UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may universal ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-falsafiy tizimdir. Uning g‘oyalari bugungi kunda ham davlat boshqaruvi, jamiyat rivoji va ma’naviy tarbiya sohalarida metodologik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning davlat va jamiyat haqidagi qarashlari Sharq siyosiy-falsafiy tafakkurining eng mukammal va tizimli ifodalaridan biri hisoblanadi. Uning “Qutadg‘u bilig” asari orqali ilgari surilgan g‘oyalar o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy muammolarini yoritish bilan birga, insoniyat taraqqiyoti uchun doimiy ahamiyatga ega bo‘lgan umuminsoniy tamoyillarni ham o‘z ichiga oladi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, Yusuf Xos Hojib davlatni murakkab ijtimoiy tuzilma sifatida emas, balki axloqiy va ma’naviy asosga ega bo‘lgan tizim sifatida talqin qiladi. Uning fikricha, davlatning barqarorligi va kuchi faqat iqtisodiy yoki harbiy omillarga emas, balki eng avvalo adolat, halollik va rahbarning ma’naviy yetukligiga bog‘liqdir. Shu jihatdan, mutafakkirning davlat boshqaruvi haqidagi qarashlari zamonaviy “huquqiy davlat” va “adolatli jamiyat” konsepsiyalari bilan uyg‘unlashadi. Shuningdek, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, jamiyat taraqqiyotida ilm va ma’rifat hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Yusuf Xos Hojib ilmni insonni kamolotga yetaklovchi eng asosiy kuch sifatida ko‘radi va ilmli jamiyatgina adolatli va barqaror bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu g‘oya bugungi kunda “bilimga asoslangan jamiyat” va “innovatsion rivojlanish” konsepsiyalari bilan bevosita bog‘liqdir. Yana bir muhim xulosa sifatida jamiyatning ma’naviy asoslari alohida ahamiyat kasb etishi aniqlandi. Mutafakkir jamiyatni faqat qonunlar bilan emas, balki axloqiy qadriyatlar orqali ham boshqariladigan tizim sifatida ko‘radi. Halollik, sabr, qanoat, adolat va insonparvarlik kabi fazilatlar jamiyat barqarorligini ta’minlovchi asosiy omillar sifatida talqin etiladi. Bu esa zamonaviy ijtimoiy falsafada “ma’naviy kapital” tushunchasining mazmuni bilan uyg‘unlashadi. Tadqiqot natijalari Yusuf Xos Hojibning rahbarlik haqidagi qarashlari ham alohida ilmiy ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatdi. Uning fikricha, rahbar shaxs faqat boshqaruvchi emas, balki jamiyatga yo‘l ko‘rsatuvchi ma’naviy yetakchi ham bo‘lishi kerak. Rahbarning adolati va axloqi butun jamiyat holatini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi. Bu g‘oya bugungi davlat boshqaruvi amaliyotida ham muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, komil inson g‘oyasi tadqiqotning eng muhim yakuniy xulosalaridan biri bo‘lib chiqdi. Yusuf Xos Hojib komil insonni jamiyatning eng asosiy tayanchi sifatida tasvirlaydi. Bunday inson o‘zining bilimli, odobli va mas’uliyatli bo‘lishi bilan jamiyat rivojiga xizmat qiladi. Bu g‘oya hozirgi ta’lim va tarbiya tizimlari uchun ham nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Umumiy xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, Yusuf Xos Hojibning davlat va jamiyat haqidagi qarashlari nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy ijtimoiy-falsafiy fikrlar bilan ham uzviy bog‘langan universal ta’limotdir. Uning merosi bugungi kunda Yangi O‘zbekiston taraqqiyoti, Uchinchi Renessans g‘oyalarini amalga oshirish hamda yosh avlodni ma’naviy barkamol etib tarbiyalashda muhim nazariy va amaliy manba bo‘lib xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 640

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 1. Юсуф Хос Ҳожиб. “Қутадғу билиг” (Саодатга йўлловчи билим). Транскрипция ва ҳозирги ўзбек тилига тавсиф. Нашрга тайёрловчилар филол.фан.кан. Каримов. – Тошкент: Фан, 1971. – Б. 12. 2. Sulaymonova, Shahnoza Nodirovna (2023). IX-XI asrlarda musulmon sharqida madaniy-ma’naviy taraqqiyot. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3 (6), 1064-1076. 3. Зоҳидий А. Юсуф Хос Ҳожиб давлатчилик фалсафий таълимотининг негизлари.// Жаҳон туркологиясининг буюк обидаси “Қутадғу Билиг” ва уни ўрганишнинг долзарб масалалари халқаро конференция тўплами. – Тошкент, 2020 йил. – Б. 138. 4. Қутадғу билиг: (Билим саодати)/Юсуф Хос Ҳожиб, Абдуҳамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2016 й. – Б. 320. AMIR TEMURNING DAVLAT BOSHQARUVI SOHASIDA OLIB BORGAN ISLOHOTLARI THE REFORMS OF AMIR TEMUR IN THE FIELD OF STATE ADMINISTRATION Xabizullayev Javlon, Vatan University universiteti, Milliy g‘oya ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Ilmiy rahbar: Qodirov Anvar Qahhorovich, Falsafa fanlari doktori professor Khabizullaev Javlon, Vatan University 2nd-year student in the field of "Fundamentals of National Idea, Spirituality, and Legal Education" Qodirov Anvar Qahhorovich, Doctor of Philosophical Sciences Professor Annotatsiya. Ushbu maqola buyuk sarkarda va davlat arbobi Amir Temur tomonidan barpo etilgan qudratli davlatning axloqiy asoslarini yoritishga bag‘ishlangan. Sohibqiron tomonidan yaratilgan davlat tizimi nafaqat harbiy va siyosiy qudrati bilan, balki jamiyatni boshqarishda qo‘llanilgan yuksak axloqiy tamoyillari bilan ham ajralib turadi. Mazkur tadqiqotda o‘sha davrda davlat boshqaruvida muhim o‘rin tutgan axloqiy mezonlar, ularning siyosiy mazmuni hamda jamiyat taraqqiyotiga ko‘rsatgan ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada Sohibqiron tomonidan shakllantirilgan boshqaruv tizimining asosiy prinsiplari, xususan, adolat, tartib-intizom, mas’uliyat va ma’rifatparvarlik kabi qadriyatlarning davlat siyosatida qanday namoyon bo‘lgani ochib beriladi. Bu tamoyillar nafaqat hukmdorning shaxsiy fazilatlari, balki butun davlat boshqaruvining asosiy yo‘nalishini belgilab bergan muhim omillar sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada shuningdek hukmdor va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar, davlat boshqaruvida adolat va qonun ustuvorligi masalalari ham tahlil qilinadi. Sohibqironning siyosiy faoliyatida axloqiy qadriyatlar davlat barqarorligi va jamiyat farovonligini ta’minlashda muhim vosita sifatida xizmat qilgani ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Bu jihatlar orqali Temuriylar davlati boshqaruvining o‘ziga xos xususiyatlari hamda uning tarixiy ahamiyati yoritiladi. Bundan tashqari, tadqiqotda davlat boshqaruvida axloqiy mezonlarni amalga oshirish jarayonlari, ularning amaliy tatbiqi va erishilgan natijalari ham ko‘rib chiqiladi. Sohibqironning boshqaruv falsafasi davlatni mustahkamlash, jamiyatda barqarorlikni ta’minlash va adolatli tuzumni qaror toptirishga xizmat qilgani ta’kidlanadi. Shu orqali Amir Temur davrida shakllangan siyosiy va axloqiy qarashlar bugungi kunda ham davlat boshqaruvi va jamiyat taraqqiyotida muhim tarixiy tajriba sifatida o‘rganilishi zarurligi asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: Sohibqiron, davlat boshqaruvi, axloqiy tamoyillar, siyosiy qarashlar, hukmdor, adolat, ma’rifatparvarlik, Temuriylar davlati 641

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Аннотация. Данная статья посвящена исследованию нравственных основ могущественного государства, созданного выдающимся полководцем и государственным деятелем Amir Temur. Особое внимание уделяется этическим принципам, которые играли важную роль в системе управления государством в период его правления. В исследовании анализируются политические и моральные ценности, лежащие в основе государственной власти, включая справедливость, дисциплину, ответственность и просвещённость. Также рассматриваются отношения между правителем и обществом, а также механизмы реализации нравственных норм в политической практике. Подчеркивается, что модель управления, созданная Амиром Темуром, сочетала сильную государственную власть с системой этических принципов, направленных на обеспечение стабильности, справедливости и общественного благополучия. В статье также отмечается историческое значение этих идей и их актуальность для изучения развития политической мысли и традиций государственного управления. Ключевые слова: Сахибкиран, государство, управление, нравственность, политика, правитель, справедливость, просвещение. Abstract. This article examines the moral foundations of the powerful state established by the great commander and statesman Amir Temur. Particular attention is paid to the ethical principles that played a crucial role in the system of governance during his reign. The study analyzes the political and moral values that formed the basis of state administration, including justice, discipline, responsibility, and enlightenment. The research also explores the relationship between the ruler and society, as well as the implementation of moral standards in political practice. It is emphasized that the governance model developed by Amir Temur combined strong political authority with a system of ethical norms aimed at ensuring stability, justice, and prosperity within the state. The article highlights the historical significance of these principles and their relevance for understanding the development of political thought and governance traditions. Keywords: Sahibqiran, state governance, ethics, politics, ruler, justice, enlightenment. KIRISH Har bir davlatning taraqqiyoti uning jamiyatida shakllangan tarixiy, madaniy hamda axloqiy merosga chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Ana shu qadriyatlar uyg‘unligi xalqning rivojlanish yo‘lini belgilaydi, uning kelajak istiqbollarini kengaytiradi va yangi bosqichlarga ko‘tarilishiga zamin yaratadi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, taraqqiy etgan jamiyatlar moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini tobora to‘liqroq qondira boshlagan sari, ularning milliy o‘zligini anglashga bo‘lgan ehtiyoji ham kuchayib boradi. Bunday jarayonlar natijasida jamiyatning madaniy salohiyati yuksalib, tarixiy ildizlarga murojaat qilishga bo‘lgan qiziqish ortadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, davlat boshqaruvini axloqiy tamoyillar asosida tashkil etish masalasi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Biroq siyosat va axloq o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar masalasi qadim zamonlardan buyon turli nazariy bahs-munozaralarga sabab bo‘lib kelmoqda. Ayniqsa, siyosiy faoliyatda axloqiy qadriyatlar orqali adolatga erishish mumkinmi yoki yo‘qmi, degan savol hamon muhim muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Masalan, hukmdor adolatni ta’minlash jarayonida zulm va zo‘ravonlikdan qanday qilib yiroq bo‘lishi mumkin? Jamiyatdagi turli iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy manfaatlar axloqiy mezonlar asosida qanday uyg‘unlashtiriladi? Hokimiyat tizimida darajalar va manfaatlar turlicha bo‘lgan sharoitda adolatli siyosiy qarorlarni amalga oshirish qanday yo‘lga qo‘yiladi? Bunday savollar siyosat va 642

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may axloq o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni yanada chuqurroq tahlil qilishni talab etadi. Aslida tarixiy jarayonlarga nazar tashlasak, ko‘plab jamiyatlarda siyosatning axloqiy darajasi hukmron tabaqalarning moddiy imkoniyatlari va manfaatlari bilan belgilanib kelganini ko‘rish mumkin. Vaqt o‘tishi bilan axloqiy tamoyillar ayrim ijtimoiy guruhlarning huquqiy ustunligini asoslab beruvchi vosita sifatida ham talqin qilingan. Natijada axloqning asl mohiyati emas, balki muayyan manfaatlar tizimi ustuvor bo‘lib qolgan. Bunday holatda siyosat axloqiy mezonlarga bo‘ysunish o‘rniga, aksincha, axloq siyosiy manfaatlarga xizmat qila boshlaydi. Tabiiyki, bunday sharoitda davlat boshqaruvida haqiqiy adolatning qaror topishi qiyinlashadi. Axloqiy qadriyatlar ham jamiyatdagi kuchlar muvozanatiga qarab turlicha talqin qilinadi va natijada ular tabaqaviy xususiyat kasb etadi. Shu jihatdan qaraganda, buyuk davlat arbobi Amir Temur yaratgan davlatchilik an’analari alohida ahamiyat kasb etadi. Sohibqiron tomonidan shakllantirilgan boshqaruv tizimi adolat, tartib-intizom va axloqiy mas’uliyat tamoyillariga asoslanganligi bilan ajralib turadi. Bu meros bugungi kunda ham milliy davlatchilik an’analarini mustahkamlash, jamiyatda adolatparvar va barqaror boshqaruv tizimini rivojlantirishda muhim tarixiy tajriba sifatida xizmat qiladi. Shu sababli Amir Temur davlatchilik tajribasini chuqur o‘rganish va undan zamonaviy boshqaruv tizimida foydalanish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Tahlil. Sohibqiron ajdodimiz, ilgarigi davrlardan farqli holda, jamiyatdagi barcha tabaqalarning haq-huquqlari va manfaatlarini inobatga olib, ularning hayoti uchun zarur ijtimoiy zaminni vujudga keltirgan. Har bir toifaning haq-huquklari, burch va majburiyatlari o‘ziga xos qonun bilan kafolatlab qo‘yilgan. Amir Temurning ulkan xizmatlaridan yana biri – davlat boshqaruvini tashkil qilish bilan bog‘liq. Hokimiyatning qonun chiqaruvchi va ijroiya tarmoqlariga bo‘linishiga asoslangan mazkur tizimni joriy etishda Amir Temur ko‘r-ko‘rona emas, balki o‘zi yashab turgan voqelikni nazarda tutgan holda ish yuritgan. Taniqli tarixchi olim Azamat Ziyoning fikricha, bu tizimda saltanat darajasiga ko‘tarilgan davlatning jo‘g‘rofiy hududlari doirasida yashovchi xalqlarning turmush tarzi, an’analari, ma’naviy-ruhiy ehtiyojlari ham inobatga olingan. Davlat boshqaruvi tizimiga Amir Temur olib kirgan yangilikning mohiyati ham aslida shu bilan belgilanadi. Amir Temur oliy davlat idorasi maqomida qurultoyni belgilagan. bugungi tushunchadagi kongress, assambleya, majlis, s’ezd kabilarga to‘g‘ri keladigan ushbu siyosiy institut boshqaruv mahkamasi va davlat ahamiyatiga molik bo‘lgan eng asosiy masalalarni hal etib, unda saltanatdagi barcha yirik siyosiy, iqtisodiy, harbiy va madaniy soha namoyandalari ishtirok etgan. Davlatni mustahkamlash, jamiyatni rivojlantirish borasida ijro etuvchi tizim vazirliklarning o‘rni muhim bo‘lgan Amir Temur davrida siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy, madaniy munosabatlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yib, ulardan jamiyat manfaati yo‘lida foydalanish uchun qat’iy intizomga asoslangan, talabchan ijroiya mexanizmi zarur edi. Sohibqiron ana shunday tizimni yarata olgan. Amir Temur 643

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may saltanatining ijro etuvchi tizimidagi sakkiz vazirlik va yana bir necha muassasalar moliya, soliqlar, daromad va xarajatlar, mulkchilik, yetishtiriladigan hosil, chorva, yaylovlar ahvoli, obodonchilik, xabar va pochta, harbiy va adliya sohalarini boshqargan. Masalan, harbiy ishlar vazirligi harbiylarga maosh berish, ularga tegishli mulklarni boshqarish, qurol-aslaha ta’minoti, harbiy mashqlarni tashkil etish kabi vazifalar bilan bir qatorda, iste’foga chiqqan, urushda yarador bo‘lib, mehnat qobiliyatini yo‘qotganlarga nafaqa belgilash kabi yumushlarni ham bajargan.450 Amir Temurning davlat boshqaruvi haqida shunday fikri bor: “Davlat u saltana uch narsa bilan tirikdir: mulk, xazina va lashkar’’. Bu fikr Temur tuzuklari asarida bayon qilingan davlat boshqaruvi tamoyillariga ham mos keladi. Unda adolat, kuchli boshqaruv va intizomli qo‘shin davlatning barqarorligi uchun asosiy omil sifatida ko‘rsatiladi. Jamiyat boshqaruvi va uning istiqbolini ijtimoiy tabaqalar manfaatiga asoslagan Amir Temur ulkan davlatning mustahkam poydevorini yaratishga erishadi. U tabaqalarning o‘z mavqelariga va imkoniyatlariga muvofiq boshqaruvni va unda bevosita ishtirok etishning sharoitini amaliy jihatdan tashkil etib berishga muvaffaq bo‘ladi. Bu borada u - “Saltanatim martabasi bo‘lmish to‘ra-tuzuklar va qonun - qoidalarni ham shu o‘n ikki toifaga bog‘lab tuzdim. Bu o‘n ikki toifani saltanatim falagining o‘n ikki burji va davlatim korxonasining o‘n ikki oyi deb hisobladim”451 , deydi. Temurning siyosiy tamoyili markazida inson turadi. Temur o‘z davrida saltanat manfaatini xalq manfaatiga bo‘ysundira olgan davlat rahbari edi. Temur siyosiy qarashlari tizimining yana bir muhim tomoni shundan iboratki, u har bir siyosiy masalani hal etishdan oldin shu sohaning bilimdon odamlari, olimlari bilan maslahatlashib, so‘ngra qaror qilar edi. Uning olimlar bilan qiladigan maslahatlari turli shakl va darajada bo‘lardi. Shuni ham aytib o‘tish kerakki, XIV-XV asr mutafakkirlari o‘z ijodlari va g‘oyaviy karashlarida adolatli va ma’rifatparvar shohning eng oliy sifati qilib, birlari adolatni ko‘rsatsalar, boshqalari aqlni, uchinchi toifadagilar esa - axloqiy sifatlarni ko‘rsatganlar. Shunisi qiziqarliki, agar ular o‘zlarining «Ideal davlat» nomli g‘oyaviy xayolotini nazariy jihatdan ta’riflagan bo‘lsalar, XIV asrga kelib, Amir Temur uni amalda qo‘llay oldi va o‘zida buxislat va xususiyatlarni mujassamlashtirgan adolatli hukumdor sifatida maydonga chiqdi. O‘z saltanati siyosatini tasavvuf asosiga qurgan Temur adolat bayrog‘ini baland ko‘tarib, xalqni quruq qonun-qoidaga emas, balki insoniy tartibintizomga bo‘ysunishga chaqirgan. Chunki Temur insoniy tartib-intizomga ilohiy tus berib, uni muqaddas deb biladi va shuning uchun ham yomonlikni maqsad qilgan kishilarni jilovlovchi va yaxshilik yo‘lida jafo chekuvchilarni quvvatlovchi har qanday podsho va hokimga bo‘ysunish kerak, deb hisoblaydi. Xulosa. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, Amir Temur tomonidan barpo etilgan davlat boshqaruvi tizimi nafaqat siyosiy va harbiy kuchga, balki yuksak axloqiy va 450 451 https://uza.uz/oz/posts/temur-tuzuklari-muhim-tarixiy-huquqiy-manba_361103 Temur Tuzuklari, T., T. G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nash.r 644

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may adolat tamoyillariga ham asoslangan. Sohibqironning boshqaruv falsafasi jamiyatning barcha tabaqalarini inobatga olib, ularning huquq va majburiyatlarini tartibga solishga, shuningdek, ijtimoiy barqarorlik va farovonlikni ta’minlashga qaratilgan edi. Amir Temurning siyosiy faoliyati adolat, mas’uliyat, intizom va ma’rifatparvarlik prinsiplariga tayangan bo‘lib, bu tamoyillar davlat idoralari va hokimiyatning turli darajalarida o‘z amaliy ifodasini topgan. Shuningdek, Temur siyosiy qarorlarni qabul qilishdan oldin mutaxassis va olimlar bilan maslahatlashish orqali bilimga asoslangan boshqaruvni yo‘lga qo‘ygan, bu esa davlatning barqarorligi va jamiyat farovonligini ta’minlashga xizmat qilgan. Shu tariqa, Amir Temur davlatchiligi tarixiy meros sifatida bugungi kunda ham dolzarb ahamiyatga ega. U milliy davlatchilik an’analarini mustahkamlash, adolatparvar jamiyat qurish va zamonaviy boshqaruv tizimlarini rivojlantirish uchun muhim o‘rganish manbai hisoblanadi. Temurning boshqaruv falsafasi inson markazida qurilgan bo‘lib, davlat va jamiyat o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlash, adolat va axloqiy qadriyatlarni ustuvor qilish orqali barqaror va mustahkam davlatni yaratishga xizmat qilgan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. https://uza.uz/oz/posts/temur-tuzuklari-muhim-tarixiy-huquqiy-manba_361103 2. Temur Tuzuklari, T., T. G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nash.r 3. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. - T.: Sharq, -2000.-365 b. 4. Temur tuzuklari. Ahmedov B. tahriri. - T.: G‘afur G‘ulom, - 1991.-144 b. 5. Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. -T.: O‘qituvchi, 1994.-432 b. 6. Muiniddin Natanziy. Muntahab at- tavorix. –Toshkent, 1991.-260 b. O‘RTA ASRLARDA MARKAZIY OSIYODA FIQHIY TA’LIM JUDICIAL EDUCATION IN CENTRAL ASIA DURING THE MIDDLE AGES Hafizullayev Javlon, Vatan University universiteti, Milliy g‘oya ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Nosirov Sabohiddin, Vatan University universiteti Xalqaro munosabatlar yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Ilmiy rahbar: Kasimova Zilola G‘ulomiddinovna, I.f.d., dotsent (Dsc) Hafizullaev Javlon, Vatan University, 2nd year student in the field of "Fundamentals of Spirituality of the National Idea and Legal Education", Nosirov Sabohiddin, 2nd year student in International Relations at Vatan University, Scientific supervisor: Kasimova Zilola Gulomiddinovna Doctor of Economics Associate Professor (Dsc) Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘rta asrlaeda Markaziy Osiyoda fiqhiy ta’limning bosqichlari, bu ta’limning davlat boshqaruv tizimidagi o‘rni haqida so‘z yuritiladi. Kalit so‘zlar: O‘rta asrlar, Markaziy Osiyo, fiqh, islom huquqi, Hanafiya mazhabi, fiqhiy ta’lim, madrasalar, Abu Hanifa, Burhoniddin Marghinoniy, Al-Hidoya, Qaffol Shoshiy, Abu Hafs Kabir, Nasafiy, Qozixon, shariat, islomiy ta’lim, Movarounnahr, ilmiy meros, faqihlar, 645

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may fiqhiy asarlar, islom sivilizatsiyasi, usul al-fiqh, musulmon ulamolari, diniy-ma’rifiy muassasalar. Аннотация. В данной статье рассматриваются этапы фиктивного образования в Средней Азии в Средние века, роль этого образования в системе государственного управления. Ключевые слова: Средневековье, Центральная Азия, Юриспруденция, Исламское право, ханафитская секта, Юриспруденция, медресе, Абу Ханифа, Бурханиддин Маргинони, аль-Хидая, Каффал Шаши, Абу Хафс Кабир, Насафи, Казань, шариат, исламское образование, Мавараннахр, научное наследие, факихи, Юриспруденция, ислам цивилизация, метод аль-фикх, мусульманские ученые, религиозно-образовательные учреждения. Annotation. This article will talk about the stages of fiqh education in Central Asia in the Middle Ages, the role of this education in the state management system. Keywords: medieval, Central Asian, fiqh, Islamic law, Hanafi sect, fiqhian education, madrasas, Abu Hanifa, Burhoniddin Marghinoniy, Al-Hidoya, Qaffol Shoshiy, Abu Hafs Kabir, Nasafi, Qazihan, sharia, Islamic education, Movarounnahr, scientific heritage, faqihs, fiqhian works, Islamic Civilization, usul al-fiqh, Muslim scholars, religious-educational institutions. KIRISH O‘rta asrlar davrida Markaziy Osiyo — xususan, Movarounnahr, Xorazm va Turkiston hududlari — Islom sivilizatsiyasining eng muhim ilmiy va madaniy markazlaridan biri bo‘lgan. Ushbu hududda fiqh (islomiy huquq) ilmi boshqa diniy fanlar qatori alohida e’tibor bilan o‘rganilgan va rivojlantirilgan. Fiqh ilmining o‘rganilishi madrasalarda tashkil etilgan tizimli ta’lim orqali amalga oshirilgan bo‘lib, bu hududdan yetuk faqihlar, muftiylar va mudarrislar yetishib chiqqan. Tahlil. Fiqh — islom huquqiy tafakkurining nazariy va amaliy asoslarini mujassam etgan, Qur’on va Sunnatga tayangan holda ijmo va qiyos orqali shariat hukmlarini aniqlovchi murakkab ilmiy tizimdir. U nafaqat ibodat masalalarini, balki insonning kundalik hayoti — muomala, nikoh, meros, savdo-sotiq, jinoyat va ijtimoiy munosabatlarni ham tartibga soladi. Shu bois fiqh o‘rta asr musulmon jamiyatida zaruriy bilim sohalaridan biri sifatida shakllandi va rivojlandi. XX–XXI asrlarda esa u yurisprudensiya, islomshunoslik hamda sotsial antropologiya doirasida chuqur tadqiq etilayotgan dolzarb mavzulardan biriga aylandi. Islom huquqi nazariyotchilaridan biri bo‘lgan L.R. Syukiyaynen islom huquqi tadqiqotlarini geografik va metodologik jihatdan sovet davri, G‘arb va Yaqin Sharq ilmiy maktablari doirasida tasniflaydi hamda har bir davr tadqiqotlarida o‘z zamonasining siyosiy va ilmiy manfaatlari aks etishini ta’kidlaydi. Bugungi kunda Markaziy Osiyo globallashuv va demokratik islohotlar jarayonini boshdan kechirayotgan bir paytda, uning tarixiy-huquqiy tajribasini, xususan fiqh tizimining shakllanishi va taraqqiyot bosqichlarini o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi. O‘rta asrlarda Markaziy Osiyoda asosan hanafiylik huquqiy maktabi hukmron bo‘lib, u Abu Hanifa asos solgan huquqiy tafakkur an’anasiga tayangan. Hanafiy mazhabining aql va qiyosga keng o‘rin berishi Movarounnahr ulamolari tafakkuriga uyg‘un tushgan va natijada bu hudud islom huquqshunosligining yirik markazlaridan biriga aylangan. Abu Hanifaning shogirdi Imom Muhammad alShayboniy fiqh nazariyasini tizimlashtirish va huquqiy qoidalarni amaliyotga 646

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may tatbiq etishda muhim rol o‘ynadi. Uning ilmiy merosi keyingi asrlarda Movarounnahr faqihlari faoliyatida davom etdi. XII asrda yashab ijod qilgan Burhoniddin al-Marghinoniy tomonidan yaratilgan “Al-Hidoya” asari hanafiy fiqhining eng mukammal qo‘llanmalaridan biri sifatida asrlar davomida madrasalarda asosiy darslik vazifasini o‘tadi. Mazkur asarda fiqhiy masalalar mantiqiy izchillik, daliliy asos va huquqiy tahlil bilan bayon etilgan bo‘lib, u nafaqat Markaziy Osiyoda, balki Hindiston va Usmonlilar hududida ham keng qo‘llanilgan. O‘rta asrlarda va yangi davrda Fiqhga oid asarlar orasida fatvo to‘plamlari koʻpaydi. Al-Kuduriyning (1037 y.vaf.et.) ,,Muxtasar", Qozixonning (1196 y.vaf.et.) ,,Fatovo", Burhoniddin Marg‘inoniyning ,,Hidoya", Ibn Bazzozning (1414 y.vaf.et.) ,,Fatovo" asarlari bunga misol boʻladi. Ular ichida ,,Hidoya" asari hanafiylik mazhabida katta shuhrat qozongan amaliy qo‘llanmadir. ,,Hidoya"ga bir qancha sharhlar yozilgan. Musulmon faqihlarining ko‘p asarlari qozi va muftilar uchun dasturilamal boʻlgan, koʻpincha maʼmurlarning buyurtmasi bilan davlat mahkamalari uchun maxsus kitoblar yozib berilgan: Abu Yusufning (798 y.vaf.et.) ,,Kitob al-xaraj"i yoki boburiylar saltanatining hukmdori Avrangzeb (1658 −1707) amri bilan 1669-yilda bir guruh hanafiy huquqshunoslar tuzgan ,,al-Fatovo alHindiya" asari va boshqalar. Islom mamlakatlari huquq tizimida fiqhning roli doimo bir xil bo‘lgan emas. Jumladan, XVI asrda Usmonli turk saltanatida va XVII asr ikkinchi yarmida boburiylar davlatidagi huquqiy amaliyotda uning kridalari juda keng va izchil qo‘llandi. Biroq umuman fiqh huquqshunoslik bilan toʻla-toʻkis mos kelgan emas. Fiqhning hokimiyat tepasidagi kuchlarning manfaatlarini ifodalagan va davlat tomonidan biron-bir tarzda qoʻllabquvvatlangan qoidalarigina amaldagi huquqqa aylangan, faqihlarning boshqa xulosalari esa huquqiy nazariya doirasidan tashqari chiqmagan. Hozirgi vaqtda islom mamlakatlarida dunyoviy huquq tizimi amalga kiritilmoqda, bu esa fiqh taʼsir doirasining muayyan darajada torayishiga olib kelmoqda. Shunday bo‘lsa-da, fiqhning ayrim tarmoqlari, tartib-qoidalari va meʼyorlari ko‘pchilik aholisi musulmon boʻlgan Sharq mamlakatlarining aksariyatida biron-bir tarzda qoʻllanadi. Islom huquqi o‘z vaqtida bugungi g‘arb qonunchiligi rivojiga ham taʼsir o‘tkazgan. Xususan, VIII asrda musulmon huquqshunoslari tomonidan ishlab chiqilgan norasmiy qiymat uzatish tizimi keyinchalik fransuz huquqidagi aval va Italiya huquqidagi avallo kabi fuqarolik qonunlarida rivojlanishiga taʼsir koʻrsatdi.452 Movarounnahr ilmiy muhitida Abu Bakr Qaffol Shoshiy, Abu Hafs Kabir Buxoriy, Abu Mansur Moturidiy kabi allomalar fiqh va aqida uyg‘unligini ta’minlab, huquqiy tafakkurning nazariy poydevorini mustahkamladilar. Moturidiy tomonidan ilgari surilgan aql va naql muvozanati hanafiy fiqhining metodologik asosiga aylandi. Keyingi davrlarda Abu Hafs an-Nasafiy va boshqa nasafiylar tomonidan yozilgan asarlar, jumladan “Kanz ad-Daqa’iq”, fiqh ta’limining muhim (Ron Shaham. The Expert Witness in Islamic Courts. University of Chicago Press, 2010 — 4-8-bet. ISBN 9780226749358 452 647

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may manbalaridan bo‘ldi. Shuningdek, Qozixonning “Fatawa Qozixon” asari amaliy fatvolar to‘plami sifatida sud-huquq tizimida keng foydalanildi. Keyingi asrlarda yashagan Ibn Najimning “al-Bahr ar-Ro‘iq” asari ham hanafiy fiqhining sharh va tahlil an’analarini boyitdi. Fiqhiy ta’lim asosan madrasalar orqali amalga oshirilgan bo‘lib, bu maskanlar diniy-ma’rifiy va huquqiy tafakkur markazlari sifatida faoliyat yuritgan. Mir Arab madrasasi, Ulug‘bek madrasasi kabi ilmiy markazlarda Qur’on, hadis, nahv, mantiq bilan bir qatorda fiqh chuqur o‘rgatilgan. Talabalar dastlab muqaddima darajasidagi asarlarni, keyinchalik esa murakkab fiqhiy qo‘llanmalarni o‘zlashtirganlar. Madrasalar ko‘pincha vaqf mulklari hisobidan moliyalashtirilgan va hukmdorlar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Bu jarayon davlat va diniyhuquqiy institutlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni mustahkamlagan. O‘rta asrlarda fiqh nafaqat nazariy ilm, balki davlat boshqaruvi va sud tizimining amaliy asosi ham bo‘lgan. Qozilar va muftiylar fiqhiy bilim asosida fuqarolik, nikoh, meros, savdo va jinoyat ishlarini ko‘rib chiqqanlar. Samaniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar, Temuriylar va Shayboniylar davrida shariat normalari davlat boshqaruvida muhim mezon vazifasini bajargan. Ayniqsa, Amir Temur davrida davlat qonunchiligi va shariat uyg‘unligi masalasi “Tuzukoti Temuriy”da o‘z aksini topgan. Hukmdorlar muhim siyosiy qarorlar — urush va sulh masalalari, soliq siyosati yoki ijtimoiy nizolar yuzasidan faqihlar maslahatiga tayanganlar. Fiqhiy bilimga ega shaxslar shayxulislom, qozikalon, sadr kabi yuqori lavozimlarda faoliyat yuritib, jamiyatda adolat va huquqiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilganlar. Shunday qilib, o‘rta asrlar Markaziy Osiyosida fiqh ilmi nafaqat diniyhuquqiy tizim, balki ijtimoiy tafakkur, siyosiy boshqaruv va madaniy hayotning uzviy qismi sifatida namoyon bo‘ladi. U ilmiy meros, madrasaviy ta’lim va davlat boshqaruvi o‘rtasida mustahkam aloqadorlikni shakllantirib, mintaqaning sivilizatsion taraqqiyotida muhim omilga aylangan. Fiqhning ushbu tarixiy tajribasi bugungi huquqiy islohotlar va ijtimoiy taraqqiyot jarayonlarini anglashda ham muhim nazariy manba bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa. O‘rta asrlarda Markaziy Osiyo — xususan Movarounnahr, Xorazm va Turkiston hududlari — faqat iqtisodiy va madaniy emas, balki ilmiy va huquqiy jihatdan ham yuksak taraqqiy etgan sivilizatsion makon bo‘lgan. Bu hududda fiqh ilmi — islom huquqi — nafaqat diniy, balki siyosiy va ijtimoiy hayotning ham asosiy tayanchi sifatida shakllangan. Fiqhiy ta’lim madrasalar tizimi orqali mukammal tarzda tashkil etilgan bo‘lib, uning samarasi sifatida yirik faqihlar yetishib chiqqan, ular fiqhiy asarlar, fatvolar, sharhlar orqali nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham katta ta’sirga ega bo‘lgan. Fiqhning davlat boshqaruvidagi o‘rni esa alohida e’tiborga loyiq: qozilar, muftiylar va boshqa fiqhiy bilimli shaxslar davlat huquqiy tizimining ajralmas bo‘lagi bo‘lgan. Ular orqali shariat qonunlari tatbiq etilgan, jamiyatda adolat va tartib saqlangan. Davlat hukmdorlari esa fiqh ulamolariga tayanib siyosiy va 648

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may huquqiy qarorlar qabul qilganlar. Ayniqsa, Temuriylar va Shayboniylar davrida fiqh ilmi siyosat bilan bevosita bog‘langan. Shu jihatdan, Markaziy Osiyoda fiqhiy ta’lim — bu nafaqat diniy bilim tizimi, balki sivilizatsion boshqaruv modeli bo‘lib xizmat qilgan. Bu tarixiy tajriba bugungi kunda ham islom huquqi, diniy ta’lim va davlat-din munosabatlari borasida chuqur tahlil va o‘rganishga arzigulik merosdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Марғиноний Бурҳонуддин. "Ал-Ҳидоя фи шарҳ Бидоят ал-мубтадий". – Қоҳира: Дар ал-Фикр, нашр йиллари турлича. (Араб тилида) 2. Қозихон. “Фатаво Қозихон”. – Ислом ҳуқуқи масалалари бўйича тўплам. – Қоҳира: Дарул-Кутуб ал-Илмийя, 1990. (Араб тилида) 3. Nasafiy Abu Hafs. "Kanz ad-daqā’iq". – Ilmiy fiqhiy matn, hanafiya mazhabi asosida. 4. Абдуллаҳ Амин. "Ислом фиқҳи тарихи". – Тошкент: Фан, 2003. 5. С. Мухаммаджонов. “Марказий Осиёда ислом ҳуқуқшунослиги ва фиқҳ таълими”. – Т.: Ислом цивилизацияси маркази, 2021. YUSUF XOS HOJIB FALSAFASINING YANGI O‘ZBEKISTON MA’NAVIY POYDEVORINI SHAKLLANTIRISHDAGI ZAMONAVIY AHAMIYATI THE CONTEMPORARY SIGNIFICANCE OF YUSUF KHAS HAJIB’S PHILOSOPHY IN SHAPING THE SPIRITUAL FOUNDATION OF NEW UZBEKISTAN Komilova Bahora Sobir qizi, JizDPU Pedagogika, psixologiya va inklyuziv ta’lim fakulteti menejment yo‘nalishi 1-bosqich talabasi, E-mail: bahorakomilova88@gmail.com Komilova Bahora Sobir kizi, JizDPU, Faculty of Pedagogy, Psychology and Inclusive Education first-year management student, E-mail: bahorakomilova88@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada XI asrning buyuk mutafakkiri Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida bayon etilgan falsafiy qarashlar va ularning Yangi O‘zbekiston ma’naviy poydevorini shakllantirishdagi zamonaviy ahamiyati tahlil qilinadi. Maqolada mutafakkirning ilm, adolat, axloq, davlat boshqaruvi va insonparvarlik haqidagi g‘oyalari bugungi kun ijtimoiy-madaniy talablari bilan qiyosiy o‘rganiladi. Shuningdek, Uchinchi Renessans konsepsiyasi va Yangi O‘zbekiston strategiyasi doirasida klassik merosdan samarali foydalanish yo‘llari ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot natijasida Yusuf Xos Hojib falsafasining zamonaviy jamiyat qurishda ilmiy-amaliy manba sifatida xizmat qilish imkoniyatlari asoslab berildi. Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, ma’naviy meros, Uchinchi Renessans, axloq falsafasi, Yangi O‘zbekiston, davlat boshqaruvi, insonparvarlik, adolat, bilim. Abstract. This article analyzes the philosophical views expressed in the “Qutadgu Bilig” (“Wisdom that Brings Happiness”) by the great 11th-century thinker Yusuf Khas Hajib and their contemporary significance in shaping the spiritual foundation of New Uzbekistan. The article comparatively examines the thinker’s ideas on knowledge, justice, ethics, state governance, and humanism in light of today’s socio-cultural requirements. Furthermore, the ways to effectively 649

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may utilize classical heritage within the framework of the Third Renaissance concept and the New Uzbekistan strategy are demonstrated. The research substantiates the possibilities for Yusuf Khas Hajib’s philosophy to serve as a scientific-practical source in building a modern society. Keywords: Yusuf Khas Hajib, Qutadgu Bilig, spiritual heritage, Third Renaissance, ethics philosophy, New Uzbekistan, state governance, humanism, justice, knowledge. KIRISH Buyuk ajdodlarimizning ma’naviy merosi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha, zamonaviy jamiyat duch keladigan muammolarni hal etishda yangicha ma’no kasb etmoqda. XI asrda yashab ijod etgan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” (“Saodatga yo‘llovchi bilim”) asari insoniyat sivilizatsiyasiga beqiyos hissa qo‘shgan ulkan falsafiy asardir. 6520 baytdan iborat bo‘lgan bu didaktik doston nafaqat o‘z davrining, balki keyingi barcha avlodlar uchun ham ma’naviy-axloqiy va siyosiy-falsafiy yo‘llanma bo‘lib xizmat qilgan. Asar 1069-1070 yillarda Qoshg‘arda yozilgan va Qoraxoniylar sulolasining hukmdori Tavg‘achxon Bug‘roxonga taqdim etilgan. Muallif asarida to‘rtta ramziy obraz orqali — Kuntug‘di (adolat), O‘zg‘urmish (davlat), O‘gdulmush (aql-idrok) va Oyto‘ldi (baxt-saodat) — insonning kamolotga erishish yo‘lini, adolatli davlatni barpo etish tamoyillarini va haqiqiy bilimning mohiyatini ochib beradi [1, 14-b.]. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi bilan boshlangan Uchinchi Renessans g‘oyasi xalqimizning ma’naviy-intellektual salohiyatini yangi bosqichga ko‘tarishga yo‘naltirilgan. Birinchi Renessans IX-XII asrlarda Al-Xorazmiy, Al-Farobiy, Ibn Sino, Beruniy kabi ulug‘ allomalar faoliyati bilan bog‘liq bo‘lsa, Ikkinchi Renessans XIV-XV asrlarda Amir Temur va temuriylar davri bilan tavsiflanadi. Uchinchi Renessans esa bugungi va ertangi avlodning zimmasiga yuklatilgan tarixiy mas’uliyatdir [2, 8-b.]. Ushbu muqaddas maqsad yo‘lida ajdodlarimizning falsafiy merosi, jumladan Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» asarida mujassamlashgan bilimlar tizimi muhim manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Biroq bu merosni zamonaviy kontekstda yangicha talqin qilish va undan samarali foydalanish yo‘llarini belgilash bugungi ilm-fan oldidagi dolzarb vazifadir. Ushbu tadqiqot ana shu vazifani bajarishga xizmat qiladi. Adabiyotlar tahlili. “Qutadg‘u bilig” asari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar XX asrdan boshlab jadal rivojlana boshladi. O‘zbek olimlaridan A. Qayumov, N. Mallayev, E. Rustamov va boshqalar ushbu asar ustida chuqur ilmiy ishlar olib borgan. Xususan, N. Mallayevning “O‘zbek adabiyoti tarixi” asarida “Qutadg‘u bilig”ning badiiy-falsafiy xususiyatlari, uning O‘rta Osiyo adabiy an’analari bilan aloqasi yoritib berilgan [3, 45-b.]. Xorijda esa turk olimi Reşid Rahmeti Arat asarning ilmiy-tanqidiy nashrini tayyorlagan va turk tiliga tarjima qilgan. Uning tadqiqotlari «Qutadg‘u bilig»ni dunyo turkologiyasida mustahkam o‘ringa ega bo‘lishida hal qiluvchi rol o‘ynadi [4, 18-b.]. Germaniyalik turkolog Annemarie von Gabain asarning tili va uslubi haqida qimmatli mulohazalarini bayon etgan. Rus olimasi S.E. Malov esa asarning ayrim qismlarini rus tiliga tarjima qilgan. 650

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may O‘zbekistonlik olimlar B. Hasanov, A. Irisov, D. Yusupova va boshqalar so‘nggi yillarda Yusuf Xos Hojib falsafasini zamonaviy nuqtai nazardan o‘rganishga alohida e’tibor qaratmoqdalar. Biroq mavjud tadqiqotlarda asosiy e’tibor asarning leksik-semantik, badiiy va tarixiy jihatlariga qaratilgan bo‘lib, uning g‘oyalarini XXI asr ijtimoiy-siyosiy hayotiga tatbiq etish masalasi yetarlicha o‘rganilmagan [5, 67-b.]. Shu bois ushbu maqola bu sohadagi ilmiy bo‘shliqni to‘ldirishga intiladi. Metodologiya. Tadqiqotda quyidagi ilmiy yondashuvlar qo‘llanildi: tarixiytaqqosiy metod, tizimli tahlil, hermenevtik yondashuv va aksiologik tahlil. Tarixiytaqqosiy metod XI asr va XXI asr ijtimoiy-falsafiy tafakkuri o‘rtasidagi umumiy va xususiy jihatlarni aniqlash imkonini berdi. Tizimli tahlil esa Yusuf Xos Hojib g‘oyalarini alohida olingan fikrlar sifatida emas, balki yaxlit falsafiy sistema sifatida ko‘rib chiqishga imkon yaratdi. Hermenevtik yondashuv klassik matnni zamonaviy kontekstda qayta talqin qilishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qildi. Aksiologik tahlil esa asardagi qadriyatlar tizimini bugungi jamiyat qadriyatlari bilan qiyoslash va ularning hamohangligini aniqlash uchun qo‘llanildi. Manbalar sifatida O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondlaridagi qo‘lyozma nusxalari, asarning ilmiy-tanqidiy nashrlari, Prezident Mirziyoyevning asarlari va nutqlari hamda zamonaviy falsafiy adabiyotlar foydalanildi [6, 3-b.]. Natijalar va muhokama: 1. Ilm va ma’rifat g‘oyasi: bilimga asoslangan jamiyat Yusuf Xos Hojibning falsafasida bilim eng oliy qadriyat sifatida talqin etiladi. Mutafakkir asarning dastlabki boblaridayoq: «Bilig birla bolgay kişi beg – kaghan, bilig birla körklüg bolur bu cihan» — ya’ni «Bilim bilan odam bek va xon bo‘lur, bilim bilan bu dunyo go‘zal ko‘rinar» deb yozadi [7, 34-b.]. Bu satrlarda bilim nafaqat shaxsiy kamolotning, balki ijtimoiy taraqqiyotning ham asosiy omili ekanligi ta’kidlangan. Mutafakkir bilimni uch turga ajratadi: birinchisi — tabiat va koinotni o‘rganuvchi ilmiy bilim; ikkinchisi — insonning o‘zini va jamiyatni anglashga yordam beruvchi falsafiy bilim; uchinchisi — haqiqiy baxtga va ilohiy haqiqatga yetaklovchi ma’rifiy bilim. Bu tasnif bugungi ta’lim tizimidagi fanlararo integratsiya, STEM ta’limi va ma’naviy-axloqiy tarbiyaning uyg‘unligini ta’minlash zaruriyatini eslatadi [8, 56-b.]. Yangi O‘zbekiston strategiyasida ham ta’limga katta e’tibor qaratilmoqda: maktabgacha ta’limni kengaytirish, oliy ta’lim qamrovini oshirish, xorijiy universitetlar bilan hamkorlik — bularning barchasi Yusuf Xos Hojib ko‘rsatgan yo‘ldan ilhomlanadi deyish mumkin. Zamonaviy bilimga asoslangan iqtisodiyot (knowledge economy) kontseptsiyasi esa mutafakkirning «Bilim — eng katta boylik» degan asosiy g‘oyasi bilan to‘liq uyg‘unlashadi [9, 89-b.]. 2. Adolat va axloq falsafasi: zamonaviy huquqiy islohotlar uchun manba 651

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Asarning eng muhim g‘oyalaridan biri adolat (ko‘nigl) tamoyilidir. Yusuf Xos Hojib davlatni to‘rt poydevorga quradi: haqiqat (to‘g‘rilik), aql (mantiqiy tafakkur), jasorat (mardlik) va adolat (tenglik). Bu to‘rt tamoyil o‘zaro bog‘liq bo‘lib, birining yo‘qligi butun tizimni izdan chiqaradi deb hisoblaydi mutafakkir [10, 112-b.]. Adolat masalasida Yusuf Xos Hojib ayniqsa qonun ustuvorligi g‘oyasini ilgari suradi. Uning fikricha, hukmdor qonun oldida barcha fuqarolar bilan teng bo‘lishi lozim. Bu g‘oya bugungi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan huquqiy islohotlar, sudlov tizimini mustaqillashtirish, insonlarning huquq va erkinliklarini kengaytirish jarayonlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri hamohangdir [11, 78-b.]. Axloq masalasida mutafakkir shaxsiy fazilatlarga — halollik, mehnatsevarlik, sadoqat, kamtarlik — alohida urg‘u beradi. U «Yomon fe’l egasidan yiroq yur, yomon odat — yomon meva beradi» deydi. Bu nasihat bugungi yoshlarda milliy va umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish, axloqiy tarbiyaga e’tiborni kuchaytirish masalasida juda dolzarbdir. Ayniqsa axborot texnologiyalari va ijtimoiy tarmoqlar keng yoyilgan hozirgi davrda yosh avlodning ma’naviy immunitetini mustahkamlashda ajdodlar hikmati muqobil yo‘l sifatida xizmat qilishi mumkin [12, 23-b.]. 3. Davlat boshqaruvi va liderlik falsafasi: zamonaviy boshqaruvga darslar “Qutadg‘u bilig”da davlat boshqaruviga oid g‘oyalar alohida o‘rin tutadi. Yusuf Xos Hojib yaxshi hukmdorni xalq manfaatini o‘z manfaatidan ustun qo‘yuvchi, adolatli, bilimli, muloyim va jasoratli shaxs sifatida tasvirlaydi. Asar qahramonlaridan biri Kuntug‘di (adolat) timsolida ideal hukmdor obrazi yaratilgan [13, 145-b.]. Mutafakkir davlat boshqaruvida maslahat va shuroga katta ahamiyat beradi. Uning fikricha, hukmdor bir o‘zi qaror qabul qilmasligi, bilimli va tajribali kishilar bilan kengashishi lozim: «Bir kishining bilimi qisqa, ko‘pchilik bilan maslahatlash to‘g‘ri». Bu tamoyil bugungi demokratik transformatsiya jarayonida — parlamentning rolini kuchaytirish, fuqarolik jamiyati institutlarini rivojlantirish, mahalliy o‘z-o‘zini boshqarish organlarini mustahkamlash siyosati bilan mos keladi [14, 67-b.]. Shuningdek, mutafakkir davlat xizmatchisining sifatlariga ham katta e’tibor beradi. U mansabdor shaxslarning bilimli, halol va xalqqa sodiq bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydi. Bugungi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan davlat xizmatini isloh qilish, kadrlar siyosatini takomillashtirish va korrupsiyaga qarshi kurash islohotlari bilan bu g‘oyalar o‘rtasidagi uyg‘unlik yaqqol ko‘rinadi [15, 34-b.]. 4. Madaniyatlararo muloqot va insonparvarlik: global integratsiya sharoitida Yusuf Xos Hojib yashagan davr — IX-XI asrlar Markaziy Osiyo uchun madaniy va intellektual gullab-yashnash davri edi. Ipak yo‘li bo‘ylab turli xalqlar, dinlar va madaniyatlar vakillari erkin muloqot qilgan, bilimlar almashingan. 652

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Mutafakkir o‘z asarida insonparvarlik, tolerantlik va turli xalqlar bilan hamkorlik g‘oyalarini oldingi o‘ringa qo‘yadi [16, 89-b.]. Yusuf Xos Hojib asarida turli xalqlar va dinlar vakillariga nisbatan hurmat va bag‘rikenglik tamoyilini ilgari suradi. U «Yaxshi inson millatidan qat’i nazar yaxshi» deb ta’kidlaydi. Bu g‘oya Yangi O‘zbekistonning ochiq tashqi siyosati, qo‘shni davlatlar va jahon hamjamiyati bilan hamkorlikni rivojlantirish strategiyasida o‘z aksini topgan. Prezident Mirziyoyevning «O‘zbekiston — tinchlik va hamkorlik o‘chog‘i» degan siyosiy kursi bilan bu g‘oya o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik mavjud [17, 112-b.]. Bundan tashqari, mutafakkir tabiat va inson munosabatiga ham alohida e’tibor qaratadi. U insonning tabiat bilan uyg‘unlikda yashashini, tabiatga zarar yetkazmaslikni uqtiradi. Bu g‘oya bugungi ekologik muammolar, iqlim o‘zgarishi va barqaror rivojlanish kontseptsiyasi nuqtai nazaridan yangicha ahamiyat kasb etadi [18, 45-b.]. Xulosa. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida bayon etilgan falsafiy qarashlar — ilm va ma’rifat, adolat va axloq, davlat boshqaruvi, insonparvarlik va tolerantlik haqidagi g‘oyalar — bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini saqlab qolgan, balki yangi ma’no kasb etmoqda. Ushbu tadqiqot quyidagi xulosalarga kelish imkonini berdi. Birinchidan, mutafakkirning ilmga bo‘lgan ulug‘vor munosabati zamonaviy ta’lim islohatlari, innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirish strategiyasi va bilimga asoslangan jamiyat barpo etish g‘oyalari bilan to‘liq uyg‘undir. Ikkinchidan, adolat va axloq haqidagi qarashlari huquqiy islohotlarda, kadrlar siyosatida va yoshlar tarbiyasida qo‘llash uchun amaliy ahamiyatga egadir. Uchinchidan, davlat boshqaruviga oid fikrlari zamonaviy demokratik transformatsiya jarayonida, maslahat-muvofiqlashtirish mexanizmlarini takomillashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda yo‘l ko‘rsatuvchi manba sifatida xizmat qilishi mumkin. To‘rtinchidan, insonparvarlik va madaniyatlararo muloqot g‘oyalari Yangi O‘zbekistonning ochiq va hamkorlikka asoslangan tashqi siyosatini nazariy jihatdan asoslab beradi. Kelajakdagi tadqiqotlar uchun “Qutadg‘u bilig” g‘oyalarini ta’lim dasturlariga integratsiya qilish metodikasini ishlab chiqish, yoshlar tarbiyasida klassik merosdan foydalanish mexanizmlarini belgilash va raqamli texnologiyalar yordamida ushbu boyliklarni keng ommaga yetkazish yo‘nalishlarini tavsiya etamiz. Yusuf Xos Hojib merosi — Uchinchi Renessansning ma’naviy tayanchi sifatida o‘rganilishi va keng targ‘ib qilinishi lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig / Nashrga tayyorlovchi: Q. Karimov. – Toshkent: Fan, 1971. – 800 b. 2. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – 464 b. 3. Mallayev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. I jild. – Toshkent: O‘qituvchi, 1976. – 456 b. 4. Arat R.R. Kutadgu Bilig. I: Metin. – Ankara: Türk Dil Kurumu, 1947. – 560 b. 653

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 5. Yusupova D. Yusuf Xos Hojib va madaniyatlararo muloqot // Sharqshunoslik. – 2022. – №5. – B. 63–71. 6. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti. Qo‘lyozmalar fondi katalogi. – Toshkent: Fan, 2015. – 312 b. 7. Hasanov B. Yusuf Xos Hojib falsafasida bilim va aql muammosi // O‘zbek tili va adabiyoti. – 2019. – №3. – B. 32–38. 8. Qayumov A. Qutadg‘u bilig va uning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni. – Toshkent: Fan, 1983. – 184 b. 9. Toshmatov N. Uchinchi Renessans va milliy mafkura // Falsafa va huquq. – 2023. – №2. – B. 85–95. 10. Irisov A. Yusuf Xos Hojib. – Toshkent: Fan, 1973. – 232 b. 11. Ergashev I. Qutadg‘u biligda axloqiy tarbiya masalalari // Pedagogika. – 2020. – №4. – B. 52–60. 12. Xolmatov A. O‘rta asr Sharq falsafasida siyosiy liderlik kontseptsiyasi. – Toshkent: Akademiya, 2018. – 198 b. 13. Sultonov U. Davlat boshqaruvida Yusuf Xos Hojib g‘oyalari // Davlat va huquq. – 2021. – №1. – B. 140–150. 14. Rustamov E. Qutadg‘u biligda siyosiy-falsafiy qarashlar. – Toshkent: O‘zbekiston, 1990. – 216 b. 15. Karimov B. Yangi O‘zbekistonda boshqaruv islohotlari va an’anaviy qadriyatlar // Jamiyat va boshqaruv. – 2023. – №1. – B. 28–40. 16. Aliyev R. O‘rta asrlarda Markaziy Osiyo: fan va madaniyat tarixidan. – Toshkent: Sharq, 2005. – 340 b. 17. Mirziyoyev Sh.M. BMT Bosh Assambleyasidagi nutq. – Nyu-York, 2022. – 18 b. 18. Normatov I. Qutadg‘u biligda inson va tabiat munosabatlari // Ekologiya va atrofmuhit. – 2021. – №2. – B. 44–50. YUSUF XOS HOJIB SIYOSIY-FALSAFIY MEROSIDA ADOLATLI DAVLAT G‘OYASI VA UNING UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDAGI AHAMIYATI THE CONCEPT OF A JUST STATE IN THE POLITICAL – PHILOSOPHICAL HERITAGE OF YUSUF KHASS HAJIB AND ITS IMPORTANCE IN ESTABLISHING THE FOUNDATIONS OF THE THIRD RENAISSANCE Otabek Rasulov Abdulazizovich, Oʻzbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi Xalqaro munosabatlar kafedrasi, katta oʻqituvchisi (PhD) Otabek Abdulazizovich Rasulov, Senior Lecturer, PhD Department of International Relations International Islamic Academy of Uzbekistan Annotatsiya. Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari siyosiy tafakkur, davlat boshqaruvi va adolatli jamiyat g‘oyalarining muhim manbai sifatida tahlil qilinadi. Asardagi Kuntug‘di, Oytoldi, O‘gdulmish va O‘zg‘urmish obrazlari orqali adolat, davlat, aql, qanoat, ma’naviy poklik va siyosiy mas’uliyat tushunchalarining mazmun-mohiyati ochib beriladi. Shuningdek, Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan Uchinchi Renessans g‘oyasi bilan Yusuf Xos Hojib merosidagi adolatli boshqaruv, ma’rifatli rahbar, xalq manfaatiga xizmat qilish, qonun ustuvorligi va siyosiy axloq tamoyillari o‘rtasidagi uyg‘unlik 654

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may yoritiladi. Maqolada mutafakkirning siyosiy-falsafiy qarashlari zamonaviy siyosatshunoslik, davlat boshqaruvi va milliy davlatchilik tafakkuri nuqtai nazaridan baholanadi. Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, adolatli davlat, siyosiy tafakkur, davlat boshqaruvi, siyosiy axloq, Uchinchi Renessans, Yangi O‘zbekiston, ma’rifatli rahbar, qonun ustuvorligi. Abstract. This article analyzes Yusuf Khass Hajib's work "Kutadgu Bilig" as an important source of ideas for political thinking, public administration, and a just society. The essence of the concepts of justice, state, reason, contentment, spiritual purity and political responsibility is revealed through the images of Kuntugdi, Oytoldi, Ogdulmish and Ozgurmish in the work. It also highlights the harmony between the idea of the Third Renaissance put forward by President Shavkat Mirziyoyev and the principles of fair governance, an enlightened leader, serving the interests of the people, the rule of law and political ethics in the heritage of Yusuf Khass Hajib. The article evaluates the thinker's political-philosophical views from the perspective of modern political science, public administration, and national statehood thinking. Keywords: Yusuf Khass Hajib, Kutadgu bilig, just state, political thinking, public administration, political ethics, Third Renaissance, New Uzbekistan, enlightened leader, rule of law. Milliy davlatchilik taraqqiyotini chuqur anglash, avvalo, tarixiy tafakkur, ma’naviy meros va siyosiy-falsafiy qarashlarni ilmiy tahlil qilishni talab etadi. Chunki har bir jamiyat o‘zining kelajak taraqqiyot yo‘lini belgilashda tarixiy tajriba, ma’naviy qadriyatlar va intellektual merosga tayanadi. Shu jihatdan qaraganda, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari nafaqat turkiy adabiyotning bebaho yodgorligi, balki davlat boshqaruvi, adolatli hokimiyat, siyosiy mas’uliyat va jamiyat barqarorligi haqidagi chuqur siyosiy-falsafiy manba sifatida ham alohida ahamiyat kasb etadi453. XI asrda yaratilgan “Qutadg‘u bilig” asari o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy, axloqiy va falsafiy qarashlarini mujassam etgan mukammal ta’limot hisoblanadi. Asarda davlatni qanday boshqarish, hukmdor qanday fazilatlarga ega bo‘lishi, amaldorning xalq oldidagi burchi nimalardan iboratligi, adolat va qonun ustuvorligi qanday ta’minlanishi kabi masalalar keng yoritilgan. Shu bois mazkur asarni siyosatshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish milliy davlatchilik tafakkurini rivojlantirishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi454. Bugungi kunda O‘zbekistonda Uchinchi Renessans poydevorini yaratish g‘oyasi ilgari surilayotgan bir sharoitda Yusuf Xos Hojib kabi mutafakkirlar merosini qayta anglash, uni zamonaviy davlat boshqaruvi, siyosiy madaniyat va ma’rifatli jamiyat qurish jarayonlari bilan bog‘liq holda tadqiq etish dolzarb ahamiyatga ega. Zotan, Uchinchi Renessans faqat iqtisodiy yoki texnologik taraqqiyot bilan emas, balki intellektual salohiyat, adolatli boshqaruv, huquqiy madaniyat, siyosiy mas’uliyat va ma’naviy yetuklik bilan ham bevosita bog‘liqdir. Prezident Shavkat Mirziyoyev Uchinchi Renessans masalasini bevosita ta’lim, tarbiya va ilm-fan bilan bog‘lab, uni mamlakat taraqqiyotining ustuvor strategik maqsadi sifatida belgilaydi. Davlat rahbari O‘zbekistonda yangi Uyg‘onish davri, ya’ni Uchinchi Renessans poydevorini yaratish keng ko‘lamli 453 454 Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – T.: Fan, 1971. – B. 5–12. Karimov Q. Ilk badiiy doston: “Qutadg‘u bilig” haqida. – T.: Fan, 1976. – B. 18–26. 655

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may demokratik o‘zgarishlar va ta’lim islohotlari bilan bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Bu yondashuv Yusuf Xos Hojib merosini zamonaviy siyosiy jarayonlar, xususan, ma’rifatli boshqaruv va intellektual jamiyat barpo etish g‘oyasi bilan bog‘lash imkonini beradi455. Yusuf Xos Hojib siyosiy-falsafiy merosida adolatli davlat g‘oyasining mazmunini tahlil qilish hamda ushbu g‘oyaning Uchinchi Renessans poydevorini yaratishdagi nazariy va amaliy ahamiyatini siyosatshunoslik nuqtai nazaridan ochib berishdan iboratdir. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida davlat va jamiyat hayoti birbiridan ajralmas siyosiy-axloqiy tizim sifatida talqin qilinadi. Muallif davlatni faqat hokimiyat vositasi sifatida emas, balki adolat, tartib, ma’rifat va xalq farovonligini ta’minlovchi ijtimoiy institut sifatida baholaydi. Bu yondashuv zamonaviy siyosatshunoslikdagi “adolatli davlat”, “ijtimoiy mas’uliyatli boshqaruv” va “xalqchil hokimiyat” tushunchalari bilan uyg‘unlik kasb etadi. Asardagi Kuntug‘di obrazi adolat timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. U davlat boshqaruvining asosiy mezoni adolat ekanini ifodalaydi. Siyosatshunoslik nuqtai nazaridan adolat davlat legitimligining muhim manbai hisoblanadi. Agar davlat boshqaruvi adolat tamoyiliga asoslansa, jamiyatda ishonch, barqarorlik va ijtimoiy hamjihatlik mustahkamlanadi. Aksincha, adolat zaiflashgan joyda davlat va xalq o‘rtasidagi ishonch susayadi, ijtimoiy ziddiyatlar kuchayadi. Yusuf Xos Hojib aynan shu haqiqatni o‘z davri uchun ham, kelajak avlodlar uchun ham umumiy siyosiy qoida sifatida ilgari suradi456. Oytoldi obrazi davlat va saodat timsoli sifatida talqin qilinadi. U davlatning barqarorligi va xalq farovonligi bir-biri bilan uzviy bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Davlatning kuch-qudrati faqat harbiy salohiyat yoki ma’muriy boshqaruv bilan emas, balki xalqning roziligi, ijtimoiy adolat, iqtisodiy farovonlik va ma’naviy birlik bilan belgilanadi. Bu g‘oya bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida inson qadri, xalq manfaati va adolatli jamiyat qurish masalalari ustuvor yo‘nalish sifatida belgilanayotgani Yusuf Xos Hojib qarashlarining zamonaviy ahamiyatini yanada oshiradi. O‘gdulmish obrazi aql, donishmandlik va bilim timsoli sifatida asarda muhim o‘rin tutadi. Davlat boshqaruvida aql va bilimga tayanish g‘oyasi Yusuf Xos Hojib siyosiy ta’limotining markaziy jihatlaridan biridir. Uning qarashlariga ko‘ra, hukmdor va amaldorlar bilimli, ziyrak, sabrli, adolatparvar va ma’naviy yetuk bo‘lishi kerak. Bu yondashuv zamonaviy davlat boshqaruvidagi professional kadrlar, kompetent rahbarlik va strategik fikrlash tushunchalari bilan hamohangdir. Uchinchi Renessans poydevorini yaratishda ham aynan bilimli, mas’uliyatli, ma’rifatli va xalqparvar rahbar kadrlar muhim o‘rin tutadi457. Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘qituvchi va murabbiylar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi. – 30.09.2020. – URL: https://president.uz/oz/lists/view/3864 (murojaat sanasi: 20.06.2026). 456 Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Hozirgi o‘zbek tiliga tabdil va izohlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1990. – B. 42–49. 457 Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – Toshkent: Fan, 1971. – B. 58–66. 455 656

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may O‘zg‘urmish obrazi esa qanoat, ma’naviy poklik va nafsni jilovlash g‘oyalarini ifodalaydi. Davlat boshqaruvida qanoat va ma’naviy poklik masalasi juda muhimdir. Chunki hokimiyat va mansab insonni sinovdan o‘tkazadigan eng katta ijtimoiy maydondir. Agar rahbar shaxsida ma’naviy poklik, halollik va mas’uliyat bo‘lmasa, davlat boshqaruvida manfaatparastlik, korrupsiya, adolatsizlik va xalqdan uzoqlashish holatlari yuzaga kelishi mumkin. Shu ma’noda Yusuf Xos Hojib asarida siyosiy axloq masalasi davlat barqarorligining muhim sharti sifatida namoyon bo‘ladi. “Qutadg‘u bilig”da davlat boshqaruvida adolatning o‘rni alohida ta’kidlanadi. Adolat hukmdorning shaxsiy fazilati bo‘libgina qolmay, davlat siyosatining bosh mezoni sifatida namoyon bo‘ladi. Yusuf Xos Hojib nazarida adolatli hukmdor xalqni himoya qiladi, qonun va tartibni ta’minlaydi, zolimlik va haqsizlikka yo‘l qo‘ymaydi. Bu g‘oya zamonaviy huquqiy davlat prinsiplarining ma’naviy ildizlarini eslatadi. Huquqiy davlatda qonun hamma uchun barobar bo‘lishi, hokimiyat qonun asosida ish yuritishi, fuqarolar huquq va manfaatlari kafolatlanishi lozim. Demak, Yusuf Xos Hojibning adolat haqidagi qarashlari bugungi siyosiy-huquqiy taraqqiyot uchun ham nazariy ahamiyatga ega458. Asarda hukmdor va amaldor mas’uliyati masalasi ham chuqur yoritilgan. Yusuf Xos Hojibga ko‘ra, hukmdor xalq ustidan hukm yurituvchi shaxs emas, balki xalq manfaati uchun xizmat qiluvchi mas’ul shaxsdir. Uning zimmasida mamlakat tinchligi, xalq farovonligi, adolat ta’minlanishi va davlat obro‘sini saqlash vazifasi turadi. Amaldor esa davlat bilan xalq o‘rtasidagi bog‘lovchi ijtimoiy-siyosiy subyekt hisoblanadi. Agar amaldor adolatli, halol va mas’uliyatli bo‘lsa, xalq davlatga ishonadi. Agar amaldor o‘z manfaatini xalq manfaatidan ustun qo‘ysa, davlat boshqaruvida inqiroz belgilari paydo bo‘ladi. Xalq manfaatiga xizmat qilish g‘oyasi “Qutadg‘u bilig”ning eng muhim siyosiy mazmunlaridan biridir. Yusuf Xos Hojib davlatni xalqdan ajratmaydi. Uningcha, davlatning mavjudligi xalq farovonligi bilan ma’no kasb etadi. Hukmdorning asosiy vazifasi xalqni rozi qilish, uning tinchligi va farovonligini ta’minlashdir. Bu g‘oya bugungi kunda davlat boshqaruvida inson manfaati, fuqarolar bilan muloqot, ijtimoiy adolat va ochiqlik tamoyillari bilan uyg‘unlashadi. Shu nuqtai nazardan, “Qutadg‘u bilig” asari xalqparvar davlat boshqaruvining tarixiy-falsafiy asoslaridan biri sifatida baholanishi mumkin. Qonun ustuvorligi masalasi ham Yusuf Xos Hojib qarashlarida muhim o‘rin tutadi. Asarda tartib, intizom, me’yor va adolat tushunchalari davlat boshqaruvi bilan bog‘liq holda talqin qilinadi. Davlat qonun va adolatga tayanmasa, jamiyatda barqarorlik ta’minlanmaydi. Qonun ustuvorligi faqat jazo tizimi emas, balki jamiyatda adolat, mas’uliyat va ishonch muhitini shakllantiruvchi asosiy mexanizmdir. Shu ma’noda Yusuf Xos Hojib merosi zamonaviy huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati g‘oyalari bilan ham bevosita bog‘liq459. 458 459 Nizomulmulk. Siyosatnoma. – T.: Yangi asr avlodi, 2008. – B. 14–22. Forobiy Abu Nasr. Fozil odamlar shahri. – T.: Xalq merosi, 1993. – B. 159–165. 657

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Ma’rifatli rahbar kadrlar masalasi Uchinchi Renessans g‘oyasining markaziy yo‘nalishlaridan biridir. Chunki har qanday renessans, avvalo, inson salohiyati, bilim, axloq, tafakkur va ijodkorlikka tayanadi. Shavkat Mirziyoyevning “Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish uchun bizga zamonaviy ilm va yana bir bor ilm, tarbiya va yana bir bor tarbiya kerak”, degan fikri ham bu jarayonning ma’rifiy mohiyatini ochib beradi. Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig”da rahbar shaxsini ma’rifat, aql, tajriba va axloq bilan bog‘laydi. Uning fikricha, bilimsiz va adolatsiz boshqaruv davlatni zaiflashtiradi. Bilimli va adolatli boshqaruv esa mamlakatni ravnaqqa yetaklaydi. Bugungi kunda O‘zbekistonda ta’lim, ilm-fan, innovatsiya, yoshlar siyosati va kadrlar tayyorlashga alohida e’tibor qaratilayotgani Yusuf Xos Hojib ilgari surgan ma’rifatli boshqaruv g‘oyasi bilan mazmunan uyg‘undir460. Yusuf Xos Hojib merosining Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi va Uchinchi Renessans g‘oyasi bilan uyg‘unligi shunda ko‘rinadiki, har ikki yondashuvda ham inson qadri, adolat, ma’rifat, mas’uliyat va davlat-xalq munosabatlarining sog‘lomligi asosiy o‘rin tutadi. Uchinchi Renessansni barpo etish uchun faqat iqtisodiy o‘sish yetarli emas. Bu jarayonda milliy o‘zlikni anglash, tarixiy merosni qadrlash, yosh avlodni ma’rifatli tarbiyalash, adolatli boshqaruvni mustahkamlash va davlat institutlarini xalq manfaatiga xizmat qildirish muhim ahamiyatga ega461. Shavkat Mirziyoyevning Uchinchi Renessans haqidagi siyosiy-ma’rifiy qarashlari Yusuf Xos Hojib merosini bugungi taraqqiyot strategiyasi bilan bog‘lashda muhim nazariy nuqta bo‘lib xizmat qiladi. Prezident ushbu masalani “strategik vazifa” sifatida ko‘rsatib, uni milliy g‘oya darajasiga ko‘tarayotganini ta’kidlaydi. Siyosatshunoslik nuqtai nazaridan bu fikr tarixiy merosni zamonaviy davlat siyosatining ma’naviy va intellektual tayanchiga aylantirish zaruratini anglatadi462. Prezident Mirziyoyev Uchinchi Renessans poydevorini yaratishda ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlarini, ilmiy-madaniy muassasalarni va ziyolilarni bir butun tizim sifatida ko‘radi. Bu yondashuv “Qutadg‘u bilig”dagi aql, bilim va donishmandlikka tayangan boshqaruv g‘oyasi bilan hamohangdir. Chunki Yusuf Xos Hojib nazarida ham davlatning mustahkamligi, avvalo, rahbarning bilimi, xalqning ma’rifati va jamiyatdagi adolat muhitiga bog‘liq. Islom sivilizatsiyasi markazi faoliyati bilan bog‘liq chiqishlarida Prezident Shavkat Mirziyoyev tarixiy merosni ashyoviy dalillar bilan namoyon etish, qadimiy qo‘lyozmalar va osori-atiqalarni saqlash, ilm-fan hamda ta’lim yo‘nalishlarini keng targ‘ib qilish zarurligiga alohida urg‘u bergan. Bu fikr “Qutadg‘u bilig” kabi asarlarni nafaqat adabiy yodgorlik, balki davlat boshqaruvi Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi asosida demokratik islohotlar yo‘lini qat’iy davom ettiramiz. – 06.11.2021. – URL: https://president.uz/oz/lists/view/4743 (murojaat sanasi: 20.06.2026). 461 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. – URL: https://president.uz/oz/pages/view/strategy?menu_id=144 (murojaat sanasi: 20.06.2026). 462 Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. – 29.12.2020. – URL: https://president.uz/oz/lists/view/4057 (murojaat sanasi: 20.06.2026). 460 658

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may va siyosiy madaniyatga oid amaliy dastur sifatida o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi463. Yusuf Xos Hojib siyosiy-falsafiy merosi shu jihatdan bugungi siyosiy jarayonlar uchun ham muhim nazariy manba bo‘la oladi. Unda davlat va jamiyat munosabatlari axloqiy asosda talqin qilinadi. Bu esa siyosatni faqat hokimiyat uchun kurash emas, balki xalq xizmati, adolatni qaror toptirish va jamiyatni ezgu maqsadlar sari yo‘naltirish vositasi sifatida tushunishga yordam beradi. Shuningdek, “Qutadg‘u bilig”da davlat boshqaruvi shaxsiy manfaatga emas, umumiy saodatga xizmat qilishi lozimligi ta’kidlanadi. Bu fikr zamonaviy siyosiy boshqaruvdagi “jamoat manfaati”, “ochiq davlat”, “ijtimoiy mas’uliyat” va “samarali boshqaruv” kabi tushunchalar bilan uyg‘unlashadi. Demak, Yusuf Xos Hojib merosi siyosiy ta’limotlar tarixi doirasidagina emas, balki amaliy davlat boshqaruvi va milliy taraqqiyot strategiyasini ma’naviy jihatdan boyitishda ham muhim ahamiyatga ega. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari turkiy xalqlar siyosiy-falsafiy tafakkurining yuksak namunasi bo‘lib, unda adolatli davlat, ma’rifatli hukmdor, mas’uliyatli amaldor, qonun ustuvorligi, xalq manfaati va siyosiy axloq masalalari chuqur yoritilgan. Asardagi Kuntug‘di, Oytoldi, O‘gdulmish va O‘zg‘urmish obrazlari orqali davlat boshqaruvining ma’naviy, huquqiy va intellektual asoslari ramziy tarzda ifoda etilgan. Yusuf Xos Hojibning siyosiy-falsafiy qarashlari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ayniqsa, Uchinchi Renessans poydevorini yaratish jarayonida uning adolat, ma’rifat, mas’uliyat, halollik va xalqparvar boshqaruv haqidagi g‘oyalari muhim nazariy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, yangi Renessansni barpo etishda ta’lim, ilm-fan, ma’naviyat va tarixiy meros asosiy tayanch omillardir. Chunki har qanday renessansning asosida inson tafakkuri, bilim, axloq, ijtimoiy adolat va davlat boshqaruvining samaradorligi turadi. Shu bois Yusuf Xos Hojib merosini siyosatshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish milliy davlatchilik tafakkurini boyitish, yosh avlodda siyosiy madaniyatni shakllantirish, rahbar kadrlarda mas’uliyat va ma’rifat tuyg‘usini kuchaytirishda muhim ahamiyatga ega. “Qutadg‘u bilig”da ilgari surilgan adolatli davlat g‘oyasi Yangi O‘zbekiston taraqqiyoti va Uchinchi Renessans poydevorini mustahkamlashda ma’naviy, siyosiy va intellektual asoslardan biri sifatida xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – T.: Fan, 1971. 2. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Hozirgi o‘zbek tiliga tabdil va izohlar. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1990. 3. Karimov Q. Ilk badiiy doston: “Qutadg‘u bilig” haqida. – T.: Fan, 1976. 4. Boltaboyev H. Mumtoz so‘z qadri. – T.: Adolat, 2004. 5. Hayitmetov A. Sharq adabiyotining ijodiy metodi tarixidan. – T.: Fan, 1970. Mirziyoyev Sh.M. Islom sivilizatsiyasi markazi – xalqimizning ma’naviy qudrati timsoli. – 08.04.2022. – URL: https://president.uz/oz/lists/view/5115 (murojaat sanasi: 20.06.2026). 463 659