy yozma meros – xususan, Orxon-Enasoy bitiklari, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari hamda Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari – iqtisodiy tafakkurning dastlabki, ammo mukammal shakllarini o‘zida mujassam etgan noyob manbalar hisoblanadi. Ushbu manbalarda mehnat, mulk, savdo va adolat tushunchalari bir-biridan ajralmagan holda, yaxlit ijtimoiy tizimning tarkibiy elementlari sifatida talqin qilinadi. Maks Veber tomonidan ilgari surilgan “mehnat etikasi” konsepsiyasi iqtisodiy faoliyatning axloqiy asoslarini tushuntirishda muhim nazariy poydevor yaratadi. Uning fikricha, iqtisodiy muvaffaqiyat faqat resurslar bilan emas, balki madaniy qadriyatlar va mehnatga munosabat bilan belgilanadi [6. 18.]. Bu jihat qadimgi turkiy manbalarda ham yaqqol ko‘zga tashlanadi, chunki unda mehnat halollik va ijtimoiy burch bilan bog‘liq holda talqin etiladi. E’tiborlisi shundaki, mazkur manbalarda “tadbirkorlik” atamasi zamonaviy terminologiya shaklida qo‘llanilmagan bo‘lsa-da, uning funksional mazmuni – ya’ni iqtisodiy tashabbus, savdo faoliyati, resurslardan oqilona foydalanish, jamiyat manfaatiga xizmat qilish kabi jihatlar aniq ifodalangan. Bu esa tadbirkorlikning tarixiy ildizlari chuqur ijtimoiy-falsafiy asosga ega ekanligini ko‘rsatadi. Ta’kidlash kerakki, qadimgi turkiy tafakkurda iqtisodiy faoliyat alohida soha sifatida emas, balki jamiyatning ma’naviy-axloqiy tizimi bilan uzviy bog‘langan kompleks fenomen sifatida shakllangan. Mazkur yondashuvni chuqur o‘rganish bugungi kunda barqaror rivojlanish, ijtimoiy adolat va mas’uliyatli tadbirkorlik konsepsiyalarini ilmiy asoslashda muhim nazariy va metodologik ahamiyat kasb etadi. Qadimgi turkiy yozma manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy faoliyat mazkur jamiyatda alohida mustaqil soha sifatida emas, balki ijtimoiy tizimning ichki tarkibiy elementi sifatida shakllangan. Bu jihat iqtisodiy munosabatlarning jamiyatning siyosiy, axloqiy va madaniy asoslari bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanganligini anglatadi. Xususan, Orxon-Enasoy bitiklarida davlatning barqarorligi va siyosiy qudrati bevosita xalqning moddiy farovonligi bilan aloqador ekanligi qayta-qayta ta’kidlanadi. Bu esa iqtisodiy faoliyatni boshqarish 110

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may hukmdorning asosiy vazifalaridan biri sifatida qaralganligini ko‘rsatadi. Tadqiqotchi S.Klyashtorniy ushbu bitiklarni tahlil qilar ekan, qadimgi turkiy davlat tuzilmasida iqtisodiy tartib va ijtimoiy adolat o‘zaro uyg‘un holda shakllanganini ta’kidlaydi [3. 45.]. Mazkur yondashuvni ijtimoiy-falsafiy jihatdan tahlil qilganda, iqtisodiy faoliyatning faqat resurslar almashinuvi emas, balki ijtimoiy muvozanatni ta’minlovchi mexanizm sifatida talqin etilganini ko‘rish mumkin. Bu esa К.Polaniy tomonidan ilgari surilgan “iqtisodiyotning jamiyatga singdirilganligi” (embeddedness) konsepsiyasi bilan uyg‘unlashadi. Uning fikricha, tarixiy jamiyatlarda iqtisodiy munosabatlar mustaqil tizim emas, balki ijtimoiy aloqalar, qadriyatlar va institutlar bilan bir butun holda amal qiladi [4. 57.]. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari esa iqtisodiy faoliyatning axloqiy-me’yoriy asoslarini yoritishda alohida ahamiyatga ega. Ushbu asarda savdo, mehnat va boshqaruv jarayonlari faqat iqtisodiy samaradorlik mezonlari bilan emas, balki adolat, halollik va mas’uliyat kabi qadriyatlar bilan baholanadi. Muallif iqtisodiy faoliyatni insoniy kamolot va jamiyat farovonligi bilan uzviy bog‘liq holda talqin qiladi [1. 112.]. Bu yondashuv М.Veber tomonidan ishlab chiqilgan mehnat etikasi konsepsiyasi bilan hamohang bo‘lib, unda iqtisodiy muvaffaqiyatning asosiy omili sifatida axloqiy qadriyatlar va mehnatga munosabat alohida ta’kidlanadi [6. 18.]. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari esa iqtisodiy hayotning amaliy jihatlarini aks ettiruvchi muhim manba sifatida ajralib turadi. Unda turkiy xalqlarning kasb-hunar tizimi, savdo aloqalari, ishlab chiqarish faoliyati va iqtisodiy terminologiyasi keng yoritilgan. Bu esa iqtisodiy faoliyatning yuqori darajada tizimlashgan va ijtimoiy jihatdan tashkil etilganligini ko‘rsatadi [2. 78.]. Mazkur holatni Amatiya Senning rivojlanish nazariyasi bilan qiyoslaganda, iqtisodiy faoliyatning asosiy maqsadi inson ehtiyojlarini qondirish va uning hayot sifatini yaxshilashdan iborat ekanligi yaqqol namoyon bo‘ladi [5. 39.]. Yuqoridagi manbalar asosida shuni ta’kidlash mumkinki, qadimgi turkiy jamiyatda tadbirkorlik faoliyati zamonaviy ma’nodagi individual foyda orttirishga qaratilgan jarayon sifatida emas, balki ijtimoiy tizimning muhim tarkibiy qismi sifatida shakllangan. Unda iqtisodiy tashabbus axloqiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘lib, jamiyat manfaatlari individual manfaatlardan ustun qo‘yilgan. Mazkur manbalar tahlili asosida tadbirkorlik faoliyatining quyidagi ijtimoiyfalsafiy xususiyatlari ajralib chiqadi: u, avvalo, aksiologik jihatdan asoslangan bo‘lib, iqtisodiy faoliyat axloqiy me’yorlar bilan tartibga solingan; ikkinchidan, ijtimoiy yo‘naltirilgan bo‘lib, jamiyat farovonligi ustuvor maqsad sifatida qaralgan; uchinchidan, institutsional jihatdan shakllangan bo‘lib, davlat va iqtisodiy tizim o‘rtasida muvozanat ta’minlangan; to‘rtinchidan, mehnatga asoslangan bo‘lib, boylik orttirish halol mehnat bilan bog‘langan; nihoyat, kollektivlik tamoyiliga asoslangan bo‘lib, ijtimoiy birdamlik va o‘zaro mas’uliyat ustuvor ahamiyat kasb etgan. Bizningcha, qadimgi turkiy manbalarda aks etgan 111

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may iqtisodiy qarashlar tadbirkorlikni tor iqtisodiy kategoriya doirasidan chiqarib, uni ijtimoiy-falsafiy fenomen sifatida talqin qilish imkonini beradi. Bu esa zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy nazariyalarni milliy tarixiy tajriba asosida boyitish va barqaror rivojlanishning muqobil modellari uchun nazariy asos yaratadi. Xulosa. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, qadimgi turkiy tafakkur doirasida tadbirkorlik fenomeni zamonaviy iqtisodiy kategoriya sifatida emas, balki ijtimoiy-axloqiy tizimning ajralmas instituti sifatida shakllangan. Unda iqtisodiy faoliyatning mazmuni faqat moddiy boylik yaratish bilan chegaralanmay, balki jamiyatda ijtimoiy muvozanatni ta’minlash, adolatni qaror toptirish va umumiy farovonlikka xizmat qilish kabi vazifalarni ham o‘z ichiga olgan. Shu jihatdan qaraganda, qadimgi turkiy manbalarda aks etgan iqtisodiy qarashlar iqtisodiyotning jamiyatga “singdirilgan” tabiati haqidagi Polaniy konsepsiyasini tarixiy jihatdan tasdiqlaydi. Mazkur yondashuvni chuqurlashtirgan holda, iqtisodiy faoliyatning asosiy maqsadi inson farovonligini ta’minlashdan iborat ekanligi haqidagi А.Senning nazariy qarashlari bilan ham uzviy uyg‘unlik kuzatiladi. Senning ta’kidlashicha, rivojlanish jarayoni inson imkoniyatlarini kengaytirish va uning hayot sifatini yaxshilash bilan belgilanadi. Qadimgi turkiy manbalarda esa aynan jamiyat manfaatlarini ustuvor qo‘yish, ijtimoiy birdamlik va o‘zaro mas’uliyat tamoyillarining ustunligi ushbu g‘oyaning tarixiy ildizlari mavjudligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mazkur manbalardagi iqtisodiy qarashlar individualizmga asoslangan foyda maksimallashtirish modelidan farqli ravishda, kollektivlik va hamkorlik tamoyillariga tayanadi. Bu esa iqtisodiy faoliyatni ijtimoiy hamkorlik, o‘zaro ishonch va axloqiy majburiyatlar tizimi bilan bog‘laydi. Ayniqsa, bunday yondashuv zamonaviy global iqtisodiy inqirozlar, ijtimoiy tengsizlik va resurslar taqsimotidagi nomutanosibliklar kuchayib borayotgan sharoitda alohida nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Tahlillarimiz shuni ko‘rsatadiki, qadimgi turkiy tafakkurda tadbirkorlik faoliyati bir vaqtning o‘zida aksiologik, institutsional va ijtimoiy fenomen sifatida namoyon bo‘lgan. Unda axloqiylik va halollik iqtisodiy faoliyatning asosiy mezoni sifatida qaralgan, ijtimoiy mas’uliyat esa iqtisodiy tashabbusning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lgan. Shu jihatdan mazkur yondashuv zamonaviy “ijtimoiy tadbirkorlik”, “inklyuziv iqtisodiyot” va “barqaror rivojlanish” konsepsiyalari bilan mazmunan uyg‘unlashadi. Umumiy xulosa sifatida, qadimgi turkiy manbalar tahlili shuni tasdiqlaydiki, tadbirkorlik faoliyati tarixan chuqur ijtimoiy-falsafiy mazmunga ega bo‘lib, unda iqtisodiy manfaatlar axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy ehtiyojlar bilan muvozanatlashgan. Ushbu holat tadbirkorlikni tor iqtisodiy kategoriya sifatida emas, balki jamiyatning barqaror rivojlanishini ta’minlovchi kompleks ijtimoiy institut sifatida talqin qilish imkonini beradi. Qadimgi turkiy tafakkurda shakllangan iqtisodiy qarashlarni zamonaviy ilmiy diskursga integratsiya qilish nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa milliy tarixiy tajriba asosida ijtimoiy yo‘naltirilgan, adolatli va barqaror 112

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may iqtisodiy rivojlanish modelini ishlab chiqish uchun mustahkam metodologik zamin yaratadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. - Toshkent: Fan, 1971. - B. 112-150. 2. Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk. - Toshkent: Fan, 1960. - B. 70-120. 3. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники. - Санкт-Петербург: Наука, 2003. - С. 45-60. 4. Поланьи К. Великая трансформация: Политические и экономические истоки нашего времени. - Москва: Издательский дом Высшей школы экономики, 2010. - С. 45-67. 5. Сен А. Развитие как свобода. - Москва: Новое издательство, 2004. - С. 36-55. 6. Вебер М. Протестантская этика и дух капитализма. – М.: АСТ, 2020. - С. 13-30. KUTADGU BİLİG’DE YÖNETİM ERKİ VE HÜKÜMDAR TİPOLOJİSİ: BEY MELİK VE SULTAN IN KUTADGU BILIG THE POLITICAL AUTHORITY AND THE TYPOLOGY OF RULERS: BEY, MELIK AND SULTAN Prof. Dr. Bayram Ali Çetinkaya207Türkiye, İstanbul Üniversitesi Felsefe Tarihi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Bayram Ali ÇetinkayaTurkey, Istanbul University Philosophy History Faculty Member Özet. Yusuf Has Hacib tarafından on birinci yüzyılda kaleme alınan Kutadgu Bilig, Türk-İslâm siyaset düşüncesinin kurucu metinlerinden biri olup yalnızca bir nasihatname değil, aynı zamanda evrensel nitelikte bir yönetim felsefesidir. Eser; Kur’an ve Sünnet’in ahlâkî ilkelerini, Fârâbî’nin erdemli toplum anlayışını ve Antik Yunan, İran-Sasani ile Hint düşünce geleneklerini sentezleyerek bütüncül bir devlet teorisi ortaya koyar. Kutadgu Bilig’de yönetim, “Bey, Melik ve Sultan” tipolojileri üzerinden ele alınırken, devletin hiyerarşik ve fonksiyonel yapısı temellendirilir. Yusuf Has Hacib’e göre hükümdarlık bir yönüyle fıtrî olsa da asıl belirleyici olan; akıl (ukuş), bilgi (bilig) ve ahlâkî olgunluktur. İdeal hükümdar; adil, bilge, tevazu sahibi, öfke ve kibirden arınmış, liyakati esas alan ve istişareye önem veren bir liderdir. Kutadgu Bilig’de devletin temel direği güç, ordu veya servet değil; adalet (Kün-Togdı) olarak belirlenmiştir. Adaletin sürekliliği hukukun üstünlüğüne bağlıdır ve hükümdar dahi kanuna tabidir. Zulüm ise devletin yıkımına yol açar. Bu bağlamda eser, modern anlamda hukukun üstünlüğü ilkesinin erken bir ifadesini sunar. Devlet yönetiminde liyakat ve istişare vazgeçilmezdir. Hükümdarın başarısı, bilge ve sadık yardımcılarla çalışmasına bağlıdır. Ayrıca Yusuf Has Hacib, saray içi rekabet, kıskançlık ve güç mücadelelerini göz önünde bulundurarak gerçekçi bir siyaset anlayışı ortaya koyar. Kutadgu Bilig, yalnızca dünyevî düzeni değil, ahiret sorumluluğunu da dikkate alan bir denge (itidal) anlayışına dayanır. Hükümdarın nihai hedefi; adaletle anılan bir isim ve huzurlu bir toplum bırakmaktır. Sonuç olarak eser; adalet, akıl, liyakat ve manevî sorumluluk üzerine kurulu bir devlet modeli önerir ve bu yönüyle hem klasik hem de modern yönetim anlayışlarına ışık tutan evrensel bir rehber niteliği taşır. Anahtar Kelimeler: Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, hükümdar, bey, sultan, melik, vezir Summary. Written in the eleventh century by Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig is one of the foundational texts of Turkish-Islamic political thought and is not merely a mirror for princes but also a universal philosophy of governance. The work presents a holistic theory of the state by synthesizing the 207 İstanbul Üniversitesi. 113

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may moral principles of the Qur’an and Sunnah, Farabi’s concept of the virtuous society, and the intellectual traditions of Ancient Greek, Iranian-Sasanian, and Indian thought. In Kutadgu Bilig, governance is addressed through the typologies of “Bey, Melik, and Sultan,” and the hierarchical and functional structure of the state is established. According to Yusuf Has Hacib, although rulership may be considered partly innate, the true determinants are reason (ukuş), knowledge (bilig), and moral maturity. The ideal ruler is just, wise, humble, free from anger and arrogance, upholds merit and values consultation. In Kutadgu Bilig, the fundamental pillar of the state is defined not as power, military force, or wealth, but as justice (Kün-Togdı). The continuity of justice depends on the rule of law, and even the ruler is subject to the law. Oppression, by contrast, leads to the collapse of the state. In this context, the work presents an early expression of the modern principle of the rule of law. Merit and consultation are indispensable in state governance. The success of the ruler depends on working with wise and loyal advisors. Additionally, Yusuf Has Hacib presents a realistic understanding of politics by addressing palace rivalries, jealousy, and struggles for power. Kutadgu Bilig is based on a concept of balance (moderation) that considers not only worldly order but also responsibility in the afterlife. The ultimate goal of the ruler is to leave behind a name remembered for justice and a peaceful society. In conclusion, the work proposes a model of the state based on justice, reason, merit, and spiritual responsibility, and in this respect serves as a universal guide that illuminates both classical and modern theories of governance. Keywords: Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, ruler, bey, sultan, melik, vizier GİRİŞ İslâm dünyasının klasik eserlerinden Kutadgu Bilig; ilim, hikmet, irfanı sentezleyen kadim bir siyasetname kitabıdır. Yüzyıllarca İslâm ve Türk dünyasına verdiği/ sunduğu siyasî hikmetlerle yöneticilere ve tebaaya yol göstermiş ve rehber olmuştur. Öncelikle Kur’ân’ın hikeminde ve Peygamberimiz Hz. Muhammed’in tefekkürî uygulamalarından beslenen Kutadgu Bilig, Antik Çin, Yunan, İran-Sasani ve Hint düşüncelerinden/felsefelerinden yararlanmış bir eser hüviyetini taşımaktadır. Yusuf Has Hacib’in önerdiği siyaset ilkeleri ve devlet yönetim sisteminin, insanî ve uygulanabilir İslâmî bir ruha sahip olduğu görülmektedir. Fârâbî’nin el-Medînetü’l-Fazılâ’sındaki erdemli/fâzıl yöneticisinden, Platon’un Devlet (ve Yasalar) ve Aristoteles’in Politikası’yla birlikte İran-Sasanî kültürünün nasihatü’l-müluk eserlerinden izler görmek mümkündür. Kadim Çin ve Hint bilgeliğinin tecrübe edilmiş deneyimlerinin birikimi olan eserlerin, Yusuf Has Hacib’in müracaat ettiği kitaplar olduğunu söylemek uzak bir ihtimal değildir. Devlet ve siyaset düşünürleri için; yönetici, reis, başkan, hakan, hükümdar… yönetim sanatının en önemli öznesi ve faili konumundadır. Nitekim Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig’de hükümdarı öne çıkaran bir yaklaşım sergilemektedir. Düşünürümüz, farklı kavramlar kullanarak bu makamın ehemmiyetini ortaya koymaktadır. Kutadgu Bilig’de görebildiğimiz kadarıyla devleti yöneten için ‘sultan’, ‘melik’, ‘hükümdar’ ve ‘bey’ kavramları öne çıkmaktadır. Bu kapsamda metin üzerinde yapılan incelemeye göre; ‘sultan’ kelimesi on dört, ‘melik’ kelimesi on yedi, ‘hükümdar’ kelimesi bin elli üç ve ‘bey’ kelimesi için bin yedi yüz altmış üç yerde geçmektedir. 1.Güç Otorite ve İktidar Sahibi Sultan Güç, kuvvet, otorite ve iktidar sahibi anlamına gelen sultan kavramı, İslâm devletlerinde hükümdarlara verilen başlıca unvanlardan biridir. Müslüman dünyada 114

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may on birinci yüzyıldan itibaren yaygınlaşan bu unvan; İslâmî bir sıfat olarak güç, otorite, yönetici anlamlarında karşılık bulmaktadır. Çoğunlukla bağımsızlığını ilan eden Müslüman imparatorlar tarafından unvan olarak tercih edilen bu terim, asırlardır varlığını korumuştur. Kur’ân-ı Kerim’de sultan kavramı, “hüccet, mûcize, mutlak güç ve üstünlük” anlamlarında ifade bulmaktadır. Hz. Peygamber’in (s) hikmetli sözlerinde sultan; “Cihadın en faziletlisi zalim sultan katında hakkı söylemektir208; “Sultan velisi olmayanın velisidir”209 şeklinde zikredilmektedir. Bu hadislerin varlığı göstermektedir ki, sultan kelimesi Asr-ı Saadet’ten itibaren “yönetici, hükümdar, devlet başkanı” anlamında kullanılmaktadır. Yine aynı kökten gelen bir kelime olarak ‘saltanat’ da “sultanlık, hükümdarlık ve iktidarın veraset yoluyla intikali” manalarına gelmektedir. Sultan unvanının İslâm tarihinde (ilk kez) Abbasî halifesi Harun Reşid tarafından veziri Ca‘fer b. Yahyâ el-Bermekî’ye verildiği bildirilmektedir. “Abbâsîler’de merkezî otoritenin zayıfladığı dönemde tayin edildikleri bölgelerde siyasî güç kazanan valilerin yanı sıra Büveyhî hükümdarları fiilî durum itibariyle sultan diye adlandırılmıştır.” Gazneli Mahmud (998-1030), bugünkü Afganistan ve Doğu İran bölgesinde kurduğu hakimiyet çevresinde sultan unvanı yaygın olarak bilinmektedir. Bununla beraber İslâm dünyasında sultan isimlendirmesinin, siyasî bir unvan olarak yoğun bir şekilde kullanılması, Selçuklular dönemine rastlamaktadır. “Sikkeler üzerinde ilk defa Selçuklu Devleti’nin kurucusu Tuğrul Bey adına 435’te (1043-44) Hemedan’da bastırılan parada ‘es-sultânü’l-muazzam’ ifadesi yer almıştır. İsfahan şehrinin mahallî hâkimi Ebû Mansûr Ferâmurz, İsfahan’da bastırdığı sikkelerde daha 434 (1042-43) yılından itibaren Tuğrul Bey’in adını ‘es-sultânü’l-muazzam’ unvanı ile kaydetmiştir. Tuğrul Bey’in bu unvanı kısa süre sonra Abbasî Halifesi Kâim-Biemrillâh tarafından tasdik edilmiştir. 449’da (1058) Bağdat’a giren ve bizzat Halife Kāim-Biemrillâh tarafından tahtta oturtulan Tuğrul Bey’e halife ‘sultânü’l-meşrik ve’l-mağrib’ unvanını vermiştir.” Sultan unvanı, sonraki Selçuklu hanedan üyeleri tarafından geleneksel bir hükümdarlık alameti olarak kullanılmaya devam etmiştir.210 2.Padişah ve Kralın Temsili: Melik Arapça bir kelime olarak ‘melik’; kral, hükümdar, padişah ve hüküm süren sahip manalarına karşılık gelmektedir. Orta Doğu ve İslâm devletlerinde, özellikle de Büyük Selçuklu İmparatorluğu ve Anadolu Selçuklu Devleti’nde hanedana mensup, eyaletleri idare eden sultan yakınlarına, yani şehzadelere de ‘melik’ unvanı ile hitap edilmiştir. Türk-İslâm devletlerinde kendisine bir şehir veya bölgenin yönetimi bırakılan hanedan mensupları da ‘melik’ olarak bu unvanla anılmıştır. “Melikler, tâbi oldukları imparatorluğun başşehrindekine benzer bir hükümet teşkilâtına sahiptiler; kendi vezirleri, hazineleri, kumandanları, askerleri, divan teşkilâtları Ebû Dâvûd, “Melâḥim”, 17; Tirmizî, “Fiten”, 13. Ebû Dâvûd, “Nikâḥ”, 19; Tirmizî, “Nikâḥ”, 14. 210 Osman Gazi Özgüdenli, “Sultan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c.37, İstanbul 2009, 496-497. 208 209 115

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may vardı. İdare ettikleri şehir ve bölgede halife, sultan ve kendi adına hutbe okutur, büyük sultanın izniyle sikke bastırır, çeşitli devletlerle antlaşmalar ve ittifaklar yapabilirlerdi.”211 3.Hanlar Hanı, Kudretli Lider, Padişah: Hükümdar Geniş topraklara ve büyük coğrafyalara nüfuz eden yöneticilere ‘hükümdar’ (hükümran) unvanı verilmiştir. Hükümdar; monarşilerin başında bulunan ve hayat boyu veya tahttan çekilene kadar ülkeyi yöneten en yüksek yetkili kişi, yani devlet başkanı olarak kabul edilmektedir. Kan bağının önem arz ettiği, yani veraset ya da seçimle yönetimi ele alan hükümdarlar, kral, padişah, imparator, hakan, sultan gibi unvanları da kullanmışlardır. Mutlak ya da anayasal sınırlar içerisindeki yetkilerle ülkeyi idare eden hükümdarlar kültür ve devletlere göre; padişah, kral, imparator, sultan, şah, han, hakan gibi farklı isimler alabilirler. Görev süreleri, çoğunlukla ömür boyu olan hükümdarlar, kendi iradeleriyle tahttan feragat etmeyi tercih edebilirler. Başa geçme yöntemi, hükümdarlar için, genellikle soydan soya veraset yoluyla geçer, ancak bazı sistemlerde seçimle de tespit belirlenebilirler. Hükümdarların otoritesi, mutlak monarşilerde sınırsız güce sahip olabilirken, meşrutiyet (anayasal monarşi) sistemlerinde yetkileri (yasalarla) sınırlı olmaktadır. Tarihî süreç içinde, en üst ilk yöneticiye, Türk-İslâm devletlerinde padişah, hünkâr, hükümdarlar hükümdarı, cihan hâkimi gibi sıfatlarla hitap edilmiştir. Hükümdarlar için kullanılan en bilinen unvanlar, genellikle sultan, padişah, han, şah, melik ve bey şeklindedir. İslâm öncesi dönemden beri, Türk hükümdarları ‘han’ unvanı kullanmışlardır. Hükümdar (padişah), aynı zamanda İslâm hukukunun (şeriat) uygulayıcısı ve tebaanın adil bir şekilde idare edilmesinden mesul yönetici olarak “emîrü’l-mü’minin” (müminlerin emîri) kavramıyla ilişkilendirilmiştir. Bununla birlikte Osmanlı devlet sisteminde hükümdar, Osmanlı padişahları için padişah dışında hünkâr ve hudâvendigâr (hükümdar anlamında) unvanları da kullanılmıştır. Büyük hükümdar, dünyayı fetheden, güçlü kudretli lider, kahraman ve yiğit kişi anlamlarına gelen cihangirlik, İslâm-Türk devletlerinde çok geniş topraklara egemen olan ve büyük zaferler kazanan (büyük hedefleri olan) hükümdarlar için ‘sahipkıran’ sıfatı olarak kullanılmıştır. Türk kültüründe yaygın olarak kullanılan cihangir; cihan ve cihanşah gibi isimlerle ilişkilendirilebilir. Osmanlıdaki padişah kavramı, daha çok Osmanlı tarihinin bir ürünü ve sonucu olan bir unvandır. On beşinci yüzyıl müelliflerinden, özellikle Fatih Sultan Mehmed dönemi olaylarını ve İstanbul'un Fethi'ni detaylandıran Târîh-i Ebü'l-Feth adlı eseriyle tanınan tarihçi, bürokrat ve defterdar Tursun Bey (yaklaşık 1420-1499 sonrası); Gazzâlî, İbn Sînâ ve Nasîrüddîn-i Tûsî gibi İslâm düşünürlerini izleyerek Osmanlı padişahının mutlak örfî hükümranlık haklarına teorik bir temel bulmaya çalışmıştır. “Tursun Bey’in padişah yetkileri ve tebaa hakkında tarihinin mukaddimesinde yazdıklarına göre içtimaî nizamı korumak için her insanı kabiliyetine göre kendi mevkiinde hakkına razı tutmak ve başkasının hukukuna 211 Ahmet Güner, “Melik”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c.29, İstanbul 2009, 51-53. 116

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may saldırmaktan menetmek gerekir; bu da bir padişahın varlığını zaruri kılar. Padişah olmazsa nizam olmaz, insanlar birbirini yok eder. Bu sebeple padişaha mutlak itaat gerekir; Kur’an da bunu emreder. Padişah istediği gibi yüksektekileri alçaltır, aşağıdakileri yükseltir. Tanrı’nın zâtına mahsus olan bu sıfat yani mutlak hâkimiyet onda belirir. Fakat bu yetki adalet dairesinde kullanılmalıdır. Zira Adaletsiz ülke ayakta durmaz. Adalet insanlar arasında düzenin temelidir. Osmanlı padişahları bu mutlak hâkimiyeti fiilen ve hukuken kendi şahıslarında toplamışlardır. Hatta Avrupa’da yeni çağların başında Machiavelli ve Jean Bodin gibi nazariyeciler mutlak hükümdar örnekleri arasında Osmanlı padişahlarına geniş yer vermişlerdir. Osmanlı padişahları İslâm tarihinde belki en merkeziyetçi ve mutlakiyetçi hükümdarlar sayılabilir. Onlar yalnız idarî sahada bu mutlakiyetin bir vasıtası olarak devletin icra yetkilerini yalnızca kendi kullarına vermek, toprak üzerinde devlet kontrolünü kurmakla kalmamışlar, aynı zamanda ilmiye sınıfını teşkilâtlandırmak ve devlet hizmetine sokmak, her türlü vakfı devlet kontrolü altına almak suretiyle merkeziyetçi güçlerini o zamana kadar hiçbir İslâm devletinde görülmemiş şekilde kuvvetlendirmişlerdir.”212 4.Doğu’dan Batı’ya Kullanılan Hükümdar İsmi: Bey Kutadgu Bilig’de ‘bey’ kelimesi oldukça sık geçmektedir. Türkmenler’de beg (bek), Doğu Türkçesi’nde ‘big’, Kazaklar’da ‘bî’ ya da ‘bîy’ şeklinde kullanılan bu eski Türk unvanı, Osmanlı Türkçesi’nde ‘bey’ kavramıyla ifade bulmaktadır. Bey kelimesinin geçtiği ilk yazılı kaynaklar, Orhon yazıtları ve Uygur metinleridir. İslâm’dan önce ve sonrasında Türk devletlerinde bey unvanı varlığını daima korumuştur. “Altay dilleriyle uğraşan ilim adamları beg unvanı ile begi (Moğol), bögin (Jüçen) ve beyle (Mancu) unvanları arasında kesin bir münasebet bulunduğunu söylerler. E. Blochet’den W. Kotwicz’e kadar çeşitli dilcilerin bunun Çinliler’deki pek unvanından alındığını iddia etmelerine karşılık, Sâsânî hükümdarlarına verilen baga yani “tanrı” kelimesinden alınmış olması ihtimalini ileri sürenler de vardır. Menşei ne olursa olsun bu unvanın önce Türkler tarafından kullanıldığı, diğer Altay kavimlerinin de büyük bir ihtimalle bunu Türkler’den aldıkları söylenebilir. Kelime Göktürkler devrinde kabile veya çeşitli kabilelerden meydana gelmiş daha büyük toplulukların başında bulunanların taşıdıkları bir unvan olup han veya kağan unvanından daha alt bir mertebeyi ifade eder. Kırgızlar’ın reisi Barsbay’a Göktürk hükümdarı tarafından kağan unvanının verilmesi de bu görüşü doğrular. Orhon yazıtlarında bu mefhum asiller sınıfını ifade etmektedir. Hükümdar ailesine mensup prensler bu zümreye girdikleri gibi herhangi bir nüfuz ve yetki sahibi olan memurlar da bu unvanı alırlar. Proto Bulgarlar, Uygurlar ve Hazarlar’da da bu unvanın mevcut olduğu bilinmektedir.” 213 İslâmiyet’i kabul eden Türkler, bu unvanı aynı anlamlar üzerinden kullanmaya devam ederler. Karahanlı Devleti’nde büyük memurlar da bey unvanı 212 213 Halil İnalcık, “Padişah”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34, İstanbul 2007, 140-143. Orhan Fuad Köprülü, “Bey”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1992, 11-12. 117

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may taşırlar. (Semerkant Hükümdarı Ali Tegin’in kethüdâsı Mahmud Beg gibi). Selçuklu devlet sisteminde ilk Oğuz reisleri de başlangıçta sadece beg unvanına sahip yöneticiler olurlar. (Tuğrul Beg gibi). Onbirinci ve on ikinci asırlarda Oğuz ve Karluk kabile reisleri de be unvanını kullanırlar. (Lâçin Beg, Tutı [Dudu] Beg). Karahanlılar’da, yine on birinci yüzyılda görülen begeç unvanı da (Dîvânü lugāti’tTürk, I, 297 vd.) begin küçültmeli halini ifade etmektedir. Büyük Selçuklular’dan sonraki dönemlerde Türk devletlerinde beg unvanı Arapça ‘emîr’ karşılığı olarak kullanılır (“emîrü’l-cüyûş” yerine “cüyûş begi”, “emîrü’l-ümerâ” yerine “beglerbegi”). İlhanlılar ve Altın Orda’da konuşma dilinin resmi dil üzerindeki etkisi artar ve emîr karşılığı beg daha çok kullanılır (ulus begi, tümen begi, min begi, yüz begi ve on begi). Yine küçük Türk sülalerine mensup hükümdarlar ve prensler daha çok emîr ve beg unvanlarını kullanmayı sürdürürler. Osmanlılar’ın ilk hükümdarları, Anadolu beylikleri (meselâ Aydınoğulları’nda sülâlenin büyük reisine “ulu beg” denilmesi gibi), Karakoyunlu ve Akkoyunlu hükümdarları da hep beg unvanını taşırlar. On dördüncü yüzyıllarda Celâyirliler’in, hatta Cengiz soyuna mensup olan Timur’un bile emîr veya beg unvanını tercih ettiği görülmektedir. On beşinci yüzyılda Timurlular da aynı geleneği sürdürürler. ‘Beg’ kelimesi unvan olarak daima adın sonuna geldiği halde bunun yerine Arapça’sı kullanıldığında başa getirilerek söylenir (Ali Şîr Beg gibi veya Mîr Ali Şîr). Bazen de birleşik özel ad olunca ismin başına getirilir (Beg Tegin, Beg Timur gibi). Hint alt kıtasında Türk-Moğol soyundan gelenler asalet unvanı olarak adlarının sonuna beg kelimesine ilave ederler. Hindistan-Türk saraylarında ‘beg’in (dişil) kadın adı olarak begüm isminin kullanıldığı bir gerçektir (İlhanlı Hükümdarı Olcaytu’nun kızı Satı Beg Hatun gibi). Safevîler döneminde ‘bey’ unvanı, yerini Safevî hükümdarlarının kullandığı ‘şah’ kelimesine bırakır. Ancak kabile reisleri ve yüksek memurların beg olarak unvanlarını sürdürürler. Devletin baş yöneticilerine önce ‘sultan’, sonraları ise ‘han’ unvanı verilir. Beylerbeyi unvanı gerek Anadolu Selçukluları ve İlhanlılar’da, gerekse Osmanlılar’da varlığını uzun zaman korur. On dokuzuncu yüzyılda “devlet müteahhidi” anlamına gelen beylikçi kelimesi, sadaret dairesinin büyük memuriyeti olarak Osmanlı Devleti’nin sonuna kadar kullanılır. Bununla birlikte İkinci Meşrutiyet’ten sonra orduda binbaşı ile miralay (albay) rütbesi arasında vazife yapan subaylar ‘bey’ unvanını ile anılırdı. Osmanlı hakimiyeti sonrasına bazı Balkan dillerinde bey kelimesi görülmektedir. On dokuzuncu yüzyılda İran’da Kaçarlar Devleti’nin askeri sisteminde big-zâde unvanını taşıyan birtakım subaylar yüksek ailelere mensup oldukları için bu unvanı kullanmışlardır.214 5.Devleti/Şehri veya Başşehri Yöneten Emîr Kumandan, vali ve bey anlamına gelen emîr, İslâmî bir kavram olarak hadislerde çok yerde geçerken Kur’ân’da ‘ülü’l-emr’ ifadesiyle yer bulmaktadır: 214 Orhan Fuad Köprülü, “Bey”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1992, 11-12. 118

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may “Ey iman edenler! Allah’a itaat edin, peygambere itaat edin, sizden olan ülü’l-emre de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -Allah’a ve ahirete gerçekten inanıyorsanız- onu, Allah’a ve peygambere götürün. Bu, elde edilecek sonuç bakımından hem hayırlıdır hem de en güzelidir.”215 “Kendilerine güvenlik (barış) veya korku (savaş) ile ilgili bir haber geldiğinde onu yayarlar. Hâlbuki onu peygambere ve içlerinden yetki sahibi kimselere (ülü’l-emre) götürselerdi, elbette bunlardan, onu değerlendirip sonuç (hüküm) çıkarabilecek nitelikte olanları onu anlayıp bilirlerdi. Allah’ın size lütfu ve merhameti olmasaydı, pek azınız hariç, muhakkak şeytana uyardınız.”216 Lider, yönetici anlamına gelen emîr kavramı veya idarecilik, hadislerde daha çok sorumluluk, adalet ve sosyal düzen üzerinden ele alınmaktadır. Nitekim Hz.Peygamber, idareciye itaati kendisine itaatle eşdeğer tutmuştur: “Kim bana itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur. Kim de bana isyan ederse Allah'a isyan etmiş olur. Kim emîre (idareciye) itaat ederse bana itaat etmiş olur...”217 İtaat ve sorumluluk anlamında geçen emîr kelimesi, hadislerde şu şekilde ifade bulmaktadır: “Size başınıza, saçları üzüm tanesi gibi kara bir Habeşli köle bile emîr tayin edilse, Allah'ın kitabı ile sizi idare ettiği sürece dinleyin ve itaat edin.”218 Hz. Peygamber adaletli yönetimi gerçekleştiren emîri şu ifadeleriyle övmektedir: “Ailesi ve idaresi altında bulunanların hak ve hukukunda adaletle davrananlar, Allah katında nurdan koltuklara otururlar.’’ 219 Emîrliğin (yöneticiliğin) bir kalkan ve zırh olduğunu bildiren hadis, adil emîrin yanında, arkasında savaşılabileceğini bildirmektedir: “Emîr (yönetici) bir kalkandır; onun arkasında savaşılır ve onunla korunulur...” 220 Emîrliğin sorumluluğunu Hz. Peygamber hadislerinde bütün çağlara yönelik bir mesaj olarak değerlendirmektedir: Resulullah (s) omuzuma vurdu ve: “Ey Kudeym (Mikdamcık)! Emîr, kâtip, ârif olmadan ölürsen kurtuluşa erdin demektir! dedi.”221 Kendisini yüksek bir vazifeye atamasını talep eden Ebu Zerr’e, Hz. Peygamber’in hikmet dolu sözleriyle verdiği cevapta görevlerin liyakat ve ehliyet sahibi kimselerin atanmasını şu ifadeleriyle bildirmektedir: “Ey Allah'ın Resulü! dedim, ‘beni memur ta'yin etmez misin? Bu sözüm üzerine, elini omuzuma vurdu ve sonra da: ‘Ey Ebu Zerr, sen zayıfsın, memurluk ise bir emanettir. (Hakkını veremediğin taktirde) kıyamet günü rüsvaylık ve pişmanlıktır. Ancak kim onu hakkederek alır ve onun sebebiyle üzerine düşen vazifeleri eksiksiz eda ederse o hariç’ buyurdu. (Ebu Davud'un diğer bir 215 Nisâ, 59. Nisâ, 83. 217 Buhârî, Cihad, 109. 218 Buhârî, Ahkâm, 4. 216 219 Müslim, İmâre, 18. Buhârî, Cihad, 110. 221 Ebu Davud, Harac, 5. 220 119