Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Islom dini xalqimiz hayotiga kirib kelgach, bizning tarbiya qadriyatlarimiz yanada boyidi, mustahkamlandi. Islom insonni nafaqat bu dunyoda, balki oxiratda ham mas’ul deb hisoblaydi. “Ilm o‘rganish har bir musulmon erkak va ayolga farzdir” degan hadis ta’limni chin ma’noda muhim deb bilishni o‘rgatdi. Bizning buyuk olimlarimiz – Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Forobiy, Ibn Sino – nafaqat diniy, balki dunyoviy fanlarda ham chuqur bilimga ega edilar. Ular yozgan asarlar bugungi kunda ham o‘z qiymatini yo‘qotmagan. Islom ta’limotida oila alohida e’tiborga sazovor. “Jannat onalar oyog‘i ostida” degan hadis onalarning ulug‘vorligini, farzand tarbiyasidagi o‘lmas xizmatlarini ta’kidlaydi. Qur’oni Karimda ota-onaga yaxshilik qilish, ularni xafa qilmaslik, keksalikda g‘amxo‘rlik ko‘rsatish buyurilgan. Bu faqat diniy vazifa emas, bu ijtimoiy mas’uliyat, insoniylik belgisidir. Oilada kichiklar kattalarni hurmat qilishni, kattalar esa kichiklarga mehriban bo‘lishni o‘rganadilar – bu muvozanat jamiyatning barqarorligini ta’minlaydi. Islomda axloq – imonning ajralmas qismidir. Rostgo‘ylik, halollik, saxiylik, kamtarlik, rahm-shafqat – bularning barchasi islomiy tarbiyaning asosini tashkil qiladi. “Eng yaxshi odamlar – odamlarga foyda keltiradigan odamlardir” degan hadis shunchaki gap emas, bu hayot yo‘l-yo‘rig‘idir. Musulmon odam yolg‘on gapirmaydi, xiyonat qilmaydi, zulm qilmaydi, kishilarni aldamaydi. U halol mehnat qiladi, topgan rizqini halol yo‘l bilan topadi. Bu tamoyillar jamiyatda adolat, tinchlik, ishonchni ta’minlaydi. Zakot, sadaqa, fitr – bular nafaqat diniy ibodatlar, balki ijtimoiy himoya mexanizmlaridir. Boy kishi o‘z mol-mulkining bir qismini kambag‘allarga beradi, bu orqali jamiyatda tenglik o‘rnatiladi, boylar va kambag‘allar o‘rtasidagi tafovut kamayadi. Ramаzon oyida o‘ruza tutish esa kishiga sabr-toqat o‘rgatadi, boshqalar qiyinchiligini anglashga o‘rgatadi. Hayit namozlarida, juma namozlarida musulmonlar yonma-yon turadi – boyyu kambag‘al, katta-yu kichik farqi yo‘q. Bu tenglik, birodarlik tuyg‘usini uyg‘otadi. Endi diqqat qiling, xalq pedagogikasi va islom ta’limoti qanchalik uyg‘un keladi. Ikkalasi ham mehnatni ulug‘laydi, ilmni qadrлaydi, kattalarni hurmat qilishni o‘rgatadi, yaxshilikka chorlaydi. “Yaxshilik qil – yaxshilik ko‘r” degan xalq maqoli islomiy “Yaxshilikka yomon bilan javob berma” ta’limotiga mos keladi. “Ota-onangni hurmat qil” ham xalq an’anasi, ham islomiy buyruqdir. “Mehnat qil, halol ye” ham xalqimizning qadriyati, ham islom yo‘l-yo‘rig‘idir. Demak, bizning ajdodlarimiz islomni qabul qilganlarida, u ularning mavjud qadriyatlari bilan ziddiyat tug‘dirmagan, aksincha, ularni boyitgan, mustahkamlagan. Bugungi kunda biz globallashuv davrida yashayapmiz. Axborot texnologiyalari, internet, ijtimoiy tarmoqlar yoshlarimizga turli ta’sirlar o‘tkazyapti. Ba’zi ta’sirlar foydali, ba’zilari esa zararli. Shu sababli, milliy qadriyatlarimizni saqlash, xalq pedagogikasi va islom ta’limotining eng yaxshi tomonlarini zamonaviy ta’lim tizimiga singdirish nihoyatda muhim. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti ta’kidlaganidek, “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”dir. Biz farzandlarimizni nafaqat bilimli, balki ma’naviy yetuk, axloqli, vatanparvar qilib tarbiyalashimiz kerak. 304

Bugungi maktablarimizda “Ma’naviyat va ma’rifat” darslarida milliy qadriyatlar, islomiy ta’limot asoslari o‘rgatilmoqda. Oilalar bilan ishlashda mahalla, fuqarolar yig‘ini faol ishtirok etmoqda. Milliy bayramlarimiz – Navrо’z, Mustaqillik kuni, Ramazon va Qurbon hayitlari – nафaqat bayram, balki tarbiya vositasidir. Yoshlar ana shu tadbirlarda milliy an’analarni o‘rganadilar, o‘z ildizlariga hurmat qilishni biladilar. Xalq hunarmandchiligi, milliy musiqa, adabiyotni o‘rganish orqali ular o‘z madaniyatiga ixlosmand bo‘lib o‘sadilar. Ammo unutmaslik kerakki, pedagogika – bu jonli jarayon. Biz ajdodlarimiz tajribasidan foydalanishimiz kerak, lekin bir vaqtning o‘zida zamonaviy yondashuvlarni ham qo‘llashimiz zarur. Bugungi bola kechagi boladan farq qiladi. U zamonaviy dunyoda yashaydi, yangi texnologiyalar bilan o‘sadi. Shuning uchun biz an’anaviy va zamonaviy pedagogikani uyg‘unlikda qo‘llashimiz lozim. Xalq doнoligi va ilmiy bilimlar, milliy qadriyatlar va umuminsoniy qadriyatlar birlashganda, biz chinakam yetuk shaxsni tarbiyalashimiz mumkin. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek xalq pedagogikasi va islom ta’limoti – bu bizning ma’naviy boyligimiz, qadriyatlarimiz manbaidir. Bu ikki katta yo‘nalish asrlar davomida uyg‘un ishlagan, millionlab odamlarni tarbiyalagan, ularga yo‘l ko‘rsatgan. Bugun ham bu yo‘nalishlar o‘z ahamiyatini saqlab qolgan. Biz bu tajribani unutmasligimiz, uni yangi sharoitlarda ijodiy qo‘llashimiz kerak. Oila, maktab, mahalla, jamiyat hamkorligi asosida biz farzandlarimizni mehnatsevar, halol, saxiy, ilmga chanqoq, vatanparvar qilib tarbiyalashimiz mumkin. Ana shunda biz kelajak avlod oldida o‘z mas’uliyatimizni o‘tadigan bo‘lamiz va ajdodlarimizning ishonchini oqlagan bo‘lamiz. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Qo‘shanov D. O‘zbek xalq pedagogikasi. –T.: Fan, 2012. 2. Qur’oni Karim tafsiri. -T.: O‘zbekiston, 2018. 3. Hasanboev J., Turg‘unov S. Pedagogika. –T.: Sharq, 2019. 4. Shoumarov G‘. Milliy istiqlol g‘oyasi va ma’naviyat asoslari. –T.: Ma’naviyat, 2010. TA’LIM TIZIMINING ILMIY USLUBIY TA’MINOTI Karimova Muslima, UMFT Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim tizimining ilmiy-uslubiy ta’minoti, uning mazmunmohiyati, tarkibiy qismlari hamda bugungi kunda ta’lim samaradorligini oshirishdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, pedagogik nazariya va amaliyot uyg‘unligini ta’minlashga yo‘naltirilgan ilmiy-metodik ishlar mazmuni tahlil qilinadi. Maqola davomida J. Dewey, L.S. Vygotskiy, A.A. Avloni, K. Yo‘ldoshev kabi olimlarning fikrlari asosida ilmiy-uslubiy ta’minotning nazariy va amaliy asoslari ochib berilgan. Yakunda ta’limda ilmiy-uslubiy jarayonni takomillashtirish bo‘yicha taklif va xulosalar berilgan. Kalit so‘zlar: ta’lim tizimi, ilmiy-uslubiy ta’minot, pedagogik texnologiya, metodika, innovatsion ta’lim, pedagogik kompetensiya, metodik xizmat, ta’lim sifati. Ta’lim tizimining sifatini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida ko‘rilishi, ilmiy-uslubiy ta’minot esa ta’lim jarayonini barqaror va samarali olib borish uchun zarur mexanizm ekanligi ko‘plab nazariy va amaliy tadqiqotlarda 305

tasdiqlangan. Ushbu ishning maqsadi — ilmiy-uslubiy ta’minotning mazmuni, tarkibi va ta’lim tizimidagi roli hamda O‘zbekiston sharoitida uning takomillashtirish yo‘nalishlarini manba analizi va taqqosiy tahlil orqali aniqlashdir. Tadqiqotda taqqosiy-historik va tizimli tahlil usullari, manbalarni sintez qilish va amaliy tajribalarni umumlashtirish qo‘llanildi; asosiy manbalar sifatida klassik pedagogik ishlanmalar (Dewey, Vygotskiy, Galperin, Leontyev, Avloni) hamda so‘nggi yillarda e’lon qilingan ilmiy maqolalar tahlil qilindi. Manbalarni tanlash ta’lim nazariyasining klassik tamoyillari bilan zamonaviy metodik yondashuvlar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni aniqlash va mamlakat kontekstiga mos takliflar ishlab chiqish imkonini berdi. Tahlil natijalari ilmiy-uslubiy ta’minot tizimi tarkibining bir nechta muhim funksional elementlardan iborat ekanligini ko‘rsatdi: normativ-huquqiy baza (davlat ta’lim standartlari va o‘quv dasturlari), metodik qo‘llanmalar va o‘quv adabiyotlari, metodik xizmatlar va markazlarning faoliyati, shuningdek pedagogik innovatsiyalar va raqamli metodik platformalar. Vygotskiyning nazariyasi ta’lim jarayonida o‘qituvchining metodik kompetensiyasi rivojlanishning yaqin zonasini belgilashini, Dewey esa tajriba asosidagi interfaol metodlarni qo‘llash orqali o‘quvchi faoliyatini rag‘batlantirishni ta’kidlagani aniqlik kiritdi; Galperin va Leontyevning mehnat va faoliyat nazariyalari esa uslubiy ta’minotning o‘qituvchi mehnatini optimallashtirishi va ta’lim jarayonining tizimlashtirilishiga xizmat qilishini dalillaydi. Zamonaviy namunalar — klasterli ta’lim, STEAM, blended learning va virtual laboratoriyalar — esa metodik qo‘llanmalar bilan uyg‘unlashtirilganda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi va ijodkorligini rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Amaliy tahlil shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston kontekstida ilmiy-uslubiy ta’minotni takomillashtirishda bir nechta strategik yo‘nalishlar samarali bo‘ladi: raqamli metodik platformalarni keng joriy etish (elektron darsliklar, videodarslar, virtual laboratoriyalar), o‘qituvchilar malakasini uzluksiz oshirish tizimini takomillashtirish (masofaviy kurslar, mentorlik, seminar-treninglar), oliy ta’lim muassasalari va umumta’lim maktablari o‘rtasida ilmiy hamkorlikni kuchaytirish hamda ilg‘or xorijiy pedagogik tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirish. Ushbu yo‘nalishlar amaliy tajribalar va nazariy manbalar asosida o‘qituvchining zamonaviy kompetensiyalarini — metodik mahorat, raqamli savodxonlik, reflektivlik va ijodkorlikni — rivojlantirishga xizmat qiladi. Muammolar va cheklovlar sifatida tadqiqot metodologiyasida manbalar asosida olib borilgan tahlilning empirik ma’lumotlar (masalan, milliy miqyosdagi intervyu yoki surveylarning natijalari) bilan to‘ldirilmaganligi ko‘rsatildi; shuning uchun kelajak tadqiqotlar amaliy sinovlar, pedagoglar va metodistlar bilan qaratilgan so‘rovlar hamda pilot loyihalar natijalarini integratsiyalashi lozim. Bunday kengaytirilgan yondashuv ilmiy-uslubiy ta’minotning samaradorligini aniq o‘lchash va ijtimoiy-pedagogik siyosat bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda hal qiluvchi bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, ilmiy-uslubiy ta’minot ta’lim sifatini oshirish, o‘qituvchilarning professional faoliyatini optimallashtirish va o‘quvchilarda ijodkorlik hamda mustaqil fikrlashni shakllantirish uchun asosiy omil hisoblanadi. 306

Nazariy va amaliy manbalar, jumladan Dewey, Vygotskiy, Galperin va Leontyevning ishlaridan kelib chiqqan holda, ta’lim siyosati va amaliyoti ilmiy asoslangan metodik tizimlarni, raqamli platformalarni va uzluksiz malaka oshirish mexanizmlarini kompleks ravishda integratsiyalash orqali milliy ta’lim tizimini zamonaviy talablarga moslashtirishi lozim. Shu tariqa ilmiy-uslubiy ta’minotning kuchli bo‘lishi ta’limning izchilligi, samaradorligi va mamlakatning raqobatbardosh kadrlar salohiyatini oshirishga bevosita xizmat qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Avloni, A.A. (1913). Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent. 2. Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan. 3. Galperin, P.I. (1957). Kognitiv faoliyatning bosqichma-bosqich shakllanishi nazariyasi. Moskva. 4. Leontyev, A.N. (1977). Faoliyat. Ong. Shaxs. Moskva: Nauka. 5. Vygotskiy, L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. 6. Xaydarov, S.A. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research, 2(11), 203–205. XORIJDA IJTIMOIY PEDAGOGIKANING RIVOJLANISH TARIXI Alisherxonova Madinaxon, UMFT Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya Ushbu ishda xorijiy mamlakatlarda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanish tarixi o‘rganilgan. Tadqiqotda ijtimoiy pedagogika tushunchasi, uning maqsad va vazifalari, shuningdek, turli davrlar va mamlakatlarda pedagogik yondashuvlarning shakllanishi tahlil qilingan. Ishda XIX va XX asrlarda Yevropa va Shimoliy Amerikada ijtimoiy pedagogikaning ilmiy asoslari va amaliyotdagi tajribalari ko‘rib chiqilgan, shuningdek, jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni hal etishda pedagogikaning roli va ahamiyati ta’kidlangan. Natijada, xorijiy mamlakatlardagi ijtimoiy pedagogik tajribalar zamonaviy pedagogik nazariyani rivojlantirish va amaliy faoliyatga tatbiq etish uchun muhim manba ekanligi ko‘rsatildi. Ijtimoiy pedagogikaning ilk qadamlarini Yevropada, xususan Germaniya va Fransiyada kuzatish mumkin. Bu davrda ijtimoiy pedagogika jamiyatda ishlamagan yoki qiyinchiliklarga duch kelgan shaxslar, masalan, bolalar va o‘spirinlarga yordam berish maqsadida rivojlana boshladi. XX asrning o‘rtalarida, ayniqsa Skandinaviya davlatlarida, ijtimoiy pedagogika o‘zining amaliy jihatlarini mustahkamladi va pedagogik tizimda ijtimoiy xizmatlar va yordamchi faoliyatlar kiritildi. Bugungi kunda xorijda ijtimoiy pedagogika global miqyosda tarqalgan, turli yurtlarda ijtimoiy integratsiya, marginal guruhlar bilan ishlash va jamiyatda adolatni ta'minlashga yo‘naltirilgan kompleks tizim sifatida shakllandi. Ushbu fan asosida olib borilgan ilmiy izlanishlar va amaliy tadbirlar ijtimoiy pedagogikaning rivojlanish tarixini yanada boyitdi va hozirgi zamon pedagogikasida o‘zining muhim o‘rnini saqlab qolmoqda. Kalit so‘zlar: ijtimoiy pedagogika, rivojlanish tarixi, xorij, jamiyat, pedagogika, integratsiya, ijtimoiy xizmatlar, marginal guruhlar, ta'lim tizimi, Skandinaviya davlatlari, ijtimoiy muammolar. Kirish. Ijtimoiy pedagogika — bu ijtimoiy tizimda tarbiya va ta'limni yaxshilash, insonlar o‘rtasida ijtimoiy munosabatlarni o‘rnatish, va umumiy farovonlikni ta'minlashga qaratilgan fan. Bu fan asosiy e'tiborni odamlarning jamiyatdagi o‘rni va ularning ijtimoiy va madaniy rivojlanishiga qaratadi. Xorijda 307

ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishi turli tarixiy davrlar va mintaqalarda boshqacha shakllangan. Ijtimoiy pedagogika jamiyatdagi shaxsning ijtimoiy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan pedagogik faoliyat sohasidir. Xorijiy mamlakatlarda ijtimoiy pedagogika, ayniqsa, XIX va XX asrlarda, jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni hal etish va bolalar, o‘smirlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar hamda ijtimoiy himoyaga muhtoj guruhlarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida shakllangan. Ushbu davrda ijtimoiy pedagogik yondashuvlar turli mamlakatlarda o‘ziga xos tarzda rivojlanib, ilmiy asoslar va amaliy tajribalarni yaratgan. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, xorijiy mamlakatlardagi ijtimoiy pedagogik tajribalarni o‘rganish zamonaviy pedagogik nazariyani boyitish va amaliy faoliyatni takomillashtirishga xizmat qiladi. Ishning maqsadi – xorijiy mamlakatlarda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanish tarixini o‘rganish, asosiy tendensiyalar va yondashuvlarni tahlil qilishdir. Ijtimoiy pedagogikaning dastlabki rivojlanish bosqichlari (XVI-XVIII asrlar) XVI asrda Yevropada ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishiga asos solgan eng muhim voqea — Gumanizmning boshlanishi edi. Bu davrda inson huquqlari, erkinlik va ta'limga bo‘lgan e'tibor kuchaydi. Yevropada ijtimoiy pedagogikaning asosiy targ‘ibotchilari sifatida Jan Amos Komenskiy (1592–1670) va Johann Heinrich Pestalozzi (1746–1827) nomlarini keltirish mumkin. Komenskiy pedagogikada universal ta'limni targ‘ib qilgan bo‘lsa, Pestalozzi ijtimoiy ta'lim va ona tarbiyasiga katta e'tibor qaratgan. Ijtimoiy pedagogikaning dastlabki rivojlanish bosqichi XVI–XVIII asrlarga to‘g‘ri keladi. Ushbu davrda jamiyatda ijtimoiy muammolar – qashshoqlik, yetim bolalar va nogironlarga g‘amxo‘rlik yetishmasligi – kuchaygan, va ularni hal etish ehtiyoji paydo bo‘lgan. Shu sababli, Evropaning ayrim davlatlarida xayriya va diniy tashkilotlar bolalarni, yoshlarni va ijtimoiy himoyaga muhtoj guruhlarni tarbiyalash bilan shug‘ullangan. XVI asrda ijtimoiy pedagogika g‘oyalari asosan diniy va axloqiy qadriyatlar asosida shakllangan. Masalan, protestant va katolik cherkovlar yosh avlodni tarbiyalash va ijtimoiy jihatdan himoya qilish maqsadida maktablar va xayriya jamiyatlarini tashkil qilgan. XVII asrda esa ijtimoiy himoya va tarbiya bilan bog‘liq yondashuvlar yanada tizimlashgan; bolalar uylari, yetimxonalar va nogironlar jamiyatga integratsiya qilinishi uchun dastlabki qadamlar boshlangan. XVIII asrda esa ijtimoiy pedagogik yondashuvlar ilmiy asoslar bilan boyitila boshladi. Shu davrda pedagog va faylasuflar – Jan Jak Russo, Johan Pestalozzi va boshqalar – bolalar tarbiyasida ijtimoiy sharoit va individual xususiyatlarni hisobga olish zarurligini ta’kidladilar. Shu tariqa, XVI–XVIII asrlar ijtimoiy pedagogikaning shakllanishi va keyingi rivojlanishi uchun nazariy va amaliy poydevor bo‘ldi. XIX asr: Sanoat inqilobi va ijtimoiy pedagogikaning yangi bosqichga o‘tishi. XIX asrda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishida sanoat inqilobi muhim rol o‘ynadi. Sanoat inqilobi natijasida shaharlar tez sur’atlar bilan rivojlana boshladi, qishloq aholisi shahar hududlariga ko‘chib keldi va shu bilan birga ijtimoiy muammolar – kambag‘allik, bolalar mehnati, yetimlik va nogironlik – keskin oshdi. Bu davrda an’anaviy diniy xayriya institutlari va xayriya jamiyatlari 308

mavjud muammolarni to‘liq hal qila olmadi, shuning uchun ijtimoiy pedagogik yondashuvlar yangi shakllar va tizimlarni talab qila boshladi. XIX asrning ikkinchi yarmida Evropa va Shimoliy Amerikada ijtimoiy pedagogika mustaqil ilmiy va amaliy soha sifatida shakllandi. Bolalar uylari, kasbhunar maktablari, maxsus sinflar va yoshlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash markazlari tashkil qilindi. Shu davrda pedagoglar va ijtimoiy ishchi mutaxassislar bolalarni tarbiyalash va jamiyatga moslashtirish, shuningdek, ularning ijtimoiy muammolarini oldini olish bilan faol shug‘ullanishdi. XIX asrda ijtimoiy pedagogikaning nazariy asoslari ham rivojlandi. Pedagoglar, masalan, Fridrix Fröbel va Johan Pestalozzi ta’lim va tarbiyadagi ijtimoiy sharoitlarni hisobga olish zarurligini ta’kidladilar. Shu tariqa, XIX asr ijtimoiy pedagogik yondashuvlar va tizimlarning yangi bosqichga o‘tishi, ularni zamonaviy ijtimoiy pedagogikaning poydevori sifatida shakllanishi bilan ajralib turadi. XIX asrda sanoat inqilobi, shaharlashuv, va ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi farqning oshishi ijtimoiy pedagogikaning yangi o‘lchamlarini shakllantirdi. Shu davrda Friedrich Froebel (1782–1852) tomonidan bolalar bog‘chasi va ijtimoiy tarbiyaning tizimli yondashuvlari ishlab chiqildi. Jean-Jacques Rousseau (1712– 1778) o‘zining "Emil" asarida tabiat va insonning haqiqiy ehtiyojlariga asoslangan ta'lim tizimini taklif qilgan. Rousseau ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi, chunki uning fikricha, tarbiya ijtimoiy, axloqiy va madaniy jihatdan mustahkam bo‘lishi kerak. XX asr: Ijtimoiy pedagogikaning ilmiy rivojlanishi. XX asrda ijtimoiy pedagogika ilmiy va amaliy jihatdan keng rivojlanib, ko‘plab yangi yondashuvlar va metodlar ishlab chiqildi. Ijtimoiy pedagogikaning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida Jon Dewey (1859–1952)ning pedagogikasi e'tiborga loyiq. Dewey ijtimoiy va amaliy tajribaga asoslangan o‘quv tizimini yaratdi va bu jamiyatni yaxshilashda ta'limning rolini kattalashtirdi. Ijtimoiy pedagogika asosida jamiyatni yaxshilash va adolatni ta'minlashga qaratilgan o‘quv dasturlari tashkil etildi. Paulo Freire (1921–1997)ning "Ta'lim ozodlikdir" asari orqali, ijtimoiy pedagogika nafaqat ta'lim tizimini, balki jamiyatdagi ijtimoiy tengsizliklarni hal qilishga yordam beradigan kuchli vosita sifatida qaralgan. Ijtimoiy pedagogika va jamiyatdagi o‘zgarishlar. XX asrning oxirlarida va XXI asr boshlarida, ijtimoiy pedagogika jamiyatdagi turli qatlamlar o‘rtasidagi farqlarni kamaytirish, tengsizlikni bartaraf etish, va jamiyatning barqaror rivojlanishiga xizmat qilishni davom ettirdi. Ijtimoiy pedagogik tadqiqotlar davomida, ayniqsa, ijtimoiy inklyuziya, madaniy xilma-xillik va rivojlanayotgan jamiyatlarda ta'lim tizimini takomillashtirish bo‘yicha ko‘plab ishlanmalar amalga oshirildi. Hozirgi vaqtda ijtimoiy pedagogika. Hozirgi kunda ijtimoiy pedagogika global miqyosda jahonning turli burchaklarida ham rivojlanib bormoqda. Ijtimoiy ta'lim tizimlarining yirik o‘zgarishlar va yangilanishlar yuz berayotgan davrda, ijtimoiy pedagogika o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashib, jamiyatdagi ijtimoiy adolat va barqaror rivojlanishga hissa qo‘shmoqda. 309

Xulosa. Ijtimoiy pedagogika - bu nafaqat ta'lim, balki ijtimoiy tizimni yaxshilash va unga moslashishga qaratilgan fan bo‘lib, uning rivojlanish tarixi turli madaniyatlar va jamiyatlar o‘rtasidagi o‘zaro ta'sirni ko‘rsatadi. Xorijda bu sohaning rivojlanishida ko‘plab pedagoglar va ijtimoiy faoliyatchilar katta hissa qo‘shgan. Bugungi kunda ijtimoiy pedagogika global miqyosda, ayniqsa, inklyuziv ta'lim, ijtimoiy adolat va barqaror rivojlanish masalalarida muhim o‘rin tutadi. Xorijiy mamlakatlarda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanish tarixi XVI asrdan boshlab shakllana boshlagan va bugungi kunga qadar uzluksiz rivojlanib kelmoqda. XVI–XVIII asrlarda ijtimoiy pedagogika asosan diniy va xayriya faoliyati asosida bolalar, yetimlar va jamiyatda himoyaga muhtoj guruhlarni tarbiyalash bilan bog‘liq bo‘lgan. XIX asrda esa sanoat inqilobi natijasida paydo bo‘lgan yangi ijtimoiy muammolar ijtimoiy pedagogikaning mustaqil va tizimli soha sifatida rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Bu davrda pedagogik nazariya va amaliyot birlashib, bolalarni tarbiyalash, jamiyatga moslashtirish va ijtimoiy himoya qilish tizimlari shakllandi. Shu tariqa, xorijiy mamlakatlarda ijtimoiy pedagogika nafaqat ilmiy asosga ega bo‘ldi, balki zamonaviy ijtimoiy pedagogik yondashuvlarning rivojlanishiga mustahkam poydevor yaratdi. Foydalanuvchi adabiyotlar: 1. Pestalozzi, J. (1801). How Gertrude Teaches Her Children. Zurich: Orell Füssli. 2. Fröbel, F. (1826). The Education of Man. Leipzig: Friedrich Vieweg & Sohn. 3. Rousseau, J.-J. (1762). Emile, or On Education. Paris: Jean Néaulme. 4. Barnes, H. (1999). A History of Social Work in Europe. London: Routledge. 5. Davies, J. (2002). Social Pedagogy and Working with Children and Young People. London: Jessica Kingsley Publishers. 6. Hämäläinen, J. (2010). The History of Social Pedagogy in Europe. Helsinki: University of Helsinki Press. 7. Midgley, J. (1995). Social Work and Social Development: Theories and Skills for Developmental Social Work. Oxford: Oxford University Press. 8. Thompson, N. (2016). Understanding Social Work: History and Theory. London: Palgrave Macmillan. 9. Payne, M. (2005). Modern Social Work Theory. Basingstoke: Palgrave Macmillan. 10. Kortt, M., & Laird, S. (2012). Social Pedagogy in Practice: A European Perspective. London: Routledge. TARBIYADA YOSH XUSUSIYATLARINI INOBATGA OLISH VA YOSH DAVRLARGA BO‘LISH To‘xtasinova Moxiniso, UMFT Xorijiy til va Adabiyoti yo‘nalishi talabasi Anotatsiya. Ushbu maqolada tarbiya jarayonida yosh xususiyatlarini inobatga olishning pedagogik va psixologik asoslari ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shaxs rivojlanishining biologik, psixologik va ijtimoiy omillari hamda yosh davrlarining o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan. Maktabgacha yoshdan boshlab o‘spirinlik davrigacha bo‘lgan bosqichlarning pedagogik ahamiyati, yetakchi faoliyat turlari, psixik rivojlanish xususiyatlari va tarbiyaga ta’sir etuvchi omillar bayon etiladi. Maqolada yosh davrlariga mos tarbiyaviy yondashuvni shakllantirishning ahamiyati hamda tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi ilmiy-nazariy qarashlar asoslab berilgan. 310

Kalit so‘zlar: yosh davrlar, tarbiya, psixologik xususiyatlar, kognitiv rivojlanish, yetakchi faoliyat, pedagogik yondashuv, Vygotskiy, Piaje. Kirish. Shaxs tarbiyasi uzluksiz rivojlanish jarayoni bo‘lib, u biologik yetilish, psixik rivojlanish va ijtimoiy tajriba bilan uzviy bog‘liq. Pedagogika fanida tarbiyaviy faoliyat samaradorligi tarbiyalanuvchining yosh xususiyatlarini to‘g‘ri aniqlash va ularga mos metodlar tanlash bilan belgilanadi. Mazkur mavzu L. S. Vygotskiy, J. Piaje, Yu. K. Babanskiy, A. G‘. G‘oziev kabi olimlarning ilmiy izlanishlarida asoslab berilgan. Yosh davrlarini o‘rganishning ilmiy asoslari Yosh davrlarini o‘rganish psixologiya, fiziologiya va pedagogikaning o‘zaro uyg‘unlashgan ilmiy yo‘nalishidir. Rivojlanish qonuniyatlari quyidagi omillar bilan belgilanadi: 1. Biologik yetilish – nerv tizimi, sensor rivojlanish, fiziologik o‘zgarishlar. 2. Psixologik rivojlanish – idrok, tafakkur, xotira, emotsional holat. 3. Ijtimoiy tajriba – o‘yin, o‘qish, mehnat faoliyati. 4. Rivojlanish muhiti – oila, ta’lim muassasasi, jamoa. L. S. Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi”, J. Piajening kognitiv rivojlanish bosqichlari, A. V. Petrovskiy ta’limotlari yoshga xos pedagogik yondashuvlarni ilmiy asoslaydi. Yosh davrlarga bo‘lish va pedagogik xususiyatlar 1. Ilk bolalik (0–3 yosh) Bu bosqichda sezgi organlari faol rivojlanadi, nutq shakllanadi, harakat koordinatsiyasi mustahkamlanadi. Tarbiya emotsional qo‘llab-quvvatlash va nutq rivojiga qaratilishi lozim. 2. Maktabgacha yosh (3–7 yosh) O‘yin yetakchi faoliyat bo‘lib, ijodiy tafakkur, tasavvur, muloqot ko‘nikmalari rivojlanadi. Tarbiyachi bolalarning mustaqilligini oshirishi, muloqotni rivojlantirishi zarur. 3. Kichik maktab yoshi (7–10 yosh) O‘qish yetakchi faoliyatga aylanadi. Mantiqiy tafakkur, diqqat barqarorligi kuchayadi. O‘qituvchi o‘quv faoliyatini tizimli tashkil etishi kerak. 4. O‘smirlik (10–15 yosh) Biologik o‘zgarishlar kuchayadi, shaxsiy o‘zini anglash shakllanadi. Jamoada mavqe egallashga intilish ortadi. Pedagoglar bilan demokratik muloqot muhim. 5. O‘spirinlik (15–18 yosh) Kasb tanlash, mustaqil fikrlash, hayotiy maqsadlarni aniqlash jarayoni jadallashadi. Ta’lim jarayoni yoshlarning qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarishga xizmat qilishi kerak. 6. Yetuklikning boshlanishi (18–25 yosh) Kasbiy shakllanish, mustaqil hayotga moslashish, shaxsiy mas’uliyatning oshishi kuzatiladi. ➢ Tarbiyada yosh xususiyatlarini hisobga olishning ahamiyati ➢ Tarbiyaviy motivatsiyani kuchaytiradi. 311

➢ Psixologik qulay muhit yaratadi. ➢ Individuallikka tayangan yondashuvni shakllantiradi. ➢ Ta’lim-tarbiyaning samaradorligini oshiradi. Xulosa. Yosh xususiyatlarini chuqur ilmiy asosda o‘rganish va tarbiyaviy yondashuvni har bir yosh davriga mos ravishda tashkil etish pedagogik jarayonning bosh mezonlaridan biri hisoblanadi. Chunki shaxsning har bir bosqichdagi rivojlanish sur’ati, ehtiyojlari, motivlari va psixologik holati birbiridan tubdan farq qiladi. Tarbiyachi yoki pedagog ana shu farqlarni to‘g‘ri anglagan holda ta’lim-tarbiya metodlarini tanlasa, pedagogik ta’sir samaradorligi sezilarli darajada ortadi. Har bir yosh davrida yetakchi faoliyat turi, kognitiv jarayonlarning shakllanish darajasi, ijtimoiy tajriba va emotsional rivojlanishning o‘ziga xos jihatlari mavjud. Masalan, maktabgacha yoshda o‘yin orqali o‘rganish samarali bo‘lsa, kichik maktab yoshida o‘quv faoliyatining to‘g‘ri tashkil etilishi asosiy ahamiyatga ega. O‘smirlik va o‘spirinlik davrlarida esa shaxsiy pozitsiyaning shakllanishi, o‘z-o‘zini anglash, mustaqil fikrlashga intilish kuchaygani bois ularga nisbatan individual, moslashuvchan va demokratik yondashuv zarur bo‘ladi. Yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda tashkil etilgan tarbiya quyidagi natijalarga erishishga yordam beradi: tarbiyaviy motivatsiyaning ortishi, psixologik qulay muhitning shakllanishi, shaxsning tabiiy qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarish, ijtimoiy faollikning oshishi hamda umuman olganda tarbiya sifatining yuqorilashi. Aynan shu omillar shaxsning barkamol rivojlanishini ta’minlaydi va uni hayotga tayyorlashda muhim poydevor vazifasini bajaradi. Demak, yosh davrlarining o‘ziga xos xususiyatlarini bilish va ularga ilmiy asoslangan pedagogik yondashuvni qo‘llash — tarbiya jarayonining uzviy, izchil va samarali bo‘lishining muhim garovidir. Bu nafaqat pedagoglar, balki ota-onalar, psixologlar, ta’lim tashkilotchilari uchun ham muhim metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov. S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 2. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 3. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 4. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 5. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 6. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 7. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 8. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. 312

STEAM TA’LIM [STEAM EDUCATION] NING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Nig‘matova Mubina, UMFT, Xorijiy til va adabiyoti talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada STEAM ta’limining mazmun-mohiyati, uning zamonaviy ta’lim jarayonidagi o‘rni hamda o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan. STEAM yondashuvining asosiy komponentlari — tabiiy fanlar, texnologiya, muhandislik, san’at va matematikaning integrativ tarzda birlashtirilishi orqali o‘quvchilarda kreativlik, tanqidiy fikrlash, muammolarni yechish, jamoada ishlash va amaliy faoliyat ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyatlari tadqiq qilingan. Maqolada shuningdek, statistika va zamonaviy kasblarga bo‘lgan talab asosida STEAM ta’limining dolzarbligi asoslab berilgan. Ushbu yondashuvning maktabgacha ta’limdan boshlab bosqichma-bosqich qo‘llanishi bolalarda nazariya va amaliyotni uyg‘unlashtirish, innovatsion fikrlash va real hayotiy muammolarga yechim topish qobiliyatini shakllantirishi ta’kidlangan. Kalit so‘zlar: STEAM ta’limi, integratsiya, texnologiya, muhandislik, kreativlik, tanqidiy fikrlash, amaliy o‘rganish, innovatsion yondashuv, jamoaviy ish, raqamli kompetensiya. Zamonaviy dunyoda fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi ta’lim tizimiga ham yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda. Ana shunday innovatsion yondashuvlardan biri - STEAM ta’limi bo‘lib, bugungi kunda u dunyoning ko‘plab rivojlangan mamlakatlarida asosiy ta’lim tendensiyalaridan biriga aylangan. STEAM qisqartmasi inglizcha beshta yo‘nalishning bosh harflaridan tuzilgan: S - Science (tabiiy fanlar), T - Technology (texnologiya), E Engineering (muhandislik), A - Art (san’at), M - Math (matematika). Ushbu yo‘nalishlarning yagona ta’lim tizimiga integratsiya qilinishi bugungi kun talabiga to‘liq javob beradi. STEAM yondashuvining asosiy g‘oyasi - nazariya va amaliyotni bir-biridan ajratmagan holda o‘rgatish. Ya’ni, o‘quvchilar bilimni faqat eshitib yoki yodlab emas, balki uni o‘z qo‘llari bilan tajribada sinab ko‘rish orqali o‘zlashtiradilar. Faqat sinf devorlarida o‘rganish, bugungi tez o‘zgaruvchan dunyo sharoitida yetarli emas. Shu sababli STEAM yondashuvi o‘quvchilarni o‘ylashga, sinashga, yaratishga va yangilik qilishga undaydi. Bu ibora ilk bor amerikalik bakterolog Rita Kolvell tomonidan 1990-yilda fanga kiritilishi taklif qilingan, 2000-yildan boshlab esa faol qo‘llanila boshladi. Bugungi kunda STEAM nafaqat ta’lim metodi, balki fikrlash tarzi sifatida qaraladi. Ushbu yondashuv orqali bolalar olgan bilimlarini darhol amalyotga tadbiq qiladi, muammolarga real yechim topish ko‘nikmalarini egallaydi. STEAM ta’limining o‘ziga xos xususiyatlari: 1. Kreativlikni rivojlantirish - STEAMning eng asosiy ustunliklaridan biri san’atning (Art) ta’limga qo‘shilishi. Ya’ni, faqat texnika yoki matematika emas, balki kreativ yondashuv, dizayn, musiqiy va vizual fikrlash ham muhim o‘rin tutadi. Bolalar ijodiy fikrlash orqali o‘z g‘oyalarini ifodalashni o‘rganadilar. Bu esa ularni innovatsiyalar yaratishga undaydi. 2. Amaliy tajriba va tajribali o‘qitish - STEAM darslarida o‘quvchilar tajribalar o‘tkazadi, modellar yaratadi, robot yasaydi, dasturlaydi, muhandislik yechimlarini sinab ko‘radi. Darslarda maxsus texnologik jihozlar, virtual laboratoriyalar, 3D modellashtirish vositalari qo‘llaniladi. O‘quvchi nazariyani 313

emas, balki amalni o‘rganadi. Masalan: Bolalar tez yuradigan mashina modelini yig‘adilar, sinovdan o‘tkazadilar. Agar natija kutilganidek bo‘lmasa, uning sababini izlaydilar: g‘ildirak kattaligi, shaklning aerodinamikasi yoki og‘irlik markazi noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Har bir sinov yangi bilim va xulosani beradi. 3. Muammolarni yechish ko‘nikmalarini rivojlantirish - STEAM ta’limida bolalar hayotda uchraydigan turli muammolarni hal etish jarayonini o‘rganadilar. Ular sababni izlash, taxminlar ishlab chiqish, amaliy sinovdan o‘tkazish, tahlil qilish, xulosa chiqarish ko‘nikmalarini egallaydilar. Bu ularni tanqidiy fikrlovchi, mustaqil qaror qabul qila oladigan shaxs sifatida shakllantiradi. 4. Jamoada ishlash va kommunikatsiya - STEAM darslari ko‘pincha guruh loyihalari asosida tashkil etiladi. O‘quvchilar bir-birlari bilan fikr almashadilar, bahs-munozara olib boradilar, loyiha taqdimotlarini tayyorlaydilar. Bu esa ularning jamoada ishlash, yetakchilik qilish, fikrni erkin ifodalash, eshitish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 5. Interaktiv va qiziqarli darslar - STEAM yondashuvi darslarni jonli, dinamik va interaktiv qiladi. Virtual haqiqat texnologiyalari, robotlar, konstruktorlar, simulyatorlar orqali o‘quvchilar darsga faol qatnashadi, bu esa motivatsiyani oshiradi, diqqatni jamlaydi, o‘qishga qiziqishni kuchaytiradi. STEAM ta’limining maktabgacha va maktab yoshidagi bolalar uchun ahamiyati: Maktabgacha ta’limda STEAM yondashuvi bolalarni tajriba orqali o‘rganishga undaydi. Ular modellar yasaydi, ranglar va shakllarni sinab ko‘radi, tabiat hodisalarini kuzatadi, musiqiy va vizual loyihalar yaratadi. Bola nafaqat biror faoliyatni bajaradi, balki uni izohlashga, fikrlashga, sababni tushuntirishga harakat qiladi. Maktab yoshidagi bolalarda esa STEAM: ilmiy tadqiqot, muhandislik fikrlash, texnologik ko‘nikmalar, ijodiy yechimlar yaratish va loyiha asosida ishlash ko‘nikmalarini yanada rivojlantiradi. STEAM ta’limi an’anaviy o‘qitish usullariga nisbatan o‘quvchini ko‘proq amaliyotga, mustaqil fikrlashga va ijodkorlikka yo‘naltiradi. Bolalar tajribalar o‘tkazadi, modellar yaratadi, robotlar yasaydi, musiqa va filmlar yaratadi - ya’ni, o‘rgangan bilimlarini real mahsulotga aylantiradi. Bu yondashuv ularni - nazariya va amaliyotni birlashtirishga, muammolarni yechishga, jamoada ishlashga, texnologiyalarni qo‘llashga, kreativ fikrlashga o‘rgatadi. Xulosa qilib aytganda, STEAM ta’limi kelajakda ilm-fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematika sohalarida raqobatbardosh mutaxassislar yetishib chiqishiga zamin yaratadi. Global muammolar - ekologiya, iqlim o‘zgarishi, texnologik rivojlanish kabi jarayonlarni faqat integratsiyalashgan bilimlar orqali hal qilish mumkin. Demak, STEAM nafaqat ta’lim usuli, balki kelajak avlodning fikrlash madaniyatini shakllantirib beradigan kompleks tizimdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov S.A. (2024). O‘quvchilarni tarbiyalashda ijtimoiy fanlarni o‘qitishning didaktik imkoniyatlari. Science and Education Scientific Journal, 5.1.B, 271–275. 2. Khaydarov S.A. (2023). Using technologies in teaching social sciences. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 11(9), 305–309. 314

3. Хайдаров С. (2023). Pedagogik faoliyatda o‘qituvchi o‘zida kompetentlik sifatlarini shakllantirishi. Цифровизация современного образования, 1(1), 64–67. 4. Ҳайдаров С.А. (2023). Tarix darslarida san’at asarlaridan foydalanishning usullari. Oriental renaissance, 3(1/2), 92–96. 5. Khaydarov S.A. (2021). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Cutting Edge-Science Conference Proceedings, 41–43. 6. Nomozov M.M.O., Haydarov S.A. (2021). O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasidagi islohotlar. Scientific Progress, 1(5). O‘QITUVCHILIK KASBINING INSONPARVARLIK YO‘NALISHI Turabova Muxlisa, UMFT, Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘qituvchilik kasbining insonparvarlik yo‘nalishi, uning asosiy prinsip va xususiyatlari, pedagogik faoliyatda insonparvarlik tamoyillarini amalga oshirish usullari o‘rganilgan. Shuningdek, o‘qituvchilik kasbining shaxs tarbiyasidagi roli, talabalar bilan munosabatlarda samimiylik va mehr-muhabbat tamoyillari tahlil qilinadi. Maqola amaliy misollar bilan mustahkamlangan. Kalit so‘zlar: O‘qituvchilik, insonparvarlik, pedagogika, ta’lim, tarbiya, mehr-muhabbat, shaxsiy rivojlanish. O‘qituvchilik kasbi inson hayotida eng muhim kasblardan biri bo‘lib, u shaxs tarbiyasi, bilim olish va ma’naviy-axloqiy rivojlanish jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda ta’lim tizimida faqat bilim berish emas, balki insonparvarlik, mehr-muhabbat va hurmat asosida tarbiya qilish muhim hisoblanadi. Insonparvarlik – o‘qituvchilik kasbining ruhiy va axloqiy asosini tashkil etuvchi eng muhim printsipdir. O‘qituvchilik kasbining insonparvarlik mohiyati. O‘qituvchilik kasbi nafaqat bilim yetkazish, balki shaxsni tarbiyalash, unga axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni singdirish bilan bog‘liq. Insonparvarlik yo‘nalishi – bu o‘qituvchining talabalar bilan insoniy, samimiy, mehribon munosabatda bo‘lishini anglatadi. Shu bilan birga, o‘qituvchi har bir talabaning individual xususiyatlarini e’tiborga olib, ularni hurmat qilishni o‘rganadi. Pedagogik faoliyatda insonparvarlik tamoyillari. O‘qituvchining kundalik faoliyatida insonparvarlik quyidagi tamoyillar orqali amalga oshiriladi: Hurmat va samimiylik: Har bir talabaga shaxs sifatida qarash, ularning fikr va hissiyotlarini e’tiborga olish. Yordam va qo‘llab-quvvatlash: Talabalarning qiyinchiliklariga hamdardlik ko‘rsatish, ularga ilmiy va psixologik yordam berish. Shaxsiy namuna: O‘qituvchi o‘z xulq-atvori bilan insonparvarlikni namoyish etadi, talabalar uchun axloqiy model bo‘ladi. Insonparvarlik va ta’lim sifatining o‘zaro bog‘liqligi. Insonparvarlik tamoyillari ta’lim jarayonida samimiy muhit yaratadi. Talabalar o‘zlarini qulay his qiladigan, savollar berishdan qo‘rqmaydigan muhitda bilim olishlari osonlashadi. Shu bilan birga, insonparvarlik o‘qituvchining professional mahoratini oshiradi va talabalar bilan ishonchli munosabatlar shakllantiradi. O‘qituvchi dars davomida talabalarni faqat bilim sifatida emas, balki shaxs sifatida qadrlashi, ularning qiziqish va ehtiyojlariga e’tibor berishi orqali ijobiy psixologik muhit yaratadi. Shuningdek, talabalar bilan shaxsiy suhbatlar, maslahatlar orqali 315

ularni hayotga tayyorlash, axloqiy qadriyatlarni singdirish insonparvarlik yondashuvining amaliy ko‘rinishidir. O‘qituvchilik kasbi insonparvarlik tamoyillariga asoslangan holda amalga oshirilganda, nafaqat bilim, balki shaxsiy va ma’naviy tarbiya ham samarali bo‘ladi. Insonparvarlik o‘qituvchining professional muvaffaqiyati, talabalar bilan ishonchli munosabat va ta’lim sifatini oshirishda asosiy omil hisoblanadi. Shu sababli, zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchilik kasbida insonparvarlik yo‘nalishiga alohida e’tibor qaratish lozim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Asqarov, N. (2020). Pedagogika asoslari. –T.: O‘zbekiston. 2. Karimov, M. (2019). Zamonaviy o‘qituvchilik kasbi va insonparvarlik. -T.: Ta’lim nashriyoti. 3. Axmedov, B. (2021). Shaxsiy tarbiya va pedagogik psixologiya. -T.: Fan. 4. Rasulov, S. (2018). O‘qituvchilik kasbi va axloqiy qadriyatlar. -T.: O‘qituvchi nashriyoti. IQTIDORLI O‘QUVCHILARNI O‘QITISH Jumaqulova Nasiba Baxtiyor qizi, UMFT, 2-kurs talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada iqtidorli o‘quvchilarni aniqlash va ularni o‘qitsh hamda ularning imkoniyatlarni to‘liq ochib berishga yordam beruvchi usullar ko‘rsatilgan. Bu maqolada iqtidorli o‘quvchilarni individual yondashuv, fikrlashini rivojlantirish va o‘quvchini rag‘batlantirish haqida yozilgan. Iqtidorli o‘quvchilarni to‘g‘ri o‘qitishda o‘qtuvching roli va bu o‘quvchilarni o‘qitishdan maqsad ularga qanday usulda o‘qitish to‘g‘ri kelishi, ular qanday o‘qitish usulida zerikib qolmasligi hamda ularni o‘qitish davomida ruhiy rag‘batlantirib, o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash kerakligi haqida yozilgan. Kalit so‘zlar: Iqtidorli o‘quvchilar, ta’lim, o‘qituvchi, qo‘llab-quvvatlash, rag‘batlantirish, rivojlanish, o‘qitish, yondashuvlar. Kirish. Iqtidorli o‘quvchilar – bu o‘z tengdoshlariga qaraganda tezroq fikrlaydigan, yangi narsalarni tezda o‘zlashtiradigan va o‘z ijodkorlik qobiliyatini namoyon qila oladigan o‘quvchilardir. Bular o‘zlarining ajoyib qobiliyatlari bilan boshqa o‘quvchilardan ajralib turadilar. Bunday o‘quvchilarning qobiliyatlarni yanada rivojlantirishda o‘qituvchining roli juda ham kattadir. Iqtidorli o‘quvchilar o‘z tengdoshlariga nisbatan o‘zlashtirishi juda ham kuchli bo‘ladi va ularning mavzularni tezda ilg‘ab olib mustaqil fikrladilar. Ularning bunday iqtidorini yanada rivojlantirib to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirishi jamiyat taraqqiyoti uchun ham muhim ahmiyatga ega. Avvalo, har bir o‘quvchining qaysi sohada iqtidori kuchli ekanligini aniqlab olish kerak. Masalan, kimdir fanlarda, kimdir musiqada, kimdir rassomchilikda,kimdir raqsda yokida yetakchilikda o‘z qobiliyatini namoyish etsa, o‘quvchini shu yo‘nalishda qo‘llab- quvvatlash kerak. Shu orqali uning iste’dodi yanda yuksalib, o‘zi hamda jamiyatga foyda olib keladi. Iqtidorli o‘quvchilarni o‘qitishdagi asosiy maqsad. Iqtidorli o‘quvchilarni o‘qitishning asosiy maqsadi- ularning qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantirish, chuqur bilim berish, ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish va jamiyatga foyda keltiradigan yetuk shaxs bo‘lib yetishishga yordam berish. Bunday o‘quvchilarni bilimni yanada shakllantirish o‘qituvchining sifatli ta’lim berishiga ham bog‘liq. 316

Iqtidorli o‘quvchilar odatiy ta’lim ularga juda ham past darjadek tuyulishi mumkin. Chunki ular keng fikrla oladilar va ularga esa keng fikrlashga undaydigan mashg‘ulotlar bilan o‘qitish zarur. Iqtidorli o‘quvchilarni eng muhim jihat, bu ularning ichki qiziqishlarini uyg‘otish va o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqini qo‘llab- quvvatlashdir. Shuningdek, ularning tafakkurlashi, mantiqiy fikrlashi, va ijobiy yondashuvini hisobga olgan holda ular uchun turli mantiqiy loyihalar, muammoli vazifalar va mustaqil tadqiqotlar bilan foydalanib dars o‘tishi lozim. Shu kabi darslarning o‘tilishidan maqsad faqat yuqori natijaga ega bo‘lish emas, balki o‘quvchining o‘z imkoniyatlar eshikni to‘liq ochib berish, uning ijtimoiy faolligni oshirish va kelajakda jamiyatga eng kerakli va foydali yetuk shaxs bo‘lishni yaratishdir. Iqtidorli o‘quvchini o‘qitishda o‘qituvchini roli. Iqtidorli o‘quvchini o‘qitishda o‘qituvchini roli juda ham muhimdir.Chunki har bir o‘quvchining iqtidori o‘ziga hos bo‘lib, uni to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltira oladigan inson buo‘qituvchidir. O‘qituvchilik kasbi juda ham muhim hamda juda murakkab kasbdir.O‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki yo‘l ko‘rsatuvchi, rag‘batlantiruvchi va uni qo‘llab-quvvatlovchi insondir. Iqtidorli o‘quvchilarni o‘qitishda o‘qituvchi turli xil usullardan foydalanadi. Mustaqil izlashi uchun turli xildagi topshiriqlar beradi. Guruhda ishlashda esa liderlikni rivojlantiradi va ijodiy vazifalar orqali o‘quvchini chuqur fikrlashi uchun metodikalar qo‘llaydi. Shuningdek, o‘qituvchi bu usullar orqali o‘quvchining qiziqishlarni aniqlab , shu yo‘nalishda vazifalar bera boshlaydi yokida qiziqishiga mos keladigan musobaqalarga ishtirok etishi uchun imkoniyatlar yaratib beradi. Iqtidorli o‘quvchilarni o‘qitishda o‘qituvchilarni qo‘llaydigan usullari: • Individual yondashuv- har bir o‘quvchi boshqacha fikrlaydi, shu holatdan kelib chiqib u bilan alohida shug‘ullanish kerak. O‘qituvchi har bir o‘quvchining qiziqishga qarab topshiriq, loyiha va mashq berish kerak. Bu o‘quvchining yanada shaxsiy rivojlantirishini kuchaytiradi. • Chuqur bilim berish- iqtidorli o‘quvchilarga oddiy bilim yetarli emas. Ularga murakkab, keng ma’lumotga ega, chuqur fikrlaydigan va eng asosiysi jamoada ishlashni o‘rgatish kerak. Jamoada ishlashni o‘rgatilsa u o‘quvchi guruhlarga kirganda hayajonlanmaydi va jamoada o‘zini qanday tutishni biladi. • Axloqiy qobiliyatni rivojlantirish- iqtidorli o‘quvchilar faqat aqlli bo‘lishi kerak emas, balki odamiy, samimiy, axloqli, mehribon bo‘lishi muhimdir. Sababi ko‘p iqtidorli o‘quvchilar yaxshi o‘qimaydigan o‘quvchilarni past qatlamda ko‘radi va ularga nisbatan yaxshi muloqot qilmaydi. Bu esa u va tengdoshiga hurmatsizlik bo‘ladi. Shuning uchun o‘qituvchi ularni halollik, hurmat kabi insoniy qadriyatlar bilan rivojlantirish kerak. Bularning barchasi iqtidorli o‘quvchini o‘qitishda o‘qituvchini foydalanadigan usullaridir. Eng asosiysi, o‘qituvchi o‘quvchini o‘z fikrini erkin ayta oladigan va yangilik yaratishdan qo‘rqmaydigan qilib tarbiyalashi lozimdir.Shu orqali o‘quvching iste’dodi yanada o‘sadi va o‘ziga va atrofidagi insonlarga munosabati o‘zgaradi. 317

Iqtidorli o‘quvchini rag‘batlantirish va ruhiy qo‘llab- quvvatlash. Iqtidorli o‘quvchilarni o‘qitish davomida rag‘batlantirish va ularni ruhiy qo‘llabquvvatlash juda muhim o‘ringa ega. Chunki har bir o‘quvchi o‘z iste’dodini namoyon etishda ota- onasi, o‘qituvchisi va atrofidagilarning e’tiboriga, iliq so‘zlariga va ularning qo‘llab- quvvatlashiga juda ham muhtoj bo‘ladi. Iqtidorli o‘quvchi yaqinlarni ishonchini oqlay olsa va ularni e’tiborlarni his qila olsa, u o‘z ustida yanada ko‘proq ishlaydi. O‘qituvchi o‘quvchisini rag‘batlantirish uchun uni maqtashi, sertifikatlar, kichik sovg‘alar,darsda faol qatnashganini aytishi va uning ishlarni boshqalarga namuna sifatida ko‘rsatishi bu o‘quvhining yanada chuqur o‘rganish hisni uyg‘otadi va yanada chuqur o‘rganishni istaydi. Bunday qo‘llab-quvvatlashlar juda ham muhimdir. Chunki har kunimiz biz istaganimizdek ketmaydi. Ba’zida o‘quvchilar muvaffaqiyatsizlik yokida tanqidga duch kelishi mumkin. Ana shunday paytda o‘qituvchining maqtovlari o‘quvchi uchun katta ishonch uyg‘otadi va bu muvaffaqiyatsizlikga uchraganida ham u orqaga chekinmaydi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, bu kabi iqtidorli o‘quvchilar jamiyatimizning eng muhim boyligidir. Ular kelajakda il-fan, madaniyat sa’nat boshqa sohalarda yurtimiz taraqqiyotiga katta hissa qo‘shadigan yoshlar hisoblanadi. Shuning uchun ham bunday o‘quvchilarni erta aniqlab, ularning qobiliyatlarini yanada rivojlantirib va to‘g‘ri yo‘naltirish o‘qituvchining asosiy vazifasidir. O‘qituvchi faqat bilim beruvchi inson emas, balki iqtidorlarni kashf etuvchi, qo‘llab-quvvatlovchi, yo‘nalish beruvchi va bizni hayotga tayyorlovchi insondir. O‘qituvchilarning rag‘batlantirishi, qo‘llab-quvvatlashi, ilhom bag‘ishlashi orqali har bir iqtidorli o‘quvchi yanada baland cho‘qqilarga yuksaladi. Agarda har bir iqtidorli o‘quvchi o‘z iqtidori ustida ishlab uni yanada rivojlantirsa o‘zi, yaqinlari, o‘qituvchilari, ota- onasi hammalarni xursand qiladigan har doim izlanishdan to‘xtamaydigan inson bo‘lib yetishadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov. S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 2. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 3. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 4. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 5. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 6. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 7. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 8. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. 318

TASAVVUF ILMINING PAYDO BO‘LISHI Kamolova Nigora Ibodullayevna, UMFT, S551-24PDo‘ guruh talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada tasavvufning zamonaviy jamiyatdagi ahamiyati va o‘rni keng yoritilgan. Tasavvufning inson ruhiyati, ichki tinchlik, bag‘rikenglik, ma’naviy qadriyatlarni tiklash hamda ijtimoiy totuvlikni ta’minlashdagi roli tahlil qilingan. Zamonaviy hayotning stress va tanglikka to‘la sharoitida tasavvuf nafaqat diniy, balki ruhiy va ijtimoiy masalalarni hal qilishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shuningdek, tasavvufning dinlararo muloqotni rivojlantirish va global muammolarni hal qilishdagi ahamiyati ham ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: Tasavvuf, zamonaviy jamiyat, ma’naviy qadriyatlar, ruhiy poklanish, bag‘rikenglik, tinchlik, ichki tinchlik, dinlararo muloqot, ijtimoiy adolat, stressni kamaytirish. Kirish. Tasavvuf – islom falsafasi va ma’naviy tarbiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning asosiy maqsadi insonni Allohga yaqinlashtirish, qalbni tozalash va ruhiy kamolotga erishishdir. Tasavvuf ilmi paydo bo‘lishining o‘ziga xos tarixi va sharoitlari mavjud bo‘lib, u islom dini rivojlanishi jarayonida yuzaga kelgan. Tasavvufning boshlanishi va tarixiy zaminlari. Tasavvuf ilmining paydo bo‘lishi VII asrda, islom dini yoyila boshlagan davrga borib taqaladi. Qur’oni Karim va Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v) hadislarida insonning ruhiy kamolotga erishishi uchun zarur bo‘lgan ko‘rsatmalar berilgan. Dastlabki musulmonlar Qur’on va hadislarga amal qilib, taqvo va zohidlikni hayot tarziga aylantirganlar. Tasavvuf, avvaliga, zohidlik harakati sifatida paydo bo‘lib, keyinchalik o‘zining tizimli ilmiy asoslariga ega bo‘lgan. VIII asrda musulmon jamiyatlarida dunyoviylikka intilish kuchaygani sababli, ayrim musulmonlar Allohga yaqinlashish va dunyo ehtiroslaridan qochish yo‘llarini izlay boshladilar. Bu davrda Hasan al-Basriy, Rabiya al-Adaviya kabi mashhur zohidlar paydo bo‘ldi. Hasan al-Basriy taqvo, dunyodan voz kechish va o‘zini Allohga bag‘ishlashni targ‘ib qilgan bo‘lsa, Rabiya al-Adaviya sevgiga asoslangan tasavvufning asoschilaridan biri hisoblanadi.88 Tasavvufning rivojlanishi. Tasavvuf ilmi IX-X asrlarda alohida yo‘nalish sifatida rivojlandi. Bu davrda mashhur tasavvufchilar paydo bo‘lib, ular ruhiy kamolot va Allohga erishishning amaliy va nazariy jihatlarini ishlab chiqdilar. Jumladan, Junayd al-Bag‘dodiy, Abu Nasr al-Farobiy, al-G‘azzoliy kabi olimlar tasavvufga katta hissa qo‘shdilar. Ular inson qalbining poklanishi, nafsni tarbiya qilish va Allohga muhabbat yo‘lida intilishni tasavvufning asosiy tamoyillari sifatida belgiladilar. Tasavvufchilar o‘z ta’limotlarida qalbning pokligi, sabr-toqat, kechirimlilik va ilohiy muhabbat kabi tushunchalarga katta e’tibor qaratdilar. Shu bilan birga, tasavvufning turli maktablari, masalan, Qodiriya, Naqshbandiya va Chishtiya tariqatlari shakllandi. 88 Absattorovich, R.A. (2024). Yoqub Abu Yusufning Ijtimoiy-Falsafiy qarashlarI. Universal books and monographs, 1(1); 319

Tasavvuf ilmining asosiy maqsadlari. Tasavvufning asosiy maqsadi insonning Alloh bilan yaqin bog‘lanishini ta’minlashdir. Tasavvufchilar bu maqsadga erishish uchun qalbni tozalash, ibodatni chuqur his qilish, nafsni tarbiya qilish va ruhiy izlanishlarga e’tibor qaratganlar. Ular Qur’on va hadislar orqali ma’naviy va ruhiy kamolotga yetishni targ‘ib qilishgan. Tasavvuf ilmidagi eng asosiy maqsad Allohni chin dildan sevish va Unga yaqindan bog‘lanishdir. Bu maqsadga erishish uchun tasavvufchilar qalbni dunyoviy ehtiroslardan tozalash, nafsni jilovlash va Allohni zikr qilish orqali ma’naviy mukammallikka erishishni targ‘ib qiladilar. Allohga muhabbat tushunchasi tasavvufda markaziy o‘rin tutadi. Rabiya al-Adaviya kabi tasavvufchilarning qarashlarida ilohiy muhabbat (ishq ilohiy) insonning barcha ma’naviy izlanishlarining asosi deb qaraladi.89 Tasavvufga ko‘ra, qalb insonning eng muhim qismi bo‘lib, Alloh bilan muloqot qilishning markazi hisoblanadi. Ammo dunyoviy tashvishlar va ehtiroslar qalbni bulg‘aydi. Shu sababli, tasavvuf qalbni g‘iybat, hasad, takabburlik va boshqa ma’naviy kasalliklardan tozalashni maqsad qilib qo‘yadi. Qalbning poklanishi orqali inson o‘z ichki dunyosini Allohning nuriga ochadi. Tasavvufda bu jarayonni “tazkiyat an-nafs” (nafsni poklash) deb atashadi. Tasavvufda insonning eng katta dushmani sifatida nafs ko‘rsatiladi. Tasavvufchilarning fikricha, nafs insonni dunyoviy lazzatlarga bog‘lab qo‘yadi va Allohga yetishish yo‘lida to‘siq bo‘ladi. Shu sababli, tasavvuf nafsni tarbiya qilish, uni jilovlash va uni Allohning irodasiga bo‘ysundirishni o‘rgatadi. Nafsni tarbiya qilish uchun tasavvufchilar ro‘za tutish, zikr aytish, o‘z-o‘zini nazorat qilish va dunyoviy istaklardan voz kechishni tavsiya etadilar. Tasavvufning yana bir maqsadi insonni sabr va qanoat ruhida tarbiyalashdir. Tasavvufchilarning fikricha, Allohning iroda va taqdiriga sabr qilish va Unga qanoat bilan bog‘lanish – haqiqiy ma’naviy kamolotga olib boruvchi yo‘l hisoblanadi. Ruhiy sabr insonni dunyo sinovlaridan o‘tishga tayyorlaydi, qanoat esa insonni Alloh bergan narsalarga shukr qilishga undaydi. Tasavvuf faqat Allohga muhabbatni emas, balki barcha mavjudotga nisbatan muhabbatni ham targ‘ib qiladi. Tasavvufchilar insoniyatni yagona ma’naviy oilaning bir qismi deb biladilar va ular o‘rtasidagi do‘stlik, bag‘rikenglik va mehr-oqibatni kuchaytirishga intiladilar. Bu tamoyil tasavvufning ijtimoiy ahamiyatini oshiradi, chunki u jamiyatda tinchlik va totuvlikni targ‘ib qiladi. Tasavvufning zamonaviy o‘rni. Hozirgi kunda ham tasavvuf ilmi musulmon jamiyatlarida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Tasavvuf insonlar o‘rtasida bag‘rikenglik, sabr-toqat va ma’naviy kamolotni targ‘ib qilib, turli madaniyat va diniy guruhlar o‘rtasidagi muloqotni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Zamonaviy dunyoda ko‘pchilik insonlar ruhiy tanglik, stress va bosim ostida yashamoqda. Tasavvuf qalbni poklash, ichki xotirjamlikka erishish va dunyoviy tashvishlardan voz kechish orqali insonning ma’naviy muvozanatini tiklashga yordam beradi. Zikr, muroqaba (ichki kuzatuv) va nafsni jilovlash kabi 89 Nicholson, R.A. (1914). The mystics of Islam. G. Bell and sons, Limited; 320

tasavvufiy amaliyotlar insonlarni Allohga yaqinlashtirish, ruhiy barqarorlikka erishish va hayotning chuqur ma’nosini anglashga chorlaydi.90 Bugungi dunyoda milliy, diniy va madaniy nizolar ko‘payib, jamiyatda bo‘linish xavfi ortmoqda. Tasavvufning asosiy tamoyillaridan biri – barcha mavjudotga nisbatan muhabbat va hurmat ko‘rsatish, tinchlik va bag‘rikenglikni targ‘ib qilishdir. Tasavvufiy oqimlar, masalan, Jaloliddin Rumiy va Ahmad Yassaviy falsafasi, turli xalqlar va din vakillarini birlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Tasavvufning "insonparvarlik" tamoyillari bugungi kunda ham xalqlar o‘rtasidagi tinchlikni ta’minlashda kuchli vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.91 Xulosa. Tasavvufning zamonaviy dunyodagi ahamiyati nafaqat diniy, balki insonning ma’naviy va ijtimoiy hayotida ham chuqur iz qoldirmoqda. U insonlarni ruhiy poklanishga, tinchlik va bag‘rikenglikni targ‘ib qilishga chorlaydi. Tasavvufiy tamoyillar, jumladan, muhabbat, sabr va shukr, bugungi murakkab va tezkor hayotda ma’naviy muvozanatni tiklashga yordam beradi. Shuningdek, tasavvuf global muammolarni hal qilish, jamiyatda totuvlikni mustahkamlash va dinlararo muloqotni rivojlantirishda o‘z o‘rniga ega. U insoniyatga ichki tinchlikka erishish va jamiyatni yaxshilash yo‘lida nurli yo‘l ko‘rsatuvchi ma’naviy manba sifatida xizmat qilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O‘quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy fanlarni o‘qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275. 2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и решение, 1(1), 64–67. 3. Ҳайдаров, С.А. (2023). Т. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96. 4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 8. Absattorovich, R.A. (2024). YOQUB ABU YUSUFNING IJTIMOIY-FALSAFIY QARASHLARI. Universal books and monographs, 1(1); 9. Nicholson, R.A. (1914). The mystics of Islam. G. Bell and sons, Limited; 10. Hasan al-Basriy – "Risalat al-Qalb"; PEDAGOGIK FAOLIYATNI AMALGA OSHIRISH UCHUN O‘QITUVCHI KASBIY TAYYORGARLIGI Umirzakova Nilufar, UMFT, Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘qituvchining pedagogik faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirishidagi kasbiy tayyorgarlikning o‘rni va ahamiyati keng tahlil qilinadi. O‘qituvchi Hasan al-Basriy – "Risalat al-Qalb"; Ҳайдаров, С.А. (2023). Тарих дарсларида санъат асарларидан фойдаланишнинг усуллари. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96; 321 90 91

kasbiy tayyorgarligi tarkibiy qismlari, ularning o‘zaro bog‘liqligi hamda zamonaviy ta’lim jarayonidagi dolzarb muammolar va yechimlar yoritiladi. Shuningdek, O‘zbekiston ta’lim tizimi tajribasi bilan bir qatorda, xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribalari ham tahlil qilinadi. Maqolada amaldagi tadqiqotlardan, statistik ma’lumotlardan va ilg‘or pedagogik nazariyalardan misollar keltiriladi. Kalit so‘zlar: pedagogik faoliyat, kasbiy tayyorgarlik, kompetensiya, malaka, innovatsiya, pedagogik mahorat, refleksiya, uzluksiz ta’lim. Ta’lim tizimining sifatini oshirish, avvalo, o‘qituvchining kasbiy tayyorgarlik darajasiga bevosita bog‘liqdir. Chunki o‘qituvchi — bu ta’lim jarayonining yuragi, o‘quvchining shaxs sifatida shakllanishida asosiy yetakchi kuchdir. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni (2020) hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da qayd etilishicha, o‘qituvchi zamonaviy bilimlarga ega, ijtimoiy faol, innovatsion fikrlaydigan, pedagogik kompetensiyalari rivojlangan shaxs bo‘lishi zarur. Bugungi kunda ta’limda amalga oshirilayotgan islohotlar — “Milliy o‘quv dasturi”, “Raqamli ta’lim”, “Uzluksiz kasbiy rivojlanish” dasturlari — barchasi o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligini zamon talablariga mos darajada rivojlantirishga qaratilgan. O‘qituvchining kasbiy tayyorgarligi tushunchasi va mohiyati. Kasbiy tayyorgarlik — bu o‘qituvchining o‘z pedagogik faoliyatini samarali amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka, shaxsiy sifatlar va qadriyatlar majmuasidir. U o‘qituvchining kasbiy kompetensiyasini shakllantirishda poydevor vazifasini bajaradi. Kasbiy tayyorgarlik quyidagi asosiy tarkibiy qismlardan iborat: Nazariy tayyorgarlik — pedagogika, psixologiya, metodika, didaktika, fan asoslaridan chuqur bilim olish; Amaliy tayyorgarlik — o‘quv darslarini o‘tkazish, tahlil qilish, ta’lim jarayonini boshqarish; Axloqiy tayyorgarlik — kasbiy etikaga rioya qilish, o‘quvchi shaxsiga hurmat bilan yondashish; Kommunikativ tayyorgarlik — muloqot madaniyati, hamkorlik,jamoaviy ishlash ko‘nikmalariga ega bo‘lish; Innovatsion tayyorgarlik — yangi texnologiyalar, AKT va zamonaviy metodikalarni o‘quv jarayoniga qo‘llash. Shuningdek, o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligi nafaqat o‘z sohasidagi bilimlarni egallash, balki shaxsiy o‘sish, o‘zini rivojlantirish va refleksiv fikrlashni ham o‘z ichiga oladi. Pedagogik faoliyatda kasbiy tayyorgarlikning ahamiyati. Pedagogik faoliyat o‘z mohiyatiga ko‘ra, murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, unda o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki tarbiyachi, psixolog, tashkilotchi, maslahatchi sifatida ham ishtirok etadi. Kasbiy tayyorgarligi yuqori bo‘lgan o‘qituvchi: o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, tahlil qilish, ijodiy yondashuvni shakllantira oladi; 322

o‘quv jarayonini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etadi; o‘zining pedagogik faoliyatini tahlil qilib, xatolar ustida ishlay oladi; shaxsiy namunasi orqali o‘quvchilarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Qodirova N. (2020) o‘z tadqiqotida shunday xulosaga kelgan: “O‘qituvchining kasbiy tayyorgarlik darajasi — ta’lim sifatini belgilovchi eng muhim omildir. Bu tayyorgarlik nafaqat bilimni, balki shaxsiy mas’uliyatni ham o‘z ichiga oladi”. Zamonaviy ta’limda o‘qituvchining kasbiy kompetensiyalari Hozirgi kunda o‘qituvchi o‘z faoliyatini faqat dars o‘tish bilan chegaralab qo‘ymasligi kerak. U — metodist, innovator, texnolog, psixolog, ijtimoiy lider hamdir. Shu boisdan, kasbiy kompetensiya tushunchasi o‘qituvchi tayyorgarligini baholashda asosiy mezon hisoblanadi. Pedagogik kompetensiyalar quyidagi turlarga ajratiladi: • Didaktik kompetensiya – ta’lim mazmunini samarali yetkazish qobiliyati; • Ijtimoiy-kommunikativ kompetensiya – o‘quvchi va ota-onalar bilan muloqotni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish; • Refleksiv kompetensiya – o‘z faoliyatini tahlil qilib, takomillashtira olish; • Texnologik kompetensiya – raqamli ta’lim vositalaridan samarali foydalanish. Masalan, Hasanov S. (2021) ta’kidlaydi: “Kasbiy kompetensiyani shakllantirish o‘qituvchining kasbiy refleksiyasiga, o‘zini baholash qobiliyatiga va uzluksiz o‘qishga tayyorligiga bog‘liqdir.” Xorijiy tajribada o‘qituvchi kasbiy tayyorgarligi Xorijiy mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchini tayyorlash jarayonida amaliyot va metodik tayyorgarlikka alohida e’tibor qaratiladi. • Finlyandiya: O‘qituvchi tayyorlash jarayoni magistratura darajasida olib boriladi. Har bir o‘qituvchi ilmiy-tadqiqot ishlari bilan shug‘ullanishi majburiy. • Janubiy Koreya: Har uch yilda bir marta o‘qituvchilar malaka oshirish kurslaridan o‘tadilar. • Yaponiya: “O‘qituvchi – doimiy o‘rganuvchi shaxs” tamoyili asosida kasbiy rivojlanish tizimi joriy etilgan. O‘zbekiston ta’lim tizimi ham shu yo‘nalishda faoliyat yuritmoqda. Uzluksiz kasbiy rivojlanish markazlari orqali o‘qituvchilar uchun yangilangan dasturlar, masofaviy o‘qitish kurslari va innovatsion seminarlar tashkil etilmoqda. O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari va pedagogik mahorati. Kasbiy tayyorgarlik faqat bilim va ko‘nikma bilan cheklanmaydi. O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari — mehribonlik, sabr-toqat, adolat, muloqotchanlik, mas’uliyatlilik ham pedagogik muvaffaqiyatning asosiy mezonlaridan biridir. Abdullayeva M. (2019) o‘z maqolasida qayd etadi: “Pedagogik mahorat – bu o‘qituvchining o‘z bilimini ijodiy qo‘llay olish, o‘quvchi qalbiga yo‘l topish va tarbiya jarayonini badiiy mahorat bilan olib borish qobiliyatidir”. Pedagogik mahoratning muhim jihati — refleksiya, ya’ni o‘qituvchining o‘z faoliyatini tahlil qilib, o‘z ustida ishlashi. Refleksiya o‘qituvchiga darsdagi xatolarni ko‘rish, yangiliklarni sinab ko‘rish va doimiy rivojlanish imkonini beradi. 323