Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
oshirish, oʻquvchilarning mustaqil va tanqidiy fikrlash koʻnikmalarini rivojlantirishda muhim
omil ekanligi asoslab berilgan.
Kalit soʻzlar: biologiya taʼlimi, sunʼiy intellekt, axborot texnologiyalari, raqamli taʼlim,
pedagogik innovatsiyalar.
Kirish. Bugungi kunda taʼlim tizimini raqamlashtirish davlat siyosatining
ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi5. Fan-texnika taraqqiyoti sharoitida
biologiya fanini oʻqitishda anʼanaviy usullar bilan cheklanib qolish taʼlim
sifatining pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli biologiya taʼlimida sunʼiy
intellekt va axborot texnologiyalarini qoʻllash dolzarb pedagogik masalaga
aylanmoqda8.
Biologiya fani tirik organizmlar va ularning hayotiy jarayonlarini
oʻrganishga qaratilgan boʻlib, koʻrgazmalilik va tajribaviy yondashuvni talab etadi.
Raqamli texnologiyalar aynan shu ehtiyojni qondirishga xizmat qiladi.
Biologiya fanini oʻqitishda axborot texnologiyalarining ahamiyati.
Axborot texnologiyalari biologiya fanini oʻqitishda nazariy bilimlarni vizual va
interaktiv shaklda yetkazish imkonini beradi2. Elektron darsliklar, multimediali
taqdimotlar, animatsiyalar va virtual laboratoriyalar oʻquvchilarning mavzuni
chuqurroq oʻzlashtirishiga yordam beradi. Bu oʻquvchilarda murakkab jarayonni
intuitiv anglashga yordam beradi.
Masalan, hujayra tuzilishi yoki fotosintez jarayonini animatsiyalar asosida
oʻrganish oʻquvchilarda mavzu haqidagi ilmiy tasavvurni shakllantiradi16. Virtual
laboratoriyalar esa tajribalarni xavfsiz, tejamkor va samarali tarzda bajarishga
imkon yaratadi.
Bugungi kunda Coursera, Khan Academy, YouTube, National Geographic
kabi platformalarda biologiyaga oid video-ma’ruzalar, interaktiv mashqlar va
mustaqil o‘rganish uchun testlar mavjud14. Bu resurslar o‘quvchilarga o‘z vaqtida
va o‘z sur’atida bilim olish imkonini beradi, shuningdek, masofaviy yoki gibrid
ta’lim jarayonida uzluksiz ta’limni ta’minlaydi⁷.
Sun’iy intellekt texnologiyalarining biologiya ta’limidagi imkoniyatlari.
Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlari shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni amalga
oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi4. Adaptiv o‘quv platformalari
o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilib, individual topshiriqlarni taklif etadi.
Shuningdek, intellektual maslahatchilar (chat-botlar) o‘quvchilarga
biologiya faniga oid savollarga tezkor javob berib, mustaqil o‘rganishni qo‘llabquvvatlaydi11. SI test natijalarini real vaqt rejimida tahlil qiladi. Bu o‘qituvchiga
o‘quvchilarning bilim darajasini tez baholash imkonini beradi va qo‘shimcha
darslarni rejalashtirishni samarali qiladi.13Bu esa o‘quvchilarning o‘z ustida ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Pedagogik masalalar va muammolar. Sun’iy intellekt va axborot
texnologiyalarini ta’lim jarayoniga joriy etishda pedagogik muammolar ham
mavjud. Eng asosiy masalalardan biri — o‘qituvchilarning raqamli
kompetensiyasini oshirish zaruratidir13.
Bundan tashqari, texnologiyalardan haddan tashqari foydalanish
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi lozim.
344
Shu bois anʼanaviy va innovatsion taʼlim usullarini uyg‘unlashtirish muhim
hisoblanadi.
Oʻqituvchining roli va metodik yondashuvlar. Zamonaviy biologiya
taʼlimida oʻqituvchi bilim beruvchi emas, balki yoʻnaltiruvchi va maslahatchi
rolini bajaradi9. Sun’iy intellekt va axborot texnologiyalari o‘qituvchining
pedagogik faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida xizmat qiladi.
SI va AKT pedagogik maqsadlarni bajaruvchi vosita bo‘lishi kerak,
maqsadsiz foydalanish uchun emas¹². Virtual laboratoriya tajribalari biologik
kontseptni chuqur tushunishga xizmat qiladigan vazifalar bilan bog‘langan boʻlishi
lozim.
Texnologiyalar oʻqituvchini almashtirmaydi, balki uni pedagogik jarayonda
qoʻllab-quvvatlaydi10. Oʻqituvchi oʻquvchilarning texnologiyalardan maqsadli
foydalanishini kuzatadi, tushunmovchilik boʻlsa izoh beradi va muammoli
vazifalarni muhokama qiladi.
Oʻquvchilarga SI va AKT ish prinsiplari haqida maʼlumot berish ularning
tanqidiy fikrlashini rivojlantiradi hamda texnologiyalarni xavfsiz va samarali
qo‘llashga o‘rgatadi6.
O‘qituvchi texnologiyalarni dars maqsadiga mos ravishda tanlashi va ularni
samarali integratsiya qilishi ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Amaliyotda qo‘llash misollari
1. Virtual laboratoriyalar
Virtual laboratoriyalar orqali hujayra bo‘linishi, genetik jarayonlar va
fotosintez kinetikasi kabi tajribalarni xavfsiz muhitda o‘tkazish mumkin3.
2. Augmented Reality (AR) va Virtual Reality (VR)
AR/VR texnologiyalari biologik tizimlarni 3D formatda ko‘rsatib,
o‘quvchilarning chuqur anglashiga yordam beradi1.
3. Gamifikatsiya
O‘yin elementlarini ta’limga qo‘shish o‘quvchilarning faolligi va
motivatsiyasini oshiradi16.
Xulosa. Xulosa qilib aytganda, umumta’lim muassasalarida biologiya fanini
o‘qitishda sun’iy intellekt va axborot texnologiyalaridan foydalanish ta’lim
samaradorligini oshiradi. Ushbu texnologiyalar o‘quvchilarning bilimlarni chuqur
o‘zlashtirishiga, mustaqil va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Biroq ularni qo‘llashda pedagogik yondashuv va metodik asos
muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Anderson T., Elloumi F. Theory and Practice of Online Learning. – Athabasca
University, 2018.
2. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent,
2016.
3. Bates A.W. Teaching in a Digital Age. – Vancouver: BCcampus, 2019.
4. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education. – Boston, 2019.
5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
6. Mayer R.E. Multimedia Learning. – Cambridge University Press, 2020.
7. OECD. Artificial Intelligence and the Future of Education. – Paris, 2021.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Ta’lim sohasiga oid farmon va qarorlar.
345
9. Polat E.S. Yangi pedagogik va axborot texnologiyalari. – Moskva, 2017.
10. Roblyer M.D., Hughes J.E. Integrating Educational Technology into Teaching. –
Pearson, 2019.
11. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – Pearson, 2021.
12. Selevko G.K. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari. – Moskva: Narodnoe obrazovanie,
2017.
13. Tolipov O‘., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Fan, 2015.
14. UNESCO. ICT in Education: A Critical Literature Review. – Paris, 2019.
15. Voogt J., Knezek G. ICT in Education: Global Perspectives. – Springer, 2021.
16. Xudoyberganova Z. Biologiya fanini o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2018.
BALOGʻAT YOSHIDAGI QIZLARDA YANGI SHAROITGA
MOSLASHISH MUAMMOLARI VA ULARNING PSIXOLOGIK
YECHIMLARI
Raximova Dilbar Muxitdinovna, UMFT
Ijtimoiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi,
Sultanbekova Muxlisa Baxtiyor qizi,
"Pisixologiya" yo’nalishi 1- bosqich talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada balog‘at yoshidagi qizlarda yangi ijtimoiy, ta’limiy va
oilaviy sharoitlarga moslashish jarayonida yuzaga keladigan psixologik muammolar o‘zbek
psixologlarining ilmiy qarashlari asosida tahlil qilinadi. O‘smirlik davriga xos psixik
rivojlanish, emotsional holat va shaxs shakllanishi masalalari yoritiladi. Shuningdek, moslashuv
jarayonini yengillashtirishga qaratilgan psixologik yechimlar va amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: balog‘at yoshi, o‘smirlik, moslashuv, psixik rivojlanish, emotsional holat,
psixologik yordam.
Аннотация. В данной статье на основе научных взглядов узбекских психологов
анализируются психологические проблемы, возникающие у девочек в период полового
созревания в процессе адаптации к новым социальным, образовательным и семейным
условиям. Освещаются особенности психического развития подросткового возраста,
эмоциональные состояния и процессы формирования личности. Также представлены
психологические решения и практические рекомендации, направленные на облегчение
адаптационного процесса.
Ключевые слова: пубертатный период, подростковый возраст, адаптация,
психическое развитие, эмоциональное состояние, .психологическая помощь
Annotation. This article analyzes the psychological problems experienced by adolescent
girls during puberty while adapting to new social, educational, and family environments, based
on the scientific views of Uzbek psychologists. The characteristics of mental development,
emotional states, and personality formation during adolescence are discussed. In addition,
psychological solutions and practical recommendations aimed at facilitating the adaptation
process are presented.
Keywords: puberty, adolescence, adaptation, mental development, emotional state,
psychological support
Balog‘at yoshi shaxs psixik rivojlanishida muhim va murakkab bosqich
hisoblanadi. O‘zbek psixologlari ta’kidlashicha, aynan ushbu davrda shaxsning
ijtimoiy faolligi, o‘zini anglash jarayoni va emotsional barqarorligi shakllanadi [1].
Qizlarda balog‘at davri jismoniy yetilish bilan birga psixologik o‘zgarishlar, hissiy
kechinmalar va yangi ijtimoiy sharoitlarga moslashish muammolari bilan kechadi.
346
Yangi ta’lim muhiti, jamoadagi munosabatlar va oilaviy talablarning
o‘zgarishi qizlarda ichki ziddiyatlarni kuchaytiradi. Shu sababli mazkur
muammoni ilmiy jihatdan o‘rganish dolzarb hisoblanadi.
Balog‘at yoshidagi qizlarda moslashuv muammolarining psixologik
sabablari
O‘zbek psixologlari tadqiqotlariga ko‘ra, balog‘at yoshidagi qizlarda
moslashuv muammolari bir necha omillar bilan bog‘liq [2]. Avvalo, psixik
rivojlanishning notekisligi emotsional holatning beqarorligiga olib keladi. Qizlar
tez hayajonlanadi, kayfiyati tez-tez o‘zgaradi va tashqi ta’sirlarga sezgir bo‘ladi.
O‘zini anglash jarayonining kuchayishi qizlarda o‘z qadr-qimmatini
baholash muammolarini yuzaga keltiradi. O‘zbek olimlari fikricha, bu davrda
o‘smir qizlar tashqi ko‘rinishi va atrofdagilarning fikriga haddan tashqari e’tibor
qaratadi [3].
Oilaviy muhit moslashuv jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Ota-onaning
tushunmasligi yoki ortiqcha nazorati qizlarda psixologik qarshilik va ichki
norozilikni keltirib chiqaradi [4]. Moslashuv jarayonida kuzatiladigan psixologik
holatlar. Balog‘at yoshidagi qizlarda yangi sharoitga moslashishda quyidagi
psixologik holatlar ko‘p uchraydi: emotsional beqarorlik va tez ranjish;o‘ziga
ishonchsizlik va tortinchoqlik; xavotir, qo‘rquv va ichki keskinlik; muloqotdan
qochish yoki aksincha, keskin munosabat bildirish.
O‘zbek psixologlari bu holatlarni o‘smirlik davriga xos tabiiy jarayon
sifatida baholaydi, biroq ularni nazoratsiz qoldirish salbiy oqibatlarga olib kelishini
ta’kidlaydi [5]. Moslashuv muammolarini bartaraf etishning psixologik yechimlari
Balog‘at yoshidagi qizlarning moslashuvini yengillashtirish uchun quyidagi
psixologik yechimlar samarali hisoblanadi:
Individual psixologik suhbatlar qizlarning ichki kechinmalarini anglash va
ifodalashiga yordam beradi [6].
Oilaviy psixologik maslahatlar ota-onalar va farzand o‘rtasidagi
munosabatlarni sog‘lomlashtiradi. O‘zini anglash va ijobiy “Men” obrazini
shakllantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar qizlarda o‘ziga ishonchni oshiradi.
Emotsional holatni boshqarish usullari (relaksatsiya, ijobiy fikrlash, ijodiy
faoliyat) psixik barqarorlikni ta’minlaydi [7].
Xulosa : qilib aytganda, balog‘at yoshidagi qizlarda yangi sharoitga
moslashish jarayoni murakkab psixologik hodisa bo‘lib, u psixik rivojlanish,
ijtimoiy muhit va oilaviy omillar bilan uzviy bog‘liqdir. O‘zbek psixologlari ilmiy
qarashlariga tayangan holda aytish mumkinki, moslashuv muammolarini erta
aniqlash va to‘g‘ri psixologik yordam ko‘rsatish sog‘lom shaxsni shakllantirishda
muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Davletshin M.G‘. Umumiy psixologiya. –T.: O‘qituvchi, 2002.
2. G‘oziev E.G‘. Yosh davrlari psixologiyasi. -T.: O‘qituvchi, 2004.
3. G‘oziev E.G‘. Shaxs psixologiyasi. -T.: Fan, 2008.
4. Karimova V.M. Oila psixologiyasi. -T.: Fan va texnologiya, 2010.
5. Mavlonova R.A. Pedagogik va yosh psixologiyasi. -T.: O‘qituvchi, 2011.
6. Sodiqova N.K. Amaliy psixologiya asoslari. –T.: TDPU, 2015.
347
7. Turg‘unov S.T. O‘smirlar psixologiyasi. -T.: Fan, 2012.
КОММУНИКАТИВНЫЕ ТРУДНОСТИ СТУДЕНТОВ И ПУТИ ИХ
ПРЕОДОЛЕНИЯ
Каххарова Дилфуза Абдухаким қизи,
UMFT, студентка 3 курса
науч. руководитель: Кадыров К.Б. докт. пед. наук, профессор
Аннотация. В статье рассматривается проблема коммуникативных трудностей
студентов в условиях современного образовательного пространства. Анализируются
основные виды и причины коммуникативных затруднений, возникающих в процессе
учебного и межличностного взаимодействия. Особое внимание уделяется
психологическим, социальным и педагогическим факторам, влияющим на формирование
коммуникативных барьеров. На основе теоретического анализа научных источников
выделены эффективные пути преодоления коммуникативных трудностей студентов,
включая развитие коммуникативной компетентности, формирование навыков
межличностного общения и применение психологических и педагогических методов
поддержки.
Ключевые слова: коммуникативные трудности, студенты, общение,
коммуникативная компетентность, межличностное взаимодействие, преодоление
трудностей.
Современное высшее образование предъявляет высокие требования не
только к уровню профессиональных знаний студентов, но и к их
коммуникативным навыкам. Успешность обучения, адаптация к
образовательной среде и будущая профессиональная деятельность во многом
зависят от способности личности эффективно взаимодействовать с
окружающими. Однако на студенческом этапе многие молодые люди
сталкиваются с различными коммуникативными трудностями, которые
негативно отражаются на учебной деятельности, эмоциональном состоянии и
социальной адаптации.
Проблема коммуникативных трудностей студентов является
актуальной для психологии и педагогики, поскольку именно в период
обучения в вузе происходит активное формирование личностных и
профессиональных качеств будущего специалиста.
Понятие и сущность коммуникативных трудностей
Коммуникативные трудности представляют собой совокупность
психологических и социальных барьеров, возникающих в процессе общения
и затрудняющих установление и поддержание эффективного взаимодействия
между людьми. По мнению исследователей, данные трудности могут
проявляться как в вербальной, так и в невербальной коммуникации.
Коммуникативные затруднения выражаются в неуверенности при
общении, страхе публичных выступлений, неспособности ясно выражать
свои мысли, трудностях понимания собеседника, а также в избегании
социальных контактов. Для студентов подобные проблемы особенно
значимы, поскольку образовательный процесс предполагает постоянное
взаимодействие с преподавателями и сверстниками.
348
Причины коммуникативных трудностей студентов
Причины
коммуникативных
трудностей
студентов
носят
многофакторный характер и могут быть разделены на несколько групп.
Психологические факторы
К психологическим причинам относятся низкая самооценка, высокий
уровень
тревожности,
страх
оценки,
неуверенность
в
себе,
интровертированность, а также негативный опыт общения в прошлом. Эти
особенности затрудняют инициативность в общении и формирование
устойчивых социальных связей.
Социальные факторы
Социальные причины включают особенности семейного воспитания,
недостаток коммуникативного опыта, влияние цифровых технологий и
виртуального общения, которое часто снижает навыки живого
межличностного взаимодействия.
Педагогические факторы
К педагогическим факторам относятся авторитарный стиль
преподавания, недостаточное внимание к развитию коммуникативных
навыков, отсутствие групповых и интерактивных форм обучения, а также
перегруженность учебной программы.
Виды коммуникативных трудностей
В научной литературе выделяются следующие основные виды
коммуникативных трудностей студентов:
• трудности установления контакта;
• трудности самовыражения и аргументации собственной позиции;
• трудности восприятия и понимания собеседника;
• трудности публичного выступления;
• конфликтные трудности в межличностных отношениях.
Каждый из указанных видов может проявляться в разной степени и
зависеть от индивидуальных особенностей личности студента.
Пути преодоления коммуникативных трудностей студентов
Преодоление коммуникативных трудностей требует комплексного
подхода и целенаправленной работы со стороны образовательного
учреждения и самого студента.
Одним из ключевых направлений является развитие коммуникативной
компетентности, включающей умение слушать, ясно выражать мысли,
понимать эмоциональное состояние партнёра по общению и адекватно
реагировать на него.
Эффективными являются следующие методы и формы работы:
• проведение тренингов коммуникативных навыков;
• использование групповых форм обучения и дискуссий;
• развитие навыков публичных выступлений;
• психологическое консультирование и поддержка;
• формирование благоприятного психологического климата в учебной
группе.
349
Особую роль играет деятельность педагога-психолога, направленная на
снижение уровня тревожности студентов, развитие уверенности в себе и
формирование позитивного опыта общения.
Коммуникативные трудности студентов являются распространённой и
значимой проблемой современного образования. Они обусловлены
совокупностью психологических, социальных и педагогических факторов и
оказывают существенное влияние на учебную деятельность и личностное
развитие обучающихся. Теоретический анализ показывает, что эффективное
преодоление данных трудностей возможно при условии системной работы по
развитию коммуникативной компетентности и созданию поддерживающей
образовательной среды. Реализация данных подходов способствует
успешной социальной адаптации студентов и повышению качества
профессиональной подготовки.
Список литературы:
1. Андреева Г. М. Социальная психология. – М.: Аспект Пресс, 2019.
2. Бодалев А. А. Личность и общение. – М.: Педагогика, 2018.
3. Выготский Л. С. Психология развития человека. – М.: Смысл, 2020.
4. Леонтьев А. А. Психология общения. – М.: Академия, 2017.
5. Петровская Л. А. Компетентность в общении. – М.: МГУ, 2016.
6. Рогов Е. И. Психология общения. – Ростов н/Д: Феникс, 2019.
ВЛИЯНИЕ СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЕЙ НА РЕАЛЬНОЕ ОБЩЕНИЕ
МОЛОДЁЖИ
Алиева Камола Саиднегматовна, UMFT
и.о. доцента, PhD, кафедра социальных наук
Миронова Александра Викторовна, UMFT
студентка 3 курса
Аннотация. В статье рассматривается влияние социальных сетей на процессы
реального межличностного общения молодёжи. Анализируются теоретические подходы
к изучению виртуальной коммуникации, трансформация форм и содержания социального
взаимодействия, а также положительные и негативные последствия активного
использования социальных сетей. Особое внимание уделяется изменениям
коммуникативных навыков, эмоциональной сферы и социальной идентичности
молодёжи. Делается вывод о двойственном характере влияния социальных сетей,
сочетающем расширение коммуникативных возможностей с рисками снижения
качества живого общения.
Ключевые слова: социальные сети, молодёжь, реальное общение, виртуальная
коммуникация, межличностные отношения, цифровая социализация.
В условиях цифровизации современного общества социальные сети
стали неотъемлемой частью повседневной жизни молодёжи. Они выступают
важным каналом коммуникации, самовыражения и социальной интеграции.
Однако активное распространение виртуального общения вызывает научный
интерес и дискуссии относительно его влияния на традиционные формы
межличностного взаимодействия. Актуальность исследования обусловлена
необходимостью теоретического осмысления трансформаций реального
общения молодёжи под воздействием социальных сетей.
350
Теоретические подходы к изучению виртуального общения
В научной литературе социальные сети рассматриваются как особое
коммуникативное пространство, формирующее новые социальные практики.
Согласно теории медиареальности, цифровые платформы создают
альтернативную среду взаимодействия, способную конкурировать с
реальным общением. С позиции символического интеракционизма
социальные сети выступают ареной конструирования социальной
идентичности, где индивиды управляют впечатлениями и формируют образы
«я».
Также значительное внимание уделяется концепции сетевого общества,
в рамках которой коммуникация приобретает фрагментарный и ускоренный
характер. Это отражается на глубине и эмоциональной насыщенности
межличностных контактов.
Позитивное влияние социальных сетей на общение молодёжи
Социальные сети расширяют коммуникативные возможности
молодёжи, снижая пространственные и временные барьеры. Они
способствуют поддержанию социальных связей, поиску единомышленников
и развитию коммуникативной активности у интровертированных личностей.
Кроме того, виртуальное общение может служить подготовительным этапом
к реальному взаимодействию, облегчая установление контакта и снижая
уровень социальной тревожности.
Социальные
сети
также
выполняют
образовательную
и
информационную функции, способствуя обмену знаниями и социальному
опыту.
Негативные последствия и трансформация реального общения
Наряду с положительными аспектами, чрезмерное использование
социальных сетей может приводить к снижению потребности в живом
общении. Формируется тенденция к поверхностным контактам, сокращению
эмпатии и ослаблению навыков невербальной коммуникации. Молодёжь всё
чаще заменяет личные встречи онлайн-взаимодействием, что может
негативно отражаться на качестве межличностных отношений.
Кроме того, постоянное присутствие в цифровой среде способствует
развитию зависимости, фрагментации внимания и снижению способности к
глубокому диалогу.
Таким образом, влияние социальных сетей на реальное общение
молодёжи носит противоречивый характер. С одной стороны, они расширяют
социальное пространство и предоставляют новые формы коммуникации, с
другой — могут способствовать обеднению живого взаимодействия.
Теоретический анализ показывает необходимость формирования культуры
осознанного использования социальных сетей, направленной на гармоничное
сочетание виртуального и реального общения.
Список литературы:
1. Бауман З. Текучая современность. — СПб.: Питер, 2008.
2. Кастельс М. Информационная эпоха: экономика, общество и культура. — М.:
ГУ ВШЭ, 2000.
351
3. Маклюэн М. Понимание медиа: внешние расширения человека. — М.: Канонпресс, 2003.
4. Солдатова Г. У., Рассказова Е. И. Цифровая социализация подростков. — М.:
Просвещение, 2020.
5. Boyd D. It’s Complicated: The Social Lives of Networked Teens. — Yale University
Press, 2014.
6. Turkle S. Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each
Other. — New York: Basic Books, 2011.
САМООЦЕНКА СТУДЕНТОВ И ЕЁ ВЛИЯНИЕ НА УЧЕБНУЮ
МОТИВАЦИЮ
Рустамова Зиёда Урунбосар қизи,
UMFT, студентка 3 курса
науч. руководитель: Кадыров К.Б.
докт. пед. наук, профессор
Аннотация. В статье рассматривается проблема самооценки студентов как
одного из ключевых психологических факторов, оказывающих влияние на учебную
мотивацию в условиях высшего образования. Анализируются основные теоретические
подходы к изучению самооценки, её структура и функции, а также раскрываются
механизмы взаимосвязи самооценки и учебной мотивации. Особое внимание уделяется
роли адекватной самооценки в формировании устойчивой познавательной активности,
академической успешности и личностного развития студентов. На основе анализа
отечественных и зарубежных психологических исследований делается вывод о
значимости формирования позитивной и реалистичной самооценки как условия
повышения учебной мотивации и эффективности образовательного процесса.
Ключевые слова: самооценка, учебная мотивация, студенты, высшее образование,
личностное развитие, академическая успешность.
Современная система высшего образования ориентирована не только
на передачу знаний, но и на развитие личности обучающегося, его
способности к саморазвитию и самореализации. В этом контексте особую
актуальность приобретает проблема учебной мотивации студентов, от уровня
которой во многом зависит успешность обучения. Одним из значимых
психологических факторов, влияющих на мотивационную сферу личности,
является самооценка.
Самооценка определяет отношение человека к собственным
возможностям,
способностям
и
результатам
деятельности,
что
непосредственно отражается на его учебном поведении, уровне притязаний и
готовности к преодолению трудностей. Исследование взаимосвязи
самооценки и учебной мотивации позволяет глубже понять психологические
механизмы учебной деятельности студентов и определить направления
психолого-педагогической поддержки в образовательной среде.
Понятие и структура самооценки личности
В психологической науке самооценка рассматривается как компонент
самосознания личности, выражающий оценочное отношение человека к
самому себе. По мнению Р. Бернса, самооценка является центральным
352
элементом Я-концепции и формируется на основе опыта социального
взаимодействия и рефлексии собственных достижений.
Отечественные исследователи (Л. И. Божович, С. Л. Рубинштейн, И. С.
Кон) подчеркивают, что самооценка выполняет регулятивную функцию,
определяя уровень притязаний личности, характер её активности и
эмоциональные реакции на успехи и неудачи. В структуре самооценки
выделяют когнитивный компонент (знания о себе), эмоциональноценностный компонент (отношение к себе) и поведенческий компонент
(саморегуляция деятельности).
В студенческом возрасте самооценка отличается относительной
нестабильностью, что связано с процессами профессионального
самоопределения, расширением социальной среды и повышенными
требованиями со стороны образовательной системы.
Учебная мотивация студентов как психологический феномен
Учебная мотивация представляет собой совокупность внутренних и
внешних побуждений, определяющих направленность, интенсивность и
устойчивость учебной деятельности. В трудах А. Н. Леонтьева и Д. Б.
Эльконина мотивация рассматривается как системообразующий компонент
деятельности, определяющий её смысл для субъекта.
В структуре учебной мотивации выделяют познавательные мотивы
(интерес к знаниям, стремление к саморазвитию) и социальные мотивы
(ориентация на оценку, одобрение, профессиональный статус). Устойчивость
и продуктивность учебной деятельности во многом зависят от преобладания
внутренних мотивов, которые, в свою очередь, тесно связаны с уровнем
самооценки студента.
Влияние самооценки на учебную мотивацию
Самооценка оказывает многостороннее влияние на учебную
мотивацию студентов. Адекватная и позитивная самооценка способствует
формированию уверенности в собственных силах, повышает уровень
учебной активности и стимулирует стремление к достижению успеха.
Студенты с такой самооценкой, как правило, проявляют инициативу,
устойчивость к неудачам и ориентированы на развитие своих компетенций.
Заниженная самооценка может приводить к снижению учебной
мотивации, формированию избегания неудач, тревожности и пассивности в
учебной деятельности. В то же время завышенная самооценка нередко
сопровождается недостаточной критичностью к результатам собственной
деятельности, что также может негативно сказываться на мотивации и
учебных достижениях.
Таким образом, самооценка выступает важным регулятором
мотивационной сферы, определяя выбор целей, уровень притязаний и
характер учебного поведения студентов.
Теоретический анализ проблемы самооценки студентов и её влияния на
учебную мотивацию позволяет сделать вывод о значимости данного
личностного образования в системе высшего образования. Самооценка
является
важным
психологическим
фактором,
определяющим
353
мотивационную направленность, активность и успешность учебной
деятельности студентов.
Формирование адекватной самооценки должно рассматриваться как
одна из приоритетных задач психолого-педагогического сопровождения
студентов, поскольку её развитие способствует повышению учебной
мотивации, академической успешности и гармоничному личностному
развитию.
Список литературы:
1. Божович Л.И. Личность и её формирование в детском возрасте. - М.:
Педагогика, 1968.
2. Бернс Р. Развитие Я-концепции и воспитание. - М.: Прогресс, 1986.
3. Кон И.С. Психология самосознания. - М.: Наука, 1978.
4. Леонтьев А. Н. Деятельность. Сознание. Личность. - М.: Политиздат, 1975.
5. Рубинштейн С. Л. Основы общей психологии. - СПб.: Питер, 2002.
6. Эльконин Д. Б. Психология обучения младшего школьника. - М.: Просвещение,
1974.
7. Ryan R.M., Deci E.L. Intrinsic and Extrinsic Motivations: Classic Definitions and
New Directions // Contemporary Educational Psychology. — 2000. — Vol. 25. — P. 54–67.
ЭМОЦИОНАЛЬНОЕ ВЫГОРАНИЕ У СТУДЕНТОВ: МИФ ИЛИ
РЕАЛЬНОСТЬ
Алиева Камола Саиднегматовна,
и.о. доцента, PhD, кафедра социальных наук
Кариева Севинч Пулатовна,
студентка 3 курса UMFT
Аннотация. В данной статье рассматривается феномен эмоционального
выгорания в студенческой среде. Автор анализирует теоретические подходы к
определению выгорания, первоначально возникшего в профессиональной сфере, и
обосновывает его применимость к учебной деятельности. В работе исследуются
основные причины возникновения синдрома у студентов, его симптоматика и влияние на
академическую успеваемость. Статья отвечает на вопрос о реальности данной
проблемы, опровергая миф о том, что выгорание свойственно только работающим
специалистам.
Ключевые слова: эмоциональное выгорание, академическое выгорание, студенты,
стресс, учебная деятельность, психическое здоровье, синдром выгорания.
Традиционно синдром эмоционального выгорания (СЭВ) связывался
исключительно с профессиональной деятельностью в системе профессий
«человек — человек». Однако современные исследования в области
психологии образования все чаще указывают на наличие аналогичных
симптомов у студентов высших учебных заведений. Вопрос о том, является
ли студенческое выгорание реальностью или следствием недостаточной
дисциплины (мифом), остается актуальным для педагогической психологии.
Теоретический анализ феномена
Основоположники теории выгорания Х. Фрейденбергер и К. Маслач
определяли его как состояние физического и эмоционального истощения.
354
Применительно к студентам исследователи (В. Шауфели и др.) ввели термин
«академическое выгорание», которое включает три компонента:
Эмоциональное истощение: чувство опустошенности, вызванное
чрезмерными учебными нагрузками.
Цинизм (деперсонализация): негативное или безразличное отношение к
учебе и однокурсникам.
Снижение академической эффективности: чувство собственной
некомпетентности и потеря интереса к будущей профессии.
Миф или реальность?
Существует мнение, что студенчество — это период избыточной
энергии, а жалобы на усталость — лишь проявление лени. Однако научные
данные подтверждают реальность проблемы:
Физиологический аспект: хронический стресс во время сессий ведет к
нарушению работы нейроэндокринной системы.
Социальный аспект: высокие ожидания общества и страх перед
нестабильным будущим создают постоянное психологическое давление.
Когнитивный аспект: выгорание напрямую коррелирует со снижением
концентрации внимания и памяти, что делает невозможным эффективное
обучение.
Эмоциональное выгорание у студентов является доказанной
психологической реальностью, а не мифом. Это специфический вид
выгорания, вызванный интенсивной когнитивной нагрузкой и социальной
адаптацией. Признание этой проблемы на институциональном уровне
необходимо для разработки программ психологической поддержки в вузах.
Список литературы:
1. Водопьянова Н. Е., Старченкова Е. С. Синдром выгорания: диагностика и
профилактика. — СПб.: Питер, 2008.
2. Маслач К. Профессиональное выгорание: как люди справляются. — М.:
Академический проект, 2010.
3. Орел В. Е. Синдром психического выгорания личности. — М.: Институт
психологии РАН, 2005.
4. Schaufeli W. B., Martinez I. M., Pinto A. M. et al. Burnout and engagement in
university students: A cross-national study // Journal of Cross-Cultural Psychology. — 2002. —
Vol. 33. — P. 464–481.
5. Селье Г. Стресс без дистресса. — М.: Прогресс, 20
КОНФЛИКТЫ В СТУДЕНЧЕСКОЙ СРЕДЕ: ПРИЧИНЫ И СПОСОБЫ
РАЗРЕШЕНИЯ
Алиева Камола Саиднегматовна,
и.о. доцента, PhD, кафедра социальных наук
Закирова Фарзонахон Алишер қизи,
студентка 3 курса UMFT
Аннотация. В статье рассматривается проблема конфликтов в студенческой
среде как актуальное социально-психологическое и педагогическое явление.
Анализируются основные причины возникновения конфликтов среди студентов, включая
личностные, межличностные и организационные факторы. Особое внимание уделяется
355
классификации студенческих конфликтов и их влиянию на учебную деятельность и
психологический климат в коллективе. Также рассматриваются эффективные способы
предупреждения и разрешения конфликтов, основанные на принципах диалога,
сотрудничества и медиации. Материалы статьи могут быть использованы в
образовательной практике, а также в работе педагогов, кураторов и психологов
образовательных учреждений.
Ключевые слова: конфликт, студенческая среда, межличностные отношения,
причины конфликтов, разрешение конфликтов, медиация, коммуникация.
Современная система высшего образования ориентирована не только
на формирование профессиональных знаний и навыков, но и на развитие
личности студента, его способности к конструктивному взаимодействию в
социуме. В условиях активного общения, совместной учебной и внеучебной
деятельности студенты неизбежно сталкиваются с различиями во взглядах,
ценностях, интересах и личностных особенностях, что нередко приводит к
возникновению конфликтов.
Конфликты в студенческой среде представляют собой сложное
социально-психологическое явление, которое может оказывать как
негативное, так и позитивное влияние на развитие личности и группы в
целом. С одной стороны, неразрешённые конфликты ухудшают
психологический климат, снижают учебную мотивацию и могут привести к
социальной изоляции отдельных студентов. С другой стороны, при
конструктивном
разрешении
конфликт
способствует
развитию
коммуникативных навыков, критического мышления и умения отстаивать
собственную позицию.
В связи с этим изучение причин студенческих конфликтов и способов
их разрешения является актуальной задачей педагогической науки и
практики.
Понятие конфликта и его особенности в студенческой среде
Конфликт в научной литературе определяется как столкновение
противоположных интересов, целей, позиций или взглядов субъектов
взаимодействия. В студенческой среде конфликт имеет свои специфические
особенности,
обусловленные
возрастными,
социальными
и
психологическими характеристиками обучающихся.
Студенческий возраст характеризуется процессами самоопределения,
формирования мировоззрения, стремлением к самостоятельности и
утверждению собственной значимости. В этот период повышается
эмоциональная чувствительность, что делает студентов более уязвимыми к
стрессовым ситуациям и межличностным противоречиям. Конфликты могут
возникать как между отдельными студентами, так и между студентом и
преподавателем или внутри учебной группы.
Основные причины конфликтов в студенческой среде
Причины конфликтов среди студентов носят многофакторный характер
и могут быть условно разделены на несколько групп.
Одной из наиболее распространённых причин являются личностные
особенности студентов. Различия в темпераменте, уровне эмоциональной
356
устойчивости, самооценке и коммуникативных навыках часто становятся
источником недопонимания и напряжённости.
Вторую группу составляют межличностные причины, связанные с
конкуренцией за лидерство, признание в группе, академические достижения
или внимание преподавателей. Также конфликты могут возникать из-за
нарушения норм общения, некорректного поведения, сплетен и предвзятых
суждений.
К третьей группе относятся организационно-педагогические причины,
такие как неравномерная учебная нагрузка, несправедливая, по мнению
студентов, система оценивания, отсутствие чётких требований со стороны
преподавателей, а также стресс, связанный с экзаменами и зачётами.
Кроме того, значительную роль играют социальные и культурные
факторы, особенно в условиях многонациональных и многообразных по
социальному составу студенческих коллективов.
Виды конфликтов в студенческой среде
В зависимости от участников и содержания конфликты в студенческой
среде можно разделить на несколько видов. Наиболее распространёнными
являются межличностные конфликты между студентами, возникающие в
процессе общения и совместной деятельности. Также встречаются
внутриличностные конфликты, связанные с внутренними переживаниями,
сомнениями и противоречиями личности студента.
Отдельную группу составляют конфликты между студентами и
преподавателями, которые могут быть вызваны различием ожиданий, стилей
общения и требований к учебной деятельности. Внутригрупповые
конфликты затрагивают интересы всей учебной группы и могут негативно
сказываться на её сплочённости и эффективности.
Способы разрешения и профилактики конфликтов
Эффективное разрешение конфликтов в студенческой среде
предполагает использование комплекса педагогических и психологических
методов. Важнейшим условием является развитие культуры общения и
навыков конструктивного диалога. Умение слушать, выражать собственные
чувства и уважать позицию другого человека способствует снижению
конфликтности.
Одним из действенных способов разрешения конфликтов является
переговорный процесс, основанный на поиске компромисса и
взаимовыгодных решений. В образовательной практике всё большее
значение приобретает медиация, при которой нейтральный посредник
помогает сторонам конфликта прийти к соглашению.
Конфликты в студенческой среде являются неизбежной частью
образовательного процесса и отражают сложность межличностных и
социальных отношений. Их возникновение обусловлено совокупностью
личностных, межличностных и организационных факторов. Однако при
грамотном педагогическом сопровождении конфликты могут стать
источником личностного роста и развития социальных навыков студентов.
357
Таким образом, своевременное выявление причин конфликтов и
применение эффективных способов их разрешения являются важной задачей
образовательных учреждений, направленной на создание комфортной и
продуктивной образовательной среды.
Список литературы:
1. Анцупов А.Я., Шипилов А.И. Конфликтология. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2015.
2. Гришина Н.В. Психология конфликта. — СПб.: Питер, 2016.
3. Леонтьев А.Н. Психология общения. — М.: Смысл, 2018.
4. Козырев Г.И. Социальная конфликтология. — М.: Форум, 2017.
5. Реан А.А., Коломинский Я. Л. Социальная психология. — М.: Юрайт, 2019.
DIQQAT YETISHMOVCHILIGI VA GIPERFAOLLIK SINDROMI
Aliyeva Kamola Saidnegmatovna,
Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti v.b
Turabova Muxlisa, UMFT,
Psixologiya yo‘nalishi 3- kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu ilmiy ishda diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromi
(DYGS)ning nazariy asoslari, etiologiyasi, klinik belgilari, diagnostika mezonlari, yosh
davrlariga xos namoyon bo‘lish xususiyatlari hamda psixologik-pedagogik va tibbiy
yondashuvlar keng yoritilgan. Tadqiqotda diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik
sindiromining bolalar va o‘smirlar psixik rivojlanishiga ta’siri, ta’lim jarayonidagi
muammolar, ijtimoiy moslashuv masalalari va korreksion ishlarning samarali usullari
ilmiy manbalar asosida tahlil qilingan. Ish pedagogika va psixologiya yo‘nalishida tahsil
olayotgan talabalar, amaliyotchi psixologlar hamda pedagoglar uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: diqqat yetishmovchiligi, giperfaollik, impulsivlik, neyropsixologiya,
xulq-atvor, korreksiya, psixodiagnostika.
Zamonaviy psixologiya va pedagogika fanlarida diqqat yetishmovchiligi va
giperfaollik sindromi (DYGS) muammosi alohida ilmiy-amaliy ahamiyat kasb
etmoqda. Jamiyatda axborot oqimining kuchayishi, ta’lim jarayonlarining
murakkablashuvi hamda bolalarga qo‘yilayotgan talablarning ortishi fonida diqqat
yetishmovchiligi va giperfaollik sindromiga ega bo‘lgan bolalarning qiyinchiliklari
yanada yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik
sindromi bolaning nafaqat o‘quv faoliyatiga, balki uning shaxs sifatida
shakllanishi, ijtimoiy munosabatlari va emotsional holatiga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ko‘plab holatlarda ushbu sindrom noto‘g‘ri tarbiya yoki intizomsizlik
sifatida baholanadi, bu esa bolaga nisbatan salbiy munosabat va ikkilamchi
psixologik muammolarni keltirib chiqaradi. Shu sababli diqqat yetishmovchiligi va
giperfaollik sindromini ilmiy asosda o‘rganish, uning kelib chiqish omillari va
rivojlanish mexanizmlarini aniqlash, shuningdek, samarali diagnostika va
korreksion yondashuvlarni ishlab chiqish dolzarb vazifa hisoblanadi. Ushbu ishda
diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromining nazariy va amaliy jihatlari
kompleks tarzda tahlil qilinadi.
Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromi — bu neyro-rivojlanish
buzilishi bo‘lib, u markaziy asab tizimi faoliyatidagi funksional yetishmovchiliklar
358
bilan tavsiflanadi. Ushbu sindrom bolalik davrida paydo bo‘lib, ko‘pincha
o‘smirlik va kattalik davrida ham saqlanib qoladi. Ilmiy adabiyotlarda diqqat
yetishmovchiligi va giperfaollik sindromi diqqatni boshqarish mexanizmlarining
yetarli darajada rivojlanmaganligi bilan izohlanadi. Natijada bola o‘z xattiharakatlarini nazorat qilishda, vazifalarni rejalashtirishda va ularni oxirigacha
bajarishda qiyinchilikka duch keladi. Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik
sindromi quyidagi asosiy komponentlarni o‘z ichiga oladi: Diqqat yetishmovchiligi
— topshiriqlarga diqqatni uzoq vaqt jamlay olmaslik, mayda detallarga e’tibor
bermaslik, tez chalg‘ish; Giperfaollik — vaziyatga mos bo‘lmagan ortiqcha
harakatlar, tinch o‘tirib turolmaslik; Impulsivlik — sabrsizlik, navbat kutmaslik,
savollarga o‘ylamasdan javob berish.
Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromining kelib chiqishi
murakkab va ko‘p omilli bo‘lib, biologik, genetik hamda ijtimoiy-psixologik
omillarning o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadi. Ko‘plab tadqiqotlar diqqat
yetishmovchiligi va giperfaollik sindromining irsiy xarakterga ega ekanligini
tasdiqlaydi. Agar ota-onalardan birida diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik
sindromi belgilari kuzatilgan bo‘lsa, bolada ushbu sindrom rivojlanish ehtimoli
yuqori bo‘ladi. Neyrobiologik tadqiqotlar dopamin va noradrenalin kabi
neyromediatorlar faoliyatidagi disbalans diqqat va xulq-atvorni boshqarish
jarayonlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi.
Homiladorlik davrida onaning stress holatlari, zararli odatlar, infeksion
kasalliklar hamda tug‘ruq jarayonidagi asoratlar bolaning asab tizimi rivojlanishiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Oiladagi nizolar, emotsional beparvolik, noto‘g‘ri
tarbiya usullari DYGS belgilari kuchayishiga olib keladi. Biroq ushbu omillar
sindromning asosiy sababi emas, balki uning namoyon bo‘lish darajasini
oshiruvchi faktor sifatida baholanadi.
Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromining klinik belgilari
bolaning yosh davri, individual psixologik xususiyatlari hamda ijtimoiy muhitiga
qarab turlicha namoyon bo‘ladi. Bu davrda bolalarda haddan tashqari
harakatchanlik, tinch o‘yinlarga qiziqmaslik, kattalarning ko‘rsatmalariga
bo‘ysunmaslik holatlari kuzatiladi. Bola tez charchaydi, diqqatini uzoq vaqt bir
faoliyatga jamlay olmaydi. Maktab yoshida diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik
sindromi belgilari ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi. Dars jarayonida bola
topshiriqlarni oxirigacha bajarmaydi, daftar va o‘quv qurollarini tez-tez yo‘qotadi,
o‘qituvchi ko‘rsatmalarini eslab qolishda qiynaladi. O‘smirlik davrida impulsivlik
va emotsional beqarorlik kuchayadi. Ijtimoiy munosabatlarda nizolar, o‘ziga
bo‘lgan ishonchning pasayishi va riskli xatti-harakatlarga moyillik kuzatiladi.
Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromi diagnostikasi kompleks va ko‘p
bosqichli jarayon hisoblanadi. Faqatgina bitta test yoki kuzatuv asosida tashxis
qo‘yish mumkin emas. Diagnostika jarayonida quyidagi usullar qo‘llaniladi: klinik
suhbat; ota-ona va o‘qituvchilar so‘rovlari; standartlashtirilgan psixodiagnostik
metodikalar; pedagogik kuzatuv. Tashxis qo‘yishda belgilar kamida 6 oy davomida
kuzatilgan bo‘lishi va bolaning kundalik faoliyatiga sezilarli salbiy ta’sir
ko‘rsatishi lozim.
359
Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromiga ega bo‘lgan bolalar
ta’lim jarayonida ko‘plab qiyinchiliklarga duch keladilar. Diqqatning tez chalg‘ishi
sababli bilimlarni tizimli o‘zlashtirish murakkablashadi. O‘qituvchilar tomonidan
noto‘g‘ri yondashuv bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini pasaytirishi, o‘qishga
nisbatan salbiy munosabatni shakllantirishi mumkin. Shu bois inklyuziv ta’lim
sharoitida individual yondashuv muhim ahamiyatga ega. Diqqat yetishmovchiligi
va giperfaollik sindromini bartaraf etish yoki uning salbiy oqibatlarini
kamaytirishda kompleks korreksion yondashuv muhim hisoblanadi. Psixologik
korreksiya diqqatni rivojlantirish, impulsivlikni kamaytirish va emotsional holatni
barqarorlashtirishga qaratiladi.
Xulq-atvor terapiyasi bolaning ijobiy xatti-harakatlarini mustahkamlashga
yordam beradi. Pedagogik korreksiya jarayonida o‘qituvchi topshiriqlarni qisqa va
aniq shaklda berishi, vizual materiallardan keng foydalanishi lozim.
Rag‘batlantirish tizimi bolaning motivatsiyasini oshiradi. Diqqat yetishmovchiligi
va giperfaollik sindromiga ega bolalar bilan ishlashda oilaning roli beqiyosdir.
Ota-onalarning bolaning muammosini to‘g‘ri tushunishi va qabul qilishi korreksion
ishlarning samaradorligini oshiradi. Oilada barqaror kun tartibi, ijobiy emotsional
muhit va qo‘llab-quvvatlovchi munosabat bolaning xulq-atvorini tartibga solishga
yordam beradi. Ota-onalar va pedagoglar o‘rtasidagi hamkorlik muhim shart
hisoblanadi.
Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromi bolaning psixik
rivojlanishiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadigan murakkab holatdir. Vaqtida aniqlash,
to‘g‘ri diagnostika va kompleks psixologik-pedagogik yondashuv diqqat
yetishmovchiligi va giperfaollik sindromi belgilarini kamaytirish hamda bolaning
ijtimoiy moslashuvini yaxshilash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. American Psychiatric Association. DSM-5. – Washington, 2013.
2. Barkley R.A. Attention-Deficit Hyperactivity Disorder. – New York, 2015.
3. Vygotskiy L.S. Bolalar psixologiyasi. – Moskva.
4. Karimova V.M. Bolalar psixologiyasi. – Toshkent.
5. ICD-11. World Health Organization.
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA QO‘RQUVLAR VA
ULARNI BARTARAF ETISH
Aliyeva Kamola Saidnegmatovna,
Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti v.b
Tulqunova Barnooy, Psixologiya yo‘nalishi 3- kurs talabasi UMFT
Annotatsiya. Ushbu ilmiy ishda maktabgacha yoshdagi bolalarda uchraydigan
qo‘rquvlarning psixologik mohiyati, ularning kelib chiqish sabablari, turlari hamda
qo‘rquvlarni bartaraf etishning samarali psixologik-pedagogik usullari keng yoritilgan.
Tadqiqot davomida bolalar psixikasining yoshga xos xususiyatlari, qo‘rquvlarning shaxs
rivojlanishiga ta’siri, oilaviy va ijtimoiy muhitning ahamiyati ilmiy manbalar asosida tahlil
360
qilinadi. Shuningdek, maktabgacha ta’lim muassasalari va oilada qo‘rquvlarni kamaytirish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: maktabgacha yosh, bolalar psixologiyasi, qo‘rquv, emotsional holat,
psixologik yordam, art-terapiya, adaptatsiya.
Maktabgacha yosh davri bola shaxsining shakllanishida muhim bosqich
hisoblanadi. Aynan ushbu davrda bolaning emotsional sohasi, ijtimoiy
munosabatlari va psixik jarayonlari jadal rivojlanadi. Shu bilan birga, bu yoshda
turli xil qo‘rquvlar paydo bo‘lishi ham tabiiy holat sanaladi. Qo‘rquv – bolaning
tashqi muhitdagi noma’lum yoki xavfli deb qabul qilingan hodisalarga nisbatan
yuzaga keladigan emotsional reaksiyasidir. Bolalardagi qo‘rquvlar vaqtida
aniqlanmasa va bartaraf etilmasa, ularning shaxsiy rivojlanishiga, ijtimoiy
moslashuviga va keyingi o‘quv faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu
sababli maktabgacha yoshdagi bolalarda qo‘rquvlarni o‘rganish, ularning sabablari
va oldini olish yo‘llarini ilmiy asosda tahlil qilish dolzarb masalalardan biridir.
Maktabgacha yosh (3–7 yosh) davrida bolalarda idrok, xotira, tafakkur va
tasavvur jadal rivojlanadi. Bu davrda bolaning emotsional sezgirligi yuqori bo‘lib,
u atrof-muhitdagi hodisalarga kuchli munosabat bildiradi. Ayniqsa, tasavvur va
fantaziyaning rivojlanishi bolalarda real bo‘lmagan narsalarni ham haqiqat sifatida
qabul qilishga olib keladi. Bolalarda emotsional barqarorlik hali to‘liq
shakllanmaganligi sababli, ular qorong‘ilik, yolg‘izlik, baland tovushlar, begona
odamlar yoki ertak qahramonlaridan qo‘rqishi mumkin. Bu qo‘rquvlar ko‘pincha
yoshga xos bo‘lib, ma’lum sharoitlarda o‘z-o‘zidan yo‘qoladi. Biroq ayrim
holatlarda qo‘rquvlar barqaror xarakter kasb etib, bolaning kundalik faoliyatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bolalarda uchraydigan qo‘rquvlarni bir necha turlarga ajratish mumkin:
1. Biologik qo‘rquvlar – hayot uchun xavf tug‘diruvchi holatlar bilan bog‘liq
(balandlik, og‘riq, baland tovushlar).
2. Ijtimoiy qo‘rquvlar – kattalar tomonidan tanqid qilinish, jazolanish yoki
rad etilishdan qo‘rqish.
3. Fantastik qo‘rquvlar – ertak qahramonlari, hayoliy maxluqlar, qorong‘ilik
bilan bog‘liq qo‘rquvlar. Qo‘rquvlarning kelib chiqish sabablari quyidagilardan
iborat: oiladagi nizolar va noto‘g‘ri tarbiya usullari; ota-onaning haddan tashqari
talabchanligi yoki befarqligi; qo‘rqinchli axborotlar (multfilmlar, ertaklar,
televizor); bolaning individual psixologik xususiyatlari.
Doimiy va kuchli qo‘rquvlar bolaning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bunday bolalarda ishonchsizlik, tortinchoqlik, agressivlik yoki aksincha, haddan
tashqari itoatkorlik kuzatilishi mumkin. Qo‘rquvlar bolaning muloqotga
kirishishini qiyinlashtiradi, mustaqil faoliyatini cheklaydi va o‘ziga bo‘lgan
ishonchini pasaytiradi. Agar qo‘rquvlar vaqtida bartaraf etilmasa, ular maktab
yoshida nevrotik holatlar, o‘qishdagi qiyinchiliklar va ijtimoiy moslashuv
muammolariga olib kelishi ehtimoli mavjud.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda qo‘rquvlarni bartaraf etish jarayoni tizimli,
izchil va individual yondashuv asosida amalga oshirilishi lozim. Psixologik ta’sir
choralari bolaning yosh xususiyatlari, temperament tipi, oilaviy sharoiti va
qo‘rquvning kelib chiqish sabablarini hisobga olgan holda tanlanadi. Psixologik
361
suhbat boladagi qo‘rquvlarni aniqlash va ularni yengishda muhim ahamiyatga ega.
Suhbat jarayonida bola o‘z his-tuyg‘ularini erkin ifoda etishi, qo‘rquv manbaini
tushunishi va unga nisbatan ijobiy munosabat shakllantirishi mumkin. Katta
yoshdagilar tomonidan ko‘rsatiladigan mehr, tushunish va sabr-toqat bolaning
emotsional barqarorligini oshiradi. O‘yin maktabgacha yoshdagi bolalar
faoliyatining yetakchi turi hisoblanadi. O‘yin terapiyasi orqali bola o‘z
qo‘rquvlarini ramziy shaklda namoyon etadi va ularni qayta ishlaydi. Rolli
o‘yinlar, syujetli o‘yinlar hamda harakatli o‘yinlar bolalarda ishonch hissini
kuchaytirib, qo‘rquvni kamaytirishga xizmat qiladi. Art-terapiya bolalarning ichki
kechinmalarini rasm, haykalcha, kollaj va ranglar orqali ifodalashga imkon beradi.
Qo‘rquvni rasmda aks ettirish va keyinchalik uni ijobiy obrazga aylantirish bolaga
qo‘rquv ustidan nazorat hissini beradi. Ushbu usul ayniqsa tortinchoq va
muloqotga qiyin kirishadigan bolalar uchun samaralidir. Ertak terapiyasi bolalar
tasavvuriga bevosita ta’sir etuvchi usul bo‘lib, unda qo‘rquvga duch kelgan
qahramonning muammoni yengib o‘tishi tasvirlanadi. Bola o‘zini qahramon bilan
qiyoslab, qo‘rquvni yengish yo‘llarini ong ostida qabul qiladi. Psixologik
mashg‘ulotlar esa bolalarda ijobiy emotsiyalarni kuchaytirib, o‘ziga ishonchni
shakllantiradi. Boladagi qo‘rquvlarni bartaraf etishda ota-onalarning roli
beqiyosdir. Ota-onalarga bolani qo‘rqitmaslik, uning his-tuyg‘ularini
mensimaslikdan saqlanish, qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish bo‘yicha
psixologik tavsiyalar berilishi zarur. Oila va maktabgacha ta’lim muassasasi
o‘rtasidagi hamkorlik qo‘rquvlarni kamaytirishda muhim omil hisoblanadi.
Mazkur usullar kompleks tarzda qo‘llanilganda bolalarning emotsional holati
barqarorlashadi va qo‘rquvlar asta-sekin kamayadi.
Xulosa qilib aytganda, maktabgacha yoshdagi bolalarda qo‘rquvlar psixik
rivojlanishning tabiiy tarkibiy qismi bo‘lsa-da, ularning davomiy va kuchli
shakllari bolaning shaxsiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Qo‘rquvlarni erta
aniqlash, ularning sabablarini tushunish va psixologik-pedagogik usullar
yordamida bartaraf etish muhim ahamiyatga ega. Oila va maktabgacha ta’lim
muassasalarining hamkorligi bolalarda sog‘lom emotsional muhitni yaratishda
asosiy omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Vygotskiy L.S. Bola psixologiyasi. – Moskva, 2019.
2. Leontyev A.N. Faoliyat, ong, shaxs. – Moskva, 2018.
3. Muxina V.S. Yosh psixologiyasi. – Toshkent, 2020.
4. Obidova D.R. Bolalar psixologiyasi asoslari. – Toshkent, 2021.
5. Karimova G.Sh. Maktabgacha ta’lim psixologiyasi. – Toshkent, 2022.
MALAYZIYA TA’LIM TIZIMI
Abdullayev Shuhrat, Murodov Javohir, UMFT,
311 – guruh talabalari
Annotatsiya. Mazkur maqolada Malayziya ta’lim tizimining tuzilishi, mazmuni va o‘ziga
xos xususiyatlari keng yoritilgan. Maktabgacha ta’limdan tortib oliy ta’limgacha bo‘lgan
bosqichlar, davlat va xususiy ta’lim muassasalari faoliyati, kasbiy va texnik ta’lim tizimi hamda
362
ta’limda innovatsion yondashuvlar tahlil qilingan. Shuningdek, Malayziya ta’lim tizimining
xalqaro standartlarga mosligi va uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni ochib berilgan.
Kalit so‘zlar: Malayziya ta’lim tizimi, maktab ta’limi, oliy ta’lim, kasbiy ta’lim, xalqaro
standartlar, innovatsiya.
Kirish. Bugungi globallashuv sharoitida ta’lim tizimining sifati mamlakat
taraqqiyotini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Janubi-Sharqiy
Osiyodagi rivojlanayotgan davlatlardan biri bo‘lgan Malayziya ta’lim sohasida
katta yutuqlarga erishgan mamlakat sifatida tanilgan. Malayziya ta’lim tizimi
milliy qadriyatlar va zamonaviy xalqaro talablarni uyg‘unlashtirgan holda tashkil
etilgan bo‘lib, u yoshlarni raqobatbardosh, bilimli va malakali kadrlar sifatida
tayyorlashga yo‘naltirilgan.
Malayziya ta’lim tizimining umumiy tuzilishi. Malayziyada ta’lim tizimi
bir necha asosiy bosqichlardan iborat: maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich ta’lim,
o‘rta ta’lim, o‘rta maxsus va kasbiy ta’lim hamda oliy ta’lim. Ta’lim jarayoni
davlat tomonidan nazorat qilinadi va Ta’lim vazirligi tomonidan boshqariladi. Shu
bilan birga, xususiy ta’lim muassasalari ham tizimning muhim qismi hisoblanadi.
Maktabgacha ta’lim Malayziyada majburiy bo‘lmasa-da, keng rivojlangan.
Ushbu bosqichda bolalarning ijtimoiylashuvi, nutqi va dastlabki bilimlari
shakllantiriladi. Boshlang‘ich ta’lim odatda 6 yoshdan boshlanib, 6 yil davom
etadi. Bu bosqichda o‘quvchilarga ona tili, matematika, tabiiy fanlar va axloqiy
tarbiya asoslari o‘rgatiladi. Boshlang‘ich ta’lim yakunida baholash tizimi orqali
o‘quvchilarning bilim darajasi aniqlanadi.
O‘rta ta’lim Malayziyada ikki bosqichdan iborat bo‘lib, quyi va yuqori o‘rta
ta’limni o‘z ichiga oladi. Ushbu bosqichda o‘quvchilar umumiy fanlar bilan bir
qatorda tanlov fanlarini ham o‘rganadilar. O‘rta ta’limda o‘quvchilarning
qiziqishlari va qobiliyatlariga qarab, akademik yoki kasbiy yo‘nalish tanlash
imkoniyati mavjud. Bu esa ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatiga zamin yaratadi.
Malayziya ta’lim tizimida kasbiy va texnik ta’lim muhim o‘rin egallaydi.
Ushbu yo‘nalish sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalari uchun malakali mutaxassislar
tayyorlashga qaratilgan. Kasbiy ta’lim muassasalari nazariy bilim bilan bir qatorda
amaliy mashg‘ulotlarga ham katta e’tibor qaratadi. Bu esa bitiruvchilarning mehnat
bozorida talabgir bo‘lishiga xizmat qiladi.
Oliy ta’lim tizimi. Malayziyada oliy ta’lim tizimi davlat va xususiy
universitetlardan iborat. Oliy ta’lim muassasalari bakalavriat, magistratura va
doktorantura bosqichlarida mutaxassislar tayyorlaydi. Malayziya universitetlari
ko‘plab xalqaro oliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlik qilib, qo‘shma dasturlarni
amalga oshiradi. Bu esa talabalar uchun xalqaro diplom va tajriba olish
imkoniyatini yaratadi.
Malayziya ko‘p millatli davlat bo‘lgani sababli ta’limda til masalasiga
alohida e’tibor qaratiladi. Davlat tili — malay tili asosiy o‘qitish tili hisoblanadi.
Shu bilan birga, ingliz tili ham keng qo‘llaniladi. Bu holat o‘quvchilarning xalqaro
miqyosda raqobatbardosh bo‘lishiga yordam beradi. So‘nggi yillarda Malayziya
ta’lim tizimida raqamli texnologiyalar va innovatsion metodlar keng joriy
etilmoqda. Masofaviy ta’lim, elektron darsliklar va interaktiv platformalar ta’lim
363