UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 2. Hаssаn, А. (2019). Diplоmаtiс ethiсs in сlаssiсаl Islаmiс gоvernаnсe. Middle Eаstern Studies Review, 28(1), 113–129. 3. Kаrаhаn, А. (2018). Interсulturаl соmpetenсe in eаrly Turkiс pоlitiсаl literаture. Eurаsiаn Reseаrсh Jоurnаl, 6(3), 41–59. 4. Murоdоv, S. (2020). Turkiy renessаns vа siyоsiy tаfаkkur. Shаrq fаlsаfаsi, 12(4), 55– 66. 5. Reynоlds, J. (2020). Justiсe аnd mоrаl leаdership in medievаl stаteсrаft. Соmpаrаtive Philоsоphy, 11(1), 98–121. 6. Sаhin, M. (2021). The universаlist dimensiоns оf Qutаdghu Bilig. Turkish Studies Quаrterly, 19(2), 201–223. QUTADG‘U BILIG ASARIDA “BILIM” VA “TA’LIM” XUSUSIDA ON “KNOWLEDGE” AND “EDUCATION” IN THE WORK “QUTADG‘U BILIG” Islamova Gulzamon Madiyevna, SamDPİ, Falsafa va milliy g‘oya kafedrasi tadqiqotchisi Islamova Gulzamon Madiyevna, SamSPI, Researcher at the Department of Philosophy and National Idea Annotatsiya. Mazkur maqolada “Qutadgʻu bilig” asarida ilgari surilgan “bilim” va “ta’lim” tushunchalarining mohiyati, ularning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni hamda inson kamolotidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Asarda bilimning insonni ulug‘lovchi, jamiyatni yuksaltiruvchi asosiy omil sifatida talqin etilishi ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Maqolada qadimiy manbada ilgari surilgan g‘oyalar bugungi globallashuv sharoitida, ayniqsa, yoshlar tarbiyasi va zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qilishi yoritiladi. Kalit so‘zlar: Bilim, ta’lim, ma’naviyat, barkamol inson, axloq, davlat boshqaruvi, ma’rifat, qadriyatlar, pedagogik qarashlar, yoshlar tarbiyasi. Аннотация. В данной статье анализируется сущность понятий «знание» и «образование», выдвинутых в произведении «Кутадгу билиг», а также их роль в развитии общества и значение в формировании личности. Научно обосновывается, что знание в произведении трактуется как основной фактор, возвышающий человека и способствующий прогрессу общества. В статье также освещается, что идеи, выдвинутые в этом древнем источнике, в условиях современной глобализации, особенно в воспитании молодежи и развитии системы современного образования, служат важной методологической основой. Ключевые слова: знание, образование, духовность, гармонично развитая личность, нравственность, государственное управление, просвещение, ценности, педагогические взгляды, воспитание молодежи. Abstract. This article analyzes the essence of the concepts of “knowledge” and “education” presented in the work “Qutadgʻu bilig”, as well as their role in social development and their importance in human perfection. It is scientifically substantiated that knowledge in the work is interpreted as a key factor that elevates individuals and promotes the progress of society. The article also highlights that the ideas put forward in this classical source serve as an important methodological foundation in the context of globalization, especially in youth education and the development of modern educational systems. Keywords: knowledge, education, spirituality, well-rounded individual, morality, public administration, enlightenment, values, pedagogical views, youth upbringing. 460

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may KİRİSH Bugungi kunda jamiyat taraqqiyoti bevosita ilm-fan va ta’lim tizimining rivojiga bog‘liqdir. Inson kapitalining sifat jihatdan yuksalishi, yosh avlodning bilimli va ma’naviy barkamol bo‘lib voyaga yetishi har qanday davlatning ustuvor vazifasiga aylangan. Shu nuqtai nazardan, Sharq mutafakkirlarining ilm va ta’limga oid qarashlarini o‘rganish muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Xususan, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan g‘oyalar bugungi kun uchun ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Hozirgi davrda O‘zbekistonda “Uchinchi Renessans” poydevorini barpo etish g‘oyasi ilgari surilmoqda. Bu jarayonda ilm-fan, ta’lim va ma’naviyat asosiy ustunlar sifatida e’tirof etiladi. “Qutadg‘u bilig” asarida bilimli insonni jamiyatning eng oliy qadriyati sifatida talqin qilinishi, davlat boshqaruvida ham ilmli va dono shaxslarning yetakchi o‘rin egallashi zarurligi bugungi islohotlar bilan hamohangdir. Asardagi ta’limga oid qarashlar zamonaviy pedagogik konsepsiyalar bilan uyg‘unlashib, milliy ta’lim tizimini rivojlantirishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan bilim va ta’lim haqidagi qarashlarni o‘rganish bir nechta jihatdan muhimdir. Birinchidan, bu qarashlar milliy pedagogik tafakkur tarixini boyitadi. Ikkinchidan, yoshlarni vatanparvarlik, ma’naviy poklik va ilmga intilish ruhida tarbiyalashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Uchinchidan, globallashuv sharoitida milliy qadriyatlarni asrab-avaylash va ularni zamonaviy talablarga mos ravishda rivojlantirishda metodologik asos vazifasini bajaradi. Adabiyotlar tahlili. “Qutadg‘u bilig” asari yuzasidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar ko‘plab olimlar tomonidan turli yo‘nalishlarda o‘rganilgan. Xususan, Yusuf Xos Hojib asarini tadqiq etishda uning falsafiy, axloqiy va siyosiy qarashlariga alohida e’tibor qaratilgan. Sharq mutafakkirlari, jumladan, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Alisher Navoiy, Mirzo Ulug‘bek asarlarida ham bilim va ta’lim masalalari inson kamolotining asosiy omili sifatida talqin etilgan bo‘lib, bu jihat “Qutadg‘u bilig”dagi g‘oyalar bilan mushtarakdir. Zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan esa asarning turli jihatlari, bugungi kunda yoshlar ta’lim tarbiyasidagi ahamiyati, davlat boshqaruvi va ijtimoiy adolatga oid qarashlari keng tahlil qilingan. O‘zbek olimlari tomonidan “Qutadg‘u bilig” asari milliy pedagogika, ma’naviyat va axloqiy tarbiya manbai sifatida baholanib, uning zamonaviy ta’lim tizimidagi ahamiyati alohida ta’kidlab kelinmoqda.[2:3-7.] Metodologiya. Mazkur maqolada tarixiylik, mantiqiylik, tahlil qilish, tushuntirish kabi metodlardan foydalanildi. Asosiy mazmuni. Yusuf Xos Hojib o‘zining mashhur asari bo‘lgan Qutadg‘u biligda barcha olib borgan bahslarini ta’lim va tarbiya doirasida amalga oshirgan. “…u o‘z davridan, tuzumdan, ijtimoiy va siyosiy, moddiy va ma’naviy hayotdan, o‘sha davrning turli tabaqalari, toifa va guruhlari, ularning rasm qoidalari, hunar va 461

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may kasbu korlari, jamiyatdagi mavqelari, tutgan o‘rinlari, davlat apparatining qanday asosga qurilganligi, tutgan mavqeiga qarab har bir tabaqaning dunyoqarashi, qabilalar, urug‘lar, ma’muriy bo‘linish, saroy ichi, ichki va tashqi siyosat, xullas ko‘xna o‘tmish hayotining har sohasidan ma’lumot beradi, uning hozirgi davr faylasuflariga ham, adiblariga ham, tabiblariga ham, olim va fozillariga ham, chorvadorlariga ham, dehqonlarigayu hunarmandlariga ham, muallimu murabbiylariga ham, astronomu matematiklariga ham, xullas barchaga aytadigan gapi bor.”[1.25.] “Tafakkur va tildagi ne-ne turli so‘zlarni, Jami eldagi (so‘zlarni) bu (kitob)da keltirgandir, ko‘r. Shuningdek, bu kitobga ot qo‘ygan ulug‘ (kishi)dir, U ezgu qulni xudo yorlaqasin. Ehe, bu kitobga kiritilgan narsalar, Bu turklar tilida qiziq ko‘ringanlardir”. [1.55.] Ushbu misralar “Qutadgʻu bilig” asarining muhim g‘oyaviy qatlamlaridan birini – til, tafakkur va bilim o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni yoritib beradi. Birinchidan, inson ongining boyligi va tafakkurning til orqali namoyon bo‘lishini anglatadi. Bu yerda til – shunchaki aloqa vositasi emas, balki bilimni saqlovchi va uzatuvchi muhim ijtimoiy hodisa sifatida talqin etilmoqda. Bilim inson ongida shakllansa-da, u til orqali jamiyat mulkiga aylanadi. Shu nuqtai nazardan, asarda “bilim” – individual anglash jarayoni bo‘lsa, “ta’lim” – shu bilimning ijtimoiylashuvi sifatida namoyon bo‘ladi. Ikkinchidan, allomaning umumxalq tajribasini jamlashga intilganini ko‘rsatadi. Ya’ni, bilim faqat nazariy emas, balki xalq hayoti, tajribasi va donishmandligidan oziqlanadi. Shu bilan birga, bu yondashuv bugungi ta’lim tizimidagi kompetensiyaviy yondashuv bilan hamohangdir. Uchinchidan, kitobga nom berish va muallifni ulug‘lash orqali ilmning ilohiy va axloqiy qadriyat sifatida e’tirof etilishi ifodalanadi. Bilim olish va uni boshqalarga yetkazish – ezgulik, savob ish sifatida talqin qilinadi. Bu esa ta’lim jarayonini faqat texnik jarayon emas, balki ma’naviy-axloqiy kamolot vositasi sifatida ko‘rsatadi. Demak, ushbu misralarda bilim – tafakkur mahsuli, til – bilimning tashuvchisi, ta’lim – bilimni jamiyatga yetkazish vositasi sifatida talqin etilayotganini ko‘rish mumkin. “Bu to‘rt tabarruk narsa uzra izohlaydi. Biri – to‘g‘rilik asosidagi adolatdir, Ikkinchisi – davlat, butunlay qut, iqboldir. Uchinchisi – ulug‘lik bilan aqldir, To‘rtinchisi – ofiyat bilan qanoatdir. Bu har biriga ot qo‘ygandir, Keyin (nega) bu yanglig‘ini bayon qilgandir”. [1:56.] Ushbu misralar “Qutadgʻu bilig”ning eng markaziy falsafiy konsepsiyasini inson va jamiyat kamolotining to‘rt tayanchi haqidagi ta’limotni ifodalaydi. Bu yerda Yusuf Xos Hojib jamiyatni boshqarish, shaxsni tarbiyalash va mukammal hayotga erishishning nazariy konsepsiyasini yaratadi. Avvalo, “to‘rt tabarruk 462

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may narsa” tushunchasi tasodifiy emas. Bu sharqona falsafada keng uchraydigan komillikning tizimli modeli, ya’ni inson hayoti va ijtimoiy tuzum muvozanatda bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan asosiy qadriyatlar majmui hisoblanadi. 1) Adolat (to‘g‘rilik asosidagi) huquqiy tushuncha, shuningdek, axloqiy komillik va muvozanat mezoni sifatida talqin qilinadi. Ya’ni, jamiyatda tartib, uyg‘unlik va barqarorlik aynan adolat orqali ta’minlanadi. 2) Davlat (qut, iqbol) tushunchasi moddiy farovonlik, siyosiy barqarorlik va omadni o‘z ichiga oladi. “Qut” – ilohiy ne’mat, baxt timsoli sifatida talqin qilinadi. Bu yerda muallif shuni ko‘rsatadiki, adolat bo‘lmasa, davlat (farovonlik) mustahkam bo‘la olmaydi. Demak, bu ikki tushuncha o‘zaro bog‘liq. Ta’limda esa bu – insonni ijtimoiy faol, mas’uliyatli va jamiyatga foydali shaxs sifatida shakllantirish bilan bog‘lanadi. 3) Aql (ulug‘lik bilan) insonni boshqa mavjudotlardan ajratib turuvchi asosiy sifatdir. Aql faqat bilim emas, balki donolik, tafakkur ko‘pqirraligi va to‘g‘ri qaror qabul qilish qobiliyatidir. “Bilim” aynan aql orqali shakllanadi, “ta’lim” esa uni rivojlantiradi. 4) Qanoat (ofiyat bilan) ichki muvozanat, nafsni tiyish va boriga shukr qilishdir. Bu tushuncha insonni haddan tashqari moddiy intilishlardan saqlab, ruhiy barqarorlik va ma’naviy yetuklikka olib keladi. Ta’lim jarayonida bu qadriyat shaxsni kamtarin, sabrli va ma’naviy jihatdan mustahkam qilib tarbiyalaydi. Umumiy ma’nosini qaraydigan bo‘lsak, bilim va ta’limning asosiy maqsadi komil insonni tarbiyalash ekanini, komillik esa adolat, davlat (farovonlik), aql va qanoat uyg‘unligida namoyon bo‘lishini, ta’lim jarayoni faqat bilim berish emas, balki axloqiy va falsafiy qadriyatlarni singdirish ekanini asoslab beradi. [3:207.] “…Bu (kitob)ning hikmati (mazkur) to‘rt narsa uzradir, (Mana) shularni tuzib kitobni tugatgandir. … Buning hurmatini bilimli biladi, Bilim qiymatini zakovatli uqadi”. [1.58.] Mazkur misralar “Qutadgʻu bilig”ning yakuniy falsafiy xulosalarini mujassam etib, asarda ilgari surilgan g‘oyalar ayniqsa “bilim” va “ta’lim” masalalarining mohiyatini yanada boyitadi. Bu yerda Yusuf Xos Hojib o‘z asarining nafaqat mazmunini, balki uni anglash darajasini ham falsafiy mezonlar orqali belgilab beradi. Avvalo, “Bu kitobning hikmati to‘rt narsa uzradir” degan jumla oldingi bayon etilgan adolat, davlat (qut), aql va qanoat tushunchalarining asar konsepsiyasidagi markaziy o‘rnini yana bir bor tasdiqlaydi. Bu “hikmat” tushunchasi oddiy bilimdan farqli ravishda anglangan, tajriba va tafakkur orqali pishgan donolikni anglatadi. Demak, asar faqat nazariy bilimlar to‘plami emas, balki hayotiy falsafa “komil inson”ni shakllantirish dasturi ham hisoblanadi. Bilimli inson bilimning mavjudligini, uning ahamiyatini anglaydi. Zakovatli inson bilimning ichki mohiyatini, uning haqiqiy qiymatini chuqur idrok etadi. Bilim va idrok o‘rtasidagi farqni ifodalaydi. Har qanday bilim egasi ham uni chuqur tushunavermaydi; haqiqiy anglash uchun zakovat, tafakkur va ichki mushohada zarur. Bu esa “ta’lim”ning vazifasi faqat ma’lumot berish emas, balki 463

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may fikrlashni, tahlil qilishni va anglashni rivojlantirish ekanini ko‘rsatadi. Bilim oddiy axborot emas, balki hikmat darajasiga ko‘tarilmoqda, ta’lim esa shu hikmatni anglatish jarayoni sifatida talqin etilmoqda, bilimli va zakovatli inson o‘rtasidagi farq orqali ta’limning darajalarini ochib beradi. “Menga bilimlining mana bunday so‘zi ma’lum, (Bilim to‘fayli) do‘zaxi do‘zaxidan xalos bo‘ladi, degan. Xoqon adolatli siyosat yuritdi, xalq boyidi, U ezgulik davron bilan o‘z nomini ezgu qildi. ...Uquv-idroksiz qanday bo‘ladi, desang Uquv-idroksiz kishi bebahra bo‘ladi. Qadr-qimmat, yetuklik bilim tufaylidir, Uquv-idroksiz kishi bir xovuch (narsa) kabi yengildir”. [1:105.] Bu misralarda “Qutadgʻu bilig”da ilgari surilgan siyosiy-falsafiy va ma’naviy-ma’rifiy g‘oyalarning uyg‘unligini yaqqol namoyon etadi. Yusuf Xos Hojib bu o‘rinda adolatli boshqaruv, bilim va inson qadr-qimmati o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ochib beradi. Davlat boshqaruvida adolatning hal qiluvchi omil ekanini ko‘rsatadi. Boylik faqat moddiy farovonlik emas, balki jamiyatning umumiy barqarorligi, tinchligi va ma’naviy yuksalishini ham anglatadi. Falsafiy jihatdan buni “adolat → farovonlik → ezgulik” zanjiri sifatida talqin qilish mumkin. Demak, to‘g‘ri siyosat jamiyat taraqqiyotining asosiy sharti hisoblanadi. Inson bilimdan mahrum bo‘lsa, u hayot ne’matlaridan, ma’naviy kamolotdan va jamiyatdagi faol o‘rindan ham bebahra qoladi. Bu esa ta’limning zarurligini falsafiy asosda isbotlaydi. Insonning haqiqiy qiymati uning boyligi yoki naslida emas, balki bilimi va tafakkur darajasidadir. Bu g‘oya bugungi zamonaviy ta’lim konsepsiyalari bilan hamohang bo‘lib, shaxsni rivojlantirishda bilimning ustuvorligini ko‘rsatadi. Bilimdan mahrum inson jamiyatda barqaror o‘rin egallay olmaydi, o‘z fikriga ega bo‘la olmaydi, tashqi ta’sirlarga oson berilib ketadi, degan ma’nolarini anglatadi. Aytish mumkinki, “bilimning shaxsiy va ijtimoiy qadri”, “ta’lim va davlat boshqaruvi o‘rtasidagi bog‘liqlik” hamda “komil inson mezonlari” kabi muhim nazariy jihatlarni mazkur maqola muhim o‘rinni egallaydi. Yusuf Xos Hojib inson hayotida bilim va ta’limning beqiyos ahamiyatini chuqur falsafiy mazmunda ochib beradi. Uning qarashlariga ko‘ra, bilim insonning nafaqat aqliy salohiyatini, balki ijtimoiy mavqei va ma’naviy qadr-qimmatini belgilovchi asosiy omildir. Ta’lim esa ana shu bilimni shakllantiruvchi, rivojlantiruvchi va jamiyatga yetkazuvchi muhim jarayon sifatida talqin qilinadi. Shu jihatdan, muallif bilimni oddiy ma’lumotlar yig‘indisi sifatida emas, balki insonni komillikka yetaklovchi, uni jamiyatda munosib o‘rin egallashiga xizmat qiluvchi yuksak qadriyat darajasiga ko‘taradi. Allomaning mazkur asarida so‘z san’ati, til, tarix, qadriyat, jamiyat va boshqa ko‘plab sohalarga e’tibor qaratilganini ko‘rish mumkin. [4:44.] Bilim insonni “yengil” holatdan “og‘ir”, ya’ni mazmunli va qadrli nson darajasiga olib chiqadi. Shu ma’noda, ta’lim insonni shakllantiruvchi, uning ichki 464

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may salohiyatini yuzaga chiqaruvchi va uni jamiyatning faol a’zosiga aylantiruvchi asosiy kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Xulosa. Umuman olganda, bu ilgari surilgan g‘oyalar “Qutadgʻu bilig” asarining bosh maqsadi “komil inson”ni tarbiyalash konsepsiyasi bilan uzviy bog‘liqdir. Alloma bilim va ta’limni inson hayotining ajralmas qadriyati sifatida talqin etib, ularni jamiyat taraqqiyoti va ma’naviy yuksalishning asosiy omili darajasiga ko‘taradi. Bu esa mazkur g‘oyalarni bugungi zamonaviy ta’lim tizimi uchun ham dolzarb va ahamiyatli ekanini ko‘rsatadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Саодатга йўлловчи билим). (Нашрга тайёрловчи филология фанлари кандидати: Қаюм Каримов). “Fan”, - Toshkent. – 1971. – 965 б. 2. Rahmatova, M.S. (2025). “Yusuf xos hojıb va unıng “qutadg ‘u bılıg” asarı” tahlılı. Ustozlar uchun, 84(2), 3-7. 3. Ulmasjonivich, S.X., & Bunyod, G. (2026). Yusuf xos hojıb asarıda davlat va axloq masalası. Modern education and development, 47(5), 207-213. 4. Raxatjanovna, H.A. (2026). Yusuf xos hojıbnıng “qutadg‘u bılıg” asarıda so‘z san’atı haqıdagı qarashlarnıng aks etıshı. Modern World Education: New Age Problems– New solutions, 3(2), 44-46. FALSAFA FANINI O‘QITISHDA YUSUF XOS HOJIBNING IJTIMOIYSIYOSIY QARASHLARI ASOSIDA INTEGRATIV DARS MODELINI LOYIHALASH DESIGNING AN INTEGRATIVE LESSON MODEL BASED ON THE SOCIO-POLITICAL VIEWS OF YUSUF KHOS HAJIB IN TEACHING PHILOSOPHY Turdiyev Namozbek Baxritdin o‘g‘li, Chirchiq davlat pedagogika universiteti mustaqil izlanuvchisi, Pochta manzli: turdiyevnamozbek1992@gmail.com, +998775500492 Turdiev Namozbek Bakhriddin ugli,Independent researcher at Chirchik State Pedagogical University, Postal address: turdiyevnamozbek1992@gmail.com, +998775500492 Annotatsiya. Maqolada falsafa fanini o‘qitishda Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy-siyosiy qarashlari asosida integrativ dars modelini loyihalash masalalari yoritilgan. Tadqiqotda Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asaridagi ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-ma’naviy qarashlari falsafa darslariga integratsiyalash usullari, pedagogik imkoniyatlari o‘rganilgan. Integrativ modelning tarkibiy qismlari, metodologik jihatlari, amaliyotga tatbiq etish yo‘llari tahlil etilgan. Loyiha zamonaviy ta’limda milliy-ma’naviy qadriyatlar asosida falsafiy tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan. Tayanch so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, integrativ dars modeli, falsafa ta’limi, ijtimoiy-siyosiy qarashlar, Qutadg‘u bilig, pedagogik loyihalash. Аннотация. В статье освещаются вопросы проектирования интегративной модели урока на основе социально-политических взглядов Юсуфа Хос Хаджиба в преподавании философии. В исследовании изучены методы интеграции социально- 465

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may политических, нравственно-духовных взглядов Юсуфа Хос Хаджиба из произведения «Кутадгу билиг» в философские занятия, их педагогические возможности. Рассмотрены структурные компоненты интегративной модели, методологические аспекты, пути внедрения в практику. Проект направлен на развитие философского мышления на основе национально-духовных ценностей в современном образовании. Ключевые слова: Юсуф Хос Хаджиб, интегративная модель урока, философское образование, социально-политические взгляды, Кутадгу билиг, педагогическое проектирование. Annotation. The article highlights the issues of designing an integrative lesson model based on Yusuf Khos Hajib's socio-political views in teaching philosophy. The study examines the methods of integrating socio-political, moral and spiritual views of Yusuf Khos Hajib from the work "Kutadgu Bilig" into philosophy classes, their pedagogical possibilities. The structural components of the integrative model, methodological aspects, and ways of implementation into practice are considered. The project is aimed at developing philosophical thinking based on national and spiritual values in modern education. Key words: Yusuf Khos Hajib, integrative lesson model, philosophy education, sociopolitical views, Kutadgu Bilig, pedagogical design. Falsafa fanini o‘qitish zamonaviy ta’lim tizimida nafaqat universal bilimlar berish, balki shaxsning dunyoqarashini, ijtimoiy-siyosiy tafakkurini, milliyma’naviy qadriyatlar asosida shakllantirish vazifasini o‘z zimmasiga oladi. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasidagi islohotlar, yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi ta’lim mazmunini milliy ruh va dunoviy qadriyatlar asosida takomillashtirishni talab qilmoqda [2, 45-b.]. Shu nuqtai nazardan, o‘rta asrlar turkiy falsafiy merosining noyob namunalaridan biri bo‘lgan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asaridagi ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-psixologik, ma’naviyinsonparvarlik qarashlari falsafa fanini o‘qitishda muhim manba hisoblanadi [3, 18-b.]. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy-siyosiy qarashlari asosida falsafa darslarida qo‘llash mumkin bo‘lgan integrativ dars modelini loyihalashning nazariy-metodologik asoslari, tarkibiy qismlari va amaliy ahamiyati yoritiladi. Tadqiqotda quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi: tizimli tahlil – Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy-siyosiy qarashlarini “Qutadg‘u bilig” asari doirasida falsafiy, pedagogik, tarixiy jihatdan kompleks o‘rganish; qiyosiy tahlil – o‘rta asr turkiy falsafiy merosi bilan zamonaviy falsafa ta’limi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash; loyihalash metodologiyasi – integrativ dars modelini tuzishda nazariy asoslar, struktura, mazmun, metodlarni ishlab chiqish; deduktiv va induktiv usullar – umumiy falsafiy qarashlardan xususiy pedagogik xulosalar chiqarish va aksincha. Manbalar sifatida “Qutadg‘u bilig” asarining o‘zbek tilidagi tarjimalari, unga oid sharhlar, falsafa va pedagogika sohasidagi zamonaviy adabiyotlar, O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, “Yoshlar siyosati to‘g‘risida”gi Qonun, Davlat ta’lim standartlari o‘rganildi. Integrativ model loyihalashda ta’limning faollashtiruvchi, shaxsni rivojlantiruvchi, milliyma’naviy qadriyatlarga asoslangan tamoyillari asos qilib olindi. Amaliyotda falsafa darslari ko‘pincha nazariy tushunchalarni yodlashga qaratilgan bo‘lib, tarixiy-falsafiy matnlarni zamonaviy kontekstda o‘zlashtirish, ko‘p fanli bog‘lanishlarni ko‘rsatish va qadriy-reflektiv baholash yetarlicha amalga 466

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may oshirilmayapti. Shu sababli, ushbu tadqiqotning ‘maqsadi – Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy-siyosiy qarashlariga asoslanib, falsafa fanini o‘qitishda integrativ dars modelini ilmiy-metodologik jihatdan loyihalash va uning ta’limiy samaradorligini asoslashdan iborat. “Qutadg‘u Biligdagi ijtimoiy-siyosiy konsepsiyalar birinchi marta zamonaviy kompetensiyaviy falsafa darsi modeli tarkibiga tizimli ravishda integratsiya qilindi. Dars modeli nafaqat kontentual, balki metodologik, aksiologik va baholash jihatlarini birlashtirgan ko‘p qirrali loyiha sifatida ishlab chiqildi. O‘quv jarayonida tarixiy falsafiy matn, zamonaviy ijtimoiy muammo va talabaning shaxsiy reflektsiyasi o‘rtasidagi metodik ko‘prik yaratildi. Tadqiqotda tizimli adabiyotlar tahlili, qiyosiy metodologik yondashuv, modellashtirish, pedagogik loyihalash va ekspert baholash usullaridan foydalanildi. Yusuf Xos Hojib XI asr turkiy falsafasi va davlat boshqaruvi nazariyasining yirik namoyandasi hisoblanadi. Uning “Qutadg‘u Bilig” (1069–1070) asari nafaqat badiiy-axloqiy, balki chuqur ijtimoiy-siyosiy falsafiy tadqiqot bo‘lib, quyidagi asosiy konseptual tushunchalar atrofida qurilgan: - Adolat (Adolat/Tug‘ra): Davlatning asosi, qonun va axloq uyg‘unligi, hokimiyatning jamiyat oldidagi mas’uliyati. Yusuf Xos Hojib adolatni nafaqat huquqiy, balki kosmik va axloqiy muvozanat sifatida talqin qiladi. - Aql va Ilim (Aql/Bilig): Bilim axloqiy yo‘nalishga ega bo‘lishi kerak [6, 32-b.]. Aql nafaqat intellektual qobiliyat, balki ijtimoiy xizmat vositasi sifatida qaraladi. - Davlat va Omad (Kut/Devlet): Davlat barqarorligi faqat iqtisodiy kuchga emas, balki axloqiy qadriyatlar, ilmga hurmat va fuqarolik hamjihatligiga bog‘liq. - Odob va Ijtimoiy Mas’uliyat: Jamiyat a’zolarining o‘zaro munosabati hurmat, sabr, shukur va adolat tamoyillari asosida shakllanishi kerak. Hokimiyat va fuqaro o‘rtasidagi munosabat shaffoflik va o‘zaro mas’uliyatga asoslanadi. - Muvozanat va O‘zgarish: Jamiyat dinamik tizim bo‘lib, uning barqarorligi ichki qadriy tizim va tashqi sharoitlar o‘rtasidagi muvozanatga bog‘liq. Ushbu g‘oyalar zamonaviy siyosiy falsafa, etika, sotsiologiya va davlat boshqaruvi nazariyalari bilan kesishadi. Ayniqsa, adolatni axloqiy-huquqiy muvozanat sifatida talqin qilish, bilimni ijtimoiy xizmatga yo‘naltirish va davlat barqarorligini qadriy asosga bog‘lash tamoyillari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Integrativ ta’lim – bu fanlararo bog‘lanishlarni, hayotiy kontekstlarni va shaxsiy qadriyatlarni birlashtiruvchi pedagogik yondashuvdir[7, 112-b.]. Falsafa fanida integratsiya quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi: - Kontentual integratsiya: Tarixiy falsafiy matnlar, zamonaviy nazariyalar va amaliy muammolarni birlashtirish. - Metodologik integratsiya: Dialog, loyiha, кейс-tahlil, refleksiv yozuv va Sokratik suhbatlarni uyg‘unlashtirish. - Aksiologik integratsiya: Bilim uzatish bilan birga qadriy tanlov, axloqiy javobgarlik va fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish. 467

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Zamonaviy pedagogik adabiyotlarda ta’kidlanishicha, falsafa darslari talabalarda nafaqat tushunchalarni anglash, balki ularni hayotiy kontekstda qo‘llash, ziddiyatlarni tahlil qilish va mustaqil xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishi kerak. Shu sababli, integrativ dars modeli kompetensiyaviy yondashuvga (bilim, ko‘nikma, munosabat), konstruktivistik o‘rganishga va reflektiv amaliyotga tayangan holda qurilishi lozim. Tadqiqot natijasida Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy-siyosiy qarashlari asosida falsafa fanini o‘qitish uchun integrativ dars modeli loyihasi ishlab chiqildi. Model quyidagi asosiy tarkibiy qismlardan iborat:1. Maqsadli komponent: o‘quvchilarda Yusuf Xos Hojibning adolat, insonparvarlik, davlat boshqaruvi, axloqiy kamolot haqidagi qarashlari asosida falsafiy tafakkurni, milliy-ma’naviy qadriyatlarni anglash va ularni zamonaviy hayotda qo‘llash qobiliyatini shakllantirish. 2. Mazmuniy komponent: “Qutadg‘u bilig” asaridan olingan falsafiy g‘oyalar (masalan, adolat – Kuntog‘di, baxt – Aytoldi, aql – O‘gdulmish, odob – Odgurmish obrazlari orqali) bilan zamonaviy falsafa kursi mavzularining integratsiyasi [3, 110-b.].3. Metodik komponent: muammoli savollar, muloqot, diskussiya, loyihalash, taqqoslash, izlanish usullari, “Qutadg‘u bilig”dan parchalar bilan ishlash, zamonaviy ijtimoiy-siyosiy jarayonlar bilan bog‘lash.4. Baholash komponenti: an’anaviy bilim nazorati bilan bir qatorda, o‘quvchilarning falsafiy tahlil qilish, qiyosiy o‘rganish, milliy qadriyatlarni anglash darajasi, ijodiy yondashuvi baholanadi. Modelning o‘ziga xos jihati – u nafaqat bilim berish, balki shaxsning ma’naviy-axloqiy, fuqarolik kamolotiga ta’sir ko‘rsatishga qaratilganligidadir. Dars jarayonida Yusuf Xos Hojibning davlat boshqaruvi, adolat, bilim, odob haqidagi qarashlari zamonaviy jamiyatdagi muammolar (ijtimoiy adolat, rahbarlik, ma’naviyat, ta’lim) bilan bog‘lanadi. Ishlab chiqilgan integrativ dars modeli falsafa ta’limida an’anaviy yondashuvlarni yangilash, milliy-ma’naviy komponentni kuchaytirish imkoniyatlarini ochadi. Yusuf Xos Hojibning qarashlari falsafaning asosiy masalahari – inson, jamiyat, davlat, axloq, bilim masalalariga chuqur munosabatni talqin qilishga yordam beradi[5, 68-b.]. Masalan, “Qutadg‘u bilig”dagi to‘rt ramziy obraz orqali berilgan axloqiy-ijtimoiy idealar (adolat, baxt, aql, odob) zamonaviy yoshlarning dunyoqarashini shakllantirishda qimmatli manba bo‘lishi mumkin. Modelni amaliyotga joriy qilishda quyidagi jihatlar muhim: o‘qituvchilarning “Qutadg‘u bilig” asari va uning falsafiy talqinlari bo‘yicha maxsus tayyorgarligi; darslik va o‘quv qo‘llanmalarga integratsiyalashgan materiallarni kiritish; interfaol usullardan samarali foydalanish; o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlash. Shu bilan birga, modelning cheklovlari ham mavjud: o‘rta asr manbasini zamonaviy kontekstga moslashtirishda tarixiy aniqligi saqlash talabi; o‘quvchilarning turli darajadagi tayyorgarligi; vaqt resurslarining cheklanganligi. Biroq, ushbu cheklovlar moslashtirilgan metodik yondashuvlar, qo‘shimcha o‘quv materiallari, malaka oshirish kurslari orqali bartaraf etilishi mumkin. Loyiha falsafa ta’limini milliy ruh bilan boyitish, yoshlarni vatanparvarlik, insonparvarlik, adolat tuyg‘usi bilan tarbiyalashga xizmat qiladi. 468

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy-siyosiy qarashlari asosida falsafa fanini o‘qitish uchun ishlab chiqilgan integrativ dars modeli zamonaviy ta’limda milliy-ma’naviy qadriyatlarni integratsiyalashning samarali vositasidir. Model falsafiy bilimlarni o‘rta asr turkiy falsafiy merosi bilan uyg‘unlashtirib, o‘quvchilarning falsafiy tafakkurini, milliy o‘zlikni anglash darajasini oshirishga, ularni ijtimoiy mas’uliyatli, ma’naviy kamolotli shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari falsafa darslarini tashkil etishda, o‘quv dasturlarini takomillashtirishda, o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligini oshirishda qo‘llanilishi mumkin. Kelgusida modelni turli o‘quv muassasalarida eksperimental sinovdan o‘tkazish, uning samaradorligini aniqroq baholash, boshqa fanlar (adabiyot, tarix, huquqshunoslik) uchun ham shunga o‘xshash integrativ yondashuvlarni ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – T., 2020. 2. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2022. 3. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig (Saodatga yo‘llovchi bilim). B.To‘xliyev tahriri ostida. – T.: Sharq, 2006. 4. O‘zbekiston Respublikasining “Yoshlar siyosati to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2016. 5. Nazarov Q.G‘oyalar falsafasi. – Toshkent: Akademiya, 2010. 6. To‘xliyev B. “Qutadg‘u bilig” dostonining ma’rifiy-tarbiyaviy ahamiyati. – Toshkent: Fan, 2002. 7. Egamberdiyeva N.M. Ijtimoiy pedagogika. – Toshkent: Alisher Navoiy no-midagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi, 2009. QUTADG‘U BILIG‘ VA YAPON FALSAFASIDA KOMIL INSON: MADANIYATLARARO UYG‘UNLIK VA FARQLAR KUTADGU KNOWLEDGE AND THE PERFECT PERSON IN JAPANESE PHILOSOPHY: INTERCULTURAL HARMONY AND DIFFERENCES Qurbonov Farhodjon Xabibloyevich, Vatan University universiteti Ijtimoiy fanlarlar kafedrasi o‘qituvchisi, ganbarefarhod@gmail.com, ORCID:0009-0005-8169-9937 Kurbanov Farkhodjon Khabibloevich, Vatan University Lecturer at the Department of Social Sciences, ganbarefarhod@gmail.com, ORCID:0009-00058169-9937 Annotatsıya. Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning Qutadg‘u bilig asarida ilgari surilgan “komil inson” konsepsiyasi hamda yapon falsafasida shakllangan inson kamoloti haqidagi qarashlar qiyosiy-falsafiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida har ikki madaniyatda komil inson idealining shakllanishiga ta’sir etgan ijtimoiy-tarixiy omillar, axloqiy qadriyatlar va ma’rifiy g‘oyalar yoritiladi. Shuningdek, Fukuzawa Yukichi qarashlari asosida yapon ma’rifatparvarligida shaxsning intizomi, mustaqilligi va ijtimoiy mas’uliyati masalalari ochib beriladi. Maqola natijasida turli sivilizatsiyalarda shakllangan “komil inson” konsepsiyasining umumiy va o‘ziga xos jihatlari aniqlanib, ularning zamonaviy jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyati asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: komil inson, Qutadg‘u bilig, yapon falsafasi, Yusuf Xos Hojib, Fukuzawa Yukichi, axloq, ma’rifatparvarlik, qiyosiy tahlil, madaniyatlararo muloqot, shaxs kamoloti. 469

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Аннотация. В данной статье проводится сравнительно-философский анализ концепции «совершенного человека», представленной в произведении Qutadg‘u bilig автора Yusuf Xos Hojib, а также представлений о человеческом совершенстве, сформировавшихся в японской философии. В ходе исследования раскрываются социальноисторические факторы, нравственные ценности и просветительские идеи, оказавшие влияние на формирование идеала совершенной личности в обеих культурах. Особое внимание уделяется взглядам Fukuzawa Yukichi, в которых освещаются вопросы личной дисциплины, независимости и социальной ответственности. В результате выявляются общие и специфические черты концепции «совершенного человека» в различных цивилизациях и обосновывается её значение для современного общественного развития. Ключевые слова: совершенный человек, Qutadg‘u bilig, японская философия, Yusuf Xos Hojib, Fukuzawa Yukichi, нравственность, просветительство, сравнительный анализ, межкультурный диалог, развитие личности. Abstract. This article presents a comparative philosophical analysis of the concept of the “perfect human being” as articulated in Qutadg‘u bilig by Yusuf Xos Hojib, alongside the notions of human perfection developed in Japanese philosophy. The study examines the sociohistorical factors, ethical values, and enlightenment ideas that shaped the ideal of the perfect individual in both cultural contexts. Particular attention is given to the views of Fukuzawa Yukichi, highlighting issues of personal discipline, independence, and social responsibility. The findings reveal both commonalities and distinctive features of the “perfect human” concept across civilizations and substantiate its relevance for contemporary societal development. Keywords: perfect human, Qutadg‘u bilig, Japanese philosophy, Yusuf Xos Hojib, Fukuzawa Yukichi, ethics, enlightenment, comparative analysis, intercultural dialogue, personal development. Asosiy qism 1. “Qutadg‘u bilig”da komil inson konsepsiyasi Yusuf Xos Hojib tomonidan yaratilgan Qutadg‘u bilig asari Sharq falsafiy tafakkurida inson kamoloti masalasini tizimli yoritgan muhim manbalardan biridir. Mazkur asarda “komil inson” tushunchasi faqat individual axloqiy yetuklik bilan cheklanmay, balki ijtimoiy va siyosiy mas’uliyat bilan uzviy bog‘liq holda talqin etiladi. Asarda komil inson quyidagi asosiy mezonlar orqali ifodalanadi: adolat, aqlzakovat, sabr-qanoat va halollik. Muallif nazarida insonning haqiqiy kamoloti uning jamiyatga foyda keltirishi, davlat boshqaruvida adolat tamoyillariga amal qilishi va ilm-ma’rifatga intilishi bilan belgilanadi. Shu jihatdan, komil inson obrazi ideal hukmdor va yetuk shaxs timsoli bilan uyg‘unlashadi. Shuningdek, asarda insonning ichki dunyosi — uning axloqiy pokligi va ruhiy muvozanati ham muhim o‘rin tutadi. Bu esa Sharq falsafasida komillikning asosan ma’naviy-axloqiy asosga ega ekanligini ko‘rsatadi. 2. Yapon falsafasida komil inson g‘oyasi Yapon falsafiy tafakkurida komil inson konsepsiyasi uzoq tarixiy jarayonda shakllangan bo‘lib, unda an’anaviy axloqiy qadriyatlar va modernizatsiya davridagi g‘oyalar o‘zaro uyg‘unlashgan. Ayniqsa, Fukuzawa Yukichi faoliyati bu borada muhim ahamiyat kasb etadi. Uning qarashlarida inson komilligi avvalo mustaqil fikrlash, o‘zini o‘zi rivojlantirish va jamiyat oldidagi mas’uliyatni anglash bilan belgilanadi. Yapon 470

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may madaniyatida shakllangan bu modelda shaxsning ichki intizomi, mehnatsevarligi va ijtimoiy tartibga moslashuvi asosiy mezon hisoblanadi. Shuningdek, yapon falsafasida komil inson tushunchasi amaliy xarakterga ega bo‘lib, u kundalik hayotdagi xulq-atvor, ijtimoiy munosabatlar va kasbiy faoliyat orqali namoyon bo‘ladi. Bu jihat uni Sharqning boshqa hududlaridagi ko‘proq nazariy-axloqiy yondashuvlardan farqlaydi. 3. Qiyosiy tahlil: uyg‘unlik va farqlar Qutadg‘u bilig va yapon falsafasidagi “komil inson” konsepsiyalarini qiyosiy tahlil qilish ularning umumiy va o‘ziga xos jihatlarini aniqlash imkonini beradi. Avvalo, har ikki madaniyatda ham komil inson axloqiy yetuklik, ilmga intilish va jamiyat manfaatiga xizmat qilish kabi mezonlar bilan tavsiflanadi. Bu esa mazkur g‘oyaning universal xarakterga ega ekanligini ko‘rsatadi. Biroq farqli jihatlar ham mavjud. Xususan, Yusuf Xos Hojib talqinida komillik ko‘proq ma’naviy-axloqiy mukammallik va adolatli jamiyat qurish bilan bog‘liq bo‘lsa, yapon falsafasida u amaliy intizom, shaxsiy rivoj va ijtimoiy moslashuv orqali namoyon bo‘ladi. Bundan tashqari, Sharq (Markaziy Osiyo) modelida kollektiv manfaatlar ustuvor bo‘lsa, yapon modelida individual mas’uliyat va o‘zini o‘zi takomillashtirish g‘oyasi kuchliroq namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, har ikkala yondashuvda ham insonning jamiyatdagi o‘rni va roli markaziy ahamiyatga ega. Adabiyotlar tahlili. “Komil inson” konsepsiyasi Sharq va jahon falsafasida muhim o‘rin egallagan bo‘lib, bu masala turli davrlarda ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Xususan, Yusuf Xos Hojibning Qutadg‘u bilig asari ushbu g‘oyaning Markaziy Osiyo hududidagi dastlabki mukammal nazariy ifodalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Tadqiqotchilar ta’kidlashicha, mazkur asarda inson kamoloti davlat boshqaruvi, axloq va ijtimoiy munosabatlar bilan uzviy bog‘liq holda talqin etilgan [1]. Zamonaviy o‘zbek va xorijiy tadqiqotlarda “Qutadg‘u bilig” asari ko‘proq siyosiy-axloqiy risola sifatida o‘rganilib, undagi komil inson modeli adolatli jamiyat qurish g‘oyasi bilan bog‘lanadi. Ayrim manbalarda ushbu asar “hukmdorlar uchun qo‘llanma” sifatida baholansa-da, uning mazmunida kengroq ijtimoiy-falsafiy qarashlar mujassam ekani qayd etiladi [2]. Yapon falsafasida esa komil inson konsepsiyasi boshqa tarixiy va madaniy sharoitda shakllangan. Bu borada Fukuzawa Yukichining ilmiy merosi alohida ahamiyatga ega bo‘lib, u shaxs erkinligi, mustaqil tafakkur va ta’limning ustuvorligini ilgari surgan. Tadqiqotlarda qayd etilishicha, Fukudzava qarashlari Yaponiyada modernizatsiya jarayonida yangi tipdagi shaxs — faol, bilimli va mas’uliyatli inson modelini shakllantirishga xizmat qilgan [3]. Shuningdek, yapon jamiyatida komil inson g‘oyasi faqat nazariy emas, balki amaliy xarakter kasb etgani alohida ta’kidlanadi. Bu modelda shaxsning kundalik hayotdagi intizomi, mehnatsevarligi va ijtimoiy muvozanatni saqlashi muhim 471

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may mezon sifatida qaraladi. Ayrim ilmiy ishlarda bu yondashuv konfutsiychilik an’analari bilan bog‘lab tushuntiriladi [4]. Qiyosiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Qutadg‘u bilig va yapon falsafiy manbalarida ilgari surilgan komil inson konsepsiyalari o‘rtasida muayyan umumiylik mavjud. Jumladan, har ikkala yondashuvda ham axloqiy yetuklik, jamiyat manfaatiga xizmat qilish va ilm-ma’rifatga intilish asosiy o‘rin tutadi. Shu bilan birga, farqli jihatlar ham mavjud bo‘lib, ular asosan madaniy muhit va tarixiy sharoit bilan izohlanadi [5]. Umuman olganda, mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili “komil inson” konsepsiyasining universal xarakterga ega ekanligini, biroq uning har bir sivilizatsiyada o‘ziga xos shaklda namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Bu esa mazkur mavzuning madaniyatlararo qiyosiy tadqiqotlar uchun dolzarb ekanligini tasdiqlaydi. Metodologiya. Mazkur tadqiqot “komil inson” konsepsiyasining Sharq va yapon falsafasidagi rivojlanishini qiyosiy o‘rganishga asoslanadi. Tadqiqotning asosiy manbasi sifatida Yusuf Xos Hojibning Qutadg‘u bilig asari hamda yapon ma’rifatparvarlik falsafasi vakillarining g‘oyalari tahlil qilindi. Tadqiqotda tarixiy-falsafiy yondashuv asosiy metodologik baza sifatida qo‘llanildi. Bu yondashuv orqali “komil inson” g‘oyasining shakllanishi har bir davrning ijtimoiy-siyosiy va madaniy sharoiti bilan bog‘liq holda o‘rganildi. Xususan, “Qutadg‘u bilig” asarida inson kamoloti davlat boshqaruvi va axloqiy me’yorlar bilan uzviy bog‘langanligi ilmiy manbalarda alohida ta’kidlanadi [6, 728-b.]. Qiyosiy (komparativ) metod asosida Sharq va yapon falsafasidagi shaxs idealining o‘xshash va farqli jihatlari tahlil qilindi. Qutadg‘u biligda komil inson ko‘proq axloqiy-adolatli davlat tizimi bilan bog‘langan bo‘lsa, yapon falsafasida u shaxsiy intizom va ijtimoiy mas’uliyatga asoslanadi [7, 85-b.]. Tizimli yondashuv orqali komil inson konsepsiyasi alohida tushuncha emas, balki axloq, ta’lim, siyosat va madaniyatdan iborat murakkab tizim sifatida tahlil qilindi. “Qutadg‘u bilig”da bu tizim inson tarbiyasi va jamiyat barqarorligi bilan bog‘langanligi qayd etiladi [8, 1592-b.]. Interpretativ (germenevtik) metod yordamida matnlar mazmuni chuqur talqin qilindi. Ayniqsa, Fukuzawa Yukichi qarashlarida insonning mustaqil fikrlashi, bilimga intilishi va jamiyatdagi o‘rni alohida tahlil etildi. Yapon ma’rifatparvarligi insonni “faol va mas’uliyatli subyekt” sifatida ko‘radi [9, 12-b.]. Mantiqiy-tahliliy va deduktiv metodlar yordamida umumiy nazariy xulosalardan xususiy ilmiy natijalarga kelindi. Bu metodlar komil inson konsepsiyasining universal xususiyatga ega ekanligini asoslashga xizmat qildi [10, 10-b.]. Xulosa. Mazkur tadqiqotda Yusuf Xos Hojibning Qutadg‘u bilig asarida ilgari surilgan “komil inson” konsepsiyasi hamda yapon falsafiy tafakkurida shakllangan shaxs kamoloti haqidagi qarashlar qiyosiy-falsafiy jihatdan tahlil 472

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may qilindi. O‘rganish natijalari shuni ko‘rsatadiki, har ikki madaniy-falsafiy tizimda inson kamoloti g‘oyasi jamiyat taraqqiyotining asosiy omili sifatida talqin etiladi. Tahlil jarayonida aniqlanishicha, Qutadg‘u biligda komil inson asosan axloqiy poklik, adolat, ilmga intilish va davlat hamda jamiyat manfaatiga xizmat qilish bilan bog‘liq holda ifodalangan. Bu yondashuvda inson kamoloti ko‘proq ma’naviy-axloqiy ideal sifatida namoyon bo‘ladi. Yapon falsafasida esa komil inson tushunchasi amaliy intizom, shaxsiy mas’uliyat, mehnatsevarlik va ijtimoiy uyg‘unlik asosida shakllangan. Xususan, Fukuzawa Yukichi qarashlarida insonning mustaqil fikrlashi va o‘zini doimiy rivojlantirishi komillikning muhim mezoni sifatida qaraladi. Qiyosiy tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, har ikki falsafiy an’anada ham “komil inson” konsepsiyasi umumiy insoniy qadriyatlarga — axloq, bilim, mas’uliyat va jamiyatga xizmat qilish g‘oyalariga asoslanadi. Biroq ularning ifodalanish shakli madaniy muhit va tarixiy sharoitga qarab farqlanadi. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari “komil inson” konsepsiyasi bugungi globallashuv jarayonida ham o‘z dolzarbligini saqlab qolayotganini ko‘rsatadi. Uchinchi Renessans sharoitida bu g‘oya yosh avlodni ma’naviy barkamol, bilimli va jamiyatga foydali shaxs sifatida tarbiyalashda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI: 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – T.: Fan, nashri. 2. Karimov S. “Qutadg‘u bilig” va siyosiy tafakkur. – T., 2010. 3. Fukuzawa Yukichi. An Encouragement of Learning. – Tokyo, 1872. 4. Najmuddinov J. Sharq va yapon falsafasida axloqiy qarashlar. – Toshkent, 2018. 5. Comparative Studies in Eastern Philosophy. – Routledge, 2015. 6. Zaynobuddinova D.M. va boshqalar.“Qutadg‘u bilig”da shaxs tarbiyasi. Science and Education jurnali. https://www.openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/8672 7. Rahmatova M.S. “Qutadg‘u bilig” tahlili. Ustozlar uchun ilmiy jurnal. https://journalss.org/index.php/ust/article/view/6324 8. Ahmadova S.S. “Qutadg‘u bilig”da qanoat tushunchasi. ResearchGate maqolasi. https://www.researchgate.net/publication/382249554 9. Sobirova M. “Qutadg‘u bilig” pedagogik qarashlari. IQRO INDEXING. https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/5369 10. Saifnazarov I. Komil inson masalasi “Qutadg‘u bilig”da. Zenodo ilmiy bazasi. https://zenodo.org/records/15628610 THE IDEA OF NATIONHOOD (“EL BOLU”) AMONG THE KAZAKHS IN THE 15TH CENTURY ИДЕЯ НАЦИОНАЛЬНОСТИ ("ЭЛ БОЛУ") У КАЗАХОВ В XV ВЕКЕ Nurgul Salymatova, Karaganda Buketov National Research University, Karaganda, Kazakhstan Салиматова Нургуль, Карагандинский национальный исследовательский университет им. Букетова, UZ Караганда, Казахстан 473

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Abstract. The idea of nationhood (“El bolu”) occupies a central place in the Kazakh philosophical worldview as a concept reflecting historical destiny, spiritual identity, and the aspiration for social unity and justice. This article examines the philosophical foundations of nationhood through the analysis of two key concepts of traditional Kazakh thought: Zheruyik and zaman. The study explores the idea of Zheruyik formulated by Asan Qayghy as a sociophilosophical model of an ideal social order and a strategic space necessary for state formation and national unity. Special attention is given to the interpretation of zaman not merely as chronological time but as a complex socio-historical category integrating temporal, spatial, and cultural dimensions of human existence. The research employs historical, comparative, and hermeneutic methods to analyze classical sources of Kazakh intellectual tradition, including the poetry of the zhyrau and philosophical reflections of later thinkers such as Abai Qunanbayuly and the leaders of the Alash movement. The results demonstrate that the concepts of Zheruyik and zaman represent interconnected philosophical constructs that reveal the relationship between society, time, and space in the Kazakh worldview. The study concludes that the idea of nationhood functions as a multidimensional philosophical project encompassing ontological, epistemological, and axiological aspects of national existence and historical consciousness. Keywords: nationhood, Kazakh philosophy, Zheruyik, zaman, national identity, historical consciousness, Asan Qayghy. Introduction. The idea of nationhood (“El bolu”) among the Kazakhs in the 15th century was a historical and philosophical concept closely connected to the formation of the Kazakh people as a distinct ethnic community and as a state. This idea did not merely signify the pursuit of political independence; it also encompassed values such as the unity of tribes, the integrity of common land, just governance, and the spiritual cohesion of the people. In the mid-15th century, political instability intensified in the Dasht-i Kipchak steppe. During the reign of Abu’l-Khayr Khan, conflicts between tribes increased, forcing many clans to seek their own independence. In this context, the tribes led by Kerei and Zhanibek separated and migrated to the Zhetysu region. This movement was not merely a political relocation but a historical act aimed at establishing a new state. As a result, by the mid-15th century, the Kazakh Khanate was established, giving the Kazakh concept of “El bolu” a concrete historical meaning. From a philosophical perspective, the idea of nationhood in the 15th century is closely associated with Asan Qayghy’s concept of Zheruyik, which expressed the aspiration for a just, prosperous, and stable society. During this period, the poetry of the zhyrau served as a primary form of political and social thought. Zhyrau advised the khan and represented the interests of the people. In their reflective verses (tolgau), ideas of national unity, the sacredness of land, and just governance were widely articulated. The idea of nationhood (“El bolu”) is a profound philosophical and sociopolitical concept that defines a people’s historical destiny, spiritual identity, and aspirations directed toward the future. This idea is not limited to state borders or political structures; rather, it encompasses a nation’s self-awareness, preservation of historical memory, unity, and sense of responsibility. 474

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may In the Kazakh worldview, the concept of nationhood has historically been associated with freedom, unity, and justice. During the era of nomadic civilization, the word “el” signified not only the people, but also shared values, traditions, land, and the sacred legacy of ancestors. Therefore, nationhood primarily means achieving spiritual integrity. In this regard, the poetry of the zhyrau and the eloquent speeches of biorators established the preservation of national unity as a central ideal. For instance, in the reflective verses (tolgau) of Bukhar Zhyrau, national solidarity and just relations between the khan and the people are described as the foundation of statehood. The aim of this study is to analyze the philosophical meaning of the idea of nationhood in the Kazakh worldview through the concepts of Zheruyik and zaman, and to reveal their role in the formation of national consciousness and historical identity. Research objectives include: •examining the philosophical content of the idea of nationhood in traditional Kazakh thought; •analyzing Asan Qayghy’s concept of Zheruyik as a socio-philosophical model of an ideal society; •exploring the relationship between Zheruyik and the concept of zaman (time); •identifying the significance of these ideas in the development of Kazakh national philosophy. Methods The research is based on an interdisciplinary socio-philosophical approach combining historical, comparative, and hermeneutic methods. The historical method is used to analyze the development of the idea of nationhood in different periods of Kazakh history. The comparative method allows the interpretation of Kazakh philosophical concepts in relation to broader philosophical traditions. The hermeneutic method is applied to interpret the symbolic and philosophical meanings of concepts such as Zheruyik and zaman within the cultural context of the Kazakh worldview. In addition, the study relies on textual analysis of historical sources, including the poetry of zhyrau, philosophical interpretations of Kazakh thinkers, and contemporary academic research on national philosophy. Results Of particular importance in the Kazakh worldview is Asan Qayghy’s idea of Zheruyik. The idea of Zheruyik represents an eternal quest and a forward-looking orientation deeply embedded in Kazakh philosophy. Asan Qayghy’s search for Zheruyik was not merely a social dream of the people; it was a philosophical manifestation of understanding, evaluating, and determining the direction of the times. This idea expresses humanity’s relationship with time, the path of social development, and aspiration toward the future. 475

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Since the era of the Golden Horde, the question of territorial integrity and the determination of political authority became particularly urgent in the fifteenth century. During the lifetime of Asan Sabyituly, Kazakh clans and tribes were in the process of forming the political and social foundations of a new state. It was within this historical context that Asan Qayghy’s concept of Zheruyik emerged. The word “Zheruyik” consists of two components: •“zher” (land) - not merely a geographical notion but the foundation of statehood and the unifying territory of the people. •“uyik” - in Old Turkic meaning “peace,” “tranquility,” or “stable dwelling.” For Asan Qayghy, Zheruyik represented a territory characterized by prosperity, justice, and political stability. Thus, it functioned as a philosophical model of an ideal social order and a strategic space for state-building. From a philosophical perspective, the idea of Zheruyik reveals several key dimensions of the concept of zaman: •it reflects social contradictions and moral challenges of a particular historical era; •it expresses the aspiration for justice and social harmony; •it serves as a cultural model for imagining and constructing the future of society. Discussion In traditional Kazakh thought, zaman is not merely chronological measurement but a category that reflects social conditions, moral values, and historical transformations. It combines temporal, spatial, and social dimensions, forming a holistic understanding of historical reality. Within this framework, the idea of Zheruyik can be interpreted as a philosophical response to the challenges of a particular zaman. It provides a symbolic model for overcoming social crises and envisioning a harmonious future. The philosophical significance of these ideas becomes particularly evident when considering later developments in Kazakh intellectual history. In the nineteenth century, Abai Qunanbayuly deepened the spiritual dimension of nationhood by emphasizing education, morality, and intellectual development as the foundations of social progress. His concept of the “complete human being” (tolyk adam) connected personal ethical growth with national advancement. In the early twentieth century, the leaders of the Alash movement, particularly Alikhan Bokeikhan, reinterpreted the idea of nationhood in political and legal terms. For them, nationhood meant national autonomy, modernization of education, and participation in the global community of modern states. During the period of independence, the idea acquired new significance. Kazakhstan, as a sovereign state, has defined its place within the global community while preserving national identity and adapting to globalization. From a philosophical perspective, nationhood operates simultaneously on several levels: 476

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may •ontological level - preservation of national existence and cultural continuity; •epistemological level - development of historical consciousness and national self-knowledge; •axiological level - formation and preservation of fundamental social values. Thus, the idea of nationhood represents a dynamic historical process that integrates past experience, present responsibility, and future aspirations. Conclusion The idea of nationhood in the Kazakh worldview represents a profound philosophical concept that integrates historical memory, social unity, and spiritual values. The concept of Zheruyik symbolizes the aspiration for an ideal social order, while the concept of zaman reflects the dynamic interaction between time, society, and human existence. Thus, the 15th-century Kazakh idea of “El bolu” was not merely an ideology of state formation but also a philosophical concept aimed at consolidating tribal, spiritual, and cultural unity. Together, these concepts form a unique philosophical framework for understanding national development and historical transformation. Nationhood therefore emerges not merely as a political phenomenon but as a cultural and spiritual mission transmitted across generations. REFERENCES: 1. Magauin, M. Kobyz Saryny. Almaty: Zhalyn, 1991. 2. Esim, G. Consciousness of Being. Book Seven. Almaty: Gylym, 1992. 3. Qonyratbayev, A. Kazakh Epic and the Turkic World. Almaty: Gylym, 2004. 4. Salymatova, N. “Analysis of the Concept of Zaman in the Kazakh Worldview.” Journal of Philosophy, Culture and Political Science, No. 3, 2025. “QUTADG‘U BILIG” ASARINING ADABIYOTIMIZDAGI O‘RNI THE ROLE OF THE WORK "KUTADGU BILIG" IN OUR LITERATURE Xamdamov Erkin Ibodullayevich, “Vatan University university” nodavlat oily ta’lim tashkiloti Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi Tel.: +99899 582-08-04, e-mail: hamdamoverkin5@gmail.com Orcid: 0009-0003-0761-964X Khamdamov Erkin Ibodullaevich,Non-governmental educational organization "Vatan University", Lecturer at the Department of Social Sciences Phone: +99899 582-08-04, e-mail: hamdamoverkin5@gmail.com Orcid: 0009-0003-0761-964X Annotatsiya. Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojib tomonidan yozilgan “Qutadg‘u bilig” asarining o‘zbek adabiyoti va uning tarixidagi ahamiyati yoritilgan. Asarning g‘oyaviy-badiiy mazmuni, undagi axloqiy-falsafiy qarashlar, davlat va jamiyat boshqaruvi haqidagi fikrlar, adolat, ilmu hunar, donishmandlik, mehnat va odob-axloq kabi mavzular yoritilganligi tahlil qilinadi. Shuningdek, “Qutadg‘u bilig” asarining o‘zbek adabiy tilining shakllanishi va rivojlanishiga ko‘rsatgan ta’siri hamda bu asar orqali o‘zbek mumtoz adabiyotiga yo‘l ochilganligi haqida mulohazalar yuritiladi. Maqolada asarning didaktik xarakteri, timsollar 477

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may orqali ifodalangan ijtimoiy-g‘oyaviy mazmuni va o‘zbek adabiy an’analariga qo‘shgan hissasi ilmiy jihatdan tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, o‘zbek adabiyoti, adabiy meros, didaktik asar, davlat boshqaruvi, axloqiy-falsafiy qarashlar, adabiy til, badiiy tafakkur, o‘rta asr adabiyoti. Abstract. This article highlights the significance of the work "Kutadgu Bilig" written by Yusuf Khass Hajib in Uzbek literature and its history. The ideological and artistic content of the work, its moral and philosophical views, thoughts on state and public administration, justice, science and art, wisdom, labor and morality are analyzed. It also reflects on the influence of the work "Kutadgu Bilig" on the formation and development of the Uzbek literary language, and how this work opened the way to Uzbek classical literature. The article provides a scientific analysis of the work's didactic nature, its socio-ideological content expressed through symbols, and its contribution to Uzbek literary traditions. Keywords: Yusuf Khass Hajib, Qutadgu bilig, Uzbek literature, literary heritage, didactic work, state administration, moral and philosophical views, literary language, artistic thinking, medieval literature. Kirish. Bizga ma`lumki turkiy xalqlarning o‘rta asr adabiy merosida o‘ziga xos o‘rin egallagan asarlardan biri bu “Qutadg‘u bilig” asaridir. Bu asar nafaqat o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-falsafiy qarashlarini ifodalagan, balki keyingi asrlarda shakllanib kelgan o‘zbek adabiyotiga mustahkam zamin yaratgan muhim manba hisoblanadi [1, 50-b.] “Qutadg‘u bilig” o‘zining murakkab tuzilmasi, timsollarga boy syujeti, davlat boshqaruvi, odil hukmdor, donishmand maslahatchi, axloq va tarbiya kabi mavzularni qamrab olgani bilan ajralib turadi. Asar o‘zbek adabiy tilining ilk yodgorliklaridan biri sifatida tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarixshunoslik kabi fanlar uchun muhim manba hisoblanadi. “Qutadg‘u bilig” so‘zma-so‘z tarjimada “Saodatga eltuvchi bilim” degan ma’noni anglatadi va bu nomning o‘ziyoq asarning maqsadi – jamiyatda tartib, adolat va farovonlikni qaror toptirish yo‘lida ilmning, donishmandlikning ahamiyatini ko‘rsatadi [2, 78-b.] Asar o‘z davri uchun ham siyosiy, ham axloqiy qo‘llanma bo‘lib xizmat qilgan. Unda qahramonlar timsolida jamiyatdagi asosiy toifalar – podshoh, vazir, dono maslahatchi, adolatparvar amaldorlar obrazlari orqali zamonaviy boshqaruv tamoyillari, davlat va shaxs o‘rtasidagi munosabatlar yoritilgan. “Qutadg‘u bilig” nafaqat nasihatnoma sifatida, balki badiiy-falsafiy yodgorlik sifatida ham o‘zbek adabiyotining shakllanishi va rivojlanishida katta o‘rin egallaydi. Yusuf Xos Hojibning bu asari til, uslub, poetika va badiiy mahorat jihatidan o‘zbek adabiyotining keyingi bosqichlariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Ayniqsa, adabiyotimizda hikmatli so‘z, maqol va matal, badiiy obraz orqali fikr ifodasi an’anasining shakllanishida “Qutadg‘u bilig”ning o‘rni beqiyosdir. Asarda ishlatilgan she’riy shakl, vazn, qofiyalash usullari o‘zbek poeziyasining klassik namunalari uchun asos bo‘lgan. “Qutadg‘u bilig” bugungi kunda ham o‘z ilmiy-ma’naviy ahamiyatini yo‘qotmagan. Unda ilgari surilgan g‘oyalar – adolat, halollik, sabr, ilmga intilish, xalqparvarlik va davlatparvarlik kabi tushunchalar hozirgi jamiyat hayotida ham 478

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may dolzarb hisoblanadi. Shu sababli asar o‘rganilishi, targ‘ib qilinishi va yangicha talqinda tahlil qilinishi dolzarb ilmiy-ijodiy vazifalardan biridir. Asar o‘zbek adabiyoti tarixida benazir manba sifatida qaraladi. Ushbu asar ilk yozma adabiy yodgorliklardan biri bo‘lib, o‘zbek adabiy tilining shakllanishiga, poetik tafakkurining rivojlanishiga asos solgan. Asarning eng muhim jihatlaridan biri – undagi axloqiy va siyosiy g‘oyalarning uyg‘unligi, hayotiylik va doimiy dolzarblikdir. Asar didaktik xarakterga ega bo‘lishi bilan birga, falsafiy mushohadalarga boy bo‘lgan she’riy asardir. Unda qahramonlar – Kuntug‘di (Adolat), Aytoldi (Baxt), O‘zg‘mish (Aql), O‘dg‘urmish (Hayot oxiri) kabi obrazlar orqali inson va jamiyat, davlat va fuqaro, bilim va amal o‘rtasidagi bog‘liqlik tasvirlanadi. Bu timsollar o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy masalalarini badiiy til bilan ifodalashda ilg‘or uslub namunasidir [3, 87-b.] Asar turkiy adabiyotning birinchi muallifi tomonidan muayyan siyosiyfalsafiy kontseptsiya asosida yozilgan bo‘lib, u davlatni qanday boshqarish, hukmdor qanday bo‘lishi kerakligi, xalq va podshoh o‘rtasidagi mas’uliyat va burchlar haqida chuqur fikr yuritadi. Bu jihatlari bilan “Qutadg‘u bilig” o‘zbek adabiyotida davlatshunoslik, axloqshunoslik va insonparvarlik g‘oyalarining ilk namunasi sifatida qadrlanadi. Shuningdek, Yusuf Xos Hojib o‘z asarida badiiy tilning go‘zalligiga alohida e’tibor bergan. Asarda turkiy tilning she’riy imkoniyatlari to‘liq namoyon bo‘lgan. Qofiyalarning izchilligi, vazn va ritmning uyg‘unligi, hikmatli iboralar, matal va maqollar orqali fikrni boyitish an’anasining boshlanishi aynan shu asarda ko‘zga tashlanadi. Bu jihatlar asarni faqat axloqiy nasihatnoma emas, balki yuqori badiiy darajadagi poetik asar sifatida baholash imkonini beradi. Metodologiya. Yusuf Xos Hojibning o‘zbek adabiyotidagi o‘rnini aniqlash uchun tarixiy-adabiy tahlil, qiyosiy tahlil va ilmiy sistemalash usullaridan foydalanildi. Birinchi navbatda, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari matni lingvopoetik jihatdan o‘rganildi, undagi asosiy g‘oya va badiiy vositalar tahlil qilindi. Asarda ifodalangan axloqiy-falsafiy qarashlar zamonaviy adabiyotshunoslik mezonlari asosida talqin qilindi. Shuningdek, o‘zbek adabiyotining boshqa yirik namoyandalari bilan asardagi g‘oyaviy-badiiy o‘xshashlik va farqlar solishtirma tahlil usulida tahlil etildi. Tadqiqot jarayonida “Qutadg‘u bilig”ning turli nashrlari, tarjimalari hamda u haqidagi ilmiy izohli adabiyotlardan foydalanildi. Asarning tarixiy va madaniy kontekstdagi o‘rni aniqlanib, o‘zbek adabiy tilining shakllanishi va taraqqiyoti jarayoniga ta’siri o‘rganildi. 479