Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

УДК: 004.8:330.3:004 “Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI-2026)” маvzusida Respublika ilmiy-amaliy anjumani ilmiy maqolalar va tezislar to‘plami. I qism. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning matematik modellashtirish muammolari va yechimlari. -Т.: UMFT, 2026. – 914 bet. Ushbu toʻplamda “Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI-2026)” маvzusida Respublika ilmiy-amaliy anjumani 1- sho‘ba “Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning matematik modellashtirish muammolari va yechimlari” ilmiy tadqiqot materiallari, ilmiy maqola va tezislar keltirilgan. Toʻplamda keltirilgan materiallarning mazmuni, undagi statistik maʼlumotlar va keltirilgan huquqiymeʼyoriy xujjatlarning haqqoniyligi, tanqidiy fikr-mulohazalar va takliflarga mualliflarning oʻzlari masʼuldirlar. Сборник научных статей и тезисов Международной научно-практической конференции на тему « Искусственный Интеллект и Цифровая Экономика (ИИЦЭ-2026)». I часть. Проблемы и решения математического моделирования в области искусственного интеллекта и цифровых технологий – Т.: UMFT, 2026. – 914 с. В данном сборнике представлены материалы научных исследований, статьи и тезисы 1-й секции Республиканской научно-практической конференции на тему «Искусственный интеллект и цифровая экономика (SIRI-2026)» — «Проблемы и решения математического моделирования в области искусственного интеллекта и цифровых технологий». Ответственность за содержание представленных материалов, достоверность приведённых статистических данных, а также корректность указанных нормативноправовых документов, включая критические замечания и предложения, несут сами авторы. Proceedings of the International Scientific and Practical Conference on the topic “Artificial Intelligence and Digital Economy (AIDE-2026)”. Part I. Problems and Solutions of Mathematical Modeling in Artificial Intelligence and Digital Technologies. – Tashkent: UMFT, 2026. – 914 p. This volume presents research materials, scientific articles, and abstracts from Section 1 of the Republican Scientific and Practical Conference titled “Artificial Intelligence and Digital Economy (AIDE-2026)” — “Problems and Solutions of Mathematical Modeling in Artificial Intelligence and Digital Technologies”. The authors bear full responsibility for the content of the presented materials, the accuracy of the statistical data provided, as well as the correctness of the referenced legal and regulatory documents, including any critical remarks and suggestions. Tahrir hayʼati: g.f.f.d., dotsent M.M. Maxmudov f.f.d., professor A.A. Muhamedov i.f.d., professor K.B. Axmedjanov g.f.f.d., dotsent N.B. Nosirov f.f.f.d., dotsent B.E. Musametov t.f.f.d., dotsent M.Y. Mansurova Taqrizchilar: t.f.f.d., dotsent B.U. Akmuradov f.f.f.d., dotsent A.M. Jo‘rayev i.f.f.d M.M. Mirzayev kaf. mudiri A.A. Nazarov i.f.n., dotsent M.Y. Isoxo‘jayeva t.f.f.d. N.M. Abdulxayev © UMFT, Toshkent, 2026-yil

ASSALOMU ALAYKUM HURMATLI PROFESSOR-O‘QITUVCHILAR, QADRLI MEHMONLAR! Bugun sizlar bilan “Sun’iy intellekt va Raqamli iqtisodiyot” mavzusidagi Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyada uchrashib turganimdan mamnunman. Avvallo, barchangizni ushbu ilmiy anjuman bilan samimiy tabriklayman va ishlaringizga muvaffaqiyat tilayman. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimi oldiga mutlaqo yangi talablar qo‘yilmoqda. Anjuman sun’iy intellekt, raqamli texnologiyalar, yashil iqtisodiyot va axborot xavfsizligi kabi ilmiy yo‘nalishlarda olib borilayotgan tadqiqotlar bugungi kunning dolzarb muammollarini hal qilish, sohalardagi yutuqlarni baholash va innovatsiyalarni ishlab chiqish hamda amaliyotga tatbiq etishga qaratilgan. Ushbu anjuman doirasida mamlakatimizda mazkur sоhаlаr bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar, jumladan, sun’iy intellekt, raqamli texnologiyalar, axborot xavfsizligi, kriptologiya, rаqаmli kriminalistika, menejment vа moliyaviy tехnоlоgiуаlаr уо‘nаlishlаridа erishilgan natijalar, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish tajribalarini o‘ganish va tаhlil qilish. Shu bilan birgа, oliy ta’lim tizimidagi iqtidorli yoshlani qo‘llab-quvvatlash, ularni xalqaro ilmiy jаrауоnlаrgа jialb etish va korporativ innovatsion hamkorlikni mustahkamlash masalalarini muhokama qilish, anjumanda respublikamiz viloyatlari va xorijlik magistrantlar, doktorantlаr, soha mutaxassislari va olimlari tomonidan olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlarining sifati va samaradorligini oshirishga qaratilgan fikr almashuvlarni tashkil etish. Bundan tashqari, sohadagi zamonaviy tendensiyalar va muammolarni hal etish, ilg‘or texnologiyalarni muammolarni tahlil qilish, ilg‘or texnologiyalarni samarali qo‘llash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Ushbu anjuman maqsadlarini iqtidorli yoshlarning innovatsion g‘oya va ishlanmalarini namoyish etish, baholash vа rag‘batlantirishga xizmat qilish, shuningdek, dolzarb masalalar bo‘yicha yangi ilmiy yondashuvlani taqdim etish. Mazkur xalqaro konferensiya aynan shu dolzarb masalalarga bag‘ishlangani bilan ahamiyatlidir. Bu ilmiy maydon siz, aziz mehmonlar uchun o‘z g‘oyalaringizni bayon etish, ilmiy izlanishlaringiz natijalarini taqdim etish va zamonaviy ta’lim tendensiyalariga o‘z munosabatingizni bildirish uchun muhim imkoniyatdir. Sizlarning tashabbuskorligingiz va ilmga bo‘lgan intilishingiz kelajakda yurtimiz taraqqiyotining mustahkam poydevori bo‘lib xizmat qiladi. Universitetimizda ta’lim sifati va ilmiy salohiyatni oshirish, xalqaro tajribalarni joriy etish, talabalarning ilmiy tadqiqot faoliyatini qo‘llab-quvvatlash doimo ustuvor vazifalardan biri bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi. Ishonchim komilki, bugungi konferensiya natijalari xalqaro darajada ta’lim jarayonini yanada takomillashtirishga xizmat qiladigan muhim taklif va xulosalarni beradi. So‘zim yakunida konferensiya ishiga omad tilayman, barchangizga mustahkam sog‘liq, ilmiy izlanishlarda yuksak natijalar va yangi g‘oyalar tilayman. University of Management and future technologies rektori Geografiya fanlari doktori, dotsent Maxmudov Muxammadismoil Muxitdinovichning tabrigi. 1

MUNDARIJA / ОГЛАВЛЕНИЕ 1-sho‘ba: SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MATEMATIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI Maxmudov Muxammadismoil Muxitdinovich O‘ZBEKISTONDA EKOTURIZMNI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI ......................................................................................................................................................................... 12 Mallayev Oybek Usmankulovich, Gazatov Jamoliddin Abduvoidovich, Aliyev Jaloliddin Kokand oglu GEOLOKATSIYA ASOSIDA AHOLI MUROJAATLARI ORQALI SHAHAR INFRATUZILMASI MUAMMOLARINI ANIQLASH VA TAHLIL QILISH MODELI .................................................................. ..16 To‘xtayev Sanjar Maxsudovic SUN’IY INTELLEKT TASNIFI, IMKONIYATLARI VA QO‘LLANILISH SOHALARI...............................20 Jumaboev Behzod Farxod o‘g‘li, Mansurova Makhina Yashnarovna MATHEMATICAL MODEL AND OPTIMIZATION ALGORITHM FOR DIGITALIZED LOCAL PRODUCT TRADE....................................................................................................................................................23 Qurbonov Muhammad Sadriddin o‘g‘li KATTA HAJMDAGI MA’LUMOTLAR (BIG DATA) TAHLILIDA MATEMATIK MODELLAR VA SUN’IY INTELLEKT INTEGRATSIYASI ........................................................................................................... 28 Salimova Maxbuba Xidirboy qizi, Erkinova Charos Bobirovna BELGILARNI TANIB OLISHNING ALGORITMIK TA’MINOTINI ISHLAB CHIQISH.....................................................................................................................................................................33 Salimova Maxbuba Xidirboy qizi, Nazarov Fayzullo Maxmadiyarovich, Erkinova Charos Bobirovna SUN’IY INTELLEKT MODELLARI ASOSIDA SUV TARKIBI SIFATINI BAHOLASH TEXNOLOGIYALARI ............................................................................................................................................. 36 D.K.Yakubjanova, D.A.Shodmonov MASHINALI O‘QITISH VA CASE BASED REASONING INTEGRATSIYASI ASOSIDA KASBGA YO‘NALTIRISHNING INTELLEKTUAL MODELLARI TAHLILI ................................................................ 40 Djumabekova Ayzada Ilyasovna, Saparova Ulbosin Ajiniyazovna TEXNOLOGIK JARAYONLARNI BOSHQARISHDA SUN’IY INTELLEKT VA NEYROBOSHQARUVNI MATEMATIK MODELLASHTIRISH ..................................................................... 45 Gaibnazarov Bobur INTELLIGENT MONITORING SYSTEM WITH SEMICONDUCTOR SENSORS BASED ON ESP32 ..... 49 Xoliddinov Ilxom Xosiljonovich, Halimjonov Bahtiyor Abduhalil o‘g‘li ELEKTR TA’MINOTI TIZIMINI RAQAMLASHTIRISH: 0,4 KV TARMOQLAR UCHUN SUN’IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN SMART GRID YECHIMLARI.....................................................................54 Ibrohimova Z.E., G‘aybullayeva M.Sh., Abdumajitov J.S. SUN’IY INTELLEKT VA FRAKTAL MODELLASHTIRISHNING OFTALMOLOGIK TASHXISLASHDAGI AHAMIYATI ..................................................................................................................... 58 Ишмухамедов Азиз Хамидуллавич, Нуритдинов Нурбек Давлаталиевич МОДЕЛИРОВАНИЕ СИСТЕМЫ ЦИФРОВИЗАЦИИ, КОМПЛЕКСНОЙ ОЦЕНКИ НАДЕЖНОСТИ СЕТЕВОЙ СИСТЕМЫ ПРОИЗВОЛЬНОЙ СТРУКТУРЫ ............................................................................ 62 Hasanova Dilafro‘z Bo‘ronovna, Isoqova Sabrina Istam qizi MURAKKAB JARAYONLARNI MATEMATIK MODELLASHTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH.......................................................................................................69 Mardiyeva Bibisora Musoxon qizi, Ung‘arov Jahongirbek Yo‘ldosh o‘g‘li RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR YORDAMIDA BILIMLARNI BOSHQARISH JARAYONLARINI SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MATEMATIK MODELLASHTIRISH.........................................................72 Ismailov I.T., Maxkamov A.X. QISHLOQ XO‘JALIGI EKIN KASALLIKLARINI TANISHDA CHUQUR O‘QITISH MODELLARINING AMALIY QO‘LLANILISHI ............................................................................................................................... .....75 Mahmudov Rustam Zayniddinovich IQLIM OMILLARI VA TURBULENT DIFFUZIYANI HISOBGA OLGAN HOLDA ATMOSFERA IFLOSLANISHINI MODELLASHTIRISH VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH………..81 Meliyeva Ma’rifat Olim qizi, Xuramov Latif Yakubboy o‘g‘li, Mardonov Dilmurod Raxmonovich APPLICATION OF MATHEMATICAL MODELS AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE METHODS IN MEDICAL IMAGE ANALYSIS ........................................................................................................................... ...85 Olimov Bexzod Kamoliddin o‘g‘li TEXNOLOGIK MASHINALARNING EKSPLUATATSIYA XARAJATLARINI OPTIMALLASHTIRISHDA SUN’IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN MATEMATIK MODELLAR ....... 90 Raximov Rustamjon Tuxtayevich, Uroqov Doston Zarif o‘g‘li KLASSIK VA KVANT ALGORITMLARINI OPTIMALLASHTIRISH MASALALARIDA TAQQOSLASH...........................................................................................................................................................92 Primova X.A., Nabiyeva S.S., Anorboyeva S.J. 2

NORAVSHAN QARORLAR QABUL QILISHDA Z-SONLARNING QO‘LLANILISHINI TADBIQ ETISH ..................................................................................................................................................................................... 97 Primova X.A., Qarshiboyev J.O., Rashidov R.R , Otaqulov B.B. NORAVSHAN XULOSA QOIDALARIGA ASOSLANGAN KASALLIKNI ANIQLASH MODELINI QURISH ALGORITMI ..................................................................................................................................... .....101 M.F. Vaydullayeva TIBBIYOT SOHASIDA TADQIQOT MODELLARINI CHUQUR O‘QITISHDA KO‘P MEZONLI QARORLARNI QABUL QILISH TIZIMI .......................................................................................................... 105 Shuxratov Shoxijaxonbek, Ergashev Qobiljon OVOZLI SUN’IY INTELLEKT YORDAMCHI YARATISH VA TOVAR TIJORAT HUJJATLARINI SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI QO‘LLAGAN HOLDA TAHLIL QILISH ISTIQBOLLARI ........................................................................................... Ошибка! Закладка не определена.117 Shuxratov Shoxijaxonbek, Ergashev Qobiljon O‘ZBEKISTON BOJXONA ORGANLARIDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI QO‘LLASH: JORIY HOLAT, XORIJIY TAJRIBALAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI ................. 120 Содиков Мирзохид Улугбек угли АНАЛИЗ ПОТЕРЬ ДАВЛЕНИЯ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ СКОРОСТИ ПОТОКА: СРАВНЕНИЕ РАСЧЁТОВ ПО ШЕВЕЛЁВУ, АНАЛИТИЧЕСКОЙ МОДЕЛИ И ЧИСЛЕННОГО МОДЕЛИРОВАНИЯ ......................................................................................................................................... ...128 Utemuratov Rustem Bazarbayevich, Geldibayev Begench Yegendurdiyevich, G‘arg‘abaeva Ramuza Abdikerim qizi. RASMLARDA OBYEKTLARNI ANIQLASHDA DATASET TANLASHNING METODOLOGIK ASOSLARI ........................................................................................................................................................... ...132 Пак Диана Александровна, Асатова Ирода Икром кизи ПРОБЛЕМЫ МАТЕМАТИЧЕСКОГО МОДЕЛИРОВАНИЯ СЛОЖНЫХ ПРОЦЕССОВ В СОВРЕМЕННЫХ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЯХ ........................................................................................ 138 Зайнабидинов Рахматулло Мадаминжон угли СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ МАТЕМАТИЧЕСКОГО МОДЕЛИРОВАНИЯ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ ..................................................................................................... ...141 Карабекян Светлана Хамдамовна, Максимов Алексей Юрьевич ПРОБЛЕМА ПЕРЕОБУЧЕНИЯ МОДЕЛЕЙ МАШИННОГО ОБУЧЕНИЯ И МЕТОДЫ ЕЁ ВЫЯВЛЕНИЯ НА ПРИМЕРЕ РАЗДЕЛЕНИЯ ДАННЫХ НА ОБУЧАЮЩУЮ И ТЕСТОВУЮ ВЫБОРКИ .............................................................................................................................................................. 145 Мурадова Алевтина Александровна, Махкамов Фарход Аловиддин угли РЕШЕНИЕ МАТЕМАТИЧЕСКОГО МОДЕЛИРОВАНИЯ ОЦЕНКИ ЭФФЕКТИВНОСТИ СЕТЕВЫХ ПРОТОКОЛОВ ИНТЕРНЕТА ВЕЩЕЙ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ПРИЛОЖЕНИЙ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА ............................................................................................................. 150 Saidova Dilfuza Ergashovna SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI KIBERXAVFSIZLIK VOSITALARIDAN FOYDALANISHDA TALABALARNING AXBOROT MADANIYATI VA AXLOQIY KOMPETENSIYASINI SHAKLLANTIRISH................................................................................................................................................154 Сафарова Мархабо Асадуллаевна, Эшмаматов Диёрбек Бахриддинович СОВРЕМЕННЫЙ ЭТАП РАЗВИТИЯ ТЕХНОЛОГИЙ ОЧИСТКИ СВЯЗАН С ВНЕДРЕНИЕМ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА (ИИ) С ЦЕЛЬЮ ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ, АВТОМАТИЗАЦИИ И СНИЖЕНИЯ ЭКСПЛУАТАИОННЫХ ЗАТРАТ .............................................. ...160 B. Qodirov MA’LUMOTLAR BAZASI FANINI O‘QITISHDA INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH ... 162 Hasanova Dilafro‘z Bo‘ronovna KOMPYUTER KO‘RISH ALGORITMLARI TAHLILI VA ULARNING TIBBIYOTDAGI AHAMIYATI ................................................................................................................................................................................... 166 Mo‘minov Rahimjon Rustamovich, Abduraxmonov Olim Rustamovich, Atoyeva Shaxnoza Shofiddinovna ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЕ АЛГОРИТМЫ УПРАВЛЕНИЯ ФИЛЬТРАЦИОННЫМИ СИСТЕМАМИ ПРИ ОЧИСТКЕ ГАЗА ОТ МЕХАНИЧЕСКИХ ПРИМЕСЕЙ НА ОСНОВЕ МАТЕМАТИЧЕСКОГО МОДЕЛИРОВАНИЯ………………………………………………………………………………………….....................173 Yangiboyev Berdiyar Yangiboyevich, Xolmirzayev Toir Ro‘zimurodovich3 SUN’IY INTELLEKT: MOHIYATI, HOLATI VA ISTIQBOLLARI .............................................................. 176 Quromboyev Hamdambek Nuraddinovich, Dadajonov Diyorbek Akmaljon o‘g‘li RAQAMLI TRANSFORMATSIYA JARAYONLARINI OPTIMALLASHTIRISHNING MATEMATIK MODELLARI VA SUN’IY INTELLEKT ALGORITMLARI TAHLILI......................................................... 178 Shukurov Dadanur Tohir o‘g‘li, Shahriyorov Ikrom Ibrohim o‘g‘li,Mamatov Muhammad Saloh Murodjonovich GIBRID O‘QUV PLATFORMALARIDA KOGNITIV XAVFSIZLIK RISKLARINI BASHORAT QILISHNING STOXASTIK MODELLARINI ISHLAB CHIQISH.................................................................... 186 Qodirov Xurshidbek Xomidjоnоvich 3

“CARDING” TURIDAGI JINOYATLARNI FOSH ETISHDA O‘QUV PLATFORMALARIDAN FOYDALANISH AHAMIYATI ............................................................................................................................ 189 Pozilova Shaxnoza Xaydaraliyevna, Qilichev Sunnatillo Toxir o‘g‘li SIMULYATSION TEXNOLOGIYALAR ORQALI TALABALARDA AMALIY TARMOQ KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH ......................................................................................................... ..193 Taniberdiyev Akbarjon Abduganiyevich SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI ADAPTIV O‘QITISH TIZIMLARI ORQALI UMUMKASBIY FANLARNI O‘ZLASHTIRISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH METODIKASI (Аxborot tizimlari va texnologiyalari yo‘nalishi misolida)........................................................................................................................... 197 Rasulmuxamedov Maxamadaziz, Mirzayev Nomaz, G‘afforov Nuraddin FOYDALANUVCHINI KLAVIATURA DINAMIKASI ORQALI ANIQLASHDA ECKNN VA DTW USULLARINING SAMARADORLIK TAHLILI ........................................................................................... …201 To‘rayev Ro‘ziboy Norovich, Shobiddinova Dilnavoz Toshtemir qizi SUN’IY INTELLEKT PLATFORMALARI ASOSIDA O‘QITISHNING TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIK MUAMMOLARI............................................................................................................................203 Aminov Istam Barnoyevich, Abdumo‘minova Parvina Sanjarovna RAQAMLI TA’LIM PLATFORMALARIDAN FOYDALANISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ........................................................................................................................................................................... ........208 Anvarxon Majidov Maxmudxon o‘g‘li IOT TARMOQLARIDA MIRAI KIBERHUJUMLARINI ANIQLASH UCHUN MASHINALI O‘RGANISH YECHIMLARI ........................................................................................................................................................ 212 Диёров Абдукахор Маджитович, Умеров Азиз Серверович НЕЛИНЕЙНАЯ ДИНАМИКА И УСТОЙЧИВОСТЬ ОБУЧАЕМЫХ СИСТЕМ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА: ЧИСЛЕННОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ И РЕШЕНИЕ ЗАДАЧ ОПТИМИЗАЦИИ...... . .....215 Shukurov Akmal Uktamovich, Normuminov Bekali Bekzod o‘g‘li SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MILLIY TA’LIM WEB-RESURSLARINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH ........................................................................................................................................... 219 Zafar Abdujabborov Abdusattorovich, Toshpulatov Abduhalil Oltiboyevich EFFICIENCY OF MODERN ALGORITHMS IN CLUSTERING LARGE DATASETS...... ........................ 223 Abdullayev Abbosjon Xasanboy o‘g‘li SUN'IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN ENERGIYA SARFINI REAL VAQT REJIMIDA MONITORING QILISH TIZIMLARINI TAHLIL QILISH ............................................................................. 227 Abdullayev Abdubakir, Sobirov Ro‘ziali, Ahmedov Shoxijahon NANOO‘LCHAMLI KO‘P QATLAMLI KOMPOZIT STRUKTURALARDA DEFORMATSIYA JARAYONLARINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH.............................................................................. 230 Abduqaxxarov Abduqaxxor Azimxo‘ja o‘g‘li G‘OVAK MUHITLARDA GAZ FILTRATSIYA JARAYONINI SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MATEMATIK MODELLASHTIRISH BO‘YICHA TADQIQOTLAR TAHLILI .......................................... 235 Abduraxmonov Abduvohid Abdimo‘min o‘g‘li FARMATSEVTIK MA’LUMOTLARNI SUN’IY INTELLEKT TIZIMLARIGA INTEGRATSIYA QILISH UCHUN TUZILMAVIY TAYYORLASHDAGI DOLZARB MUAMMOLAR ................................................ 239 Nazarov Fayzullo Makhmadiyarovich, Akhatov Abror Askar ugli STAGES OF DATA PROCESSING IN THE DEVELOPMENT OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE ALGORITHMS.........................................................................................................................................................242 Axmedov Farhodjon Jumaboyevich, Komilov Abrorjon Maxamatsoli o‘g‘li Negmatov Ulug‘bek Pirimkulovich FOG COMPUTING ARXITEKTURASINING IOT TIZIMLARIDA KECHIKISH VAQTINI KAMAYTIRISHDAGI O‘RNI .............................................................................................................................. 248 Babadjanova Malika Kamoladdinovna, Sharipov Alisher Romon o‘g‘li MACHINE LEARNING MODELS FOR DOCUMENT SIMILARITY DETECTION USING THEIR SUMMARIES .......................................................................................................................................................... 252 Boboxonov Axmadxon Xolmirzoxon o‘g‘li TERI SARATONINI DERMOSKOPIK TASVIRLAR ASOSIDA TASNIFLASHDA KO‘RISH TRANSFORMATOR (VIT) MODELLARINING SAMARADORLIGI TAHLILI ......................................... 255 Bozаrov Fаrxod Sаmаdovich SUN’IY INTELLEKTNING MАTEMАTIK MODELLАSHTIRISHDАGI O‘RNI... ....................................261 Bozаrov Fаrxod Sаmаdovich RАQАMLI TEXNOLOGIYАLАRNING MАTEMАTIK MODELLАSHTIRISH JАRАYONIDАGI АHАMIYАTI ........................................................................................................................................................... 265 Djurayeva Nigora Soibjon qizi SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA KLINIK MA’LUMOTLAR TO‘PLAMINI SHAKLLANTIRISH....269 Eshonqulov Erali, Sayfullayeva Gulmira 4

SAMARQAND SHAHRINING SAYYOHLIK OBYEKTLARI UCHUN INTERAKTIV XARITA MOBIL ILOVASINI LOYIHALASH BOSQICHLARI .................................................................................................... 273 Fayzullayev Shaxzod Shuxrat o‘g‘li, Yuldashov Rahmon Husanovich, Ilmuratov Doston Sharif o‘g‘li QAROR QABUL QILISH JARAYONINI QO‘LLAB-QUVVATLASHDA KATTA MA’LUMOTLAR TAHLILI .................................................................................................................................................................. 278 Umarov Muhriddin Abduxalil o‘g‘li, Ilxomjonova Malika Dilshod qizi TAQSIMLANGAN IOT SENSOR TARMOQLARI ASOSIDA HAVO SIFATINI REAL VAQTDA MONITORING QILISH VA GIBRID NEYRON TARMOQ MODELI YORDAMIDA PROGNOZLASH……............................................................................................................................................ 285 Ismailov I.T. GIS TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA SHAHAR HUDUDLARINI URBANIZATSIYA DARAJASINI SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA TAHLIL QILISH ................................................................................... 289 Khasanov Dilmurod Rasul ugli ANALYSIS OF INTELLIGENT MODELS FOR KNOWLEDGE ASSESSMENT BASED ON ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND FUZZY LOGIC IN DIGITAL EDUCATION INFRASTRUCTURE ....................... 287 Kenjayev Sanjar Sobirovich AXBOROT TIZIMLARIDA SO‘ROVLAR OQIMINI NORAVSHAN MANTIQ MODELI ASOSIDA BOSHQARISH VA TEGISHLILIK FUNKSIYALARI SEZUVCHANLIGINI OPTIMALLASHTIRISH .. 296 Khasanov Dilmurod Rasul ugli ANALYSIS OF INTELLIGENT MODELS FOR KNOWLEDGE ASSESSMENT BASED ON ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND FUZZY LOGIC IN DIGITAL EDUCATION INFRASTRUCTURE ....................... 300 Komilov Abrorjon Maxamatsoli o‘g‘li, Negmatov Ulug‘bek Pirimkulovich Axmedov Farhodjon Jumaboyevich SDN (SOFTWARE DEFINED NETWORKING) TARMOQLARIDA DDOS HUJUMLARINI ANIQLASHDA MASHINALI O‘RGANISH ALGORITMLARINING SAMARADORLIGINI TADQIQ QILISH ..................................................................................................................................................................... 303 Maqsudova Charos Ulug‘bek qizi SUN’IY INTELLEKT VA NEYRON TARMOQLAR ORQALI VALYUTA BOZORINI MODELLASHTIRISH…………………………………………………………………………………………….307 Mamadaliyev Mirhojiddin Nosirjon oʻgʻli MAKTABGACHA TA’LI MUASSASI TARBIYALANUVCHILARINI AVTOMATIK TANIB OLISH AXBOROT TIZIMINI LOYIHALASH ............................................................................................................... .312 F.F. Meliyev, magistrant M.M. Abbasova GISTOLOGIK TASVIRLARNI SEGMENTLASH VA MORFOMETRIK BELGILARNI ANIQLASHDA BO‘SAGAVIY QIYMAT USULI........................................................................................................................... 315 Musayev Anvar Isakovich KIBERXAVFSIZLIK FANINI O‘QITISH TENDENTSIYALARI VA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARI................................................................................................................................ ............319 Mustafoyev Zoxid Zoirovich SHUBHALI TRANZAKSIYALARNI ANIQLASHDA MASHINAVIY O‘RGATISH (ML) ALGORITMLARIDAN FOYDALANISH ........................................................................................................... 324 Назирова Санжар Уразали угли ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИЙ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В СИСТЕМЕ ВОДОСНАБЖЕНИЯ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ……………………………………………………..326 Komilov Abrorjon Maxamatsoli o‘g‘li, Negmatov Ulug‘bek Pirimkulovich, Axmedov Farhodjon Jumaboyevich RAQAMLI TELEKOMMUNIKATSIYA TARMOQLARIDA MA’LUMOTLAR OQIMINI BOSHQARISH JARAYONLARINI AVTOMATLASHTIRISHNING AN’ANAVIY USULLARINI TADQIQ ETISH ........ 329 Niyazbekov Usman Matnazar o‘g‘li MACHINE LEARNING MODELS FOR DOCUMENT SIMILARITY DETECTION USING THEIR SUMMARIES………………………………………………………………………………………………………333 Agzamova Moxina Shaxobiddin qizi, Umarov Muhriddin Abduxalil o‘g‘li, Nizamov Shoxbek Xayriddin o‘g‘li KIBERFIRIBGARLIKNI OLDINI OLISHDA KIBER SAVODXONLIKNI OSHIRISHNING AHAMIYATI…. ................................................................................................................................................. ….336 Jaloliddin Omonbayev, Shokhrukhbek Rakhimboyev MACHINE LEARNING MODELS FOR BREAST CANCER DETECTION..................................................345 Qambarov Bahriddin Panji o‘g‘li TASVIRLI MA’LUMOTLAR ASOSIDA BOSH MIYA SARATONI KASALLIGINI ANIQLASH ALGORITMI VA DASTURIY VOSITASI ............................................................................................................ 349 Sultanov Djamshid Baxodirovich, Narzullayev Inomjon Sadulla o‘g‘li, Qodirov Raximjon Rasuljon o‘g‘li GAUSS VA IMPULS SHOVQINLARINI BARTARAF ETISHDA NOCHIZIQLI MEDIAN FILTRLASH USULLARINING SAMARADORLIGI………………………………………………………………………………………………………. 353 5

Rahmatullayev Donyor SUN'IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN VIZA MA'LUMOTLARINI AVTOMATLASH, MONITORING QILISH VA FOYDALANUVCHILARNI OGOHLANTIRISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ........ 357 Shokhrukhbek Rakhimboyev, Jaloliddin Omonbayev SELECTION CRITERIA FOR MACHINE LEARNING AND DEEP LEARNING MODELS IN HEART DISEASE CLASSIFICATION ............................................................................................................................... 359 Raximova Marjona Nurmuhammad qizi, Bozorova Irina Jumanazarovna SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MATEMATIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI .................................................................................................................. 363 Raximova Shohsanam Usmonali qizi SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR YORDAMIDA NANOTEXNOLOGIYALAR VA ZAMONAVIY MATERIALSHUNOSLIK SOHALARIDA MATEMATIK MODELLASHTIRISHNING O‘RNI ....................................................................................................................................................................... 366 Raximova Shohsanam Usmonali qizi INTEGRATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND ECONOMETRIC MODELS IN DIGITAL DECISION-MAKING SYSTEMS ......................................................................................................................... 369 Raxmonov Erkin Davlatjonovich, Narzullayev Davronbek Zikrullayevich, Tursunov Alisher Tulkunovich MA’LUMOTLARNI INTELLEKTUAL TAHLIL QILISHDA BELGILAR TURLARIGA ISHLOVLAR BERISH USULLARI .............................................................................................................................................. 372 Ruziyev Shoxrux Shoymurod o‘g‘li 5G MOBIL ALOQA TARMОQLARINING QURILISH ASOSLARI .............................................................. 377 Saidov Usmon Bahron o‘g‘li RAQAMLI TA’LIM MUHITIDA TALABALARNING DASTURLASH KO‘NIKMALARINI SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA BAHOLASH VA PROGNOZLASHNING MATEMATIK MODELI .................... 382 Azimov Bunyod Raximjonovich, Samadov Dilshodbek Usmon o‘g‘li SUN’IY INTELLEKTDA TASVIR SEGMENTATSIYA ANIQLIGINI OSHIRUVCHI GRABCUT ALGORITMI TAHLILI ......................................................................................................................................... 386 Sayitjonova Mashxuraxon Tulqinovna KOSHI TURIDAGI INTEGRALLAR YORDAMIDA TASVIRLARNI QAYTA ISHLASH VA CHETKI EFFEKTLARNI SUN'IY INTELLEKT USULLARI BILAN BARTARAF ETISH ......................................... 392 Abidova Shaxnoza Baxodirovna, Shamuratov Ulug‘bek Alisher o‘gli, Qurbonbekova Sabira Baxit qizi O‘ZBEK TILIDAGI MATNLARNI AVTOMATIK ANNOTATSIYALASHNING EXTRACTIVE USULGA ASOSLANGAN ALGORITMIK MODELI .......................................................................................................... 396 Sharipov Alisher, Babadjanova Malika SEMANTIK O‘XSHASH MATNLARNI ANIQLASH MODELLARI ............................................................. 401 Rajabova Xurshida Hakimovna MATEMATIKA DARSLARIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYA HAMDA INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANIB HAMKORLIKDA ISHLASH USULLARI ............................................................................... 405 Allayarov Ulug‘bek Erimbatovich, Nishonov I.I. MUHIM AXBOROT INFRATUZILMASIDA AXBOROT OQIMI XAVFSIZLIGIGA TAHDIDLAR MODELINI TADQIQ QILISH .............................................................................................................................. 408 Burxanov Ilxom Xalbutayevich, Xoliqulov Sh.A. VIRTUAL NETWORK FUNCTION ASOSIDA TELEKOMMUNIKATSION XIZMATLARNI DINAMIK TAQSIMLASH USULLARINI TADQIQ QILISH .............................................................................................. 412 Hasanov Fazliddin Gʻanisher o‘g‘li, Akmuradov B.U. HYPER-V VA VMWARE ASOSIDA VIRTUAL MASHINALAR SAMARADORLIGINI TADQIQ QILISH .................................................................................................................................................................................. .417 Mamashov Sardor Abdirayim o‘g‘li, Akmuradov B.U., Qo‘ziyev Shahzod Ulug‘bek o‘g‘li TARMOQ TRAFIGINI BIG DATA ANALITIKASI ORQALI SEGMENTATSIYA QILISH ALGORITMLARINI TADQIQ QILISH .............................................................................................................. 422 Maxmudov Doniyorbek Ravshanovich, Xoliqulov Sh.A. IoT TARMOQLARIDA MA’LUMOTLAR UZATISHDA KECHIKISHLARNI KAMAYTIRISH UCHUN GIBRID TARMOQ MODELINI LOYIHALASH ............................................................................................... 425 Rejabov Jaloliddin Sadiq o‘g‘li, Abdumalikov A.A. IoT QURILMALARINING O‘ZARO UZLUKSIZ ULANISHINI TA’MINLOVCHI KOMMUNIKATSIYA PROTOKOLLARINI TADQIQ QILISH: MATEMATIK MODELLASHTIRISH VA SUN’IY INTELLEKT YONDASHUVLARI ............................................................................................................................................... 429 Yosinov Muxammadyor Baxtiyor o‘g‘li, Usmonov A.H. SUN’IY INTELEKT ASOSIDA 5G RESUSRLARI TAQSIMLASH ALGORITMI ....................................... 434 Raximova Tozagul Sobir qizi 6

XORAZM SHEVASI VA O‘ZBEK ADABIY TILI O‘RTASIDA NEYRON MASHINAVIY TARJIMA MODELLARI YARATISH ASOSLARI VA TARJIMA MODELLARI TAHLILI ...................................... 438 Soatov Ismoiljon Xabibullayevich, Xoliqulov Sh.A. TUMANLI TARMOQLARDA IOT SENSORLARIDAN OLINGAN SIGNALLARNI PARALLEL QAYTA ISHLASH MODELLARI ....................................................................................................................................... 444 Shodiyev Shuxrat Hayit o‘g‘li, Akmuradov Baxtiyor Uralovich IOT SIMSIZ TARMOQ TEXNOLOGIYALARI TAHLILI .............................................................................. 450 Shukurov Dadanur Tohir o‘g‘li, Shahriyorov Ikrom Ibrohim o‘g‘li, Abduxoliqov Elbek Shodmon o‘g‘li GIBRID TA’LIM TIZIMLARIDA KOGNITIV XURUJLARNI ANIQLASH VA NEYRON TARMOQLARI ASOSIDA ULARNI FILTRLOVCHI INNOVATSION STRATEGIYALAR ALGORITMI ......................... 454 Mamarajabov Husan Ergash oʻgʻli, Shukurov Dadanur Tohir oʻgʻli KERAKSIZ YOKI ORTIQCHA AXBOROTNI FILTRLASH ORQALI AXBOROT YUKLAMASINI KAMAYTIRISH...................................................................................................................................................... 457 Solayeva Oybibi Xushnud qizi, Quriyozov Elmurod Rajabboy o‘g‘li SUN’IY INTELLEKT MODELLARI YORDAMIDA RANGTASVIR VA CHIZMACHILIK ISHLARINI BAHOLASH MODELLARINING TAHLILI ……..............................................................................................463 Tashtemirova Nadira Nematillaevna INTELLEKTUAL RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR SHAROITIDA MATEMATIK MODELLASHTIRISH: MUHANDISLIK VA KOMPYUTER GRAFIKASI FANLARI INTEGRATSIYASI..................................................................................................................................................465 Tursunboyeva Mohina Axadjon qizi, Sultanova Dildora Ilhomjon qizi MAHALLIY XIZMATLARNI AVTOMATLASHTIRISH TIZIMINI ISHLAB CHIQISHDA SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MATEMATIK MODELLASHTIRISH ASOSLARI VA YECHIMLARI............................................................................................................................ 469 Tursunov Alisher Tulkunovich BELGILAR O‘RTASIDAGI O‘ZARO BOG‘LIQLIK MASALALARINI YECHISHDA STATISTIK TAHLIL USULLARINI QOʻLLASH.....................................................................................................................474 Usmanov Davron Kudratovich BLOKCHEYNDA BLOKLARNI TASHKIL ETISH STRUKTURASI……………………………………….478 Usmonov Alisher Habibullo o‘g‘li, Allamuradov Norbobo Tursun o‘g‘li Allayarov Lazizbek Berdiyor o‘g‘li SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA YER OSTI SUVLARI FILTRATSIYASINING MATEMATIK MODELLASHTIRILISHI VA BARQAROR RIVOJLANISH STRATEGIYALARI……………………………………………………………………………………………….485 Usmonova Faridaxon Lazizbek qizi SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA TERI KASALLIKLARINI RASM VA VIDEO ORQALI ANIQLASH TIZIMINING MATEMATIK MODELLASHTIRILISHI……………………………………………………...489 Xabibullaeva Sh.A. ELEKTRON TA'LIM MUHITIDA O‘Z-O‘ZINI BOSHQARISH: MATEMATIKANI O‘ZLASHTIRISH VA RAQAMLI FAOLLIK O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK………………………………………………………...493 Muxiddinov Muhriddin Nuriddin o‘g‘li, Mardonova Munisa Nurbek qizi SUN’IY INTELLEKT VA KOMPYUTER KO‘RINISHI ASOSIDA TIBBIY TASVIRLARDAN FOYDALANGAN HOLDA BOSH MIYA KASALLIKLARINI ERTA ANIQLASH MODELLARINING TAHLILI…………………………………………………………………………………………………………...497 Xolikov Sherzod Urolovich, Solijonov Toirjon Tolibjon o‘g‘li TAQSIMLANGAN TIZIMLARDA BULUT VA EDGE COMPUTING TEXNOLOGIYALARINING QO‘LLANILISHI………………………………………………………………………………………………….502 Yarmatov Sherzodjon Shokir o‘g‘li, Orifov Oxunjon Fazliddinzoda MA’LUMOTLARNI INTELLEKTUAL TAHLIL QILISHDA YETISHMAYOTGAN (NaN) QIYMATLARINI QAYTA ISHLASH ALGORITMLARI TAHLILI………………………………………...508 Xakimova Ma’mura Muxammadiyevna, Aktamova Nozimaoy Ahmedjon qizi ENG KICHIK KVADRATLAR USULINING BAHOLASH XUSUSIYATLARI: GAUSS–MARKOV TEOREMASI………………………………………………………………………………………………………513 Akmuradov Baxtiyor, Xamirayev Sunnatullo Xojixonovich SDN ASOSIDA TRAFIKNI DINAMIK BOSHQARISH ALGORITIMLARINI TADQIQ QILISH……….516 Nosirova Shohista Elmurodovna “MA’LUMOTLAR BAZALARI” FANINI SUN’IY INTELLEKTGA TAYANIB BOSQICHMA-BOSQICH O‘QITISH METODIKASI……………………………………………………………………………………......521 Sobirov R.A., Qulmatov. M.B., Usmonov Z.J. MASOFAVIY TA’LIM TIZIMLARIDA TALABA PROFILINING IMKONIYATLARI…………………..528 Tashtemirova Nadira Nematillaevna 7

ZAMONAVIY RAQAMLI TA’LIM TIZIMIDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH: KADRLAR TAYYORLASHNING LINGVISTIK VA IJTIMOIY-GUMANITAR MODELLARI……………………….534 Zaynabidinov Raxmatullo Madaminjon o‘g‘li SUN’IY INTELLEKT VA GUMANITAR INTEGRATSIYA ASOSIDA KADROLAR TAYYORLASH TIZIMINI RIVOJLANISH………………………………………………………………………………………..539 Abdullayev Abdubakir, Sobirov Ro‘ziali, Ahmedov Shoxijahon SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA AKADEMIK PLAGIATNI ANIQLASHNING TAKOMILLASHTIRILGAN MODELI…………………………………………………………………………543 Abdulxayev Nodirbek Murodulloyevich, Allayarov Lazizbek Berdiyor oʻgʻli TRANSPORT VOSITALARIDA HAYDOVCHI HOLATINI KUZATISH ORQALI AVTOHALOKAT XAVFINI KAMAYTIRUVCHI TIZIM DASTURINING AFZALLIKLARI…………………………………547 Abdulxayev Nodirbek Murodulloyevich, Ergashev Oybek Gʻofirjon oʻgʻli WINDOWS OPERATSION TIZIMIDA ZARARLI DASTURLARGA QARSHI HIMOYANI KUCHAYTIRUVCHI TAHLIL MEXANIZMINI TADQIQ QILISH...............................................................552 Abdulxayev Nodirbek Murodulloyevich, Keldiyorov Elmurod Shavkatovich AQLLI UY TIZIMLARIDA OBYEKTLARNI AVTOMATIK ANIQLOVCHI VA HOLATINI KUZATUVCHI KAMERA TIZIMI DASTURINING SAMARADORLIGINI ANIQLASH...................................................................................................................................................... .........559 Abdulxayev Nodirbek Murodulloyevich, Qunduzov Bekzod Alisher oʻgʻli KALI LINUX DISTRIBUTIVINI PENTESTING VOSITALARIDA QOʻLLANILADIGAN HUJUM TURLARINI TADQIQ QILISH.............................................................................................................................565 Abdulxayev Nodirbek Murodulloyevich, Xodjayev Utkir Muminovich KEYINGI AVLOD TARMOQLARI XIZMATLARINI SERVISGA YOʻNALTIRILGAN ARXITEKTURA ASOSIDA TAQDIM ETISH SAMARADORLIGINI BAHOLASH...................................................................570 Abdulxayev N.M. INSON YUZINI ANIQLASH VA HAQIQIYLIGINI TEKSHIRISHDA SUN’IY INTELLEKT MODELLARINI BIRGALIKDA QOʻLLASH SAMARADORLIGI................................................................576 Abdulxayev N.M. OPERATSION TIZIMLARNI TAHLIL QILISHDA SUN'IY INTELEKT ALGORITMLARINING OʻRNI.........................................................................................................................................................................581 Abduraxmonov Baxromjon Alisherovich SUN’IY INTELLEKTDA MATEMATIK MODELLASHTIRISH: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY YO‘NALISHLAR....................................................................................................................................587 Ashirov Sobir Fayzullayevich TELEKOMMUNIKATSIYA INFRATUZILMASIDA SHIFRLASH ALGORITMLARINING TURLARI VA ULARNING QO‘LLANILISH SOHALARI..........................................................................................................591 Asrorov Oybek Asror o‘g‘li, Ismoilov Ibrohim Isroil о‘g‘li SUN’IY INTELLEKTDA CHUQUR O‘RGANISH MODELLARINING MATEMATIK TUZILISHI................................................................................................................................................................594 Axmatov Otabek Rahmat o‘g‘li KADRLARNI MUTAXASSISLIGI BO‘YICHA REYTINGINI BAHOLASH JARAYONLARINING ALGORITMIK VA DASTURIY TA`MINOTINI YARATISH...........................................................................598 Berdimuradov Mirzohid Samidulla o‘g‘li BULUTLI HISOBLASH TIZIMLARI XIZMATLARI VA XAVFSIZLIK YECHIMLARINI QIYOSIY TAHLIL QILISH....................................................................................................................... ...............................602 Davronov Shohjaxon Rizamat o‘g‘li MASHINALI O‘QITISHDA MA’LUMOTLARNI OLDINDAN QAYTA ISHLASH VA AUGMENTATSIYA: YO‘L BELGILARINI TANIB OLISHGA YONDASHUV...................................................................................608 Umarova Dilnoza Oybek qizi SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MATEMATIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLA........................................................................................................................613 Sherboboyeva Gulruh Baxtiyorovna, Soliyeva Dilobar Abdumalik qizi TA’LIM MUASSASALARIDA PHISHING VA SOTSIAL MUHANDISLIK HUJUMLARIGA QARSHI O‘QITUVCHI VA TALABALARNING KIBERXAVFSIZLIK SAVODXONLIGINI OSHIRISH MEXANIZMLARINI ISHLAB CHIQISH................................................................................................ ............617 Giyasova Gulnoza Alisher qizi, Bozorov Jasurbek Sadillayevich CHUQUR O‘QITISH ARXITEKTURALARI VA ULARNING TURLARI (CNN – CONVOLUTIONAL NEURAL NETWORKS)..........................................................................................................................................620 Hasanboyev Humoyun Abdumajid o‘g‘li, Husainov Ilyos SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MATEMATIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLAR…………………………………………………………………………….623 Fazliddinov Xolmurod Dilmurod o‘g‘li, Toshboltayev Faxriddin O‘rinboyevich 8

IOT UCHUN BULUT PLATFORMALARI (THINGSPEAK, AWS IOT, BLYNK VA BOSHQALAR).......626 Abdusamadov J.A. REAL VAQT REJIMIDA SIGNALLARNI QAYTA ISHLASH ALGORITMLARI FPV DRONLARDA KENG QO‘LLANILAYOTGA QABUL QILGICH VA UZATGICH OBYEKTI SIFATIDA........................630 Abdullayev Sanjarbek Baxodirovich TRАNSFORMER MODELLARINI NOZIK SOZLASH: MODEL ISHLАSHINI YАXSHILАSH USULLАRI...........................................................................................................................................................................635 Abduraximov Mirjalol Muhammadjonovich CHUQUR O‘RGANISH ASOSIDA YUZDAN ANIQLASH TIZIMINI LOYIHALASH VA OPTIMALLASHTIRISH......................................................................................................640 Usmanov Bobirjon Yo‘ldash o‘g‘li TRANSFORMER MODELLAR ASOSIDA NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR UCHUN LOKAL SEMANTIK QIDIRUV TIZIMINI LOYIHALASH VA OPTIMALLASHTIRISH.........................................645 Mardiyev Sharif G‘ayratovich DNS XAVFSIZLIGINI TA'MINLASH VA HIJACKING HUJUMLARIDAN HIMOYALANISH USULLARI................................................................................................................................................................648 Xasanova L.E., Mannanov S.S. SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MATEMATIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI....................................................................................................................654 Aripova M.X., Ibragimova B.B., Baymatova N.T. MURAKKAB REV LARINI MODELLASHTIRISH MASALALARIDA INTELLEKTUAL USLUBLAR...............................................................................................................................................................663 Turdaliyeva Nurjahon Abdunosir qizi RAQAMLI TA’LIM MUHITIDA TALABALAR LIDERLIK KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK VA METODOLOGIK IMKONIYATLARI.................................669 Odiljonova Rano Dilmurod qizi, Odiljonov Umidjon Odiljon o‘g‘li CNN, GAN VA TRANSFORMER ARXITEKTURALARIDA TASVIR SIFATINI OSHIRISH ALGORITMLARINI QIYOSIY TAHLILI...........................................................................................................672 Shahriyorova Gulnoza Ilhomjon qizi, Ahmadova Madina Ne’matjon qizi SUN'IY INTELLEKT VA MASHINAVIY O‘QITISH ALGORITMLARINI MATEMATIK MODELLASHTIRISHDA QO‘LLASH: MUAMMOLAR VA YECHIMLAR.................................................683 Maxsudov Botir Toxirovich, Mansurova M. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QUROLLI KUCHLARIDA ARCGIS EARTH VA ARCGIS PRO DASTURLARINI QO‘LLASH ISTIQBOLLARI VA AMALIY AHAMIYATI...............................................687 Naziraliyev O‘rinboy Farhodjon o‘g‘li MOLIYAVIY VAQT QATORLARINI SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA BASHORAT QILISH: BOSHLANG‘ICH TUSHUNCHALAR VA YONDASHUVLAR........................................................................692 Xasanova L.E., Xayitmurodov M.T. NEURON TARMOQLARINING MASSHTABLANISH QONUNIYATLARI VA O‘ZBEKISTON UCHUN SAMARALI STRATEGIYA...................................................................................................................................695 Nishonov Javohir, Xakimova Ma’mura Muxammadiyevna YUQORI TARTIBLI AVTOREGRESSIV MODELLARDA YAGONA ILDIZ UCHUN TEST....................701 Obidov Fayzulloh Rasuljon o‘g‘li, Qosimov Iqboljon Ilg‘orjon o‘g‘li IMKONIYATI CHEKLANGAN SHAXSLAR UCHUN OVOZLI INTERFEYSGA EGA KO‘MAKLASHUVCHI SUN’IY INTELLEKT MODELINI TADQIQ QILISH..............................................703 Tojiyev Sardor Azimqulovich, Qayumov Javohir G‘ayrat o‘g‘li CHUQUR O‘QITISHGA ASOSLANGAN ZAMONAVIY TIL MODELLARINI TAHLILI.........................710 Qosimov Iqboljon Ilg‘orjon o‘g‘li, Obidov Fayzulloh Rasuljon o‘g‘li BULUTLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TALABALAR MONITORING TIZIMINI LOYIHALASH..716 Rayimova Shaxnoza Ozod qizi, Rayimov Doniyor Ozod o‘g‘li SUN’IY KO‘PAYTIRISH (DATA AUGMENTATION) ALGORITMLARINING SAMARADORLIGI VA QO‘LLANILISHI.....................................................................................................................................................723 Rustam M.F.Z., Sayfutdinov A.A., Xo‘jamqulov A.A. VR ASOSIDA LOGISTIKA VA OMBOR BOSHQARUVI JARAYONLARINI MODELLASHTIRISH VA SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA OPTIMALLASHTIRISH USULLARI.................................................726 Abdulxayev Nodirbek Murodulloyevich, Abdulxayeva Dinara Murodulloyevna RUS TILINI SUN’IY INTELLEKT ALGORITMLARIDAN FOYDALANIB OʻRGATISH TEXNOLOGIYASINI QOʻLLASH USULLARI..................................................................................................729 Rustamova Nigora Ixtiyorovna AN APPROACH TO STUDYING “AUTOMOTIVE ELECTRICAL SYSTEMS” GROUNDED IN LOGICAL PROGRESSION AND THE USE OF INTEGRATED INFORMATION TECHNOLOGIES.....735 Toshpo‘latova Shahnozabonu Bobomurodovna 9

SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA TALABALAR AKADEMIK MUVAFFAQIYATINI OLDINDAN BASHORAT QILISH MODELI....................................................................................................................... ......738 Obidov Shuxrаtjon Imyаminovich SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ZAMONAVIY TA’LIM MUHITINI SHAKLLANTIRISH VA MOBIL XIZMATLARNING O‘RNI....................................................750 Sodiqov Abduxakim Abduxalilovich RAQAMLI IQTISODIYOTDA IoT TARMQLARI XAVFSIZLIGI VA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING INTEGRATSIYASI..............................................................................................754 Jurayev O‘tkirbek Murodullo o‘g‘li SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MURAKKAB JARAYONLARNI MATEMATIK MODELLASHTIRISH USULLARINI TAKOMILLASHTIRISH..............................................................................................................760 Xasanova L.E., Azimxõjayeva M.X., Abduhakimov F.A. SUN'IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDA MATEMATIK HAMDA FIZIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI..........................................................................763 Yakubov Valijon G‘aniyevich, Arabboyeva Fotimaxon Abdugafirovna SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI IQTISODIYOT.....................................................................................772 Abdushukurova Nozimabonu Abdullo qizi SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASH..........778 Abdulxayeva Dinara Murodulloyevna SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASH VA OʻQITISHNI LINGVISTIK MASALASI...............................................................................................................................................................782 Xushboqov Qobilbek, Toshboboyeva Iroda SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI IQTISODIYOT......................................................................................788 Ergashev Izzatbek Nodirbek o‘g‘li SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MATEMATIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI.....................................................................................................................792 Abdulxayev N.M. TELEKOMMUNIKATSIYA TARMOQLARDA KIBERXAVFSIZLIK VA MA'LUMOTLARNI SHIFRLASH MEXANIZMLARI...........................................................................................................................796 Abdug‘affaova N.O., D.S. Kurbanova IP KAMERALAR ORQALI INSON XATTI-HARAKATLARINI BAHOLASH MODELI VA ALGORITMINI YARATISH..................................................................................................................................801 Xoldarova Muxabbat Maxmatqul qizi OLIY TA’LIMDA AVTOMATLASHTIRILGAN ORALIQ VA YAKUNIY NAZORAT TIZIMINI LOYIHALASH…………………………………………………………………………………………………….804 Muxamedova Nargizaxon Hasan qizi MULTIMODAL AI AGENT ASOSIDA MATN, JADVAL VA TASVIRLAR BILAN BIRGALIKDA ISHLOVCHI INTELLEKTUAL TIZIMNI TADQIQ QILISH.........................................................................808 Yangiboyev Berdiyar Yangiboyevich, Begaliyeva Madina Abdusamatovna IQTISODIYOTNI BARQAROR RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISHNING AYRIM JIHATLARI..............................................................................................................................................812 Ilmuratov Doston Sharif o‘g‘li, Fayzullayev Shaxzod Shuxrat o‘g‘li MOBIL TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA AQLLI AKVARIUM TIZIMINI LOYIHALASH.........................815 Xayrullayeva Shaxnoza Qobul qizi, Umarov Muhriddin Abduxalil o‘g‘li TASVIRLARDAN TAOMLAR TARKIBIDAGI VITAMINLARNI ANIQLASH...........................................820 Xoliqov Shuhrat Abduhamidovich IJTIMOIY TARMOQ FOYDALANUVCHILARI KIBERPROFILAYLINGI MODELLARI......................822 Aripova M.X., Ibragimova B.B., Baymatova N.T. ZAMONAVIY RADIOELEKTRON QURILMALARNI LOYIHALASHDA SU’NIY INTELLEKTDAN FOYDALANISH.......................................................................................................................................................826 Iminjanov Mansurjon Muhammadjanovich, Maxsudov Batir Taxirovich GEOGRAFIK AXBOROT TIZIMLARINI QUROLLI KUCHLARDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI.......829 Хасанова Л.Э. ПРОБЛЕМЫ ДОСТОВЕРНОСТИ МОДЕЛЕЙ И ВОЗМОЖНОСТИ ИХ УЛУЧШЕНИЯ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА И ЦИФРОВЫХ ПЛАТФОРМ..............834 Абдихалилов Улмасжон Улфат углы, Алиев Асилбек Сафарaли угли РАЗРАБОТКА ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ АНАЛИТИЧЕСКИХ СИСТЕМ НА ОСНОВЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА И BIG DATA......................................................................................838 Хамидова Ирода Гафуровна МАЛАКА ОШИРИШ ЎҚУВ ЖАРАЁНЛАРИДА СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТ ВОСИТАЛАРИНИ ЖОРИЙ ЭТИШ:МУАММО ВА ЕЧИМЛАР.......................................................................................................................842 Хасанова Л.Е., Азимова З.Н., Махкамов Д.Ф. 10

ФИЗИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ КВАНТОВОЙ КРИПТОГРАФИИ И МЕХАНИЗМЫ ЗАЩИТЫ ИНФОРМАЦИИ В ОПТОВОЛОКОННЫХ БЛОКЧЕЙН-СЕТЯ.................................................................848 Axmedov Farrux Anvarovich OʻZBEK TILI UCHUN FONETIK MUVOZANATLI NUTQ KORPUSINI QURISHNING METODOLOGIYASI..............................................................................................................................................854 Axmedov Farrux Anvarovich, Bozorboyeva Zuxra Qaxramon qiz O‘ZBEK TILINING DIGRAF VA MORFOFONOLOGIK XUSUSIYATLARINI HISOBGA OLGAN GRAFEMADAN FONEMAGA O‘TKAZISH TIZIMI........................................................................................858 Axmedov Farrux Anvarovich TRANSFER O‘QITISH YORDAMIDA O‘ZBEK TTS TIZIMINI QURISHDA KORPUS HAJMINING SIFATGA TA’SIRI...................................................................................................................................................862 Yarmatov Sherzodjon Shokir o‘g‘li, Orifov Oxunjon Fazliddinzoda MA’LUMOTLARNI INTELLEKTUAL TAHLIL QILISHDA YETISHMAYOTGAN (NaN) QIYMATLARINI QAYTA ISHLASH ALGORITMLARI TAHLILI...............................................................866 Muxiddinov Muhriddin Nuriddin o‘g‘li, Qurbonov Javohir Sharofiddin o‘g‘li KO‘ZI OJIZ INSONLAR UCHUN ATROF-MUHITDAGI XAVF VA TO‘SIQLARNI ANIQLASHDA PARALLEL HISOBLASH ORQALI OPTIMALLASHTIRISH........................................................................872 Muxiddinov Muhriddin Nuriddin o‘g‘li, Mardonova Munisa Nurbek qizi SUN’IY INTELLEKT VA KOMPYUTER KO‘RINISHI ASOSIDA TIBBIY TASVIRLARDAN FOYDALANGAN HOLDA BOSH MIYA KASALLIKLARINI ERTA ANIQLASH MODELLARINING TAHLILI.................................................................................................................................................................. 877 Turgunov Bekzod Abdivositovich SUNIY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI INKLYUZIV TA'LIM TIZIMIDA QO‘LLASHNING SAMARADORLIGI TAHLILI...............................................................................................................................882 Muxiddinov Muhriddin Nuriddin o‘g‘li, Qurbonov Javohir Sharofiddin o‘g‘l YOLO VA CNN MODELLARIDAN FOYDALANGAN HOLDA KO‘ZI OJIZ INSONLAR UCHUN XAVFLI OBYEKTLARNI ANIQLASH................................................................................................................885 Asadov DoniyorYodgorjonovich WEB-ILOVALAR UCHUN XAVFSIZLIKNI SKANERLASH VOSITASI......................................................889 Axatqulov Saxobiddin Abirqulovich, Sulaymanov Ma’ruf Ikramjanovich, Qurbonov Maqsud Normurod o‘g‘li SPAM XATLARINI ANIQLASHDA MASHINA O‘RGANISH ALGORITMLARI.......................................893 Bobojonov Oybek Masharipovich JAMOAT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH FAOLIYATIDA PROFAYLING TEXNOLOGIYASINI QO‘LLASHNING ADABIYOTLAR TAHLILI....................................................................................................902 Naim Nodira Abdujalolovna, Mansurova Maxina Yashnarovna SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA VIRUSLI PNEVMONIYANI TASHXISLASH TIZIMIDA AXBOROT ALMASHUV TUZILMASI……………………………………………………………………………………….908 Naim Nodira Abdujalolovna SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA VIRUSLI PNEVMONIYANI TASHXISLASHNI QO‘LLAB-QUVVATLOVCHI AXBOROT TIZIMLARI……………………………………………………...911 11

Maxmudov Muxammadismoil Muxitdinovich, University of Management and future technologies rektori Geografiya fanlari falsafa doktori (PhD), dotsent O‘ZBEKISTONDA EKOTURIZMNI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekistonda ekoturizmni rivojlantirish imkoniyatlari, tabiiy va madaniy meros resurslari, zamonaviy infratuzilmani rivojlantirish yo‘llari hamda ushbu sohada xalqaro hamkorlik masalalari yoritib berilgan. Shuningdek, ekologik turizmni rivojlantirishning iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik afzalliklari tadqiq etiladi.ekoturizmning mazmun-mohiyati, uning barqaror rivojlanishga qo‘shadigan hissasi va jamiyat hamda tabiat o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni mustahkamlashdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: jahon turizmi, ekoturizm, barqaror rivojlanish, O‘zbekiston, tabiiy resurslar, madaniy meros, ekologik sayohat, turizm infratuzilmasi, xalqaro hamkorlik. Аннотация. В данной статье рассматриваются возможности развития экотуризма в Узбекистане, ресурсы природного и культурного наследия, пути развития современной инфраструктуры, а также вопросы международного сотрудничества в этой области. Также исследуются экономические, социальные и экологические преимущества развития экологического туризма. анализируется сущность экотуризма, его вклад в устойчивое развитие и значение в укреплении взаимодействия между обществом и природой. Ключевые слова: мировой туризм, экотуризм, устойчивое развитие, Узбекистан, природные ресурсы, культурное наследие, экологическое путешествие, туристическая инфраструктура, международное сотрудничество. Abstract. This article highlights the possibilities of developing ecotourism in Uzbekistan, natural and cultural heritage resources, ways to develop modern infrastructure, and issues of international cooperation in this area. The essence and significance of ecotourism, its contribution to sustainable development, and its role in strengthening cooperation between society and nature are analyzed. Keywords: world tourism, ecotourism, sustainable development, Uzbekistan, natural resources, cultural heritage, ecological tourism, tourism infrastructure, international cooperation. Kirish. Ekoturizm deganda jahon amaliyotida atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lib, tabiat qo‘ynida dam olish tushuniladi. Pandemiyadan keyingi davrda sohaning bunday tez o‘sishini mutaxassislar qisman odamlar izolyatsiya paytida boy berilgan imkoniyatlarning o‘rnini qoplashga intilayotgani bilan izohlayapti. Bu hodisa hatto «badal turizm» deb nom oldi. Ushbu tendensiya turistlarning doim tashrif byuriladigan mashhur joylardan qochishiga, mavsumdan tashqari vaqtlarda sayohat qilishiga hamda olomonsiz va navbatlarsiz noyob tajribaga ega bo‘lish uchun mashhur shaharlarning muqobilini izlashiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, hayotning jadal sur’ati, ko‘p miqdordagi axborot, gadjetlar va ijtimoiy tarmoqlar aloqa vositalari bo‘lmagan joylarga borish istagini uyg‘otmoqda. Odamlar shunchaki diqqatga sazovor joylarga ekskursiya uchun navbatda turishni emas, balki sayohat davomida mahalliy aholining tabiati va madaniyati bilan tanishishni xohlayapti. 12

Jahon turizm industriyasi jadal sur’atlarda rivojlanib, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning joriy etilishi bu sohada tub o‘zgarishlarga olib kelmoqda. Bugungi kunda turistik xizmatlar sifatini oshirish, foydalanuvchilarga individual yondoshish va logistika jarayonlarini avtomatlashtirishda sun’iy intellekt keng qo‘llanilmoqda. 2024-yil fevral oyida «Yandeks» foydalanuvchilari «eng yaqin qo‘riqxona»ni izlab 5000 ta so‘rov yuborgan. Bu o‘tgan yilga nisbatan solishtirganda 44 foizga ko‘p degani. Bundan ma’lum bo‘ladiki, ekoturizm sohasi ham o‘sib boryapti. 2023-yilda Rossiyada federal ahamiyatga ega bo‘lgan alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga (METH) 14,5 mln kishi tashrif byurgan. Bu 2022-yilga nisbatan 500 ming nafarga ko‘p. BMT Taraqqiyot dasturi (BMTTD) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023−2028yillarda ekoturizm bozorining o‘rtacha yillik yalpi o‘sish sur’ati 16,1 foizni tashkil etishi kutilmoqda. Ekoturizm bo‘yicha yangi rivojlanayotgan yo‘nalishlardan biri, bu — O‘zbekiston. Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilning yanvariyul oylarida O‘zbekistonga 4,2 mln xorijiy sayyoh tashrif buyurgan bo‘lib, ularning oqimi 2023-yilga nisbatan 15,3 foizga oshgan. Ekoturizm qat’iy tabiat qo‘yniga sayohat qilishni nazarda tutadi. Bunday tajribadan asosiy maqsad – tabiatdan bahra olish. Xalqaro ekoturizm jamiyati — The International Ecoturism Society (TIES) butun dunyo bo‘ylab ekoturizmni targ‘ib qilish bilan shug‘ullanuvchi tashkilot bo‘lib, uning ta’rifiga ko‘ra, ekoturizm — bu «tabiat qo‘yniga mas’uliyatli sayohat bo‘lib, atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish, mahalliy aholining farovonligini qo‘llabquvvatlash va yangi tajribalarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi». Respublikamizda tobora jadal rivojlanib borayotgan ushbu global sohani yanada rivojlantirish hamda jozibalashtirish masadida, raqamli texnologiyalar, ya’ni sun’iy intellektni joriy qilish tadbirlari ham ayni muddao bo‘lishi mumkin. Mamlakatda ko‘plab tarixiy va madaniy yodgorliklar, noyob tabiiy manzaralar mavjud bo‘lib, ularga bo‘lgan qiziqishni yanada oshirish, xizmatlarni takomillashtirish va turistlarni jalb etish uchun innovatsion texnologiyalardan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtayi nazardan, sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish turizm industriyasida yangi imkoniyatlarni ochib beradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi PF-6079sonli «Raqamli O‘zbekiston – 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi farmonida mamlakatning barcha sohalarida raqamli texnologiyalarni joriy etish ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Ushbu strategiya doirasida turizm sohasini raqamlashtirish, sun’iy intellekt 13

imkoniyatlaridan samarali foydalanish va xizmatlar sifatini yanada oshirish maqsad qilingan. O‘zbekistonda turizm sohasini rivojlantirish mamlakat iqtisodiyoti uchun katta ahamiyatga ega. Mamlakatda mavjud tarixiy, madaniy va tabiiy boyliklardan samarali foydalanish orqali ichki va tashqi sayyohlik salohiyatini oshirish mumkin. Shu nuqtayi nazardan, zamonaviy texnologiyalardan, ayniqsa, sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish turizm sohasida yangi imkoniyatlarni yaratadi. Sun’iy intellekt texnologiyalari turistik xizmatlarni individuallashtirish, marketing strategiyalarini takomillashtirish va samaradorlikni oshirishda muhim o‘rin tutadi. TIES tamoyillariga ko‘ra, quyidagi hollarda sayohatlar ekoturizm hisoblanadi: • belgilangan joyda atrof-muhitni muhofaza qilish maqsadida insonning hududga ta’siri kuzatib boriladi va tashrif buyuruvchilar oqimi boshqariladi; • yaratilgan infratuzilma tabiatga minimal ta’sir ko‘rsatadi; • joylarning egalari «yashil» standartlar va texnologiyalarni joriy etadi; • tadbirlar mahalliy aholining an’anaviy madaniyatini saqlash va qo‘llabquvvatlashni nazarda tutadi. Bundan kelib chiqadiki, ekoturizm tabiiy va madaniy muhitni saqlab qoladi, sayyohlar uchun ma’rifiy ahamiyatga ega va mahalliy aholi uchun iqtisodiy jihatdan foydali bo‘ladi. Biroq bularning barchasi tashkilotlarning turli barqaror rivojlanish dasturlari va missiyalarida mustahkamlangan tamoyillardir. Ekoturizmni barqaror rivojlantirish, muayyan qiyinchiliklar bilan bo‘lsa-da, real voqelikdir. Bu sohadagi muvaffaqiyat iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy barqarorlik o‘rtasidagi to‘g‘ri muvozanatga bog‘liq. Iqtisodiy barqarorlik mahalliy jamoalarni qo‘llabquvvatlashni o‘z ichiga oladi. Ekoturizm yangi ish o‘rinlarini yaratish va mahalliy jamoalarning daromadlarini oshirish orqali iqtisodiyotni rag‘batlantiradi, ayniqsa chekka va qishloq joylarda. Masalan, MDH davlatlarida BMT TD ko‘magida qishloq xo‘jaligi dehqon va fermerlari, ijtimoiy soha xodimlari, ta’lim muassasalari, muzeylar, tabiiy qo‘riqxonalar vakillari alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga ekologik ekskursiyalarni tayyorlash va tashkil etish xususiyatlari bo‘yicha o‘qitilmoqda. Qat’iy tartibga solish va rejalashtirish yordamida insonning tabiiy hududlarga salbiy ta’sirini minimallashtirishning imkoni bor. Jumladan, qisman ekoturizm hisobidan moliyalashtiriladigan ekologik toza texnologiyalarni joriy etish orqali. Masalan, ayrim alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlarda oqova suvlarni nazorat qilish uchun datchiklar o‘rnatiladi. Ekoturizm nafaqat sayyohlar, balki mahalliy aholi, jumladan, bolalar orasida ham ekologik mas’uliyatli xulq-atvorni shakllantirish va tarbiyalashga yordam 14

berishi mumkin. Misol uchun, BMT sayohatlarga nisbatan mas’uliyatli munosabatni shakllantirish maqsadida «Inson va biosfera» ta’lim dasturini ishlab chiqdi. Dastur butun dunyo bo‘ylab 25 ta qo‘riqxonada, shu jumladan, Qozog‘istonning ikkita — Olmaota va G‘arbiy Oltoy biosfera qo‘riqxonalarida hamda Rossiyaning «Kologriv o‘rmoni» qo‘riqxonasida amal qilmoqda. Yana bir misol — Avstraliyada mahalliy aholini ekoturizm sohasida ish bilan ta’minlashga ko‘maklashadigan ikkita davlat agentligi faoliyat yuritadi. Bu esa faqat 2020yilning o‘zida ekoturizm sohasida 30 ming ish o‘rni yaratish imkonini berdi. Turizm sohasi jadal rivojlanayotgan sharoitda avtomatlashtirilgan turistik xizmatlar platformasini yaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu platforma turistik agentliklar, mehmonxonalar va transport xizmatlarini yagona ekotizimda birlashtirib, mijozlarga sayohatni rejalashtirish va amalga oshirishda maksimal qulaylik yaratishni maqsad qiladi. Bunday platforma orqali mijozlar mehmonxona bron qilish, aviachiptalar xarid qilish, transportni ijaraga olish va ekskursiyalarga yo‘llanmalarni sotib olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Onlayn platformaning asosiy ustunliklaridan biri – xizmatlarning markazlashgan holda taqdim etilishi va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimiga ega bo‘lishidir. Bu nafaqat mijozlar uchun, balki turizm sohasida faoliyat yuritayotgan agentliklar, mehmonxonalar va transport kompaniyalari uchun ham samarali yechim hisoblanadi. Masalan, mehmonxonalar o‘z joylashuv ma’lumotlarini va bandlik holatini real vaqtda yangilay oladilar, bu esa bron qilish jarayonini osonlashtiradi. Turistik agentliklar esa o‘z xizmatlarini platforma orqali taqdim etib, yangi mijozlarni jalb qilishlari mumkin. Avtomatlashtirilgan platformaning muhim xususiyatlaridan biri – to‘lov tizimlarini integratsiya qilishdir. Bu mijozlarga xavfsiz va tezkor onlayn to‘lovlarni amalga oshirish imkonini beradi. Turli bank kartalari, elektron hamyonlar va kriptovalyutalar orqali to‘lov qilish imkoniyati mijozlar uchun qulaylik yaratadi. Shuningdek, personallashtirilgan tavsiyalar mexanizmi orqali har bir foydalanuvchi o‘zining qiziqishlariga mos takliflarni olishi mumkin. Platformada mijozlarning qiziqishlarini tahlil qilish va ularga mos tavsiyalar berish funksiyasi ham mavjud bo‘ladi. Masalan, agar foydalanuvchi muayyan yo‘nalish bo‘yicha ko‘proq qiziqish bildirsa, unga shu yo‘nalishdagi mehmonxonalar va ekskursiyalar bo‘yicha maxsus takliflar taqdim etiladi. Shuningdek, turizm kompaniyalari uchun CRM (Customer Relationship Management) tizimi joriy qilinishi rejalashtirilgan bo‘lib, bu ularga o‘z mijozlari bilan ishlash jarayonlarini avtomatlashtirish imkoniyatini yaratadi. Platformaning mobil ilovasi orqali mijozlar turistik xizmatlarga tez va qulay tarzda kirishlari mumkin. Bu esa sayohat jarayonini yanada osonlashtirishga xizmat qiladi. 15

Shuningdek, xavfsizlik choralari ham kuchaytiriladi, ya’ni mijozlarning shaxsiy ma’lumotlari himoya qilinadi va barcha tranzaksiyalar shifrlanadi. Bunday avtomatlashtirilgan onlayn platforma yaratilishi turizm sohasini yanada rivojlantirishga, raqamli texnologiyalardan samarali foydalanishga va mijozlarga sifatli xizmat ko‘rsatishga zamin yaratadi. Avtomatlashtirilgan turistik xizmatlar platformasini ishlab chiqish turizm sohasini raqamlashtirish va optimallashtirishda muhim qadam hisoblanadi. Yagona onlayn platforma turistik agentliklar, mehmonxonalar va transport xizmatlarini birlashtirib, xizmatlarni markazlashtirilgan tarzda taqdim etish imkoniyatini yaratadi. Bu esa mijozlar uchun qulaylikni oshirib, ularga sayohatni oson va samarali rejalashtirish imkonini beradi. Platforma orqali bron qilish jarayonini avtomatlashtirish, onlayn to‘lov tizimlarini integratsiya qilish, personallashtirilgan tavsiyalar va mijozlarga interaktiv xizmat ko‘rsatish imkoniyatlari yaratiladi. Shu bilan birga, turistik tashkilotlar uchun marketing strategiyalarini takomillashtirish va biznes jarayonlarini optimallashtirish imkoniyati ham paydo bo‘ladi. Mobil ilova, xavfsiz to‘lov tizimlari va ma’lumotlarni himoya qilish mexanizmlarining joriy etilishi platforma foydalanuvchilari uchun ishonchli va qulay muhit hosil qiladi. Zamonaviy onlayn ekotizimning joriy etilishi va ishga tushirilishi nafaqat mahalliy, balki xalqaro miqyosda ham turistik xizmatlarni rivojlantirish va raqobatbardoshligini oshirishga katta hissa qo‘shadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Kabilova N. Turizmda innovatsion turistik xizmatlarni ko‘rsatishdan keladigan ijtimoiyiqtisodiy samarani oshirish imkoniyatlari //Центр научных публикаций (buxdu. uz). – 2023. – Т. 39. – №. 39. 4. Hamdamov A. Turizm sohasida raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish tamoyillari va omillari //Economics and Innovative Technologies. – 2023. – Т. 11. – №. 4. – С. 375-382. 5. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturi (BMTTD). Ekoturizm bo‘yicha rivojlanish prognozlari va tadqiqotlari, 2023–2028. 6. Yandex statistika ma’lumotlari. “Eng yaqin qo‘riqxona” bo‘yicha izlash so‘rovlarining o‘sishi, 2024- yil fevral. GEOLOKATSIYA ASOSIDA AHOLI MUROJAATLARI ORQALI SHAHAR INFRATUZILMASI MUAMMOLARINI ANIQLASH VA TAHLIL QILISH MODELI Mallayev Oybek Usmankulovich, Vatan University universitetining Raqamli texnologiyalar kafedrasi professori, o.mallayev@afu.uz Gazatov Jamoliddin Abduvoidovich, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Тexnika universitetining mustaqil tadqiqotchisi jamoliddingazatov@mail.com Aliyev Jaloliddin Kokand oglu, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi 16

Тexnika universitetining mustaqil tadqiqotchisiб jaloliddinaliyev0@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada geolokatsiyaga asoslangan aholi murojaatlarini tahlil qilish orqali shahar infratuzilmasi, ekologiya va transport bilan bog‘liq muammolarni aniqlash modeli taklif etiladi. Tadqiqotda fuqarolar tomonidan yuborilgan murojaatlarning geografik koordinatalari, vaqt ko‘rsatkichlari va muammo turlari asosida fazoviy-vaqtli (spatio-temporal) tahlil amalga oshirilgan. Tadqiqot metodologiyasi sifatida GIS texnologiyalari, klasterlash algoritmlari (DBSCAN) va statistik ko‘rsatkichlardan foydalanildi. Kalit so‘zlar: geolokatsiya, GIS, aholi murojaatlari, GeoAI, klasterlash, smart infratuzilma Аннотация. В данной статье предлагается модель для выявления проблем, связанных с городской инфраструктурой, экологией и транспортом, путем анализа обращений населения на основе геолокации. В исследовании был проведен пространственно-временной анализ обращений, отправленных гражданами, на основе географических координат, временных показателей и типов проблем. В качестве методологии исследования использовались технологии ГИС, алгоритмы кластеризации (DBSCAN) и статистические показатели. Ключевые слова: геолокация, ГИС, обращения населения, GeoAI, кластеризация, интеллектуальная инфраструктура. Abstract: This article proposes a model for identifying problems related to urban infrastructure, ecology and transport by analyzing population appeals based on geolocation. The study conducted a spatio-temporal analysis of appeals sent by citizens based on geographical coordinates, time indicators and types of problems. GIS technologies, clustering algorithms (DBSCAN) and statistical indicators were used as the research methodology. Keywords: geolocation, GIS, population appeals, GeoAI, clustering, smart infrastructure. Kirish. Raqamli transformatsiya sharoitida aholi murojaatlarini faqat matnli yoki statistik ko‘rinishda tahlil qilish yetarli emas. Zamonaviy shaharlar uchun muammoning qayerda, qachon va qanchalik tez-tez yuz berayotgani muhim hisoblanadi. Geolokatsiya texnologiyalari ushbu ehtiyojni qondirib, hududiy muammolarni aniqlash, ularni vizualizatsiya qilish va bashoratlash imkonini beradi. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – geolokatsiya ma’lumotlari asosida muammolarni aniqlash, ularning xususiyatlarini ajratib olish va analitik model ishlab chiqishdan iborat. So‘nggi yillarda shaharlarni raqamlashtirish va Smart City konsepsiyasini joriy etish jarayonida geoma’lumotlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda [1], [6]. Aholi murojaatlari asosida shakllanadigan katta hajmdagi ma’lumotlar hududiy va vaqtli qonuniyatlarni aniqlash imkonini beradi [2], [3]. An’anaviy statistik yondashuvlar muammolarning geografik xususiyatlarini yetarli darajada aks ettira olmaydi, shu sababli GIS va fazoviy tahlil usullaridan foydalanish zarurati ortmoqda [10], [11]. Asosiy qism. Geolokatsiya ma’lumotlari latitude va longitude ko‘rsatkichlari orqali obyektlarning aniq joylashuvini belgilash imkonini beradi. Ushbu ma’lumotlar GIS platformalarida qayta ishlanib, hududiy tahlil amalga oshiriladi [3], [15]. Tadqiqotda foydalanilgan atributlarga ega sun’iy (synthetic) datasetdan foydalanildi (1-rasm.) 17

1-jadval Sun’iy intellekt uchun tanlangan atributlar № 1 2 3 4 5 6 Atribut nomi Latitude Longitude Timestamp Problem_type Accuracy Status Tavsifi Geografik kenglik Geografik uzunlik Murojaat vaqti Muammo turi Lokatsiya aniqligi (m) Hal qilingan / qilinmagan Muammolarning faqat joylashuvi emas, balki vaqt bo‘yicha taqsimoti ham muhim ahamiyatga ega. Inson harakati va murojaatlar dinamikasini o‘rganish uchun fazoviy-vaqtli tahlil modellari qo‘llanildi [7], [12]. Muammo turlari 2jadvalda tavsiflari bilan keltirilgan. 2-jadval № 1 2 3 4 6 Geolokatsiya uchun muammo turlari Muammo turi Tavsif Yo‘l infratuzilmasi Chuqur, yorilgan asfalt Transport Tirbandlik, avariya Ekologiya Chiqindi to‘planishi Energetika Elektr, gaz uzilishi Yoritish Ko‘cha chiroqlari nosozligi Geolokatsiyadan ajratib olinadigan xususiyatlar 3-jadvalda keltirilgan. 3-jadval № 1 2 3 4 Geolokatsiyada ajratib olingan xususiyatlar Xususiyat Izoh Hudud zichligi Muammo takrorlanish darajasi Vaqt oralig‘i Kun/kecha, hafta kuni Klaster markazi Muammo yig‘ilgan zona Risk balli Hudud xavflilik darajasi Muammolar zich joylashgan hududlarni aniqlash maqsadida zichlikka asoslangan DBSCAN algoritmidan foydalanildi. Ushbu algoritm shovqinli (noise) ma’lumotlar bilan ishlashda yuqori samaradorlikka ega [4]. Transport va harakat bilan bog‘liq muammolarni aniqlashda GPS trayektoriyalarini tahlil qilish yondashuvlari qo‘llanildi [5]. Algoritmik yondashuvga GIS asosida hududiy ajratish, DBSCAN orqali klasterlash, statistik zichlik tahlili, prioritet ball hisoblash kabi murakkab jarayonlarni keltirish mumkin. Eksperimental natijalar shuni ko‘rsatdiki, murojaatlar ayrim hududlarda yuqori zichlikda to‘plangan bo‘lib, bu muammolarning tizimli xarakterga ega ekanligini ko‘rsatadi [6], [13]. Ayniqsa, yo‘l infratuzilmasi va ekologik muammolar shahar markaziga yaqin hududlarda ko‘proq uchrashi aniqlandi [9]. Tahlil natijalariga ko‘ra, murojaatlarning asosiy qismi kunduzgi va kechki soatlarda qayd etilgan. 4-jadvalda turli vaqtlarda murojaatlar foizlarda ko‘rsatilgan. Bu holat shahar faoliyati va inson mobiliteti bilan bevosita bog‘liq [7]. 18