Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

O‘qituvchining kasbiy tayyorgarligi — bu ta’lim tizimining asosiy poydevoridir. U nafaqat o‘qituvchi faoliyatini, balki butun jamiyatning intellektual salohiyatini belgilaydi. Shu sababdan, pedagogik ta’lim tizimida o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish, ularni innovatsion yondashuvlar asosida qayta tayyorlash va uzluksiz rivojlanish uchun sharoit yaratish eng muhim vazifalardan biridir. Kasbiy tayyorgarlikning yuksak darajada bo‘lishi — ta’lim sifati, o‘quvchi muvaffaqiyati va millatning ma’naviy ravnaqini ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Forobiy. «Fozil odamlar shahri». 2. Ibn Sino. «Donishnoma». 3. Alisher Navoiy. Asarlar to‘plami. 4. Komenskiy J.A. «Buyuk didaktika». 5. J.-J. Russo. «Emil yoki tarbiya haqida». 6. Pestalozzi asarlari. 7. Dewey J. «Demokratiya va ta’lim». YAXLIT PEDAGOGIK JARAYONNING ASOSIY VAZIFASI Sultonova Rayhona, UMFT, Xotijiy til va adabiyot yo‘nalish talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada yaxlit pedagogik jarayon tushunchasining mazmuni, uning asosiy xususiyatlari va jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyati tahlil etilgan. Shuningdek, pedagogik jarayonning asosiy vazifalari – ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, ijtimoiylashtiruvchi va motivatsion yo‘nalishlari yoritilgan. Kalit so‘zlar: pedagogik jarayon, ta’lim, tarbiya, rivojlantirish, ijtimoiylashtirish, o‘qituvchi, o‘quvchi, shaxs kamoloti. Kirish. Har qanday jamiyatning taraqqiyoti inson kapitaliga, ya’ni yetuk, bilimli, barkamol shaxsni shakllantirishga bog‘liq. Bunday shaxsni tarbiyalashda pedagogik jarayon muhim rol o‘ynaydi. Pedagogik jarayon bu — o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir hamda hamkorlik asosida bilim, ko‘nikma, malaka, tarbiya va rivojlanishning amalga oshish tizimidir. Shu sababli, yaxlit pedagogik jarayon ta’lim va tarbiyaning bir butun tizimda uyg‘unlashgan holda amalga oshirilishini anglatadi. Bu jarayonda o‘qituvchi boshqaruvchi, yo‘naltiruvchi rolni bajaradi, o‘quvchi esa faol ishtirokchi sifatida bilimni o‘zlashtiradi. Yaxlit pedagogik jarayonning muvaffaqiyati o‘qituvchi va o‘quvchining o‘zaro hamkorligiga, ta’lim muhitining samaradorligiga hamda tarbiyaviy maqsadlarning to‘g‘ri belgilanishiga bog‘liq. Shu bois bu jarayonni puxta rejalashtirish va ilmiy asosda tashkil etish shaxsni har tomonlama rivojlantirishning eng muhim omillaridan biridir. 1. Yaxlit pedagogik jarayon mohiyati. Yaxlit pedagogik jarayon — bu ta’lim, tarbiya va rivojlantirishning o‘zaro uzviy bog‘langan holda amalga oshiriladigan tizimi bo‘lib, u shaxsni har tomonlama kamolga yetkazishga xizmat qiladi. Bu jarayonning yaxlitligi shundaki, unda nafaqat bilim berish, balki shaxsning ma’naviy-axloqiy, ijtimoiy va jismoniy rivojlanishi ham ko‘zda tutiladi. Pedagogik jarayonning markazida inson – 324

o‘quvchi shaxsi turadi. O‘qituvchi esa bu jarayonning boshqaruvchisi va yo‘naltiruvchisi sifatida faoliyat yuritadi. 2. Yaxlit pedagogik jarayonning asosiy vazifalari. Yaxlit pedagogik jarayon quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi: 1. Ta’limiy vazifa – o‘quvchilarga ilmiy bilimlar berish, ularni amaliyotda qo‘llay olishga o‘rgatish, tafakkurini rivojlantirish. 2. Tarbiyaviy vazifa – o‘quvchilarda ma’naviy qadriyatlar, axloqiy me’yorlar, vatanparvarlik, halollik va mehnatsevarlik sifatlarini shakllantirish. 3. Rivojlantiruvchi vazifa – o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, tahlil qilish, ijodkorlik va tashabbuskorlik qobiliyatlarini rivojlantirish. 4. Ijtimoiylashtirish vazifasi – shaxsni jamiyat hayotiga tayyorlash, uni ijtimoiy rollarni to‘g‘ri bajarishga o‘rgatish. 5. Motivatsion vazifa – o‘quvchilarda bilim olish, o‘z ustida ishlash, o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan ichki ehtiyoj va qiziqishni shakllantirish. Ushbu vazifalar o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, birining samarasi boshqasiga bevosita ta’sir qiladi. Shu boisdan pedagogik jarayonning har bir bosqichi kompleks tarzda olib borilishi zarur. 3. Yaxlit pedagogik jarayonning samaradorligini oshirish yo‘llari. Bugungi kunda pedagogik jarayonni samarali tashkil etish uchun quyidagi omillarga e’tibor qaratish muhimdir: • ilg‘or pedagogik texnologiyalarni qo‘llash; • ta’lim jarayonini o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirish; • ta’lim va tarbiyani hayot bilan bog‘lash; • ota-ona, jamoa va ta’lim muassasalari hamkorligini kuchaytirish; • o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini rivojlantirish uchun sharoit yaratish. 4. O‘qituvchi va o‘quvchining o‘zaro hamkorligi. Yaxlit pedagogik jarayonning muvaffaqiyati o‘qituvchi va o‘quvchining o‘zaro hamkorligiga bog‘liq. O‘qituvchi — bilim manbai, tashkilotchi, rahbar bo‘lsa, o‘quvchi — faol ishtirokchi, bilimni egallovchi, ijodkor shaxs sifatida jarayonda qatnashadi. Ularning muloqoti o‘zaro hurmat, ishonch va hamkorlik tamoyillariga asoslanadi. Xulosa qilib aytganda, yaxlit pedagogik jarayonning asosiy vazifasi — shaxsni har tomonlama rivojlantirish, uni ijtimoiy hayotga tayyorlash va ma’naviy barkamollikka yetaklashdir. Bu jarayon ta’lim, tarbiya va rivojlantirishning yagona tizimda amalga oshirilishini taqozo etadi. Bugungi kunda pedagogika fani oldida turgan eng muhim masalalardan biri — o‘quvchi shaxsini faol, mustaqil va ijodkor inson sifatida shakllantirishdir. Shu maqsadga erishish uchun o‘qituvchi o‘z faoliyatida zamonaviy pedagogik yondashuvlar, innovatsion metod va texnologiyalardan samarali foydalanishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov S.A. (2024). Pedagogik faoliyatda innovatsion yondashuvlar va ularning samaradorligi. Science and Education Journal, 5(2), 180–185. 2. G‘ofurov T., Yo‘ldoshev J. (2022). Pedagogika asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 325

3. Avliyoqulov N. (2021). Ta’lim jarayonining didaktik asoslari. Toshkent: “Fan va texnologiya”. 4. Abdullayeva M. (2023). Pedagogik texnologiyalar va ta’lim sifatini oshirish yo‘llari. Ta’lim va innovatsiya jurnali, 4(1), 92–97. 5. Hasanboeva O., Ochilov M. (2020). Pedagogika nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: “Iqtisodiyot”. 6. Xaydarov. S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 7. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 8. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 9. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 10. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 11. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 12. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 13. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. TA’LIM METODLARI TASNIFI VA ULARGA TURLICHA YONDASHUVLAR MOHIYATI Muxamedova Robiya,UMFT, Xorijiy til va adabiyot kafedrasi 2-kurs talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada ta’lim metodlarining tasnifi hamda ularga turlicha yondashuvlarning mohiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan metodlarning maqsadga muvofiqligi, ularning didaktik tamoyillar bilan uyg‘unligi va samaradorlik darajasi asoslab beriladi. Maqolada an’anaviy, zamonaviy va innovatsion ta’lim metodlari o‘rtasidagi farqlar, shuningdek, o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatining o‘zaro hamkorligi nuqtayi nazaridan yondashuvlar yoritilgan. Tadqiqotda interfaol o‘qitish, kompetensiyaga asoslangan yondashuvlar va ularning o‘quvchilar bilim, ko‘nikma va malakasini shakllantirishdagi roli tahlil etilgan. Natijada, ta’lim metodlarini tanlash va qo‘llashda tizimli, ijodiy hamda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvning muhimligi ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: Ta’lim metodlar, didaktiv yondashuv, o‘qitish jarayoni, interfoal metodlar, an’naviy metodlar, o‘quv-bilim jarayoni, o‘quvchi markazida yondashuv, o‘qituvchi markazida yondashuv, samaradorlik. Metod so‘zi yunonchadagan olingan bo‘lib yo‘lda maqsadga erishish usuli deb ataladi aniqroq qilib aytganda o‘quv jarayonlarni tartibga soladigan faoliyatdir. Metodlarni asosiy maqsadi olgan barcha nazariy bilim va ilmlarizni metodlar orqali o‘quv jarayonida qo‘llay olishdir ya’ni o‘quvchiga to‘g‘ri ishlata olish. Metod yani ilmiy nazariyalarni ochilishga vosita bo‘la oladi. Bundan tashqari ta’lim metodlari o‘qituvchi va o‘quvchilarni o‘zaro faoliyati o‘qitish va o‘qishga yo‘naltirilgan aniq harakatlar va usulardir. Ya’ni bunda o‘quv-bilish jarayoni keng yoritib beradi. Didaktikada, ta’ lim funksiyasi keng qo‘llanadi. 326

Ta’lim usuli - ta’lim metodining tarkibiy qismi va alohida tomoni. Metod va usul munosabati o‘zaro bir-biriga bog‘langan. Usul va metod butun va qism sifatida birbiriga bog‘lanadi. Usullar yordamida faqat pedagogik yoki o‘quv vazifasining bir qismi hal qilinadi. Aynan barcha metodlar va usullar o‘qituvchilar tomonidan turlicha usullarda ochib beriladi. Masalan o‘qituvchilar ko‘p qo‘llanadigan o‘quv qo‘llamalariga ko‘ra amaliy metod hisoblansa, uni qo‘llashda bir nechta usullar va amaliy metodlar foydalanishadi. O‘qitish usullari ta’lim jarayonlari o‘qituvchi va o‘quvchi-talaba faoliyatni qanday bo‘lishi va o;qitish jarayonlarini, ya’ni nazariy ma’lumotlarini qanday qilib olib borishni belgilab beradi. Usullar yordamida faqat o‘quv jarayonlarini bir qismni begilab beradi xolos, Ayrim o‘qituvchilar “metod” tushchasini “uslub” deb qo‘llaydilar, keling metod va uslubni ta’lim jarayonida qanday farq qilishni ko‘rib chiqamiz. Metod- yunoncha “methodos’ - “yo‘l, usul” — bu o‘qituvchi va o‘quvchining ta’lim maqsadiga erishish yo‘lidagi umumiy harakat yo‘li. Ya’ni, metod – “nima orqali o‘qitamiz?” degan savolga javob beradi. Uslub- bu tanlangan metodni amalga oshirishning aniq shakli va yo‘li ya’ni metodni bir elementi U “qanday qilib” shu metodni qo‘llaymiz uni “o‘quvchi va talabaga qanday yetkazib beramiz ?” degan savolga javob beradi. Zamonaviy didaktikada ta’lim metodlari tasnifi deganda biz didaktiv degani o‘zi nima Didaktika - bu ta’lim nazariyasi, ya’ni o‘qitish va o‘rganish jarayonining qonuniyatlarini o‘rganuvchi pedagogika bo‘limi hisoblanadi. Zamanoviy didaktika metodlari faqat bilim berish emas, balki shaxsni rivojlantirish, mustaqil fikrlash va ijodkorlikni shakillantirish asosiy qoidasi hisoblanadi misol qilib oladigan bo‘lsak, hozirgi kundagi talabalar 4/2 mexanizimda o‘qishadi bu nima degani? Ya’ni talabalar to‘rt kun nazariy o‘qib, ikki kun amaliy mashg‘ulotga borisahdi u yerda o‘quvchilarni yuqorida aytilgandek usular va metodlardan foydalanib dars o‘tish jarayonni o‘rganishadi. Bu esa juda ham foydali bo‘ladi. Zamonaviy didaktikada ta’lim metodlari tasnifining asosiy yo‘nalishlari: 1. Bilim manbai bo‘yicha tasnif (E.I. Golant, N.M. Verzilin, M.N. Skatkin) • Og‘zaki metodlar: hikoya, tushuntirish, suhbat, ma’ruza. • Ko‘rgazmali metodlar: kuzatish, tajriba, namoyish, slayd, video, modeldan foydalanish. • Amaliy metodlar: mashq, laboratoriya ishi, loyiha, amaliy topshiriq. 2. O‘quv faoliyati xarakteriga ko‘ra (I.Ya. Lerner va M.N. Skatkin) • Tayyor bilimlarni o‘zlashtirish metodi (o‘qituvchi yetakchiligida). • Reproduktiv metod – o‘quvchi oldindan berilgan namunani takrorlaydi. • Muammoli ta’lim metodi – muammoli vaziyat orqali fikrlashni faollashtiradi. Zamonaviy didaktika ta’lim metodlari tasnifi – bu qat’iy sxema emas, balki moslashuvchan tizim bo‘lib, dars maqsadi o‘quvchi ehtiyoji va fanning xususiyatiga qarab tanlanadi. Bugungi kunda metodlar va usullar bilim va ilim berish emas ya’ni nazariy ilm bilan cheklash emas, balki talab ava o‘quvchi faol, 327

ijodkor, mustaqil fikrga ega sahxs sifatida o‘qitish kerk chunki Kundan kunga zamanoviy ta’lim talabi oshib bormoqda. Didaktikani asosiy tushunchalari: Ta’lim- o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi maqsadga yo‘naltirilgan o‘quv jarayoni. Bilim- o‘rganilgan ilmiy ma’lumotlar yig‘indisi. Ko‘nilma- bilimni amalda qo‘llay olish qobiliyati. Malaka – ko‘nikmani takrorlash orqali avtomatik darajaga yetkazish. Didaktika – ta’lim jarayonining nazariy asosi, ta’lim metodlari esa, shu jarayonni amalga oshiruvchi amaliy vositadir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov. S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 2. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 3. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 4. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 5. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 6. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 7. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 8. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. PEDAGOGIK JARAYONNING BOSQICHLARI Sodiqova Robiya, UMFT Annotatsiya. Ushbu maqolada pedagogik jarayonning mohiyati, uning tarkibiy qismlari va bosqichlari ilmiy-nazariy asosda yoritilgan. Pedagogik jarayon — o‘qituvchi va o‘quvchi hamkorligiga asoslangan, maqsadga yo‘naltirilgan tizimli faoliyat bo‘lib, shaxsning intellektual, ma’naviy va kasbiy rivojiga xizmat qiladi. Maqolada jarayonning maqsadni belgilash, rejalashtirish, tashkil etish, boshqarish va natijani baholash bosqichlari batafsil tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: pedagogik jarayon, ta’lim jarayoni, rejalashtirish, boshqarish, baholash, o‘qitish metodlari, ta’lim texnologiyalari. Kirish. 1. Pedagogik jarayon — ta’lim va tarbiyaning yagona mazmuniy tizimi bo‘lib, u o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikka asoslangan murakkab faoliyatdir. Ta’lim sifatining yuksalishi, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini uzluksiz rivojlantirish, ularning mustaqil fikrlashi va kompetensiyalarini shakllantirish bevosita pedagogik jarayonning qanday tashkil etilishiga bog‘liq. 328

2. Hozirgi zamon ta’limida pedagogik jarayonni zamonaviy texnologiyalar, innovatsion metodlar va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv asosida tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Jarayonning samaradorligi esa uning bosqichmabosqich, izchil hamda ilmiy asoslangan holda amalga oshirilishiga bog‘liq. Shuning uchun ham pedagogik jarayonning har bir bosqichi alohida mazmunga ega bo‘lib, ular o‘zaro uzviy bog‘liq holda ta’limning yakuniy natijasini belgilaydi. Pedagogik jarayonning mohiyati va bosqichlari 1. Pedagogik jarayonning mohiyati Pedagogik jarayon — o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikka asoslangan, maqsadli, izchil va tizimli faoliyat bo‘lib, u o‘quvchilarda bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Ushbu jarayonning quyidagi xususiyatlari uning mazmunini belgilaydi: • Maqsadga yo‘naltirilganlik – ta’limning aniq maqsadlarga asoslanishi; • Tizimlilik – jarayonning bosqichma-bosqich tashkil etilishi; • Izchillik – o‘qitish faoliyatining mantiqiy davomiyligi; • Faoliyatga asoslanganlik – o‘quvchilarni mustaqil ishlashga undash; • O‘zaro hamkorlik – o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqot; • Natijadorlik – yakunda aniq o‘quv natijalariga erishish. Mazkur xususiyatlarning uyg‘unlashuvi pedagogik jarayonning samaradorligini oshiradi. 2. Pedagogik jarayonning bosqichlari Maqsadni belgilash bosqichi Pedagogik jarayonning avvalgi bosqichi — bu maqsadni aniq belgilash. Maqsad o‘quv dasturi, davlat ta’lim standartlari va o‘quvchilarning psixologik xususiyatlariga mos bo‘lishi kerak. Maqsadlar quyidagi turlarga bo‘linadi: • Umumiy maqsad – fanning uzoq muddatli vazifasi; • Xususiy maqsad – har bir mavzu uchun belgilangan natijalar; • Shaxsiy maqsad – o‘quvchining individual rivojlanishiga qaratilgan maqsadlar. To‘g‘ri qo‘yilgan maqsad darsning metodlari, mazmuni va kutilgan natijalarini belgilashda muhim o‘rin tutadi. O‘quv materialini rejalashtirish bosqichi Rejalashtirish — bu darsning mazmunini, uslubini va jarayonini oldindan belgilashdir. Ushbu bosqichda quyidagilar aniqlanadi: • mavzuning asosiy g‘oyasi va mazmuni; • qo‘llaniladigan pedagogik texnologiyalar; • interaktiv metodlar; • ko‘rgazmali va texnik vositalar; • topshiriq va mashqlar turlari. To‘g‘ri rejalashtirilgan dars ta’lim jarayonining izchil va samarali o‘tishini ta’minlaydi. O‘quv jarayonini tashkil etish bosqichi Bu bosqich o‘qituvchining bevosita amaliy faoliyati bilan bog‘liq. O‘qituvchi mavzuni bayon qiladi, o‘quvchilarni dars jarayoniga jalb etadi, guruhli 329

ishlash, muhokama, savol-javob kabi metodlardan foydalanadi. Zamonaviy ta’limda quyidagi metodlar keng qo‘llaniladi: • muammoli ta’lim; • kichik guruhlarda ishlash; • loyiha metodi; • AKTdan foydalanish; • integratsiyalashgan darslar. Bu metodlar o‘quvchilarning fikrlash doirasini kengaytiradi, ijodkorlik va mustaqillikni rivojlantiradi. O‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonini boshqarish O‘qituvchi o‘quvchilarning mavzuni qay darajada tushunayotganini kuzatadi, zarur hollarda yordam beradi, tushunmagan joylarni izohlaydi. Ushbu bosqichning asosiy vazifalari: • o‘quvchilar faolligini oshirish; • o‘z vaqtida metodik yordam berish; • tushunmagan joylarni qayta yoritish; • o‘quvchilarda motivatsiya yaratish. Boshqaruv jarayoni ta’limning uzluksizligini va sifatliligini ta’minlaydi. Natijani baholash va tahlil qilish bosqichi Baholash pedagogik jarayonning yakuniy elementi bo‘lib, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini aniqlashga xizmat qiladi. Baholash quyidagi turlar orqali amalga oshiriladi: • Joriy nazorat – mavzuni o‘rganish jarayonida o‘quvchining holatini aniqlash; • Oraliq nazorat – bo‘lim yoki bob bo‘yicha natijalarni tekshirish; • Yakuniy nazorat – chorak, yarim yillik yoki yillik baholash; • Kuzatish – o‘quvchining darsdagi faolligini o‘rganish; • Testlar – standart topshiriqlar orqali bilimni aniqlash; • Amaliy topshiriqlar – bilimni amalda qo‘llash darajasini tekshirish. Baholash natijalari tahlil qilinadi, kamchiliklar aniqlanadi va ularni bartaraf etish choralari belgilanadi. Bu pedagogik jarayonning yanada takomillashuviga xizmat qiladi. Xulosa. Pedagogik jarayon — o‘quvchining har tomonlama rivojlanishini ta’minlovchi murakkab, tizimli va maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatdir. Uning har bir bosqichi ta’lim jarayonining samaradorligini belgilovchi muhim bo‘g‘in hisoblanadi. Maqsadni to‘g‘ri belgilash, darsni puxta rejalashtirish, o‘quvchilar faoliyatini boshqarish va natijani adolatli baholash pedagogik jarayonning yuqori sifatda amalga oshishiga olib keladi. Shunday ekan, pedagogik jarayonni to‘g‘ri tashkil etish ta’lim samaradorligi va o‘quvchi shaxsining kamol topishida muhim ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov. S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 2. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 330

3. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 4. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 5. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 6. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 7. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 8. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. ОСНОВНЫЕ КАТЕГОРИИ ДИДАКТИКИ Акрамова Мунисабону, UMFT Аннотация: В данной работе рассматривается сущность дидактики как центрального раздела педагогической науки, исследующего закономерности и принципы процесса обучения. Раскрываются основные категории дидактики — обучение, преподавание, учение, знание, умение, навык, содержание образования и принципы обучения. Ключевые слова: Дидактика, обучение, преподавание, учение, содержание образования, методы обучения, принципы обучения, роль учителя, педагогический процесс. Современная педагогическая наука уделяет особое внимание вопросам обучения и образования, которые лежат в основе формирования личности и общества. Центральное место в педагогике занимает дидактика — раздел, изучающий закономерности и принципы процесса обучения. Как отмечает Б. Т. Лихачёв (2015), дидактика представляет собой «науку об обучении и образовании в их единстве и взаимосвязи». Для эффективного понимания этой области необходимо рассмотреть её ключевые категории, отражающие структуру и внутреннюю логику педагогического процесса. 1. Сущность дидактики: Дидактика формулирует теоретические основы процесса обучения, включая цели, содержание, методы, формы и результаты. По мнению И. Я. Лернера (2010), её главная задача — определить оптимальные способы передачи знаний и развития познавательной активности учащихся. Дидактика исследует не только процесс усвоения знаний, но и закономерности формирования личности обучающегося, его мотивации и самостоятельности в обучении. 2. Основные категории дидактики Ключевыми категориями дидактики являются: обучение, преподавание, учение, знание, умение, навык, содержание образования и принципы обучения. 331

Эти категории образуют систему взаимосвязанных элементов, обеспечивающих целостность образовательного процесса и его развитие. Дидактика служит основой для построения педагогических моделей и программ, направленных на повышение эффективности образования. 3. Обучение как центральная категория Обучение рассматривается как процесс и результат взаимодействия учителя и ученика. Л. С. Выготский (1999) подчеркивал, что обучение должно «опережать развитие, стимулируя формирование высших психических функций». Таким образом, обучение является не только передачей знаний, но и активным процессом развития личности и её познавательных способностей. 4. Методы и формы обучения Методы обучения — это способы взаимодействия преподавателя и учащихся, направленные на достижение образовательных целей. Современные педагоги (Bruner, 1966; Echevarria et al., 2017) подчёркивают необходимость активных и интерактивных методов, способствующих развитию критического мышления, самостоятельности и коммуникативных навыков. Формы обучения — урок, лекция, семинар, практическое занятие — подбираются с учётом особенностей содержания и возраста учащихся. 5. Принципы обучения Классические принципы дидактики — научность, систематичность, доступность, сознательность и активность — были заложены Я. А. Коменским. Современные исследователи дополняют их принципами гуманизации, индивидуализации, инклюзивности и цифровизации образования. Следование принципам обучения обеспечивает качество образовательного процесса и эффективность педагогического воздействия. 6. Роль учителя в дидактическом процессе Учитель является ключевой фигурой образовательного процесса — организатором, консультантом и мотиватором. По мнению Дж. Брунера (1966), преподаватель должен создавать условия, при которых учащийся становится активным субъектом обучения. В рамках подхода Sheltered Instruction (Echevarria, Short & Vogt, 2017) педагог адаптирует содержание и методы обучения под уровень языковой и когнитивной подготовки студентов, что особенно важно в многоязычной и мультикультурной образовательной среде. Заключение. Дидактика представляет собой основу педагогического процесса, обеспечивающую единство обучения, воспитания и развития. Её категории отражают сложную систему взаимосвязей между участниками образовательного процесса, методами и содержанием обучения. Понимание и применение этих категорий позволяют повысить эффективность образовательной деятельности и качество подготовки будущих специалистов. 332

Список литературы: 1. Лихачёв Б. Т. (2015). Педагогика: Курс лекций. — М.: Академия. 2. Лернер И. Я. (2010). Дидактические основы методов обучения. — М.: Педагогика. 3. Выготский Л. С. (1999). Мышление и речь. — М.: Лабиринт. 4. Xaydarov. S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 5. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 6. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 7. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 8. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 9. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 10. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 11. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. TA’LIMNI TASHKIL ETISH TIZIMLARI VA ULARNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Turdibekova Ruhshona, UMFT, Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi 2-kurs talabasi Anotatsiya. Ushbu ilmiy ishda ta’limni tashkil etish tizimlari, ularning tarkibiy tuzulishi hamda funksional xususiyatlari nazariy va amaliy jihatdan tahlil etiladi.Tadqiqotda an’anaviy, kredit-modul, kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan, masofaviy va aralash ta’lim tizimlarining pedagogik imkoniyatlari, tashkiliy-metodik mexanizmlari hamda samaradorlik ko‘rsatkichlari o‘rganilgan.Ta’lim jarayonining sifatini oshirishga qaratilgan innovatsion texnologiyalar, o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuvlar va boshqaruv strategiyalarining ta’lim tizimlari bilan o‘zaro integratsiyasi ilmiy asoslangan holda yoritiladi. Tadqiqot natijalari ta’lim tizimlarining zamonaviy talablarga mos takomillashtirish yo‘nalishlarini aniqlashga xizmat qiladi hamda ularning amaliyotda qo‘llanishi bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar va tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: o‘qitish usullari, an’anaviy (klassik) tizim, modullar tizimi, individual tizim, masofaviy tizim, blits o‘qitish, kompyuter yordamida o‘qitish, reproduktiv metod Ta'limni tashkil etish tizimlari ta'limni loyihalash va boshqarishga yondashuvlarning o‘ziga xos xususiyatlariga ega bo‘lgan usullardir. Eng keng tarqalgan tizimlarga klassik ta'lim (an'anaviy), klass-dars tizimi, shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim (individual ta'lim) va loyihaviy ta'lim kiradi. Klassik tizimda o‘qituvchi markazda bo‘lib, barcha o‘quvchilarga bir xil ma'lumot beradi. Klassik-dars tizimi o‘ziga xos jadval, sinflarga bo‘linish va o‘quvchilarning baholanishi bilan ajralib turadi. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'limda har bir o‘quvchining o‘z o‘quv tempi va ehtiyojlariga e'tibor beriladi. Loyihaviy ta'lim esa o‘quvchilarning amaliy loyihalar ustida ishlashiga asoslanadi. 333

Modul asosida o‘qitish tizimi. Bu ma’lum bir mavzu yoki ko‘nikmani to‘liq o‘z ichiga oladigan mustaqil o‘quv bo‘lagi. Har bir modul o‘quv maqsadlari, amaliy topshiriqlar, baholash mezonlari kabilarni o‘z ichiga oladi. Masofaviy o‘qitish tizimi. Bu tizimda o‘qituvchi va o‘quvchi bir joyda bo‘lmagan holda, internet va texnik vositalar orqali ta’lim jarayonini olib borishdir. Misol uchun onlayn platformalar orqali, video darslar, elektron darsliklar orqali va hokazolar. Individual tizim. Bu har bir shaxsning ehtiyojlari, imkoniyatlari, maqsadlari va xususiyatlariga qarab ishlaydigan tizim hisoblanadi. Ya’ni qisqacha qilib aytganda umumiy, hammaga bir xil tartib o‘rniga har bir odam uchun alohida yondashadi. Blits o‘qitish tizimi. Bu usul qisqa vaqt ichida kata hajmdagi ma’lumotni tez va ixcham tarzda yetkazib berishga asoslangan tezkor o‘qitish tizimi hisoblanadi. “Blits” so‘zi nemischadan olingan bo‘lib “chaqmoq”, “juda tez” degan ma’noni bildiradi. Ta’lim metodlari dastlab pedagog ongida muayyan yo‘nalishdagi faoliyatning umumlashma loyihasi tarzida namoyon bo‘ladi. Mazkur loyiha amaliyotga o‘qituvchi va o‘quvchilarning faoliyatiga o‘zaro tutashuvi, o‘qitish va o‘qishga qaratilgan aniq harakatlar amallar yoki usullar majmuasi sifatida namoyon bo‘ladi. Metod boshqa shakllarda namoyon bo‘lmaydi, buning boisi ta’lim metodi o‘zida umumiy holda faoliyatning didaktik modelini ifoda etadi. Ta’lim metodlari ta’lim maqsadlarini yoritishga xizmat qiladi, u yordamida ta’lim mazmunini o‘zlashtirish yo‘llari ifoda etiladi, o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro harakati, xususiyati aks ettiriladi. O‘qituvchi tomonidan qo‘llanilayotgan ta’lim metodlar majmuasi boshlang‘ich sinflardan yuqori sinflarga o‘tish asosida o‘zgarib hamda murakkab hususiyat kasb etib boradi. Ushbu jarayonda ayrim metodlarni qo‘llash chastotasi oshsa ayrim metodlarni qo‘llashga bo‘lgan ehtiyoj kamayadi. Ta’lim metodlaridan foydalanish ko‘lami, holati o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligi va mahorati darajasiga bog‘liq holda o‘zgaradi. Reproduktiv ta’lim metodlari. Bu metod yuqorida keltirilgan metodlardan quyidagi unsurlarning mavjudligi bilan farqlanadi: o‘qituvchining bilimlarni tushuntirishi, ularni o‘quvchilarning yodida saqlashini ta’minlashi va qayta ishlab chiqishilardir. O‘zlashtrilgan bilimlarning mustahkam bo‘lishiga ularni kop marta takrorlash evaziga erishiladi. Mazkur metod ta’limning barcha bosqichlari, asosan, boshlang‘ich sinflarda o‘qish va yozish, arifmetik harakatlarni amalga oshirish ko‘nikmalarini o‘zlashtirishda muhim o‘rin tutadi. Xulosa. Tadqiqot davomida ta’limni tashkil etishning an’anaviy, modul, individual, masofaviy va blits o‘qitish kabi asosiy tizimlari taqqoslab o‘rganildi. Har bir tizimning tashkiliy-metodik tuzilishi, pedagogik imkoniyatlari va qo‘llanish samaradorligi tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchiga yo‘naltirilgan yondashuvlar, innovatsion texnologiyalar va moslashuvchan ta’lim shakllarini integratsiya qilish ta’lim sifatini sezilarli darajada oshiradi. Reproduktiv metodlar va boshqa o‘qitish usullarining maqsadga muvofiqligi esa o‘qituvchining metodik mahoratiga bog‘liq. 334

Umuman, tadqiqot ta’lim tizimlarini takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 2. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 3. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 4. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 5. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 6. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 7. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 8. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. YOSHLIK VA ZAMON TALABLARI: HAYOTIY QARORLAR VA ULARNING AHAMIYATI Boymurodova Sevinch Bakhtiyor Qizi Sarbon universitet talabasi Annotatsiya. Maqola XXI asr yoshlari va ularning hayotiy qarorlari, o‘sish va rivojlanish yo‘llarini tahlil qiladi. Unda yoshlarning tez qaror qabul qilish, e’tibor, sabrsizlik, solishtirish, qaysarlik, o‘zini o‘zgartira olish va to‘g‘ri yo‘lni tanlash kabi yettita asosiy sinovlari bayon etilgan. Muallif yoshlarning ichki qobiliyatlari, motivatsiya va intizom orqali muvaffaqiyatga erishish imkoniyatlarini ta’kidlaydi. Shuningdek, maqolada jadidlar avlodi va zamonaviy yoshlar o‘rtasidagi bog‘liqlik, kelajakni shakllantirishdagi mas’uliyat muhimligi haqida fikrlar berilgan. Maqola yoshlarga hayotiy qarorlar qabul qilishda yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadigan motivatsion va ma’rifiy xarakterga ega. Kalit so‘zlar: Yoshlik, qaror qabul qilish, mas’uliyat, zamon talabi, moslashuvchanlik, o‘zgarish, motivatsiya, intizom, e’tibor, sabrlilik, qiyinchilik, o‘zini anglash, maqsad, odat, kompas (hayotiy yo‘l), tengdoshlar ta’siri, solishtirish, o‘zini rivojlantirish, o‘zgarishdan qo‘rqmaslik, tezkorlik, chalg‘ituvchilar, ichki kuch. Har bir avlodning o‘z yo‘li, izlanishlari, sinovlari va mashaqqatlari mavjud. Biroq XXI asr yoshlari “tezlashgan dunyo”da voyaga yetayotgan avlod hisoblanadi. Avvallari besh yil talab qilgan o‘zgarishlar bugungi kunda besh oyda, hatto besh soniyada amalga oshmoqda. Shu bois bugungi yoshlarning har bir qarori kelajagimiz qanday bo‘lishini belgilab beruvchi muhim omilga aylanmoqda. Yoshlik — inson hayoti davomida beriladigan eng katta boyliklardan biridir. Yoshlikda boylik topish mumkin, ammo vaqtni qaytarib bo‘lmaydi. Aynan yoshlikda qabul qilingan qarorlar hayotning keyingi qirq yiliga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, umrimizning keyingi bosqichi qanday kechishi, avvalo, bugungi tanlovlarimizga bog‘liq. Agar bugun qiyin, 335

ammo to‘g‘ri yo‘lni tanlasak, kelgusida hayotimiz yanada ravon kechadi. Aksincha, oson yo‘lni tanlash keyinchalik murakkab va mashaqqatli hayotga olib kelishi mumkin. Zamon talabi va yoshlarning moslashuvchan tafakkuri bugungi kunda kuchlilikni jismoniy qudrat bilan emas, balki o‘zini doimiy ravishda yangilay olish qobiliyati bilan belgilaydi. O‘zgarmaslik ko‘pincha zaiflik belgisi hisoblanadi. O‘zgarishdan qo‘rqmaydigan yoshlar jamiyatni o‘zgartira oladigan asosiy kuchdir. Bugun yoshlar faqat “Nima qilishim kerak?” degan savol bilan cheklanib qolmasdan, balki “Nima uchun buni qilayapman?” degan savolni ham berishi zarur. Bu savol hayot mazmunini chuqurlashtiradi va ongli yashashga undaydi. Dunyo nihoyatda keng, biroq inson o‘zini anglamaguncha, bu dunyo unga tor bo‘lib tuyuladi. Shu sababli har bir yosh o‘ziga quyidagi savollarni berishi muhim: • Men nimaga qiziqaman? • Qaysi faoliyat bilan shug‘ullanganda vaqtni sezmayman? • Men nimaga loyiqman? Ushbu uch savolni kelajakni belgilovchi ichki kompasga qiyoslash mumkin. Bugungi yoshlarni ko‘plab sinovlar kutmoqda. Ularning ayrimlari quyidagilardan iborat. Birinchi sinov — tez va mas’uliyatli qaror qabul qilish. Tezlashgan dunyoda kechikish eng katta yo‘qotishga aylanmoqda. Ko‘plab muvaffaqiyatlar “to‘g‘ri” qarorlardan emas, balki “o‘z vaqtida” qabul qilingan qarorlardan boshlanadi. Ikkinchi sinov — e’tibor sinovi. Bugungi yoshlarning eng katta dushmani — chalg‘ituvchi omillardir. E’tiborini boshqara olgan inson imkoniyatlarni ko‘ra oladi, e’tiborini yo‘qotgan kishi esa imkoniyatlar ustida “uxlab qoladi”. Uchinchi sinov — sabrsizlikdir. Tez natija kutish yoshlar orasida keng tarqalgan xatolardan biridir. Hayotdagi eng mustahkam poydevorlar sekin, ammo puxta quriladi. To‘rtinchi sinov — solishtirish. Boshqalarning muvaffaqiyati sizning mag‘lubiyatingiz emas. Doimiy solishtirish ichki ishonchni zaiflashtiradi va eng xavfli ruhiy tuzoqlardan biridir. Beshinchi sinov — qat’iyat (qaysarlik) sinovi. To‘g‘ri yo‘naltirilgan qat’iyat ko‘pincha muvaffaqiyat kalitiga aylanadi. Birinchi xatoda taslim bo‘ladigan yoshning orzulari uzoqqa bormaydi. Oltinchi sinov — dunyoni emas, avvalo, o‘zini o‘zgartira olishdir. Yaxshi kelajak o‘zini tartibga solishdan boshlanadi. Tartibsiz hayot har qanday orzuni “yutib yuboruvchi” botqoqlikka o‘xshaydi. Yettinchi sinov — to‘g‘ri yo‘lni tanlay bilishdir. To‘g‘ri yo‘l har doim ham eng oson yo‘l bo‘lmasligi mumkin, ammo eng uzoqqa olib boradigan yo‘l aynan o‘sha bo‘ladi. Shuni unutmaslik kerakki, qiyinchilik jazolash emas, balki tayyorlash jarayonidir. Yoshlikda qilingan ko‘plab xatolar hayotni butkul buzmaydi, biroq tuzatilmagan bitta xato jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Xatolarni tuzatish uchun esa hech qachon kech emas. Bugungi yoshlarni qiynayotgan asosiy savollar quyidagilar bo‘lishi mumkin: qanday qilib to‘g‘ri yo‘lni tanlash mumkin, chalg‘ituvchilardan qanday qutulish kerak, nimani ustuvor qilish lozim, qanday qilib vaqtga ulgurish mumkin, motivatsiyani qayerdan olish kerak? Bu savollarga quyidagi xulosalar orqali javob 336

berish mumkin: qo‘rqituvchi yo‘l ko‘pincha o‘sishga olib boradi; qo‘rquv — yetuklik belgisi; telefonni o‘chirish emas, maqsadni yoqish zarur; maqsadi bor inson chalg‘imaydi; eng katta orzu emas, eng muhim odat ustuvor bo‘lishi kerak; odat orzudan kuchliroq; motivatsiya natijadan keladi, natija esa intizom orqali yuzaga chiqadi. Har bir yoshning ichida yashirin imkoniyat — o‘ziga xos “ichki salohiyat” mavjud. Uni faqat qiyinchilik uyg‘otadi. Inson qanchalik ko‘p sinovlarga duch kelsa, shunchalik harakatga majbur bo‘ladi. Harakat esa rivojlanishning asosiy shartidir. Yoshlik — kelajakning eng nozik, mas’uliyatli, kuchli va go‘zal davridir. Zamon talablari o‘zgaradi, texnologiyalar rivojlanadi, imkoniyatlar kengayadi, ammo bir haqiqat o‘zgarmaydi: kelajak bugun qabul qilingan qarorlardan boshlanadi. Qiyinchilik — o‘sish belgisi, intizom esa haqiqiy erkinlikdir. Bugungi yoshlar ertangi jamiyatning poydevoridir. Shu bois har bir yosh o‘z hayotini shunchaki yashash uchun emas, balki iz qoldirish uchun qurishi lozim. Biz yosh avlod sifatida ajdodlarimiz orzu-niyatlarini davom ettirishimiz zarur. Xususan, jadidlar yo‘lidan borish bugungi yoshlar uchun muhim tarixiy va ma’naviy vazifadir. Jadidlar xalqni o‘zgartirish uchun, avvalo, ongni ozod qilish zarurligini anglagan ma’rifatparvar ziyolilar edi. Bugungi imkoniyatlar kechagi jadidlarning fidokorona kurashi samarasi ekanini unutmasligimiz kerak. Ularning orzusi — ma’rifatli avlod edi, bugungi yoshlarning vazifasi esa ushbu orzuni davom ettirib, uni yanada yuksaltirishdir. Bu mas’uliyatli vazifani yoshlar o‘z zimmalariga olishlari zarur. Mazkur fikrlar yoshlar sotsializatsiyasi, shaxs rivoji, qaror qabul qilish va ma’naviy yetuklik masalalariga bag‘ishlangan ilmiy-pedagogik tadqiqotlar bilan uyg‘unlashadi. Xususan, Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, yoshlik davri shaxsiy identifikatsiya va hayotiy yo‘lni tanlash bosqichi hisoblanadi. Shuningdek, Bandura va Dweck tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, intizom, odat va ongli harakat motivatsiyadan ko‘ra barqarorroq natija beradi. Jadidlar faoliyati esa milliy ma’rifatparvarlik va ijtimoiy ongni uyg‘otishning tarixiy namunasi sifatida talqin etiladi. Foydalanilgan manbalar ro‘yxati: 1. Erikson, E. (1994). Identity and the Life Cycle. New York: W. W. Norton. 2. Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York: Freeman. 3. Dweck, C. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. New York: Random House. 4. Fromm, E. (2013). Man for Himself. London: Routledge. 5. Fitrat, A. (1996). Tanlangan asarlar. Toshkent: Ma’naviyat. 6. Behbudiy, M. (2002). Jadidchilik va ma’rifat. Toshkent: Fan. 7. Karimov, I.A. (2008). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat. ZAMONAVIY PEDAGOGIKADA PEDAGOGLIK KASBI VA UNGA QO‘YILAYOTGAN TALABLAR Tulqunova Barnooy, UMFT, Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy pedagogika tizimida pedagoglik kasbining mohiyati, uning jamiyatdagi o‘rni hamda unga qo‘yilayotgan yangi talablar tahlil etilgan. 337

Shuningdek, pedagog shaxsining kasbiy kompetensiyasi, axborot texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmalari va ijodiy faoliyatning ahamiyati yoritilgan. Maqolada o‘qituvchining zamonaviy ta’lim jarayonidagi o‘rni hamda pedagogik faoliyatni takomillashtirish yo‘llari haqida ilmiy asoslangan xulosalar berilgan. Kalit so‘zlar: pedagogika, pedagoglik kasbi, kasbiy kompetensiya, zamonaviy ta’lim, innovatsion metod, axborot texnologiyalari, refleksiya. Abstract. This article analyzes the essence of the teaching profession in modern pedagogy, its social importance, and the new requirements imposed on teachers. It emphasizes the significance of professional competence, digital literacy, and creativity in the educational process. The paper presents scientifically grounded conclusions about the modern teacher’s role and the ways to improve pedagogical practice in the context of current educational reforms. Keywords: pedagogy, teaching profession, professional competence, modern education, innovation, information technologies, reflection. Bugungi globallashuv va axborot asrida ta’lim tizimi jamiyat taraqqiyotining strategik omiliga aylanib bormoqda.Pedagoglik kasbi – bu inson shaxsini har tomonlama shakllantirish, unga mustaqil fikrlash, tahlil qilish, o‘zini va boshqalarni anglash ko‘nikmalarini singdirish faoliyatidir. Bugungi pedagog zamon bilan hamnafas bo‘lishi, yangi axborot texnologiyalarini o‘zlashtirishi, ta’lim jarayoniga innovatsion yondashuvlarni tatbiq etishi zarur. Chunki XXI asr – bu raqamli texnologiyalar, ijodkorlik va tezkor o‘zgarishlar asri. Shu sababli pedagog doimo o‘z ustida ishlaydigan, o‘z bilimini yangilab boradigan, izlanuvchan va yangilikka ochiq shaxs bo‘lishi kerak. Shu sababli pedagogik faoliyatga yangicha yondashuv, zamon talablariga mos innovatsion metodlar va raqamli texnologiyalarni qo‘llash zaruriyati ortmoqda. Pedagoglik kasbi shunchaki bilim berish emas, balki o‘quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish, mustaqil fikrlash va ijtimoiy faollikka yo‘naltirish jarayonini boshqarishni talab etadi. Zamonaviy pedagogika o‘qituvchini doimiy o‘zgarishlarga tayyor, yangi g‘oyalar va yondashuvlarni sinovdan o‘tkazuvchi ijodkor shaxs sifatida ko‘radi. Pedagoglik kasbining zamonaviy talqini. Pedagoglik kasbi tarixan eng sharafli va mas’uliyatli sohalardan biri hisoblanadi. Biroq zamonaviy ta’lim tizimi o‘qituvchidan yangicha dunyoqarash, kasbiy moslashuvchanlik va yangilikka ochiqlikni talab etadi. O‘qituvchi o‘z fanini chuqur bilish bilan bir qatorda, uni o‘quvchilarga samarali yetkazib bera oladigan metodik mahoratga ega bo‘lishi lozim. Shu bilan birga, u tarbiyachi, psixolog, maslahatchi va yetakchi sifatida ham faoliyat yuritadi. Pedagog shaxsiga qo‘yilayotgan zamonaviy talablar. Zamonaviy ta’lim jarayonida pedagog quyidagi asosiy sifat va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi zarur: - Kasbiy kompetensiya: fan sohasini chuqur bilish, metodik yondashuvni egallash va ta’lim jarayonini samarali tashkil etish. - Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini bilish: raqamli ta’lim vositalari, onlayn platformalar va multimediyadan foydalanish ko‘nikmalariga ega bo‘lish. - Ijodkorlik va innovatsion fikrlash: yangi metodlar ishlab chiqish, o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otish va dars jarayonini interfaol tashkil etish. - Tarbiyaviy yondashuv: o‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy qadriyatlarini shakllantirish, ularni vatanparvarlik, halollik va mas’uliyat ruhida tarbiyalash. 338

- Refleksiya: o‘z faoliyatini tahlil qilish, xatolardan to‘g‘ri xulosa chiqarish va o‘z ustida doimiy ishlash qobiliyati. Pedagogik faoliyatda innovatsion yondashuvlar. Bugungi kunda ta’lim jarayonida interfaol metodlar – “Aqliy hujum”, “Debat”, “Klasster”, “Bumerang” kabi usullar keng qo‘llanilmoqda. Bular o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, muloqot qilish va muammoni hal etish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Pedagog innovatsion texnologiyalarni o‘zlashtirish orqali darslarni samarali tashkil etadi, bu esa o‘quvchilarning faolligini oshiradi. Pedagogning ijtimoiy missiyasi. Pedagog jamiyatda ma’naviy va madaniy qadriyatlarni saqlovchi shaxsdir. Uning mehnati orqali yosh avlodning bilim darajasi, dunyoqarashi va tafakkuri shakllanadi. Shu bois o‘qituvchining obro‘si, kasbiy madaniyati va axloqiy fazilatlari millat taraqqiyotida beqiyos o‘rin tutadi. Xulosa qilib aytganda, zamonaviy pedagogika sharoitida pedagoglik kasbi yanada murakkablashib, unga qo‘yilayotgan talablar ham ortib bormoqda. Pedagog o‘z bilimini muntazam yangilab borishi, raqamli ta’lim muhitida faol bo‘lishi va o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishiga individual yondashuv asosida ta’sir ko‘rsatishi zarur.Zamonaviy pedagoglik kasbi – bu doimiy izlanish, yangilikka intilish va o‘zini takomillashtirish jarayonidir. Pedagog nafaqat o‘quvchilarga bilim beradi, balki ularni hayotga, mehnatga, jamiyatga tayyorlaydi. U o‘quvchilar qalbiga nur, bilim va ishonch olib kiruvchi insondir. Demak, bugungi pedagog — bu: zamonaviy texnologiyalarni biluvchi, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim beruvchi, ijodkor, ma’naviy barkamol va jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shuvchi mutaxassisdir. Faqat zamon talablariga mos, ijodkor va innovatsion fikrlaydigan pedagoggina ta’lim sifatini yuksaltira oladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov. S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16son. 9-11. 2. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 3. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 4. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 5. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 6. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 7. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 8. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. ULUG‘BEK HAMDAMNING OBRAZ YARATISH MAHORATI Xakimov Abubakr Abduxzlim o‘g‘li, UMFT 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Maqolada yozuvchi Ulug‘bek Hamdamning asarlari va ulardagi obrazlar, obrazlarning realistik va simvolistik ma’no qatlamlariga ko‘ra tahlil qilinadi. 339

Kalit so‘zlar: psixologiya, problema, realistik va simvolistik obrazlar, syujet, detal Badiiy obraz borliqning san’atkor ko‘zi bilan ko‘rilgan va ideal asosida ijodiy qayta ishlanib hissiy idrok etish mumkin bo‘lgan shaklida ifodalangan aksidir. Yozuvchi badiiy obraz yaratishda realistik va simvolistik metodlardan foydalanadi. Realizm bu voqelikni , mavjud borliqni badiiy adabiyot va san’atning ifoda vositalari orqali o‘ziga o‘xshash shakllarda haqqoniy aks ettirishdir. Simvolizm kundalik maishat domidan qutulish va dunyoning ideal mohiyatini anlash uchun obrazdan ko‘ra samaraliroq vositadir. Bugungi kunda ko‘plab yozuvchilar badiiy obraz yaratishda realizm va simvolizmga murojaat qiladi. Zamonaviy adabiyotshunos Ulug‘bek Hamdam shunday yozuvchilar sirasiga kiradi. Mashhur yozuvchi serqirra ijodi bilan kitobxonlarga tanilgan. U yozgan har bir asarida o‘quvchini chuqur o‘ylantiradigan yuksak saviyali g‘oya beradi. Ulug‘bek Hamdamning asarlarini shunchaki o‘qish kerak emas, undagi har bir gapni, obrazni, keltirilgan detalni nima maqsadda asarga olib kirganini anglash kerak, mulohaza yuritish kerak. Bularni tushunish uchun esa ularni mag‘zini chaqishga to‘g‘ri keladi. Shu sababli kitobxondan ziyraklik, keng dunyoqarash , badiiy tafakkur talab etiladi. Yozuvchining obraz yaratish mahoratini “Yaxshiyam sen borsan!..” hikoyasi orqali tahlil qilamiz. “Yaxshiyam sen borsan!..” hikoyasida Yusuf va Zulayho obrazlari , bekat, restoran, musiqa, buyurtma, bozor , yo‘l, eshik, qahvaxona, mo‘ysafid, qabriston, ro‘molcha kabi ramziy detallar kiritilgan . Yuqoridagilarning barchasini o‘z ma’nosi , bajaradigan ramziy vazifasi bor. Hikoyaning boshlanishi yoshlarning dolzarb masalasi – telefon muammosi keltirilgan. Shu muammo orqali yozuvchi kitobxonni o‘ziga jalb qiladi. Chunki hikoyani o‘qir ekanmiz , voy, huddi o‘zimku, deya o‘ylashimizga sabab bo‘ladi. Bu asarning realistik ma’no qatlamidir. Hikoyaning qolgan barcha qismi simvollardan iborat . Jumladan, bekat bu tug‘ulishgacha bo‘lgan jarayon , restoran esa tug‘ilish demakdir. Asarni yozuvchi uch qismga bo‘lib tashlaganini shundan ko‘rsak ham bo‘ladi. Ziyraklik bilan o‘qigan kitobxon restorandagi “menyu” inson tug‘ilishidan avval uning taqdiri ekanligini anglaydi. Shuning uchun ham obrazlar menyudan hech narsa buyurtma qilmaydi. Balki issiq ichimlik aytib, inson taqdiriga bitilgan har narsaga rozi bo‘ladi, undan faqat issiqlik , iliq voqealar bo‘lishiga umid bog‘laydi. Musiqa ona allasi misoli qahramonlarga orom bag‘ishlaydi. Yo‘l inson umri bo‘lsa, bozor – dunyo ramzi. Dunyo o‘zining jilvasi bilan insonlarni o‘ziga rom etadi, aldaydi. Kishi bozorga kirganda ham undagi g‘aroyibotlarga havasla aldanib qoladi huddi dunyoga aldanib qolganday. Lekin yozuvchi hikoyada shunday aldanib qolmaslikka da’vat etyapti. Chunki kirar eshikning chiqishi ham borligi , u har doim siz istaganingizdek tugamasligi mumkin, ya’ni o‘libgina bu dunyodan – bozordan qabriston orqali chiqishingiz mumkin. Qahvaxona esa masjid timsoli. Sababi adashgan inson to‘g‘ri yo‘lni topish uchun, gunohlarga kafforat izlab masjidga kiradi, u yerda masalalar eshitib , maslahatlardan o‘ziga xulosa chiqaradi. Shunday to‘g‘ri yo‘lga boshlovchi inson esa mo‘ysafid choldir. U xató qilganlarni, adashganlarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatadi. Nima uchun hikoyaga Yusuf va Zulayho deb nom bermagan aynan “Yaxshiyam sen borsan !..” deb nomlangan? Sababi 340

Ulug‘bek Hamdam asarlarida ramziy belgilar ko‘p bo‘lishi asar nomiga ham ta’sir ko‘rsatmay qolmagan. Buni izohlaydigan bo‘lsak, Zulayho va Yusuf chiqish eshigini qidirar ekan yo‘lda ularni to‘xtatib qoluvchi to‘siqlarga uchraydi. Zulayho zeb-ziynatlarga ko‘zi tushib, ulardan nari ketgisi kelmaydi. Bu ayollarni zargarlik buyumlari ko‘proq e’tiborini tortishini anglatadi. Biroq Yusuf Zulayhoni dunyoning bunday makrhiylalaridan olib ketadi. Ko‘p o‘tmay Yusufni ham bir sinov qarshi oladi. Bu erkaklar xohlaydigan mansab, lavozim edi. Shunday bo‘lishiga qaramay qahramonlarning bir-biriga bo‘lgan sevgisi ularni bu sinovlardan qutqarib qoladi. Shunday ekan yozuvchi hikoya sarlavhasi orqali bizga hayotimizda to‘g‘ri insonni tanlashimiz kerakligini o‘rgatadi . Yaxshi inson sizni har qanday vaziyatda ham yolg‘iz qoldirb ketmaydi, balki o‘ziga jarohat yetkazib bo‘lsa ham, qutqarib qoladi. O‘sha jarohatni bog‘lagan ro‘molcha ham ezgulik va go‘zallikning timsoli bo‘lib, uni bozordan sotib ololmaslikni o‘quvchiga uqtiradi.Shunda savol tug‘iladi nima uchun Zulayho yuzini jarohatlaydi vas hu jarohat bilan ham Yusuf uni sevishda davom etadi nega bu jarayon manzilga oz qolganda yuz beryapti ? Buning sababi kishi chin dildan yoqtirsa, yoqtirgan insonining tashqi ko‘rinishi ahamiyatsiz u o‘zi bilan birga bo‘lsa bo‘ldi. Yana bu jarayon inson ming chiroyli bo‘lmasin u manzil oxirida, ya’ni umrning oxirida - qariganda chiroyi yo‘qolishini anglatmoqda. Voqeaning yana bir muhim tomoniga e’tiborimizni qaratsak, bunda har bir sinovdan mardonavor o‘tganlarida yo‘lni qaytadan boshlaydilar. Bu umr so‘qmoqlarida xató qilsang, uni to‘g‘irlasang ham, yana shu sinov bilan sinalasan , zero bu xatoni qayta qilmasliging uchun. Vanihoyat qahramonlar chiqish eshigiga yetib kelishadi ne ko‘z bilan ko‘rsinki, bu qabristonga kirish edi. Qabriston har bir ochilgan eshikning yopilishidir. Xulosa qilib aytganda, “Yaxshiyam sen borsan!..” hikoyasida Ulug‘bek Hamdam qo‘llagan reallikdan simvolizmga ko‘chgan obrazlar sistemasi orqali kitobxonlarga komillik yo‘lidagi bashariyat oldiga qo‘yilgan umumbashariy e’tiqodlarni-ezgulik va go‘zallikning hech qachon bozorda sotilmasligi va sotib olib bo‘lmasligini, insoniy umrning bir lahzalik yalt etgan shula misol harakatlanayotgan voqelikda haqiqat izlashi va bozor deb atalmish dunyoda hech qachon yo‘lni yo‘qotmaslik zarurati, ilohiy muhabbatni qalbida mahkam tutganlar qismati jannatda bo‘lish haqida bayon qilinadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Dilmurod Quronov. Adabiyotshunoslik nazariyasi asoslar. 2018, T: Navoiy universiteti 2. Ulug‘bek Hamdam. To‘lin oy qissasi. Hikoyalar. 2017, T: O‘zbekiston MUSLIHIDDIN SA’DIY SHEROZIYNING “GULISTON” ASARIDA USTOZ VA SHOGIRD HAQIDAGI QARASHLAR Qilichova Odina, UMFT Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada buyuk fors-tojik adibi Muslihiddin Sa’diy Sheroziyning “Guliston” asarida ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlar, ularning axloqiy-odobiy asoslari 341

hamda ta’lim-tarbiyadagi o‘rni tahlil qilinadi. Asarda ustozning donishmandligi, shogirdning itoatkori va ilmga chanqoqligi orqali komil inson tarbiyasi masalalari yoritiladi. Kalit so‘zlar: Sa’diy Sheroziy, “Guliston”, ustoz, shogird, axloq, tarbiya, odob, komil inson. Abstract. This article explores the teacher–student relationship in the masterpiece “Gulistan” by Muslihiddin Sa'di Shirazi. It analyzes the moral and educational values emphasized by the author, illustrating how wisdom, respect, and discipline serve as the foundation of a perfect personality. The article also highlights the importance of mutual understanding between teacher and student in the process of education. Keywords: Sa'di Shirazi, Gulistan, teacher, student, morality, education, ethics, perfect man. Muslihiddin Sa’diy Sheroziyning “Guliston” asarida ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlar Sharq pedagogik tafakkurining eng yuksak namunalaridan biri sifatida talqin qilinadi. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi shundaki, Sa’diy tomonidan ilgari surilgan axloqiy-didaktik qarashlar zamonaviy pedagogika nazariyasi, pedagog–o‘quvchi munosabatlari psixologiyasi hamda shaxs tarbiyasining ma’naviy asoslari bilan uzviy bog‘liqdir. Tadqiqotning kirish qismida Sa’diy Sheroziyning hayoti va “Guliston” asarining yaratilish tarixi yoritilib, undagi axloq, odob, tarbiya, ustoz-shogird munosabati kabi g‘oyalar Sharq an’anaviy ta’lim-tarbiyasining poydevori sifatida ko‘rsatiladi. Asar sakkiz bobdan iborat bo‘lib, unda podshohlar adolati, dervishlar axloqi, sukutning fazilati, muhabbat, qarilik, tarbiya va odob masalalari qisqa hikoyatlar orqali ifodalanadi. Ushbu hikoyatlar tahlili Sa’diy nazarida ilm olish va ustozni e’zozlash komil inson tarbiyasining asosiy mezoni ekanini ko‘rsatadi. Tadqiqotning metodologik asosini adabiy-tahliliy, qiyosiy-pedagogik, semantik va falsafiy tahlil usullari tashkil etadi. “Guliston” hikoyatlarida ustozshogird munosabatini ifodalovchi metaforalar, pand-nasihatlar, timsollar mazmun jihatdan tahlil qilindi, ular Sharqning boshqa ma’naviy manbalari (Navoiy, Jomiy, Kaykovus) hamda zamonaviy pedagogik qarashlar (Vygotskiy, Rogers, Erickson) bilan qiyoslandi. Natijada Sa’diy ta’lim falsafasining bugungi kun uchun ham amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan jihatlari aniqlab berildi. Olingan ilmiy natijalar shuni ko‘rsatadiki, Sa’diy tasviridagi ustoz obrazida faqat bilim beruvchi emas, balki tarbiyachi, ruhiy yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchi, shaxsning ma’naviy kamolotiga rahbarlik qiluvchi murabbiy talqin qilinadi. Uning “Ustozdan ko‘rgan odob — kitoblardan o‘qilgan ilmga teng kelmas” degan hikmati pedagogik ta’sirning asosini shaxsiy namunaga tayanishini anglatadi. Shogird esa Sa’diy talqinida kamtar, itoatli, ilmga chanqoq va axloqan pok bo‘lishi lozim bo‘lgan ma’naviy timsol sifatida gavdalanadi. Ustozning so‘zi, odobi, fe’latvori shogird uchun tirik darslik bo‘lib xizmat qiladi. Asardagi ta’lim-tarbiya g‘oyalari ilmni insonga yo‘l ko‘rsatuvchi nur yoki sham sifatida talqin etadi; ustoz — shu nur manbai, shogird esa undan bahramand bo‘luvchidir. Bu metafora ilmning qadri, ustozning maqomi va shogirdning mas’uliyati haqida chuqur falsafiy mazmun beradi. Tadqiqot muhokamasida Sa’diy qarashlarining zamonaviy ahamiyati yoritilib, hozirgi pedagogik jarayonda ustoz-shogird ishonch munosabatlari, axloqiy tarbiya, ma’naviy yetakchilik, shaxsiy namuna, hurmat va mas’uliyat kabi 342

tamoyillar Sa’diy merosi bilan uyg‘unligi ko‘rsatildi. Zamonaviy pedagogik psixologiyada ustozning shaxsiyati o‘quvchining motivatsiyasiga, ijtimoiyemotsional rivojiga, psixologik xavfsizligiga bevosita ta’sir qilishi e’tirof etilgan. Bu Sa’diy qarashida ustozning donishmandlik va mehr bilan yo‘l ko‘rsatuvchi murabbiy sifatida talqin qilinishi bilan to‘liq mos keladi. Shuningdek, shogirdning ustoz oldida kamtarligi va intilishi ta’lim jarayonining ichki motivatsion asosini tashkil etadi, bu esa zamonaviy konstruktivistik yondashuvlarga yaqin. Tadqiqot xulosalariga ko‘ra, “Guliston” asaridagi ustoz-shogird munosabatlari modeli nafaqat tarixiy-madaniy meros, balki zamonaviy pedagogik jarayon uchun ham metodik va ma’naviy manba hisoblanadi. Ustozning mehribonligi, adolati, donoligi va shogirdning minnatdorchiligi, itoati, intilishi insonparvarlik ruhidagi ta’limning poydevorini tashkil etadi. Sa’diy ta’lim falsafasida insonni komillikka yetaklovchi vosita — ilm, uni yetkazuvchi — ustoz, qabul qiluvchi — shogirddir. Bugungi ta’lim tizimida ham ushbu g‘oyalar pedagog–o‘quvchi o‘rtasidagi ma’naviy bog‘liqlikni mustahkamlashda, ustoz shaxsining rolini yuksaltirishda, tarbiyaviy jarayonning ma’naviy asoslarini boyitishda muhim o‘rin tutadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 2. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 3. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 4. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 5. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 6. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 7. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 8. Xaydarov S.A. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. UMUMTAʼLIM MUASSASALARIDA “BIOLOGIYA” FANINI OʻQITISHDA SUNʼIY INTELLEKT VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI QOʻLLASHNING PEDAGOGIK MASALALARI Erkinova Moxichexra, Xalqaro NORDIK Universiteti magistranti: Ilmiy rahbar: Qodirov Q.B., рed. fan. dokt., professor. Annotatsiya. Mazkur maqolada umumtaʼlim muassasalarida biologiya fanini oʻqitish jarayonida sunʼiy intellekt va axborot texnologiyalarini qoʻllashning pedagogik jihatlari tahlil etilgan. Zamonaviy raqamli texnologiyalar biologiya fanini oʻqitishda taʼlim samaradorligini 343