UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yangi O‘zbekiston ma’naviy poydevorini shakllantirishdagi rolini ilmiy jihatdan asoslashdan iborat. Tadqiqot uchta asosiy savolga javob topishga qaratilgan: (1) “Qutadg‘u bilig”da qanday universal falsafiy g‘oyalar mavjud? (2) Bu g‘oyalar bugungi O‘zbekiston jamiyatidagi qanday muammolarga daxldor? (3) Asarning zamonaviy hayotga tatbiq etish imkoniyatlari qanday? Adabiyotlar tahlili. “Qutadg‘u bilig” asarini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar ko‘p asrlik tarixga ega. XIX asrdayoq Yevropa olimlari ushbu asarga murojaat qilgan. V.V. Radlov 1891-yilda asarning nemischa ilmiy nashrini tayyorlagan. A. Vamberi, P.M. Melioranskiy, A.A. Samoylovich, R.R. Arat kabi turkshunos olimlar asarning ilmiy jihatdan o‘rganilishida peshqadamlik qilishgan [2; 5]. Asar nemis va ingliz tillariga to‘liq tarjima qilingan bo‘lib, hozir jahonning ko‘plab xalqlari tillarida o‘qilmoqda. O‘zbek olimlaridan Qayumjon Karimov 1971-yilda asarning mukammal matnini nashr etib, unga ilmiy tavsif ham ilova qilgan [3]. Bu nashr asarning keyingi ilmiy tadqiqotlari uchun mustahkam zamin hozirladi. Hozirgi kunda Q. Sodiqov va Z. Sodiqovlar asardagi falsafiy g‘oyalar va zamonaviy tafakkur o‘rtasidagi aloqalarni o‘rgangan [4]. Biroq adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, “Qutadg‘u bilig”ning zamonaviy ma’naviy-axloqiy muammolar yechimidagi o‘rni va Yangi O‘zbekiston g‘oyaviy asoslariga munosabati hali yetarli darajada tadqiq etilmagan. Ko‘pchilik tadqiqotlar asarni tarixiy-filologik yoki adabiy jihatdan o‘rgansa-da, uning falsafiy g‘oyalarini zamonaviy ijtimoiy muammolarga tatbiq etish masalasi o‘z tadqiqotchilarini kutmoqda. Ushbu maqola shu bo‘shliqni to‘ldirishga urinish sifatida taqdim etiladi. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqotda tarixiy-qiyosiy, tahliliy-sintetik va hermenevtik metodlardan foydalanildi. “Qutadg‘u bilig”ning hozirgi o‘zbek tilidagi bayoni (Boqijon To‘xliyev tahriri, 2007) asosiy birlamchi manba sifatida qo‘llanildi. Shuningdek, asarning ilmiy nashrlaridan ham foydalanildi. Qiyosiy tahlil metodidan foydalanib, asardagi falsafiy g‘oyalar zamonaviy ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy vaziyat bilan taqqoslandi. Hermenevtik metod orqali esa XI asrda yozilgan matnning bugungi kontekstda yangicha o‘qilish imkoniyatlari o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida O‘zbekiston Respublikasining milliy ma’naviyat siyosatiga oid davlat hujjatlari ham tahlil ob’ekti sifatida xizmat qildi [6; 7]. Natijalar va muhokama. 1. “Qutadg‘u bilig”ning tuzilishi va asosiy ramzlar falsafasi: Asarning kompozitsiyasi juda o‘ylangan: unda to‘rt qahramon - Kuntug‘di, Oyto‘ldi, O‘gdulmish va O‘zg‘urmish - suhbatlari orqali hayotning to‘rtta ustuni ifodalanadi. Yusuf Xos Hojib o‘zi yozadi: “Biri to‘rlikka tayanch - ADOLAT, biri DAVLAT erur, u qutli oyat. Uchinchi - ulug‘lik AQL ham ZAKO, to‘rtinchi QANOAT erur bebaho” [1, 14-b.]. Bu to‘rt tushuncha nafaqat falsafiy kategoriyalar, balki insonning hayotda yetuklikka erishishi uchun zarur bo‘lgan to‘rtta shart-sharoitdir. Adolat bo‘lmasa jamiyat tarqoq, davlat va baxt bo‘lmasa - sa’y-harakat besamar, aql-zakovat 600

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bo‘lmasa - maqsad yo‘qoladi, qanoat bo‘lmasa - xotirjamlik topilmaydi. Bu falsafiy tizim XI asrda yaratilgan bo‘lsa-da, uning universalligi uni zamonaviy tafakkur uchun ham dolzarb qiladi. Asarning jahon miqyosidagi shuhrati haqida shoir o‘zi ma’lumot beradi: “Chinlildar ‘Adab ul-muluk’ deyishgan bo‘lsa, mochinlidar ‘Anis ul-mamolik’ deb atashdi, Mashriq elining ulamolari yakdillik bilan ‘Ziynat ul-umaro‘ deya nom berdilar” [1, 11-b.]. Bu guvohlik asarning turli madaniyatlarda qabul qilinganini va uning g‘oyalari universal ahamiyatga ega ekanini isbotlaydi. Bundan tashqari, asar Hirot shahrida 1439-yilda qayta ko‘chirilgan - bu fakt asarning Temuriylar davrida ham yuksak e’tiborga sazovor bo‘lganidan dalolat beradi. 2. Bilim va aql-idrok: insonning eng oliy qadriyati: Yusuf Xos Hojib asarida bilim va aql-idrokni ulug‘lash markaziy o‘rinlardan birini egallaydi. Shoir bilimni insonni hayvondan ajratib turadigan asosiy belgi deb hisoblaydi: “Odamzod naslining ulug‘ligi bilimdan. U aql-idrok tufayli ne-ne tugunlarni yechishga qodir. Uquv-idrok va bilim egasi bo‘lgan har qanday odam sharaflidir” [1, 22-b.]. Asarda bilim va uquv-idrok o‘rtasidagi munosabat ham falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi: “Uquv-idrok qorong‘i tundagi mash’alga o‘xshaydi. Bilim esa o‘sha mash’aldan taralayotgan nurga qiyos. U kishini yoritadi, unga ro‘shnolik beradi” [1, 30-b.]. Bu obrazli ta’rif bilimning hayotiy ahamiyatini juda aniq ifodalaydi. Uquv-idrok - imkoniyat, bilim esa shu imkoniyatni hayotga tatbiq etuvchi kuch. Bilimning moddiy boyliklardan ustunligi haqida shoir quyidagicha yozadi: “Bilim - boylik axir, zavoldan yiroq, uni ola bilmas qaroqchi biroq" [1, 26b.]. Moddiy boyliklardan farqli o‘laroq, bilim o‘g‘irlanmas, yo‘qolmas va zamonlar o‘tishi bilan kamaymas. Aksincha, u ulashilgan sari ko‘payadi. Bu fikr zamonaviy bilim iqtisodiyoti (knowledge economy) nazariyasi bilan ham uyg‘un keladi - bilimga asoslangan iqtisodiyot barqaror va raqobatbardosh bo‘ladi. Yangi O‘zbekistonda bilimli, zamonaviy mutaxassislarni tarbiyalash davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. 2030-yilgacha bo‘lgan rivojlanish strategiyasida ta’limga katta e’tibor qaratilishi - Yusuf Xos Hojibning ming yil oldin ta’kidlagan g‘oyalari bilan g‘oyaviy uyg‘unlik namoyon etadi. "Bilimsiz kishida kasallik bo‘lar, kasal emlanmasa yashamas, o‘lar!” [1, 22-b.] degan misralar bilimsizlikni jamiyatning eng katta xavfi sifatida ko‘rsatadi. 3. Til va so‘z madaniyati - ma’naviy kamolotning ko‘zgusi: Yusuf Xos Hojib asarida til va so‘z madaniyatiga alohida bo‘lim bag‘ishlaydi. Shoir tilni insonning ma’naviy salohiyatini namoyon etuvchi asosiy vosita sifatida baholaydi: “Uquv va bilimning tilmochi, tarjimoni - tildir. Kishiga ro‘shnolik, yaxshilik va go‘zalliklar til tufayli keladi” [1, 18-b.]. Biroq til ikki tomonlama qurol: u insonni yuksaltirishi ham, halok qilishi ham mumkin. Shoir bu haqda ogohlantiradi: “Til arslon misoli yotar qafasda, bexabar boshini u yer nafasda” [1, 19-b.]. Bu metafora tilning faqat muloqot vositasi emas, balki haqiqiy xavfli kuch ekanini obrazli tarzda ifodalaydi. 601

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may “Tilingni avayla - omondir boshing, so‘zingni avayla - uzayar yoshing” [1, 19-b.] degan nasihat nafaqat shaxsiy muloqot madaniyatini, balki ijtimoiy mas’uliyatni ham anglatadi. Bugungi axborot makoni va ijtimoiy tarmoqlar davrida bu g‘oya ayniqsa dolzarb: so‘zning kuchi va mas’uliyatini anglagan jamiyatgina ma’naviy sofliqni saqlab qola oladi. Shuningdek, shoir kam gapirish - donolikning belgisi ekanini ta’kidlaydi: “Ko‘p so‘zlash - donolik belgisi emas. U - ezmalik alomati. Kishilar ezmasi yovuzdan yomon, ardoqli kishilar kamgap har qachon” [1, 42-b.]. Zamonaviy O‘zbekistonda til madaniyatini yuksaltirish, milliy tilni saqlash va rivojlantirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishidir. Yusuf Xos Hojibning so‘z va til haqidagi ta’limoti bu yo‘nalishda juda qimmatli ma’naviy asosni tashkil etadi. Bundan tashqari, shoir o‘zi aytganidek, “Men turkcha so‘zlarni yovvoyi tog‘ kiyigi kabi bildim. Shunga qaramay ularni avaylab-asrab qo‘lga o‘rgatdim” [1, 10-b.] - bu fikrda ona tilini asrash g‘oyasining qadimiy ildizlarini ko‘rish mumkin. 4. Adolat falsafasi va davlat boshqaruvi etikasi “Qutadg‘u bilig”ning eng kuchli va amaliy jihatdan dolzarb bo‘limi adolat va davlat boshqaruviga oid qismidir. Kuntug‘di - adolat timsolidagi elig (podsho) obrazi orqali shoir ideal rahbar qiyofasini chizadi. “Mening qilig‘im ham quyoshga qiyos, adolatim ortar, u bo‘lmagay oz. Mening xislatim shu: mangunan ozim, bari xalqqa birdek qilig‘im, so‘zim” [1, 50-b.] - bu misralarda adolat barcha uchun bir xil, imtiyozsiz, yorug‘lik kabi barcha uchun teng yoyiladigan kuch sifatida tasvirlanadi.Asarda yaxshi rahbarning belgilari batafsil ko‘rsatiladi: “Jam etdi olamning saralarini, bilimdon, odamning saralarini. Mamlakatni boshqarish ishi kundan-kunga mushkullashadi. Shuning uchun u tadbirkor va oqil, hozirjavob va ishning ko‘zini biladigan yordamchilarga muhtojlik sezadi” [1, 44-b.]. Rahbarning bilimli maslahatchilarga tayanishi bugungi davlat boshqaruvida ham muhim tamoyil hisoblanadi. Yomon rahbarning belgilari ham aniq ko‘rsatiladi: “Suq esa qilig‘i, ko‘p xasis o‘zi, johil bo‘lsa yoki uyatsiz ko‘zi. Azab qilsa elga, qahr esa yo‘li - nafi yo‘q, may quli, yo egri qo‘li” [1, 51-b.]. Bu tasvirlash bugungi korrupsiya, suiiste’mol va mas’uliyatsizlik muammolariga bevosita daxldordir. Oyto‘ldi va Kuntug‘di o‘rtasidagi suhbatda davlat va boylikning o‘tkinchiligi haqida chuqur falsafiy fikrlar bildiriladi. Oyto‘ldi boylikni to‘pga o‘xshatadi - u bir joyda turmaydi, yumalab ketaveradi. Bu o‘xshatish orqali shoir moddiy boylikka tayanish beqarorlik, adolat va bilimga tayanish esa barqarorlikni ta’minlashini uqtiradi [1, 46-b.]. Yangi O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash, shaffof boshqaruv va fuqarolar oldida mas’uliyatli bo‘lish tamoyillari - Yusuf Xos Hojibning bu falsafasi bilan to‘la uyg‘undir. 5. Komil inson tarbiyasi: axloq va ezgulik yo‘li Asarda komil inson tarbiyasiga oid g‘oyalar keng o‘rin tutadi. Shoir komillikning belgilarini sanab o‘tadi: bilimlilik, kamtarlik, qahr-g‘azabdan yiroqlik, ezgulik, rostgo‘ylik va o‘z manfaatidan kpchilik manfaatini ustuvor qo‘yish. Bu xislatlar nafaqat shaxsning o‘z rivojlanishi, balki uning jamiyatga hissasi kontekstida ham ko‘rib chiqiladi. Rahbarning komil bo‘lishi butun jamiyatga ijobiy ta’sir qiladi: “Boshliq bilimli va dono bo‘lsa, atrofiga o‘ziga 602

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may o‘xshaganlarni yig‘adi. Bu xil boshliq elini boyitadi. Bilimli va dono boshliq saxiy degan nom oladi. Saxiy o‘lsa ham nomi tirik qolaveradi” [1, 29-b.]. Bu fikrda rahbarning shaxsiy fazilatlarining ijtimoiy ta’siri va uning merosi haqida juda muhim xulosa bor. Asarda ezgulik va yomonlikning oqibatlari ham chuqur tahlil qilinadi. Yusuf Xos Hojib ezgulikni qimmatbaho gavharga o‘xshatadi. “Ezgulik hozirgi kuning uchun zarar emas. Ammo keyingi kunlar, kelajak uchun uning nafi yanada ko‘p” [1, 56-b.] - bu fikr ezgulikni nafaqat axloqiy, balki strategik jihatdan ham foydali harakat sifatida ko‘rsatadi. Qahru g‘azab va boshqa salbiy histuyg‘ularning inson va jamiyat uchun zararli ekanligi haqida shoir yozadi: “Ey zakovatli inson! Qahr-u g‘azabdan yiroq tur. Ezgu yo‘lni - bilim yo‘lini tanlagin. Agar qahr-u g‘azab ishga tushadigan bo‘lsa, barcha tirildig-u kechayotgan hayoting bekor” [1, 31-b.]. Bu nasihat bugungi ta’limda emotsional intellekt (EQ) rivojlantirishga berilayotgan e’tibor bilan uyg‘un. 6. Yoshlar tarbiyasi va yigitlik davri qadri Asarda yoshlar tarbiyasiga alohida e’tibor beriladi. Shoir yigitlik davrini juda qisqa va qimmatli muddat deb biladi va undan to‘liq foydalanishga chaqiradi: “Yigitlikni, yoshlikni aziz tut, u qushdek tez uchib ketadi. Qanchalik qattiq ushlamagin, baribir, yigitlik qochib ketadi” [1, 60-b.]. Shoir o‘z nasihatini shaxsiy tajribasi orqali kuchaytiradi: “O‘zim yigitlikni sog‘inaman, uni qo‘ldan berganim uchun o‘kinaman. Ammo endigi o‘kinchdan naf yo‘q” [1, 61-b.]. Bu samimiy itirofda nafaqat shaxsiy o‘kinch, balki keyingi avlodlarga yo‘naltirilgan muhim hayotiy saboq mujassamlashgan. O‘g‘il va qizlar tarbiyasi, ularning qanday tarbiyalanishi lozimligiga oid masalalar ham asarda o‘z aksini topgan. Shoir yoshlarning kasb-hunarini erta o‘rganishi, bilim egallashi va ezgu xulq-atvorga ega bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi. Bu g‘oyalar bugungi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari va yoshlar siyosati bilan to‘la uyg‘un. 7. Ezgu nom va shuhrat: insonning abadiy merosi Asarda shoir insonning mangu qolishi mumkin bo‘lgan narsaning faqat ezgu oti ekanini ta’kidlaydi: “Tirik oxir o‘lar qora yer quchib, nom ezgu esa-chi, ketarmi ochib?! Ikki xil nom qolar tilda begumon, biri yaxshilig-u birisi – yomon” [1, 28b.]. Bu falsafiy fikr insonni ulug‘vorlarga loyiq hayot kechirishga undaydi. Shoir inson nomining qolishi uchun ezgulik qilish zarurligini Zahhok va Faridun qiyosi orqali isbotlaydi: “Nedan bo‘ldi Zahhok so‘kishga duchor, Faridunga nechun omad sazovor. Biri ezgu erdi - oldi u duo, esiz bo‘lgani-chi, so‘kish beado” [1, 28-b.]. Tarixiy misol orqali yaxshi va yomon rahbarning merosi ko‘rsatiladi. Bu falsafiy pozitsiya bugungi davr uchun ham muhim amaliy xulosa beradi: davlat xizmatchilari, siyosatchilar, tadbirkorlar va oddiy fuqarolar ham o‘z faoliyatlarida kelgusi avlodlar oldida qanday nom qoldirish haqida o‘ylashlari kerak. “Ezgu nom” falsafasi milliy o‘zlikni anglash va vatanparvarlik tuyg‘usini mustahkamlashda muhim g‘oyaviy asos bo‘la oladi. 8. “Qutadg‘u bilig” va Uchinchi Renessans: g‘oyaviy uyg‘unlik O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Uchinchi Renessans g‘oyasi milliy intellektual merosni zamonaviy fan-texnika yutuqlari bilan uyg‘unlashtirishni 603

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ko‘zda tutadi. “Qutadg‘u bilig” esa aynan shu yo‘nalishda qadimiy hikmat bilan zamonaviy hayot o‘rtasida ko‘prik vazifasini o‘taydi. Asardagi bilimga intilish, aql-idrokni yuksaltirish, adolatli boshqaruv va komil inson tarbiyasi g‘oyalari barchasi Uchinchi Renessansning asosiy tamoyillariga mos keladi. Yusuf Xos Hojib XI asrdayoq shunday yozgan edi: “Bilim bilan hatto ko‘kka ham yo‘l topsa bo‘ladi” [1, 25-b.]. Bu fikrda ilm-fan va innovatsiyaga intilishning eng qadimiy ildizlarini ko‘rish mumkin. Asarning xalqaro ahamiyati ham e’tiborga loyiq: “Qutadg‘u bilig” turk, uyg‘ur, qozoq, qirg‘iz va boshqa turkiy xalqlar tillariga, shuningdek rus tiliga va Yevropa tillarining bir qanchasiga tarjima qilingan [1, 9-b.]. Bu holat asarning universal ahamiyatini, turkiy xalqlar umumiy ma’naviy merosining bir qismini namoyon etadi. Shu ma’noda asar Yangi O‘zbekistonning xalqaro madaniy hamkorlikdagi o‘rni va obro‘sini mustahkamlashda ham muhim rol o‘ynashi mumkin. Xulosa. Yuqorida bayon etilgan tahlillar asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelish mumkin. Birinchidan, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari bilim, axloq, adolat va komil inson tarbiyasi haqidagi o‘zaro bog‘liq va mantiqan yaxlit falsafiy tizimni ifodalaydi. To‘rtta ramziy qahramon orqali insonning ijtimoiy, axloqiy va siyosiy hayotidagi asosiy kategoriyalar o‘zaro munosabatda tahlil qilinadi. Ikkinchidan, asardagi g‘oyalar bugungi Yangi O‘zbekiston jamiyatidagi ma’naviy-axloqiy muammolar yechimida bevosita amaliy ahamiyatga ega. Bilimga intilish, adolatli boshqaruv, so‘z va til mas’uliyati, ezgulik va komil insonning jamiyatdagi roli - bu masalalar XI asrda ham, hozir ham bir xil dolzarblikka ega. Uchinchidan, "Qutadg‘u bilig" O‘zbekistonning Uchinchi Renessans g‘oyasiga ma’naviy asos sifatida xizmat qilishi mumkin. Asar o‘tmish bilan hozirning, Sharq hikmati bilan zamonaviy taraqqiyotning uyg‘unligini namoyish etadi. Tadqiqot natijalari asosida quyidagi amaliy tavsiyalar ilgari suriladi: “Qutadg‘u bilig”ning asosiy falsafiy g‘oyalarini umumta’lim va oliy ta’lim dasturlariga kiritish; davlat xizmatchilarini tayyorlashda asardagi etika va adolat tamoyillaridan foydalanish; yoshlarga mo‘ljallangan ma’naviy tarbiya dasturlarida Yusuf Xos Hojib falsafasiga alohida o‘rin ajratish; asarning zamonaviy kontekstda yangicha talqinlarini o‘rganadigan ilmiy markazlar tashkil etish. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig (Saodatga eltuvchi bilim) / Hozirgi o‘zbek tilidagi bayon muallifi: Boqijon To‘xliyev. - Toshkent: Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2007. - 160 b. 2. Arat R.R. Kutadgu Bilig: I Metin. - Istanbul: Turk Dil Kurumu, 1947. - 640 p. 3. Karimov Q. Qutadg‘u bilig: ilmiy tavsif va tahlil. - Toshkent: Fan, 1971. - 184 b. 4. Sodiqov Q., Sodiqov Z. Yusuf Xos Hojib falsafasi va zamonaviy tafakkur. - Toshkent: O‘zbekiston, 2019. - 220 b. 5. Radlov V.V. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chass-Hadschib aus Balassagun. - St. Petersburg, 1891. 604

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. - Toshkent, 2022. 7. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston - taraqqiyot va farovonlik yo‘lida. - Toshkent: O‘zbekiston, 2022. - 304 b. 8. To‘xliyev B. Qutadg‘u bilig: so‘zboshi va sharh // Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Toshkent: Cho‘lpon, 2007. - B. 3-16. 9. Dankoff R. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes. - Chicago: University of Chicago Press, 1983. - 290 p. 10. Cho‘liyev J. Markaziy Osiyo falsafasi tarixi. - Toshkent: Akademiya, 2018. - 410 b. YUSUF XOS HOJIBNING AXLOQIY QARASHLARI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI YUSUF KHOS HAJIB'S MORAL VIEWS AND THEIR RELEVANCE TODAY Umarov Muhammadqodir Shokirali o‘g‘li, Vatan University universiteti Falsafa mutaxasisligi 1-bosqich magistranti Umarov Mukhammadkodir Shokirali ugli, Vatan University, 1st year master's student in philosophy Annotatsiya. Yusuf Xo‘ja Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari turk tilida yozilgan eng muhim falsafiy asarlardan biridir. Bu asar insonning axloqiy va ma'naviy rivojlanishiga, jamiyatda adolat va tinchlikni saqlashga qaratilgan qimmatli g‘oyalarni o‘z ichiga oladi. Yusuf Xos Hojibning axloqiy qarashlari asosan insonning shaxsiy va ijtimoiy fazilatlarini rivojlantirishga, o‘zaro hurmat va mehr-oqibatni targ‘ib qilishga qaratilgan. Asarda Hojib axloqiy fazilatlar sifatida sabr, halollik, adolat, tinchlik va xushxulqlikni ta'kidlaydi. U, insonni axloqiy jihatdan to‘g‘ri yo‘lni tanlashga undaydi va har bir insonning shaxsiy rivojlanishiga alohida e’tibor qaratadi. Allomaning fikriga ko‘ra, ijtimoiy barqarorlik va tinchlik faqat shaxsiy axloqiy fazilatlarni rivojlantirish orqali ta'minlanishi mumkin. Shu bilan birga, uning ta'limotida jamiyatda adolatni, tenglikni va ahil munosabatlarni saqlashning ahamiyati katta o‘rin tutadi. Kalit so‘zlar: axloq, “Qutadg‘u bilig”, adolat, haqiqat, axloqiy fazilatlar. Abstract. Yusuf Khoja Hajib's work "Qutadgu bilig" is one of the most important philosophical works written in the Turkic language. This work contains valuable ideas aimed at the moral and spiritual development of individuals, and the preservation of justice and peace in society. Hajib's moral views primarily focus on developing personal and social virtues, promoting mutual respect and compassion. In the work, Hajib emphasizes patience, honesty, justice, peace, and good conduct as moral virtues. He encourages individuals to choose the morally correct path and pays special attention to the personal development of each person. According to the scholar, social stability and peace can only be ensured through the development of personal moral qualities. At the same time, his teachings place great importance on maintaining justice, equality, and harmonious relationships in society. Keywords: ethics, "Qutadg‘u bilig," justice, truth, moral virtues. KIRISH Bugungi kunda mamlakatimizda buyuk allomalarning ilmiy-ma’naviy merosini har tomonlama chuqur o‘rganish va targ‘ib etish, yosh avlodni ajdodlarimizning ezgu an’analari ruhida tarbiyalash bo‘yicha islohotlar izchil 605

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may davom ettirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev BMT bosh assembliyasining 72-sessiyasida bu borada quyidagicha fikr bildirib o‘tgan. “Biz ajdodlarimizning donishmandlik an’analariga amal qilib, ularning g‘oyalarini teran anglagan holda, qat’iy islohotlarni amalga oshirmoqdamiz, mamalakatimizning yangi qiyofasini shakllantirish yo‘lidan bormoqdamiz”.[1] Allomalarimizni nomini tiklash, ularning merosini o‘rganish borasidan ulkan ishlar qilinmoqda. Shunday allomalarimizdan biri Yusuf Xos Hojibdir. Uning faqat birgina asari bizgacha yetib kelgan bo‘lib bu asar “Qutadg‘u bilig”dir. Yusuf Xojib, o‘zining “Qutadg‘u bilig” asari orqali turkiy xalqlarning qadimiy axloqiy, diniy va falsafiy qarashlarini beqiyos darajada ifodalagan buyuk mutafakkirlarimizdan biridir. Asaridagi axloqiy ta’limotlar, insonning yuksak ma'naviyati, adolat va axloqiy qadriyatlarni himoya qilish, davlat boshqaruvining ilmiy va axloqiy asoslarini yaratish kabi masalalarni muhokama qiladi. Yusuf Xojibning axloqiy qarashlari nafaqat o‘z davriga, balki hozirgi kunda ham ahamiyatini yo‘qotmagan, insoniyatning doimiy taraqqiyoti va ijtimoiy adolatni ta‘minlash yo‘lidagi amaliy yo‘riqnoma hisoblanadi. Uning asarida, insonning axloqiy kamolotga erishish uchun qanday xulqatvorni rivojlantirishi, qanday fazilatlarni o‘zida jamlashi kerakligi haqida keng qamrovli tavsiyalar berilgan. Ayniqsa, Yusuf Xojibning “Yaxshi hukmdor va yaxshi fuqaroning” birgalikdagi ahamiyatiga e’tibor qaratilgan bo‘lib, bu uning jamiyatda adolat va tartibni saqlashdagi roli haqida chuqur mulohazalar yuritishiga olib kelgan. Adabiyotlar tahlili: Mavzuga oid adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Yusuf Xos Xojib merosini o‘rganish bo‘yicha sharqshunos olimlardan G.Vamberi, V.V.Radlov,[2] Turkiston jadidlaridan X.Niyoziy, A.Fitrat, A.Sa’diy, zamonaviy tadqiqotchilardan A.K.Axmetov, S.Ahmedov, Sh.Xo‘jayev, R.Davronov, M.Tursunova, A.P.Qayumov, G‘.A.Abdurahmonov, Q.Karimov, Q.Sodiqov, B.To‘xliev, Z.Hamidovlar tomonidan allomaning ma’naviy merosining har taraflama ijtimoiy-falsafiy jihatlari tahlil qilingan. Turkiston ma’rifatparvarlarining faol vakillaridan Xamza Xakimzoda Niyoziy “Qutadg‘u bilig”da Xos Hojibning axloqiy qarashlarini Islomiy fazilatlar bilan uyg‘un holda tahlil qiladi va Xos Hojibning axloqiy me’yorlarini Islomiy ta’limotlar bilan bog‘laydi. Abdurauf Fitrat esa “Qutadg‘u bilig” asari haqida quyidagicha: “...san’atli bir she’r majmuasi emas, manzum bir axloqiy, idoriy kitobdir. Bunda inson sifatlaridan adolat, davlat, aql, qanoatni majoz yo‘li bilan to‘rt kishi etib ko‘rsatiladir. Bulardan adolat xoqon bo‘lub, oti “Quntug‘di”, davlat uning vaziri bo‘lub, oti “Oyto‘ldi”, aql vazirning o‘g‘li bo‘lib, oti “Ugdulmish”,qanoat vazirning qarindoshi bo‘lib, oti “Uzg‘urmish”dir [3] deb asar haqida fikr bildirgan. Zamonaviy tadqiqotchi olimlardan A.K.Axmetova “Qutadg‘u bilig” asarining ma’rifiy-pedagogik ahamiyati, asardagi urf-odat, qadriyatlar xususida ilmiy tadqiqotlar olib borgan.[4], S.Ahmedovning ilmiy tadqiqotlari Xos Hojibning axloqiy qarashlarini zamonaviy nuqtai nazardan tahlil qilishga 606

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may qaratilgan. U “Qutadg‘u bilig” asaridagi axloqiy qadriyatlarni o‘rganib, bu g‘oyalarning jamiyatni shakllantirishdagi o‘rnini yoritadi. M.Tursunova Xos Hojibning axloqiy qarashlarini tahlil qilib, uning asarlarida axloqiy fazilatlarni shakllantirishda individ va jamiyatning o‘zaro bog‘liqligini o‘rgansa [5], R.Davronov esa Xos Hojibning adolat va tenglik haqidagi qarashlarini yoritadi. U Xos Hojibning jamiyatdagi adolatni o‘rnatish haqidagi g‘oyalarini zamonaviy ijtimoiy va siyosiy g‘oyalar bilan solishtiradi.[6] Tadqiqot metodologiyasi: Bugungi kunda Yusuf Xos Hojibning axloqiy qarashlarini o‘rganish va tahlil qilishda bir qator metodologik ilmiy usullarni o‘z ichiga olmoqda. Ushbu metodologiya asosan tafsiliy tahlil, matnshunoslik, tarixiy kontekstni hisobga olish va interdisiplinar yondashuvlarga asoslanadi. Tahlil va natijalar: Yusuf Xos Hojib (1029-1085) — Turkistonning buyuk mutafakkiri, faylasufi va yozuvchisi bo‘lib, u “Qutadg‘u bilig” (Baxtiyorlik ilmi) asari orqali turk xalqlarining axloqiy, siyosiy va ma'naviy qadriyatlarini o‘zgacha shaklda ifodalagan. “Qutadg‘u bilig” asarida insonning ijtimoiy mohiyati, falsafiy tafakkuri va uning axloqiga oid masalalar obrazli, badiiy yuksak misralar, she’riy hikmat, maqollar orqali yoritib o‘tilgan. Asardagi bosh qahramonlar Kuntug‘diadolat, Oyto‘ldi-baxt va davlat, O‘gdulmish-aql, O‘zg‘urmish- sabr-qanoat insonni komillikka yotaklovchi obrazlar orqali alloma o‘z ijtimoiy-falsafiy qarashlarini bayon etgan. Shuningdek asarda insonning axloqiy maqsadlari, jamiyatdagi o‘rni, yaxshilik va yomonlikning o‘zaro aloqasi, shuningdek, shaxsiyatning rivojlanishidagi o‘ziga xos tamoyillarni keltirib o‘tilgan. Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig” asarida bir nechta asosiy axloqiy tamoyillarni ilgari suradi: Xususan: 1. Adolat va haqiqat: Yusuf Xo‘ja Hojib jamiyatdagi adolatni va haqiqatni yuqori qadriyat sifatida qabul qiladi. Uning fikriga ko‘ra, faqat adolat va haqiqat asosida qurilgan jamiyat barqaror va rivojlanadigan bo‘ladi. Adolatni ta'minlash va haqiqatni izlash, insonning maqsadlaridan biri bo‘lishi kerak. 2. Iymon va axloqiy fazilatlar: Yaxshi iymon va axloqiy fazilatlar; halollik, sabr, mehr-shafqat Yusuf Xos Hojibning axloqiy dunyoqarashida markaziy o‘rinni egallaydi. Iymonli inson atrofdagilariga hurmat va mehr bilan yondashadi, bu esa jamiyatda tinchlik va o‘zaro ishonchni shakllantiradi. 3. Insonning o‘zini rivojlantirishi: Yusuf Xos Hojib, har bir insonning o‘zining axloqiy va ruhiy jihatdan rivojlanishini ta'kidlaydi. U kishilarni o‘z ustida ishlashga, axloqiy fazilatlarni rivojlantirishga chaqiradi. Unga ko‘ra, insonning o‘zini doimiy ravishda tarbiyalashi va yaxshilashi kerak. 4. Tenglik va bag‘rikenglik: Yusuf Xos Hojib jamiyatda tenglikni va bag‘rikenglikni muhim axloqiy qadriyat deb hisoblaydi. U turli ijtimoiy sinflar, irqlar va diniy guruhlar o‘rtasida adolatli munosabatlarni ta'minlash zarurligini urg‘ulagan.[7] Asarda xushxulqlik va mehr-oqibat insonning jamiyatdagi o‘rnini belgilashda muhim o‘rin tutadi. Yusuf Xos Hojib odamlarni o‘zaro munosabatlarda sadoqat, mehr-muhabbat va bag‘rikenglikka chaqiradi. Uning fikriga ko‘ra, har bir 607

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may inson boshqalarga yordam berish, yaxshi so‘zlar aytish, bir-birini hurmat qilish orqali jahonni go‘zal va tinch qilishga hissa qo‘shadi. Mehr-oqibat, Hojibning so‘zlariga ko‘ra, nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy barqarorlik uchun ham muhimdir. Alloma komil inson tarbiyasida til, so‘z va muomala odobi muhimligiga quyidagi jumlalarda to‘xtalib o‘tgan: Til arslon misoli yotar qafasda, bexabar boshini u er nafasda, tilidan tutilgan ne deyar eshit, amal qil bu so‘zga, o‘zingga ish et, balo keltiradi boshga bu tilim,so‘zinngi tiyib yur boshing yormasin, tilingni tiyib tur tishing sinmasin. Alloma, aql, til, farosatni o‘z vaqtida va o‘z joyida ishlatish lozimligini ta’kidlab, inson ikki narsa tufayli qarilik nimaligini bilmaydi, xush qiliq va ezgu so‘z. Alloma muomala odobi haqida to‘xtalar ekan qo‘pol so‘z kishiga ofat keltiradi, hasadli so‘z kishining rangini somonga aylantiradi. Yusuf Xos Xojib Oyto‘ldi misolida kamtar, dono, rostso‘zli insonni keltiradi. Oyto‘ldi farzandi O‘gdo‘lmishga inson odobihaqida qator nasihatlar qiladi. “Kimki farog‘atli kunni istasi, u fe’l-atvorini sozlashi, to‘g‘rilik va rostlikni tanlashi lozim. Ko‘pchilikka bosh bo‘lgan kishining yo‘li adolat, fe’li ravon, qilmishi ezgulik bo‘lmog‘i, yomonlardan uzoq turmog‘i shart”. Yusuf Hos Hojib asarida chiroyli suhbatni axloq shaklida, shaxs ma’naviy qiyofasining muhim tarkibiy qismi sifatida ko‘rsatadi. Tilingdan chiqarma bu yolg‘on so‘zing, bu yolg‘on tufayli qoradir yuzing.[8] Yusuf Xo‘ja Hojibning axloqiy qarashlari o‘zining kengaytirilgan va ilmiy yondashuvi bilan alohida ajralib turadi. U nafaqat o‘z davrining axloqiy me’yorlarini, balki insoniyatning universal axloqiy qadriyatlarini ham ifodalaydi. Uning asarida tasvirlangan fazilatlar, har bir insonning o‘zligini anglash va rivojlantirishga bo‘lgan qiziqish, hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Shu bilan birga, Yusuf Xos Hojibning ta’limotlarida ijtimoiy adolatning, iymonning, va axloqiy qadriyatlarning jamiyatdagi roli bo‘yicha yirik xulosalar o‘rin oladi. Hojib, axloqiy fazilatlarni rivojlantirish orqali insonlar o‘rtasidagi hamjihatlik va barqarorlikni ta’minlashga katta urg‘u beradi. Bugungi kunda bu tamoyillarni hayotga tadbiq etish, jamiyatda yanada sog‘lom va tinch muhitni yaratishda katta ahamiyat kasb etadi. Xulosa. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Yusuf Xos Hojibning axloqiy qarashlari zamonaviy jamiyat uchun hali ham dolzarbdir. Uning ta'limotlari shaxsiy va jamiyat darajasidagi axloqiy masalalarni hal etishda yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi. Uning axloqiy qarashlari insoniyatning o‘z-o‘zini anglashga, adolatga, iymonga, va ruhiy rivojlanishga qaratilgan tamoyillarini shakllantiradi. Yusuf Xos Hojibning axloqiy qarashlari, bir tomondan, tarixiy ahamiyatga ega bo‘lsa, boshqa tomondan, uning o‘zgaruvchan dunyoda ham samarali qo‘llanilishi mumkin. Uning asari faqat o‘z zamonida emas, balki hozirgi kunda ham yuksak ma’naviy me’yorlarni belgilaydi. Yusuf Xos Hojibning g‘oyalari bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, har bir insonni ma’naviy yuksalishga chaqiradi va dunyoning har bir nuqtasida haqiqiy axloqiy mukammallikni izlashga undaydi. 608

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Mirziyoev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida so‘zlagan nutqi //http://uza.uz/uz/posts/zbekiston-prezidentishavkat-mirziyeev-bmt-bosh-assambleyasi-20-09-2017 2. Радлов В.В. Кутадгу билиг. Факсимила уйгурской рукописи императорской и королевской придворной библиотеки в Вене. Спб., 1990, - 220 с 3. Fitrat. Qutadg‘u bilig. - Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. 11 jild. Ilmiy asarlar. Nashrga tayyorlovchi va izoxlar muallifi H.Boltaboev. - T.: Ma’naviyag, 2000, -B.11-17 4. Ахметова А.К. Педагогические взгляды Юсуфа Хас Хаджиба Баласагунского (по поэме "Кутадгу билиг"): Автореф.. канд. пед. наук. - Т, 1990. – 17 5. Tursunova, M. “Yusuf Xos Hojib va uning axloqiy me'yorlari”. Toshkent: Fan. 2010. 6. Davronov, R. "Yusuf Xos Hojibning adolat va tenglik haqidagi qarashlari". Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. 2012. 7. Yusuf Xo‘ja Hojib, "Qutadg‘u bilig", tarjima va izohli nashr, 2010. 8. Yusuf Xos Xojib. Qutadg‘u bilig. Toshkent: Yulduzcha, 1990, -B.36. YUSUF XOS HOJIBNING AXLOQIY QARASHLARI THE MORAL VIEWS OF YUSUF KHAS HAJIB Ruziyeva Sarvinoz Mavlonovna, Vatan University universiteti ijtimoiy fanlar kafedrasi magistri ilmiy rahbar: f.f.d. (DSc). Sh.Tursunkulova Annotatsiya. Ushbu maqolada XI asrning buyuk mutafakkiri, shoiri va davlat arbobi Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asaridagi axloqiy qarashlari tizimli tahlil qilinadi. Komil inson konsepsiyasi, adolatli jamiyat qurishda odobning o‘rni va davlat boshqaruvi etikasi masalalari yoritilgan. Asardagi ilm-fan va axloqning mutanosibligi haqidagi g‘oyalarning bugungi kunda yoshlar tarbiyasiga ta’siri to‘g‘risida fikr-mulohazalar yuriritilgan. Kalit so‘zlar: “Qutadg‘u bilig”, turkiy axloq, komil inson, adolat, aql, qanoat, nafs tarbiyasi, ijtimoiy mas’uliyat. Аннотация. В данной статье проводится системный анализ этических взглядов великого мыслителя, поэта и государственного деятеля XI века Юсуфа Хас Хаджиба, изложенных в его произведении «Кутадгу билиг». Освещаются концепция совершенного человека, роль морали в построении справедливого общества и вопросы этики государственного управления. Также излагаются размышления о влиянии идей гармонии науки и нравственности на воспитание современной молодёжи. Ключевые слова: «Кутадгу билиг», тюркская этика, совершенный человек, справедливость, разум, умеренность, воспитание нафса (самодисциплина), социальная ответственность. Abstract. This article presents a systematic analysis of the ethical views in “Qutadgu Bilig”, the masterpiece of the great 11th-century thinker, poet, and statesman Yusuf Khass Hajib. It explores the concept of the “Perfect Man”, the role of etiquette in building a just society, and matters concerning the ethics of state governance. Furthermore, the article reflects on how the ideas regarding the harmony between science and morality within the work influence the education and upbringing of today's youth. Keywords: “Qutadgu Bilig”, Turkic ethics, the perfect man, justice, intellect, contentment, self-discipline, social responsibility. KIRISH Insoniyat madaniyati tarixida ma’naviy qadriyatlar tizimini yaratgan va uni davlatchilik asosiga aylantirgan siymolar kam uchraydi. XI asr Markaziy Osiyo 609

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may uyg‘onish davrining zabardast vakili Yusuf Xos Hojib ana shunday shaxslardan biridir. Uning 1069-1070-yillarda yozib tugatilgan “Qutadg‘u bilig” asari nafaqat turkiy adabiyotning ilk yirik badiiy obidasi, balki mukammal axloqshunoslik qomusi va ijtimoiy falsafa durdonasi hamdir. Bugungi kunda jahonda kechayotgan globallashuv jarayonlari va ma’naviy inqirozlar sharoitida milliy o‘zlikni anglash hamda ajdodlar merosiga qaytish masalasi har qachongidan ham muhimroqdir. Yusuf Xos Hojibning axloqiy ta’limoti shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy jamiyatning ma’naviy poydevorini mustahkamlashga xizmat qiluvchi jonli manbadir. Mutafakkir inson baxtini (saodatini) faqat moddiy farovonlikda emas, balki yuksak axloq, teran bilim va ijtimoiy adolatning o‘zaro uyg‘unligida ko‘radi. Asosiy mazmuni. Yusuf Xos Hojibning fikricha, insonning qadr-qimmati uning bilimi va shu bilimga mos bo‘lgan go‘zal xulqi bilan o‘lchanadi. U bilimsiz axloqni — ko‘rlik, axloqsiz bilimni esa — zararli kuch deb biladi. [5;62-b.] “Bilig bil, o‘kush uq, o‘zingni ulug‘la, Bu ikki bilan er tilar orzu yo‘li” (Bilim bil, aql uq va o‘zingni ulug‘ qil, bu ikkisi insonni orzusiga yetkazadi). Asardagi to‘rt asosiy qahramon axloqiy kamolotning to‘rt bosqichidir: 1) Kuntug‘di (adolat) – jamiyatdagi axloqning oliy nuqtasi bo‘lib, adolatsiz hech qanday fazilat qadr topmasligini ifodalaydi. 2) Oytuldi (davlat-baxt) –axloqli insonning ijtimoiy muvaffaqiyati va saodati. 3) O‘gdulmish (aql) – axloqni jilovlovchi va yo‘naltiruvchi kuch. 4) O‘dg‘urmish (qanoat) – nafs ustidan g‘alaba qozonish va ma’naviy poklik. [4;110-b.] Yusuf Xos Hojibning axloqiy tizimida “Ko‘nilik” (Adolat) tushunchasi markaziy o‘rin tutadi. U boshqa Sharq mutafakkirlaridan farqli o‘laroq, axloqni faqat nazariy targ‘ib qilmaydi, balki uni davlat boshqaruvi va kundalik hayot bilan bog‘laydi. [6;142-b.] Asarda O‘dg‘urmish obrazi orqali nafsni tiyish va dunyo lazzatlaridan tiyilish masalasi qo‘yiladi. Biroq muallif butunlay dunyodan kechib ketishni emas, balki jamiyat ichida yashab, adolat va halollik bilan xizmat qilishni yuqori qo‘yadi. Bu esa islomiy tasavvuf va turkiy dunyoqarashning o‘ziga xos sintezidir. [2;85-b.] Yusuf Xos Hojib axloq tizimida til odobi markaziy o‘rinni egallaydi. Mutafakkir fikricha, til insonni nafaqat jamiyatda yuksaltiruvchi, balki uni halokatga yetaklovchi qudratli kuchdir. U tilni “arslon”ga qiyoslab, uni jilovlay olmagan kishi o‘z boshidan ayrilishi mumkinligini ogohlantiradi: “Til arslondir, ostonada yotadi, Ehtiyot bo‘lmasang, boshingni yutadi”. [1;164-b.] Muallif til odobini bir necha muhim qoidalarga ajratadi: Birinchisi, so‘zning mazmundorligi va qisqaligi bo‘lib, bilimli kishi kam gapiradi, lekin ma’noli gapiradi. Keraksiz so‘zlar insonning qadrini tushiradi. Dostonda aytilishicha, ko‘p gapiradigan odamning xatosi ham ko‘p bo‘ladi. “Ko‘p 610

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may so‘zlama, bir so‘z de, oz bo‘lsin, Tum kalmish (minglab) so‘z tuguni bir so‘zda bo‘lsin”. Ikkinchisi, shirinso‘zlik va xushmuomalalikdir, ya’ni insonning qalbiga yo‘l shirin so‘z orqalidir. Mutafakkir “tili zahar” odamlardan qochishga, doimo muloyim va bosiq bo‘lishga chaqiradi. Bu esa jamiyatda nizolarning oldini olishning asosiy axloqiy vositasidir. [5;92-b.] Uchinchisi, yolg‘ondan tiyilish hisoblanadi, Yusuf Xos Hojib uchun yolg‘onchilik eng og‘ir axloqiy jinoyat. Rostgo‘ylik esa insonning ichki dunyosi pokligidan dalolat beradi. Uning fikricha, tili va dili bir bo‘lmagan inson “munofiq” bo‘lib, u baxt-saodatga hech qachon erisha olmaydi. To‘rtinchisi esa, mantiqiy fikrlashdir, bunda bilimsiz kishining so‘zi “mevasiz daraxt” kabi befoyda deyiladi. So‘z aytishdan oldin uni aql tarozisida tortib ko‘rish kerakligi alohida ta’kidlanadi. “Aqlning ko‘rki til, tilning ko‘rki so‘z, Kishining ko‘rki yuz, yuzning ko‘rki ko‘z”, deyiladi. Yusuf Xos Hojibning til haqidagi o‘gitlari nafaqat shaxsiy odob, balki ijtimoiy diplomatiya asosidir. U tilni boshqarish orqali oila tinchligini, davlat barqarorligini va shaxslaraaro sog‘lom munosabatlarni ta’minlash mumkinligini ilmiy asoslab bergan. Bugungi kundagi “notiqlik san’ati” va “muloqot madaniyati” fanlarining asosiy tamoyillarini biz aynan “Qutadg‘u bilig”ning ushbu bo‘limlarida ko‘rishimiz mumkin [6;175-b.]. Asarda tarbiya masalasini davlat va jamiyat barqarorligining bosh omili sifatida talqin etadi. Mutafakkirning fikricha, inson tug‘ilgandayoq tayyor axloq bilan kelmaydi, balki muhit va tizimli tarbiya natijasida shakllanadi. Muallif farzand tarbiyasida ota-onaning mas’uliyatini birinchi o‘ringa qo‘yadi. Farzandga berilgan eng katta meros bu mol-dunyo emas, balki go‘zal odob va bilimdir. U ota-onalarga farzandlarini yoshligidanoq ilmga va odobga yo‘naltirishni buyuradi: “O‘g‘il-qizga o‘rgat odob va bilim, Ikki dunyoda foyda berar bu ta’lim”. [3;142-b.] Yusuf Xos Hojib farzand tarbiyasida qattiqqo‘llik va mehr muvozanatini saqlashni tavsiya etadi. To‘g‘ri tarbiya ko‘rgan farzand ota-onasiga rahmat keltiradi, aksi bo‘lsa la’nat keltiradi deb aytadi. Tarbiya jarayonida bilim beruvchi ustozning shaxsiy namunasi muhim rol o‘ynaydi. Ustoz avvalo o‘zi aytgan so‘zga amal qilishi shart. Bilim berish jarayoni axloqiy tarbiya bilan sug‘orilgan bo‘lishi kerak. Bugungi kundagi “ta’lim va tarbiya birligi” tamoyili XI asrdayoq mutafakkir tomonidan ilmiy asoslab berilgan [5;115-b.]. Mutafakkir axloqiy tarbiyaning eng og‘ir, ammo eng sharafli bosqichi sifatida nafs tarbiyasini ko‘rsatadi. Nafs — insonning ichidagi “yovvoyi ot” bo‘lib, uni faqat aql va iroda jilovi bilan boshqarish mumkin. Qanoat – bu oziga rozi bo‘lish va halol mehnat bilan yashashdir. Sabr esa, qiyinchiliklarda dovdiramaslik va maqsad sari sobitqadam bo‘lish. Hayo – gunoh va uyatli ishlardan tiyilishdadir. Yusuf Xos Hojib hayoni axloqning “po‘sti” (qobig‘i) deb ataydi; hayo ketsa, axloq ham chiriydi [6;210-b.]. Inson kim bilan do‘st bo‘lsa, uning fe’l-atvori ham shunga qarab shakllanishi asarda qayta-qayta ta’kidlanadi. Muallif yomonlardan qochishga va doimo olimu fozillar suhbatida bo‘lishga chorlaydi. Uning fikricha, jamiyatdagi adolatli muhit 611

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may insonni tarbiyalaydi, zulm esa uni axloqan buzadi. Tarbiya haqidagi qarashlari zamonaviy pedagogikaning “Inson kapitali” nazariyasi bilan hamohangdir. U insonni jamiyatning eng oliy qadriyati deb biladi. Agar davlat rahbari dan tortib oddiy fuqarogacha axloqiy tarbiyalangan bo‘lsa, o‘sha yurtda saodat (baraka) qaror topadi. Mutafakkirning “Ko‘nilik” (Adolat) va “Uqush” (Aql) konsepsiyalari bugungi ta’lim tizimida tanqidiy fikrlash va axloqiy mas’uliyatni shakllantirishda dasturilamal bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Uning o‘gitlari shuni ko‘rsatadiki, tarbiya — bu bir martalik tadbir emas, balki insonning beshikdan qabrgacha davom etadigan uzluksiz jarayonidir [7;88-b.]. Xulosa. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari asosida olib borilgan tadqiqot quyidagi fundamental xulosalarga asos bo‘ladi: Birinchidan, axloq va bilimning ajralmas birligi Yusuf Xos Hojib ta’limotining o‘zagini tashkil etadi. Bilim insonni zulmatdan nurga olib chiquvchi kuch bo‘lsa, axloq shu bilimni ezgulikka yo‘naltiruvchi vositadir. Zamonaviy ta’lim tizimida ham bilim berish (ta’lim) va xarakterni shakllantirish (tarbiya) jarayonlarini bir-biridan ajratmagan holda olib borish strategik ahamiyatga ega. Ikkinchidan, til odobi va muomala madaniyati shaxs axloqining eng yaqqol namoyondasidir. Bugungi axborot asrida, muloqotning katta qismi virtual olamga ko‘chgan bir paytda, so‘zni aql tarozisida tortib gapirish va shirinso‘zlik kabi o‘gitlar ijtimoiy aloqalarni sog‘lomlashtirishda asosiy omil bo‘lishi mumkin. Uchinchidan, nafs tarbiyasi va qanoat falsafasi insonning ichki ma’naviy erkinligini ta’minlaydi. Muallif insonni nafs balosidan xalos bo‘lish orqali gina haqiqiy baxtga (Qut) erishishini isbotlab bergan. Bu esa hozirgi iste’molchilik jamiyatida insonlarni ma’naviy qashshoqlikdan saqlab qoluvchi muhim qalqondir. To‘rtinchidan, “Qutadg‘u bilig” milliy davlatchilik va siyosiy axloq kodeksidir. Undagi adolat tushunchasi har qanday rahbar va davlat xizmatchisi uchun asosiy fazilat bo‘lishi shart. Mutafakkir merosini o‘rganish yosh avlodni vatanparvarlik va yuksak odob ruhida tarbiyalashda beqiyos ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Yusuf Xos Hojib. “Qutadg‘u bilig” (Saodatga eltuvchi bilim). (Nashrga tayyorlovchi: Q. Karimov). – T.: Fan, 1971. – 964 b. 2. Valixo‘jayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. – T.: O‘zbekiston, 1993. – 230 b. 3. Mallayev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: O‘qituvchi, 1976. – 450 b. 4. Fitrat A. Eski o‘zbek adabiyoti namunalari. – T.: Ma’naviyat, 2000. – 312 b. 5. Qosimxo‘jayev M. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari va undagi ijtimoiy-axloqiy qarashlar. – T.: Universitet, 2012. – 180 b. 6. Umarov E., Abdullayev M. Axloqshunoslik (Etika). – T.: Iqtisod-Moliya, 2015. – 256 b. 7. Abdullayev A. Qadimgi turkiy adabiyot yodgorliklari. – T.: Musiqa, 2008. 612

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may YAQUB CHARXIY ASARLARIDA SHARIAT VA TARIQAT MASALALARINING YORITILISHI: ISLOM HUQUQI VA TASAVVUF EPISTEMOLOGIYASINING INTEGRATSIYASI LIGHTENING OF SHARIAT AND TARIKAT ISSUES IN YAQUB CHARKHI'S WORKS: INTEGRATION OF ISLAMIC LAW AND SUFI EPISTEMOLOGY Murtazoyev A.A., TDSHU I bosqich magistranti +998911122835 Ilmiy rahbar: Qodirov M. fal.f.nom. professor Murtazoev A.A., First-year Master's student at TSUL +998911122835 Scientific supervisor: Kadirov M., Candidate of Philological Sciences, Professor Annotatsiya. Ushbu ilmiy-tahliliy maqolada XV asrning yetuk mutafakkiri, Naqshbandiya tariqatining uchinchi piri Mavlono Yaqub Charxiy (vaf. 1447) Mavlono Yaqub Charxiy asarlarida shariat va tariqat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik masalasi tahlil qilinadi. Charxiyning qarashlari shariatning tashqi amallar tizimi, tariqatdagi insonning ichki tarbiyasi va ruhiy kamolotiga qaratilgan yo‘l ekanini ko‘rsatadi. Maqolada ushbu ikki tushuncha bir-birini to‘ldiruvchi va ajralmas ekanligi ilmiy dalillar bilan asoslanadi. Shuningdek, Charxiyning tasavvufiy merosida shariatga qat’iy rioya qilish tariqatning asosiy sharti sifatida talqin etilgani yoritiladi. Natijada maqola shariat va tariqat uyg‘unligi inson kamoloti uchun muhim omil ekanini sodda va tushunarli tarzda ochib beradi. KIRISH VA TARIXIY KONTEKST Islom sivilizatsiyasining diniy va intellektual tarixida tasavvuf (so‘fiylik) fye’nomi uning qonuniyligi, konseptual asoslari va qat’iy shariat normalari (islom huquqi) bilan munosabatlariga oid keng munozaralarga doimiy ravishda sabab bo‘lib kelgan436. Faqihlarning (huquqshunoslarning) zohiriy (tashqi) bilimlari va so‘fiylarning botiniy (ichki) tajribasi o‘rtasidagi dixotomiya asrlar davomida shiddatli teologik tortishuvlar obyekti bo‘lgan437. Biroq, Markaziy Osiyoda Naqshbandiya tariqatining paydo‘lishi va institutsionallashuvi o‘ziga xos sintezni yuzaga keltirdiki, unda Payg‘ambar Sunnati va shariat me’yorlariga qat’iy ergashish har qanday ruhiy amaliyotning ajralmas poydevoriga aylandi438. Movarounnahr mintaqasida vujudga kelgan hamda Abdulxoliq G‘ijduvoniy va Bahouddin Naqshband kabi ilk markaziy osiyolik pirlarning ta’limotiga tayangan Naqshbandiya tariqati baland ovozdagi (jahriy) zikrlar va jamoat tartibini buzishi yoki ortodoksal islom doirasidan chiqib ketishi mumkin bo‘lgan amaliyotlarni qat’iyan rad etdi439. Ushbu sintezni yozma ravishda tizimlashtirgan va uning keyingi avlodlarga yetkazilishini ta’minlagan buyuk nazariyotchi va amaliyotchi Mavlono Yaqub ibn Usmon ibn Mahmud ibn Muhammad ibn Mahmud al-Charxiy bo‘ldi. 436 Algar H. Sufism: Principles and Practice. - New York: Islamic Publications International, 1998. - B. 56. Knysh A. D. Islamic Mysticism: A Short History. - Leiden: Brill, 2000. - B. 358. 438 Trimingham J. S. The Sufi Orders in Islam. - Oxford: Oxford University Press, 1998. - B. 333. 439 Zoyirov E. K. The Study of the Teachings of Yakubi Charkhi by Foreign Researchers // JournalNX - A Multidisciplinary Peer Reviewed Journal. - India, 2023. - J. 9. - № 2. - B. 172-175. 437 613

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yaqub Charxiy taxminan 1360-yilda (hijriy 762-yil) hozirgi Afg‘oniston hududidagi G‘azni yaqinida joylashgan Logar viloyatining Charx qishlog‘ida tug‘ilgan. U tug‘ilib o‘sgan hudud Movarounnahr, Qandahor va Qobul o‘rtasidagi o‘ziga xos tranzit zonasi bo‘lib, kosmopolit etnik tarkibi bilan ajralib turardi. Bu unumdor zaminda turklar, arablar, tojiklar, afg‘onlar, sartlar va hazoralarning birga yashashi yosh Charxiyning keng madaniy dunyoqarashi va lingvistik moslashuvchanligini shakllantirishga yordam berdi. Ota-bobosi tasavvufga chuqur bog‘langan teologlar oilasida o‘sgan Charxiy yoshligidanoq ruhiy izlanishlar muhitiga tushib qolgan edi. Uning akademik yo‘li Hirotda teologik va Qur’on ilmlarini o‘rganishdan boshlangan bo‘lib, u yerda bir muddat XI asrning yetuk so‘fiysi Abdulloh Ansoriyning tarixiy xonaqosida istiqomat qilgan. An’anaviy islom huquqi va tafsir sohasidagi bilimlarini chuqurlashtirish maqsadida, u o‘sha paytda islom olamining asosiy intellektual markazlaridan biri bo‘lgan Misrga (katta ehtimol bilan Qohiraga) jo‘nab ketdi. U yerda uzoq vaqt Mavlono Shihobuddin Shirvoniy va shayx Zaynuddin Xavofiy kabi nufuzli olimlardan ta’lim olib, ular bilan birga hadis, fiqh va tafsir ilmlarini o‘rgandi440. Faqat zohiriy (tashqi) ilmlar sohasida eng yuqori akademik tayyorgarlik darajasiga yetgachgina, taxminan yigirma besh yoshlarida (1380–1381-yillarda) Yaqub Charxiy Buxoroga keldi va bu yerda uning tariqatdagi yo‘li boshlandi[8]. Tariqat asoschisi Bahouddin Naqshband bilan uchrashuv uning hayotida burilish nuqtasi bo‘ldi. E’tiborli jihati shundaki, Bahouddin Naqshband dastlab Charxiyni ma’lum bir masofada ushlab turdi, bu uning irfoniy lazzatlar uchun rasmiy ilm yo‘lidan voz kechmasligiga ishonch hosil qilish maqsadida edi va shu tariqa u barvaqt ruhiy jazavadan ko‘ra shariatning ustunligini ta’kidladi. Charxiy Bahouddin tomonidan tariqatga qabul qilinib, undan xufiya (maxfiy) zikr amaliyotini o‘rgandi, ammo keyinchalik uning kelgusi ruhiy tarbiyasini o‘zining eng yaqin safdoshi va xalifasi Alouddin Attorga ishonib topshirdi[6]. Ushbu qat’iy akademik poydevor Charxiyga Naqshbandiya tariqatining uchinchi buyuk piri (“Oltin silsila”ning 17 yoki 18-halqasi) bo‘lishiga va o‘zidan keyin yetuk shogirdlar pleyadasini, xususan ularning eng mashhuri Xoja Ubaydulloh Ahror Valiyni yetishtirishiga imkon berdi441. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi Yaqub Charxiy teologik aqidalar va irfoniy sezgini qanday mexanizmlar yordamida birlashtirganini har tomonlama anglash zarurati bilan izohlanadi. Islom dunyosi ham qat’iy formalizm, ham ruhiy amaliyotlarning huquqiy asosi bilan uzilib qolishi muammolariga duch kelayotgan bugungi kunda, Charxiy metodologiyasi islomiy mo‘tadillik (vasatiya) va bag‘rikenglikning tarixan tasdiqlangan modelini taqdim etadi. Ushbu maqola doirasida Charxiy asarlarida shariat va tariqat o‘zaro bog‘liqligining epistemologik asoslarini ochib berish, uning muqaddas matnlarni talqin qilishdagi germenevtik 440 IMRAD format guidelines for humanities and social sciences // Acta Education. - Toshkent, 2023. - B. 5-8. 441 Jomiy A. Nafahot ul-uns min hazarot ul-quds. - Toshkent: O'zbekiston, 2001. - B. 352. 614

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may yondashuvini namoyish etish va “Komil inson” konsepsiyasini falsafiy jihatdan asoslashdagi hissasini baholash maqsad qilingan. Tadqiqot metodologiyasi va tahliliy paradigma. Mazkur tadqiqot arxitekturasi asosan empirik ma’lumotlarni tarkiblashtirishda qo‘llaniladigan, ammo zamonaviy akademik amaliyotda chuqur gumanitar, teologik va tarixiyfalsafiy izlanishlar o‘tkazish uchun muvaffaqiyatli moslashtirilgan standartlashtirilgan IMRAD ilmiy formatiga asoslanadi. Ushbu tizimlashtirilgan yondashuvdan foydalanish faqat tavsiflabgina qolmay, balki faktlarning tarqoqligiga yo‘l qo‘ymasdan yaxlit tahliliy narrativni shakllantirgan holda birlamchi manbalarni tanqidiy tahlil qilish imkonini beradi. Tadqiqot uchun asosiy material sifatida Yaqub Charxiyning fors va arab tillarida yozilgan, ko‘pchiligi bizgacha qo‘lyozma, litografiya va hozirgi kunda Lohur, Qobul, Turkiya, Pokiston va boshqa mamlakatlarda chop etilgan zamonaviy akademik nashrlar ko‘rinishida yetib kelgan asarlari xizmat qildi. Charxiyning o‘z risolalarining aksariyati uchun fors tilini tanlashi tojik va sart aholisini ma’rifatli qilishga qaratilgan ongli qadam bo‘lib, bu Temuriylar davrida Markaziy Osiyoda islomni to‘g‘ri tushunishni institutsionallashtirishga imkon berdi. Ikkinchidan, tarixiy-qiyosiy metoddan foydalanildi. Charxiyning qarashlari XIV–XV asrlardagi Movarounnahr va Xurosonning intellektual muhiti, ya’ni mintaqa mo‘g‘ullar istilosining vayronkor oqibatlaridan so‘ng qayta tiklanayotgan, islom olami chekkalarida esa hinduizm va buddizmning kuchli ta’siri saqlanib qolgan bir davr kontekstida ko‘rib chiqildi. Charxiyning dinni ko‘chmanchilarning qoldiqlari va “buzilgan elementlar”dan tozalash bo‘yicha sa’y-harakatlari keyingi davrlardagi islom islohotchilik harakatlari bilan taqqoslanadi. Xususan, Naqshbandiya tariqatining so‘fiyona islohotchiligi bilan salafiy olimlar va Ahl alHadis vakillarining qat’iy mazhablarga ko‘r-ko‘rona ergashishni (taqlidni) tanqid qilishi o‘rtasida parallellik o‘tkaziladi. Ushbu qiyosiy tahlil naqshbandiylik yondashuvi an’anaviy huquqiy tuzilmalarni buzmagan holda qanday qilib dinamik ma’naviy tiklanishni taklif qilganini aniqlashga yordam beradi. Asosiy qism va natijalar: Adabiy meros dekonstruksiyasi Matnshunoslik tahlili shuni ko‘rsatdiki, Yaqub Charxiy islom huquqi va tasavvuf yo‘lini o‘zaro uyg‘unlashtirish bo‘yicha umumiy vazifa doirasida o‘ziga xos maqsadni ko‘zlagan bir qator monumental asarlar muallifidir. Qonun harfiga din ruhini qarama-qarshi qo‘ygan ba’zi radikal so‘fiylardan farqli o‘laroq, Charxiy shunday ko‘p bosqichli tizimni barpo etdiki, unda shariat o‘zgarmas poydevor bo‘lib xizmat qiladi, busiz tariqat binosi muqarrar ravishda qulaydi. Uning intellektual hissasini tizimlashtirish maqsadida quyida mutafakkirning asosiy asarlari va ularning integratsion diskursdagi roli tahlil qilinadi: “Risolai unsiya”: Asarning asosiy mavzusi Bahouddin Naqshband va Alouddin Attorning hayoti, axloqi va o‘gitlari, tariqat qoidalari, pir va murid munosabatlari odobi hamda zikr amaliyotlaridan iborat. Unda zohiriy (jismoniy) va 615

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may botiniy (ruhiy) tozalanish sintezi yoritilgan bo‘lib, barcha ichki holatlar shariatning tashqi me’yorlariga qat’iy mos kelishi kerakligi tamoyili tasdiqlanadi442. “Naynoma” (Nay risolasi): Jaloliddin Rumiyning mashhur “Masnaviy” asarining dastlabki o‘n sakkiz baytiga yozilgan so‘fiyona sharhdir. Charxiy asarda Rumiy she’riyatini tahririy jihatdan moslashtirgan: oddiy xalq tomonidan sof aqidaga zarar yetkazadigan tarzda noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin bo‘lgan majoziy iboralarni ataylab olib tashlagan yoki qayta ko‘rib chiqqan443. “Risolai abdoliya”: Asarda tasavvufning fundamental tushunchalari sharhlanadi, payg‘ambarlar va buyuk olimlarning namunali xulq-atvori, Xizrning ruhiy siymo sifatida paydo bo‘lishi tavsiflanadi. Shuningdek, so‘fiy abdollarning avliyoligi (viloyati) bilan ularning payg‘ambarlar Sunnatiga og‘ishmay amal qilishlari o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik o‘rnatiladi, bu esa qonunlarni inkor etishni (antinomizmni) istisno qiladi444. “Tafsiri Yaqub Charxiy”: Ilohiy vahiyning yashirin ma’nolarini ochib beruvchi ishoriy (majoziy) usuldan foydalangan holda yozilgan Qur’on tafsiridir. Asarda oyatlarning lingvistik va fiqhiy tahlili ularning irfoniy talqini bilan uyg‘unlashtirilgan; ramzlardan foydalanish orqali asl ma’nolarni tayyorgarliksiz onglardan himoya qilish ko‘zda tutilgan445. “Sharhi asmoi husno”: Allohning to‘qson to‘qqiz go‘zal ismlariga yozilgan batafsil teologik va irfoniy sharhni o‘z ichiga oladi. Ilohiy sifatlarni bilish (ma’rifat) shariatning asil maqsadi bo‘lgan iymonni mustahkamlash va “Komil inson” maqomiga yetishish yo‘li sifatida qaraladi446. Xufiya zikr va adadni anglash epistemologiyasi. Ekstatik baland ovozdagi zikrlarni (jahriya) amalga oshiradigan ko‘plab boshqa tariqatlardan farqli o‘laroq, Bahouddin Naqshband va uning xalifalari rahbarligidagi Naqshbandiya tariqati xufiya (maxfiy) zikr amaliyotini qat’iy talab qilgan. Charxiy Bahouddin unga birinchi marta “Vuqufi adadiy” (sonni anglash) — asliyatda Xizr tomonidan Abdulxoliq G‘ijduvoniyga o‘rgatilgan metodikani topshirganini ta’riflaydi. Bu amaliyotning mohiyati Allohni zikr qilish sonini qat’iy hisoblashdan iborat bo‘lib, bu aqlning chalg‘ishini oldini oladi va kognitiv konsentratsiyaning eng yuqori darajasiga yordam beradi. Bu shunchaki meditatsiya emas, balki Xudoni ko‘p zikr qilish haqidagi Qur’on buyrug‘iga hamohang intizomiy aktdir. Qo‘shimcha ravishda “Vuqufi qalbiy” (qalbiy hushyorlik) tushunchasi kiritiladiki, bunda zikr insonning ruhiy markaziga jamlanadi. Ushbu amaliyotlarning qat’iyligi shariatning yuridik aniqligini ruhiy nazorat sohasiga ko‘chirilganini aks ettiradi. Pir va murid munosabatlarini institutsionallashtirish. Axloq (odob) masalalarida Charxiy klassik so‘fiyona metaforadan foydalanadi: murid pir huzurida “g‘assol (yuvuvchi) qo‘lidagi jonsiz tana (mayyit)” kabi bo‘lishi kerak. Bir qarashda bu konsepsiya ko‘r-ko‘rona fanatizmga chaqiriq bo‘lib tuyulishi 442 Charxiy Y. Risolai unsiya (Do'stona suhbat) / Tarj. Ibrohimi Naqqosh. - Dushanbe: Irfon, 2015. - B. 112. Charxiy Y. Nay risolasi (Naynoma) / So‘zboshi muallifi H. Xaliliy. - Qobul: Bayhaqiy, 1973. - B. 85. 444 Charxiy Y. Risolai abdoliya. - Tehron: Soroush, 1978. - B. 64. 445 Charxiy Y. Tafsiri Yaqub Charxiy. - Islomobod: Maktaba-i Islomiyya, 2011. - B. 416. 446 Charxiy Y. Sharhi asmoi husno. - Lohur: Maktaba-i Islomiyya, 2009. - B. 128. 443 616

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may mumkin, ammo Charxiy buni shariat mas’uliyati nuqtai nazaridan asoslaydi. Ruhiy tuzoqlar va nafs illyuziyalarini allaqachon yengib o‘tgan pir muridning ma’naviy salomatligi uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga oladi. Pir muridning botiniy holatiga tashxis qo‘yadi va uni ruhiy kirliklardan tozalaydi, shu bilan mustaqil harakat qilinganda o‘nlab yillar talab qilinishi mumkin bo‘lgan kamolotga (mukammallikka) erishish jarayonini tezlashtiradi447. Charxiy bu bo‘ysunish islom huquqida qat’iy qoralanadigan illatlar — kibr va manmanlikni yo‘q qilishga qaratilganini ta’kidlaydi. Qur’on germenevtikasi: “Tafsiri Yaqub Charxiy” Qur’on tafsiri sohasida Yaqub Charxiy ishoriy (majoziy) usulda yozilgan “Tafsir” yaratish orqali zohiriy (tashqi) va botiniy (ichki) ma’nolarni uyg‘unlashtirish mahoratini namoyish etdi. Ishoriy tafsir — bu shunday talqin qilish usuliki, unda oyatning aniq, leksik va huquqiy ma’nosini tan olish bilan bir qatorda, faqatgina irfoniy nurlanish (ilhom) orqali anglash mumkin bo‘lgan chuqur botiniy ma’nolar ochib beriladi. Charxiy xayol va ilohiy ilhomni epistemologiyaning haqiqiy metodlari sifatida e’tirof etish, agar bu ilhomlar fiqhning tashqi qoidalarini bekor qilmasa, islom huquqiga zidd kelmaydi deb ta’kidlagan. Qolaversa, u inson tilining noadekvatligi bilan bog‘liq fundamental muammoni tushunib yetgan edi. Charxiy, hatto arab tili kabi boy til ham so‘fiylarning o‘ziga xos ruhiy holatlarini — fano (nafsning Xudoda yo‘q bo‘lishi), baqo (Xudoda bo‘lish), sukr (ruhiy mastlik), tafriqa (ajralish), samo‘ (ruhiy tinglash) va vajd (jazava) kabilarni to‘liq yetkazib bera olmasligini ta’kidlagan. Charxiy asarlarida inson hayotining teleologiyasi (maqsadi) “Komil inson” konsepsiyasi bilan uzviy bog‘liqdir. Charxiy oliy ma’no izlash inson tabiatining asosiy farqlovchi belgisi ekanligini ta’kidlagan. Komil inson maqomiga erishish Qur’ondagi inson Allohning yerdagi haqiqiy xalifasi ekanligi haqidagi va’dasining amalga oshishini anglatadi448. Ushbu idealga erishish uchun Charxiy nafsni jilovlashga qaratilgan riyozat (asketik mashqlar va o‘z-o‘zini intizomga solish)ning qat’iy tizimini buyuradi. Nafs uning tomonidan barcha axloqiy illatlar, ma’naviy halokat va shayton vasvasalariga bo‘ysunishning ildizi sifatida ko‘riladi. E’tiborlisi shundaki, Charxiy ta’limotida qalbni dunyoviy ishlardan tozalash jarayoni islom dinida taqiqlangan ijtimoiy hayotdan to‘liq voz kechish yoki tarkidunyochilikni anglatmaydi. Aksincha, chinakam so‘fiy jamiyat ichida bo‘lishi, halol mehnat bilan shug‘ullanishi, lekin shu bilan birga qalbini faqat Xudoga bog‘langan holda saqlashi — Bahouddin Naqshband tomonidan asos solingan “dil ba yor-u dast ba kor” (ko‘ngil Xudoda, qo‘l mehnatda) tamoyiliga amal qilishi kerak. Tasavvufning bu ijtimoiy o‘lchovi tariqatning hunarmandlar, savdogarlar va hukmdorlar orasida ulkan mashhurligini ta’minladi. 447 Razzoqova M. S. Yaqub Charxiy ilmiy merosi va uning Naqshbandiya tariqati rivojidagi o'rni (XIV-XV asrlar): Falsafa doktori (PhD) diss. avtoref. - Toshkent: O'zbekiston xalqaro islom akademiyasi, 2020. - B. 14-45. 448 Хисматуллин А.А. Суфизм в Центральной Азии (зарубежные исследования). Санкт-Петербург, 2020. - C. 121-125. 617

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Dogmatizmga muqobil: Islom huquqshunosligi dinamikasi Charxiy asarlarida shariat va tariqat sintezi islom huquqiy tafakkuri tarixidagi boshqa tendensiyalar bilan taqqoslanganda alohida ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda bir qator g‘arb va islom olimlari klassik huquqiy maktablar (mazhablar)ning turg‘unligi (stagnatsiyasi) muammosini muhokama qilmoqdalar. An’anaviy mazhablar tarixan barqarorlikni ta’minlagan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan ular ilk musulmon avlodlariga xos bo‘lgan dinamizmni ko‘pincha bostiruvchi qat’iy tuzilmalar shakllantirishga moyil bo‘lganlar. Salafiylar va Ahl al-Hadis islohotchilik harakatlari ko‘r-ko‘rona taqlidni tanqid qilib, ijtihodni (mustaqil fikr yuritishni) qayta tiklash orqali bevosita Qur’on va sahih Sunnatga qaytish yo‘li bilan bu muammoni hal qilishga urindilar449. Xulosa. Mavlono Yaqub Charxiyning teologik, huquqiy va irfoniy merosini har tomonlama tahlil qilish fundamental xulosa chiqarishga imkon beradi: uning falsafasida shariat va tariqat antagonist (dushman) ham, bir-biriga mos kelmaydigan parallel yo‘llar ham emas. Aksincha, ular uzviy, ajralmas birlikni ifodalaydi, bu yerda zohiriy qonun tarkibiy skelet bo‘lib, botiniy ruhiy tajriba diniy hayotning jon beruvchi qoni bo‘lib xizmat qiladi. Uning qalamiga mansub “Risolai unsiya”, “Naynoma” va “Tafsir” kabi fundamental asarlar Temuriylar davrida islomni to‘g‘ri tushunishni institutsionallashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Diniy soflikni saqlash yo‘lida hatto Jaloliddin Rumiyning she’rlari kabi buyuk she’riyatni ham senzuradan o‘tkazish va moslashtirishga tayyorligini ko‘rsatgan holda, Charxiy ortodoksal aqidaning mutlaq ustunligini isbotladi. Shu bilan birga, uning novatorlik epistemologik konsepsiyasi “Shuhudi tavhid” musulmonlar oldida quruq mantiq chegaralaridan tashqariga chiqadigan, lekin islom tavhidi chegaralarini buzmaydigan Xudoni anglashning eng oliy darajalariga eshiklarni ochdi. Shunday qilib, Yaqub Charxiyning asarlari shunchaki o‘rta asr teologiyasining yodgorliklari emas, balki samarali metodologik vositadir. Global islom diskursi rasmiy ibodat (iymon va islom) hamda ruhiy teranlik (ehson) o‘rtasida muvozanat qidirayotgan bugungi kunda, Charxdan chiqqan naqshbandiya pirining integratsiya modeli dindorlarni ham formalizmning turg‘unligidan, ham radikal antinomizmning (qoidalarni inkor etuvchi harakat) tartibsizligidan himoya qiluvchi beqiyos hikmat namunasi bo‘lib qolmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Algar H. Sufism: Principles and Practice. - New York: Islamic Publications International, 1998. - B. 56. 2. Knysh A.D. Islamic Mysticism: A Short History. - Leiden: Brill, 2000. - B. 358. 3. Trimingham J.S. The Sufi Orders in Islam. 4. Oxford: Oxford University Press, 1998. - B. 333. 5. Zoyirov E.K. The Study of the Teachings of Yakubi Charkhi by Foreign Researchers // JournalNX - A Multidisciplinary Peer Reviewed Journal. - India, 2023. - J. 9. - № 2. - B. 172175. 449 Zoyirov E. K. Ya'qubi Charxiy "Risolai unsiya" asarida ustoz-shogird tushunchasining ijtimoiy-axloqiy tahlili // Ilmiy maqolalar to'plami. - Buxoro: BMTI, 2023. - B. 214-216. 618

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 6. Paul J. Doctrine and Organization: The Khwajagan / Naqshbandiya in the First Generation after Baha’uddin. - Halle: Das Arabische Buch, 1998. - B. 84. 7. Ranja M.-N. Rasoili Ya’qubi Charxiy (Tanqidiy nashr). - Lohur: Maktaba-i Islomiyya, 2009. - B. 416. 8. Хисматуллин А.А. Суфизм в Центральной Азии (зарубежные исследования). Санкт-Петербург, 2020. - C. 121-125. 9. Razzoqova M. S. Yaqub Charxiy ilmiy merosi va uning Naqshbandiya tariqati rivojidagi o‘rni (XIV-XV asrlar): Falsafa doktori (PhD) diss. avtoref. - Toshkent: O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, 2020. - B. 14-45. 10. Jomiy A. Nafahot ul-uns min hazarot ul-quds. - Toshkent: O‘zbekiston, 2001. - B. 352. 11. Safiy F.A. Rashahotu aynil-hayot. - Toshkent: Movarounnahr, 2004. - B. 288. 12. Algar H. Čarḵī, Mawlānā Yaʿqūb // Encyclopaedia Iranica. - New York: Columbia University Press, 1990. - J. IV. - № 7. - B. 819-820. 13. IMRAD format guidelines for humanities and social sciences // Acta Education. Toshkent, 2023. - B. 5-8. 14. Charxiy Y. Risolai unsiya (Do‘stona suhbat) / Tarj. Ibrohimi Naqqosh. - Dushanbe: Irfon, 2015. - B. 112. 15. Charxiy Y. Nay risolasi (Naynoma) / So‘zboshi muallifi H. Xaliliy. - Qobul: Bayhaqiy, 1973. - B. 85. 16. Charxiy Y. Risolai abdoliya. - Tehron: Soroush, 1978. - B. 64. 17. Charxiy Y. Tafsiri Yaqub Charxiy. - Islomobod: Maktaba-i Islomiyya, 2011. - B. 416. 18. Charxiy Y. Sharhi asmoi husno. - Lohur: Maktaba-i Islomiyya, 2009. - B. 128. 19. Zoyirov E.K. Ya’qubi Charxiy “Risolai unsiya” asarida ustoz-shogird tushunchasining ijtimoiy-axloqiy tahlili // Ilmiy maqolalar to‘plami. - Buxoro: BMTI, 2023. - B. 214-216. 20. Sirhindiy A. Maktuboti Imom Rabbaniy. - Qozon: Tipo-litografiya, 1899. - J. I. - B. 450. 21. Olcott M.B. Sufism in Central Asia: A Force for Moderation or a Cause of Politicization? - Washington: Carnegie Endowment for International Peace, 2007. - B. 15-22. 22. Faghfoory M.H., Dastagir G. Sufism and Social Integration. - Chicago: KAZI Publications, 2006. - B. 105-127. 23. Yuldasheva O.M. va boshq. Sufi Epistemology and Adherence to Sharia // Indonesian Culture and Religion Issues. - Jakarta, 2025. - J. 2. - № 3. - B. 3-7. MUHAMMAD IBN MUSA AL-XORAZMIYDAN SUN’IY INTELLEKTGACHA: TAFAKKUR EVOLYUTSIYASI FROM MUHAMMAD IBN MUSA AL-KHOREZMI TO ARTIFICIAL INTELLIGENCE: THE EVOLUTION OF THOUGHT Abubakirova Durdona, Vatan universiteti, Axborot xavfsizligi yo‘nalishi, K621-guruh guruh talabasi Ilmiy rahbar: katta o‘qituvchi X. Abdurahmonov Annotatsiya. Ushbu maqolada Muhammad ibn Musa al-Xorazmiyning ilmiy merosi va uning inson tafakkuri rivojidagi o‘rni yoritilgan. Asosiy e’tibor alloma tomonidan shakllantirilgan algoritmik tafakkur tushunchasiga hamda uning zamonaviy sun’iy intellekt texnologiyalari bilan bog‘liqligiga qaratilgan. Maqolada tafakkur evolyutsiyasining tarixiy bosqichlari qadimgi davrdan boshlab hozirgi raqamli jamiyatgacha izchil bayon etiladi. Shuningdek, algoritmlar va sun’iy intellektning turli sohalarda qo‘llanilishi, ularning ilm-fan va 619