Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Boshlang‘ich sinf o‘quv fanlari o‘rtasidagi bog‘liqlik Boshlang‘ich sinf fanlari mazmun jihatdan bir-biri bilan chambarchas bog‘langan. Masalan: Ona tili fanida o‘qish va yozish ko‘nikmalari shakllanib, ular barcha fanlarni o‘zlashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi,matematika darslarida shakllangan mantiqiy fikrlash ko‘nikmalari tabiatshunoslik va texnologiya fanlarida qo‘llaniladi. Tabiatshunoslik fanida kuzatish va tajriba qilish orqali bilimlar amaliy jihatdan mustahkamlanadi va Tasviriy san’at va musiqa fanlari estetik did va ijodkorlikni rivojlantiradi. Bu fanlararo bog‘liqlik o‘quvchilarning bilimlarni yaxlit holda qabul qilishiga va ularni real hayot bilan bog‘lashiga imkon yaratadi. Fanlararo integratsiyaning zamonaviy pedagogik talqini Zamonaviy pedagogikada fanlararo integratsiya kompetensiyaviy yondashuv asosida talqin etiladi. Bu yondashuvda asosiy e’tibor bilimning hajmiga emas, balki uni qo‘llay olish qobiliyatiga qaratiladi.Hozirgi kunda fanlararo integratsiya: loyihaviy ta’lim, muammoli ta’lim, STEAM texnologiyalari va tadqiqotga yo‘naltirilgan o‘qitish orqali amalga oshirilmoqda. Bunday yondashuvlar o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirib, ularni mustaqil bilim olishga undaydi. Integratsion yondashuvning afzalliklari Fanlararo integratsion yondashuv quyidagi afzalliklarga ega: o‘quvchilarda yaxlit va tizimli dunyoqarashni shakllantiradi; bilimlarning mustahkam o‘zlashtirilishini ta’minlaydi, o‘quvchilarning bilishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi,ta’lim jarayonini samarali va mazmunli qiladi va o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlashini rivojlantiradi.Natijada, integratsion yondashuv ta’lim sifatini oshirishda muhim pedagogik omil sifatida namoyon bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich ta’limda fanlararo integratsiya o‘quv jarayonini samarali tashkil etish, o‘quvchilarda mustahkam bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Integratsion yondashuv o‘quvchilarning intellektual rivojlanishiga hayotdagi salohiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, ularni kelgusidagi ta’lim bosqichlariga puxta tayyorlaysh uchun xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent, 2022. 2. Yo‘ldoshev J.G. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – Toshkent. 3. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi bo‘yicha o‘quv qo‘llanmalar. 4. Qodirova F. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – T.: “Turon-Iqbol”, 2014. TA'LIMNI TASHKIL ETISH TIZIMLARI VA ULARNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Qurbonova Anisa Shadimamtovna Kirish. Ta’lim tizimi tushunchasi. Ta’lim tizimi- ma’lum bir hududdata’lim jarayonni boshqarish va tartibga solish strukturasidir (Xaydarov,2025b). Ta’limni tashkil etish tizimi har bir mamlakatda o‘ziga xos bo‘lib, u ta’limning samarali, tizimli va izchil rivojlanishini ta’minlaydi. Ta’lim tizimining samaradorligi ko‘p jihatdan o‘quv jarayonini rejalashtirish, dars turlari, metodik yondashuvlar va o‘quvchi faoliyatini boshqarish imkoniyatlariga bog‘liq. S.A. 284

Haydarovning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, oilaviy va maktab tarbiyasi, shuningdek, pedagogik va psixologik omillar ta’lim tizimining o‘ziga xosligini belgilaydi (Xaydarov, 2025). Ta’limni tashkil etish tizimlari: Ta’limni tashkil Ta’lim tizimi – bu ma’lum bir hudud yoki mamlakatda ta’lim jarayonining maqsad, mazmun, shakl va vositalarini birlashtirgan struktura hisoblanadi (Xaydarov, 2025b). Tizimning asosiy elementlari quyidagilardan iborat: Maqsadlar: shaxsiy rivojlanish, kasbiy tayyorgarlik, madaniy ma’lumot. Mazmun: o‘quv dasturlari, fanlar, metodikalar va o‘quv materiallari. Metodlar va texnologiyalar: an’anaviy darslar, interaktiv metodlar, masofaviy ta’lim. Nazorat va baholash: testlar, imtihonlar, monitoring.Shuningdek, ta’lim tizimi doimiy ravishda jamiyatning ehtiyojlari, texnologik taraqqiyot va pedagogik yangiliklarga moslashadi (Xaydarov, 2025) etish tizimi bir necha asosiy yo‘nalishlarga bo‘linadi: Markazlashtirilgan ta’lim tizimi Bu tizimda qarorlar, o‘quv dasturlari, baholash me’yorlari va standartlar markaziy organlar tomonidan belgilanadi. U o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun aniq ko‘rsatmalarni ta’minlaydi. Haydarov (2025) ta’kidlaganidek, markazlashtirilgan tizim ijtimoiy va pedagogik risklarni boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Desentralizatsiyalangan (hududiy) ta’lim tizimi Bu tizimda maktablar va ta’lim muassasalari ma’lum darajada mustaqil bo‘lib, lokal ehtiyojlar va sharoitlarni hisobga oladi. Shu orqali o‘quvchilarning individual xususiyatlari va jamiyat talablariga moslashish osonlashadi. Xususiy ta’lim tizimi Xususiy maktab va universitetlarda ta’lim mustaqil tashkil etiladi (Xaydarov, 2025e). Misollar: Innovatsion metodlar: robototexnika kurslari yoki ingliz tilida fan darslari. Moslashuvchan jadval: talabalar o‘z qiziqishlariga qarab qo‘shimcha kurslarni tanlay oladi. Raqobat: maktablar orasida eng yaxshi natijalarni ko‘rsatish uchun loyihalar musobaqasi. Masalan, Toshkentdagi xususiy maktab o‘quvchilari uchun STEM laboratoriyasi tashkil qilinib, ular robot qurish va dasturlashni o‘rganadi. Integratsiyalangan va modul asosidagi tizim Zamonaviy ta’limda modul va blok shaklidagi ta’lim tizimlari keng qo‘llaniladi. Bu tizim o‘quvchilarga o‘z qiziqishlari va talablariga moslashgan o‘qish imkoniyatini beradi. Raqamli metodlar va interaktiv texnologiyalar bu tizimning samaradorligini oshiradi (Xaydarov, 2025). Ta’lim tizimlarining o‘ziga xos xususiyatlari Har bir ta’lim tizimi o‘ziga xos xususiyatlar bilan ajralib turadi: Psixologik yondashuvlar: O‘quvchilarning psixologik xususiyatlari, oilaviy va ijtimoiy sharoitlar hisobga olinadi (Xaydarov, 2024). Pedagogik risklarni boshqarish: Ta’lim jarayonida yuzaga keladigan pedagogik va ijtimoiy xavflar aniqlanadi va ularni oldini olish mexanizmlari ishlab 285

chiqiladi (Xaydarov, 2025). Innovatsion metodlar: Tasviriy san’at, raqamli texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlarga asoslangan yondashuvlar o‘quv jarayonini boyitadi (Xaydarov, 2025). Ijtimoiy va ma’naviy rivojlanish: Ta’lim tizimi nafaqat bilim, balki o‘quvchilarning ma’naviy va ijtimoiy rivojlanishiga ham e’tibor beradi. Masofaviy ta’lim tizimi zamonaviy texnologiyalarga asoslanadi (Xaydarov, 2025 f). Xususiyatlari: Internet va kompyuter texnologiyalari orqali ta’lim beriladi. O‘quv jarayoni geografik chegaralardan mustaqil.O‘quvchilar o‘z vaqtida va qulay sharoitda ta’lim olishadi. Elektron resurslar keng qo‘llaniladi.Afzalligi – erkinlik va global imkoniyatlar; kamchiligi esa shaxsiy nazorat va interaktivlikning cheklanganligi.Ta’lim tizimlarining o‘ziga xos xususiyatlariHar bir tizim quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi (Xaydarov, 2025h): Ta’lim tizimlarini takomillashtirish yo‘llari Standartlarni yangilash: tarix va ijtimoiy fanlarda interaktiv o‘quv dasturlarini joriy qilish. Pedagogik kadrlar malakasini oshirish: o‘qituvchilarni robototexnika va raqamli metodlar bo‘yicha tayyorlash (Xaydarov, 2025d). Masofaviy ta’lim: kichik shaharlardagi bolalar uchun onlayn kurslar. Kasb-hunar maktablarini modernizatsiya qilish: amaliy mashg‘ulotlar va loyihaviy ishlar orqali Maqsad va vazifalar tizimining aniqligi Markazlashuv darajasi: davlat tizimi markazlashgan, xususiy tizimlar moslashuvchan.Moliyalashtirish manbalari: davlat, xususiy yoki aralash. Nazorat va baholash tizimi: qat’iy yoki moslashuvchan. Innovatsiya va moslashuvchanlik: xususiy va onlayn tizimlar yangiliklarni tez joriy qiladi.Bu xususiyatlar ta’limning samaradorligini va jamiyatdagi rolini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.Ta’lim tizimlarini takomillashtirish yo‘llariTa’lim tizimini rivojlantirish quyidagi yo‘nalishlar orqali amalga oshiriladi (Xaydarov, 2025a; 2025e): Ta’lim standartlarini zamon talablariga moslashtirish.Pedagogik kadrlarni malaka oshirish imkoniyatlari yaratish. Innovatsion texnologiyalarni tatbiq etish. Masofaviy va xususiy ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish. Jamiyat ehtiyojlari asosida kasb-hunar tayyorgarligini modernizatsiya qilish. Misollar Haydarovning tadqiqotlarida oilaviy tarbiya, ruhiy ta’sir va vatanparvarlik hissi orqali ta’lim tizimining samaradorligi ko‘rsatib berilgan (Xaydarov, 2025). Shuningdek, ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlar qo‘llanilishi zamonaviy ta’limni samarali tashkil etish imkonini beradi. Ta’limni tashkil etish tizimlari har bir mamlakat va maktab darajasida o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ular o‘quv jarayonini samarali qilish, o‘quvchilarni har tomonlama rivojlantirish va pedagogik risklarni boshqarish imkonini beradi. Haydarov S.A.ning ilmiy ishlari asosida aytish mumkinki, pedagogik va psixologik omillarni hisobga olgan holda ta’limni tashkil etish, uni yanada samarali va ijtimoiy maqsadli qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 286

2. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 3. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 1. Xaydarov. S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 4. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 5. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 6. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 7. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 8. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. O‘QITUVCHINING ASOSIY VAZIFALARI VA SHAXSGA QO‘YILGAN TALABLARI Alimjonova Anora Farxod qizi, UMFT Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy pedagog va uning obrazi, o‘qituvchi shaxsiga qo‘yiladigan talablar va hozirgi zamon o‘qituvchisi qanday bo‘lishi kerakligi yoritib berilgan. Pedagogik mahorat o‘qituvchi sifatining muhim tarkibiy qismi. Til bilimdonligi haqida ham to‘xtalib o‘tilgan.O‘qituvchi bola qalbining injeneridir. Kalit so‘zlar: zamonaviy o‘qituvchi, obrazi, pedagogik mahorat,pedagogik muloqot ijodkor, notiq, tashabbuskor. Kirish. Ustoz misli yonib turgan shamga o‘xshaydi. O‘zi yonib atrofga nurziyo taratadi. Ma`lumki, hamma kasblarni ham avvalo ustoz-muallim o`rgatadi. Ustoz – ilm o‘rgatuvchi, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchi, tarbiyalovchi murabbiydir. Dastlabki saboqni ham o`qituvchi beradi. Dastlabki ona-Vatan so`zlarining ma`nosini, mohiyatini ham o`qituvchi o`rgatadi. Shuning uchun ham barcha kasblar ichida o`qituvchilik-muallimlik kasbi o`ta sharafli va mas`uliyatli hisoblanadi. Zero, Prezidentimizning O‘zbekistonda bugundan boshlab, eng hurmatli, eng e‘zozli inson bu muallim yoki o‘qituvchini hurmat qilmaganni men ham hurmat qilmayman deb ta‘kidlab aytganlari o‘qituvchilik kasbining nechog‘lik sharafli kasb ekanligidan dalolat beradi. Asosiy qism. O`qituvchi jamiyatning yosh avlod ta`lim-tarbiyasiga qo`yilgan ijtimoiy buyurtmasining asosiy ishtirokchisidir. Tarbiyachi-ustoz bo`lish uchun, boshqalarning aql-idrokini o`stirish, ma`rifiy ziyosidan bahramand etish, haqiqiy fuqaro etib yetishtirish uchun eng avvalo tarbiyachining o`zi aynan shunday yuksak talablarga javob berishi lozim degan edi. Darhaqiqat, o`qituvchilik kasbida chuqur bilimdonlik, zukkolik o`z kasb mahoratini muntazam shakllantirib borishga ishtiyoq bo`lmas ekan, u yaxshi ustoz-o`qituvchi bo`la olmaydi. Zero, davlatimizning istiqboli, Prezidentimiz tomonidan olg`a surilayotgan barcha islohotlarning ijobiy yechimi va ana shu ko`p mingyillik ziyokorlik ishining samarasi bo`ldi. Shuning uchun ham bugungi mustaqillik 287

sharoitida o`qituvchilik kasbiga bo`lgan e`tibor va ehtiyoj har qachongiga nisbatan ortib bormoqda. Shuning bilan birga o`qituvchi oldiga qo`yiladigan talablar ham o`zgacha bo`lmoqda. Chunki bugun O`zbekiston mustaqil davlat sifatida jahonga yuz tutar ekan, bu borada pedagog o`qituvchilarning o`z o`rni, o`ziga xos mohiyati borligini unutmaslik lozim. O‘qituvchilik kasbi yuksak sharafli kasbdir. Bu kasb hech bir kasbga o‘xshamaydi. Taniqli rus pedagogi A.S.Makarenko o‘qituvchilik kasbiga juda yuqori baho berib, unga shunday ta‘rif beradi: ,, Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni,quvnoq yoki jahldor bo‘lishni bilishi lozim, u o‘zini shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati, yurish-turishi, kiyinishi bolalarni tarbiyalasin‘‘. Bu ta‘rifdan shunday xulosaga kelish mumkinki, pedagog har tomonlama mukammal, o‘quvchilar uchun ideal shaxs bo‘lishi lozim. Hattoki, poedagogning kiyinishi ham bolalarni tarbiyalasin. Oʻqituvchilik kasbi juda qadim zamonlardan buyon inson faoliyatining alohida turi sifatida mavjud. Chunki inson faqat taʼlim tarbiya tufayligini hayotini davom ettira va rivojlantira oladi. Tamaddunning Ossuriya, Bobil, Misr, Turkiston, Hindiston, Xitoy singari qadimiy oʻchoqlarida topilgan tarixiy madaniy obidalar bu oʻlkalarda oʻqituvchilik kasbi juda qadim zamonlarda shakllanganligini koʻrsatadi. Bu davrlarda eng oqil, tajribali kishilar oʻqituvchilik bilan shugʻullanishgan va ular boshqalarga qaraganda katta imtiyozlarga ega boʻlishgan. Yunonistonda faqat ozod kishilargina oʻqituvchilik qilishga haqli hisoblangan. Ular mamlakatning turli yoshlarida grammatiatlar, pedanomlar, didaskallar, pedotriblar shaklida nomlanganlar va koʻpincha oʻz shaxsiy maktablariga ega boʻlganlar. Boy oilalarda esa, taʼlim-tarbiya ishi bilimli va savodli qullarga topshirilib, ular paydagoglar „pedagog“ soʻzi shundan kelib chiqqan, yaʼni „bola yetaklovchilar“ deb atalgan. Rim imperiyasida oʻqituvchilik imperator nomidan tayinlanadigan davlat amaldori sanalgan. Oʻrta asrlarga kelib, Gʻarb mamlakatlarida oʻqituvchilik bilan, asosan, cherkov xizmatchilari shugʻullanishgan. Shaharlarda dunyoviy maktablar tashkil topgach, hunarmandchilik sexlari va savdogarlar gildiyalari tomonidan taklif etilgan yollanma oʻqituvchilar paydo boʻldi. Texnika taraqqiy etib, fkazdlar koʻpayishi bilan oʻqituvchilik eng ommaviy kasblardan biriga aylandi. Chunki maʼlum darajada taʼlim koʻrmagan odam texnika vositalaridan foydalana olmas edi. Buning uchun esa, koʻplab maktab va oʻqituvchilar kerak boʻlardi. Ayni vaqtda, XVIII XIX asrlarda boy oilalarda murabbiy, guvernyor singari uy oʻqtuvchilaridan foydalanish keng yoyilgan. Xulosa. Hozirgi zamon o‘qituvchisi o‘z mutaxassisligiga oid bilimlar bilan birga, pedagogik va psixologik bilimlarni, hamda turli fan yo‘nalishlari bo‘yicha maxsus bilimlarga ega bo‘lgan, kasbiy tayyorgarlik, yuksak axloqiy fazilatlarni egallagan, ta‘lim muassasalarida faoliyat ko‘rsatuvchi shaxsdir. Ushbu nuqtai nazardan hozirgi kunda quyidagi burch va mas‘uliyatlar o‘qituvchilardan talab qilinadi: O‘qituvchi eng avvalo mas‘uliyatni his etuvchi tarbiyachi, tajribali notiq, madaniyat va ma‘rifat targ‘ibotchisidir. O‘qituvchi tabiatan o‘quvchilarni seva olishi, o‘z mehrini, his-tuyg‘ularini har lahzada o‘quvchilar ichki dunyosi bilan bog‘lay olishi, ularning ham mehriga, hurmatiga sazovor bo‘lishi kerak. O‘qituvchi jamiyat ijtimoiy hayotida ro‘y berayotgan o‘zgarishlar, olib 288

borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar mohiyatini chuqur anglab etishi va ularga xolisona baho berib, bu borada o‘quvchilarga to‘g‘ri, asosli ma‘lumotlarni doimiy bera olishi lozim. • Zamonaviy o‘qituvchining ilm-fan, texnika va axborot-kommunikatsion texnologiyalari yangiliklaridan va yutuqlaridan xabardor bo‘lib borishi talab etiladi. O‘qituvchi o‘z mutaxassisligi bo‘yicha chuqur va puxta bilimga ega bo‘lishi, barcha fanlar integratsiyasini o‘zlashtirib borishi, bunda o‘z ustida tinimsiz ilmiy izlanishlar olib borishi. • O‘qituvchi pedagogika va psixologiya fanlari asoslarini puxta bilishi, o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda ta‘lim tarbiya faoliyatini tashkil etishi kerak. • O‘qituvchi kasbiy pedagogik faoliyatida ta‘lim va tarbiyaning eng samarali zamonaviy shakl, metod va vositalaridan unumli foydalana olish imkoniyatiga ega bo‘lmog‘i lozim. O‘qituvchi ijodkor, ta‘lim-tarbiyaviy faoliyat tashabbuskori va yosh avlod kelajagi uchun javobgar shaxsdir. • O‘qituvchi kasbiy faoliyati jarayonida yuksak darajadagi pedagogik mahorat, kommunikativ layoqati, pedagogik texnika ya’ni nutq, yuz, qo‘l-oyoq va gavda harakatlari, mimika, pantomimika, takt qoidalarini chuqur o‘zlashtirib borishi shart. • O‘qituvchi nutq madaniyatiga ega bo‘lishi zarur, uning nutqi quyidagi xususiyatlarni o‘zida aks ettirishi kerak: turli sheva so‘zlardan holi bo‘lib, faqat adabiy tilda ifoda etilishi; o‘qituvchining nutqi sodda, ravon va tushunarli bo‘lishi; • hikmatli so‘zlar, ibora va maqollar, matallar hamda ko‘chirma gaplardan o‘rinli foydalana olishi lozim. Jargon, varvarizm, vulgarizm hamda konselyarizm kabi norasmiy so‘zlardan holi bo‘lishi. O‘qituvchining kiyinish madaniyati o‘ziga xos bo‘lishi, ya‘ni sodda, ozoda, bejirim kiyinishi, ta‘lim-tarbiya jarayonida o‘quvchining diqqatini tez jalb etuvchi turli xil bezaklar (taqinchoqlar)dan foydalanmasligi, fasl, yosh, gavda tuzilishi, yuz qiyofasi, hatto, soch rangi va turmagiga muvofiq ravishda kiyinishi talab etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xaydarov S.A. (2024). O‘quvchilarni tarbiyalashda ijtimoiy fanlarni o‘qitishning didaktik imkoniyatlari. Science and Education Scientific Journal, 5.1.B, 271–275. 2. Khaydarov S.A. (2023). Using technologies in teaching social sciences. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 11(9), 305–309. 3. Хайдаров С. (2023). Pedagogik faoliyatda o‘qituvchi o‘zida kompetentlik sifatlarini shakllantirishi. Цифровизация современного образования, 1(1), 64–67. 4. Ҳайдаров С.А. (2023). Tarix darslarida san’at asarlaridan foydalanishning usullari. Oriental renaissance, 3(1/2), 92–96. Khaydarov S.A. (2021). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Cutting Edge-Science Conference Proceedings, 41–43. 5. Nomozov M.M.O., Haydarov S.A. (2021). O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasidagi islohotlar. Scientific Progress, 1(5). 6. Xudoyqulov Jamshid, O‘qituvchi shaxsiga qo‘yiladigan muhim talablar , fan, ta'lim va amaliyot integratsiyasi: 2022: special issue on "life learning: new paradigms and expected results" 289

7. Qoraboyev Husninddin, Xudoyqulov Jamshid, Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini oshirishda savol berish ko‘nikmalarini shakllantirishning ahamiyati , fan, ta'lim va amaliyot integratsiyasi: 2022: special issue on "life learning: new paradigms and expected results" 8. Academic Research, Uzbekistan 532 www.ares.uz Academic research in educational sciences volume 2 | ISSUE 9 | 2021 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723 Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor 2020-21: 0.89 DOI: 10.24412/2181-1385-2021-9-528-533 O‘QITISH JARAYONINING VAZIFALARI (FUNKSIYALARI) VA BOSQICHLARI Tursunboyeva Aziza, UMFT, Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘qitish jarayonining mazmuni, asosiy vazifalari (funksiyalari) va bosqichlari tahlil qilingan. Maqolada o‘qitish jarayonining ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, motivatsion va amaliy funksiyalari haqida fikr yuritilib, ularning o‘zaro bog‘liqligi yoritilgan. Shuningdek, o‘qitish jarayonining tayyorgarlik, yangi bilimlarni o‘zlashtirish, mustahkamlash, qo‘llash hamda nazorat va baholash bosqichlari izchil tarzda bayon etilgan. Muallif o‘qitish jarayonini to‘g‘ri tashkil etish o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirishda, shaxsiy rivojini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega ekanligini asoslab bergan. Kalit so‘zlar: o‘qitish jarayoni, funksiyalar, bosqichlar, ta’limiy funksiya, rivojlantiruvchi funksiya, nazorat, motivatsiya, ta’lim samaradorligi. Annotation. This article analyzes the essence, main functions, and stages of the teaching process. The author discusses the educational, instructive, developmental, motivational, and practical functions of teaching and highlights their interrelation. Furthermore, the stages of teaching—preparation, acquisition of new knowledge, reinforcement, application, and assessment—are consistently explained. The study emphasizes that the effective organization of the teaching process plays a crucial role in developing students’ knowledge, skills, and competencies, as well as in ensuring their personal growth. Keywords: teaching process, functions, stages, educational function, developmental function, assessment, motivation, effectiveness of education. Kirish. Bugungi kunda ta’lim tizimining asosiy maqsadi — shaxsni har tomonlama rivojlantirish, unda mustaqil fikrlash, ijodkorlik va ijtimoiy faollikni shakllantirishdir. Bunga erishishda o‘qitish jarayonini ilmiy asosda tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘qitish jarayoni — bu o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi maqsadli, tizimli va izchil hamkorlik bo‘lib, u bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish bilan birga, o‘quvchilarning axloqiy hamda intellektual rivojini ta’minlaydi. Mazkur maqolada o‘qitish jarayonining asosiy vazifalari (funksiyalari) va bosqichlari o‘rganiladi, ularning o‘zaro bog‘liqligi va zamonaviy ta’lim jarayonidagi ahamiyati yoritiladi. 1. O‘qitish jarayonining mohiyati. O‘qitish jarayoni — bu o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik faoliyati bo‘lib, ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiladi. Ushbu jarayon shaxsda nafaqat bilim va ko‘nikmalarni shakllantiradi, balki uning dunyoqarashi, tafakkuri va ijtimoiy qadriyatlarini ham 290

rivojlantiradi. Zamonaviy ta’limda o‘qitish jarayonining samaradorligi o‘qituvchi tomonidan to‘g‘ri tanlangan metodlar va texnologiyalarga bog‘liqdir. 1. O‘qitish jarayonining vazifalari (funksiyalari) O‘qitish jarayonida quyidagi asosiy funksiyalar amalga oshadi: ▪ Ta’limiy funksiya. O‘quvchilarda fan asoslari bo‘yicha ilmiy bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantiradi. Tarbiyaviy funksiya. O‘qitish orqali o‘quvchilarda axloqiy, estetik, vatanparvarlik va mehnatsevarlik sifatlari rivojlantiriladi. ▪ Rivojlantiruvchi funksiya. O‘quvchilarning tafakkuri, nutqi, kuzatuvchanligi va ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. ▪ Motivatsion funksiya. O‘quvchilarda o‘qishga bo‘lgan ichki ehtiyoj va qiziqishni uyg‘otadi. ▪ Amaliy funksiya. O‘quvchilar o‘zlashtirgan bilimlarini kundalik hayotda, mehnat faoliyatida yoki amaliy topshiriqlarda qo‘llashni o‘rganadilar. Bu funksiyalar o‘qitish jarayonining yagona tizimini tashkil etadi va birbirini to‘ldiradi. 2. O‘qitish jarayonining bosqichlari O‘qitish jarayoni izchil tashkil etilishi uchun u bir necha bosqichlardan iborat bo‘ladi: ▪ Tayyorgarlik bosqichi. Dars maqsadini belgilash, o‘quvchilarni yangi mavzuga tayyorlash. ▪ Yangi bilimlarni o‘zlashtirish bosqichi. O‘qituvchi yangi materialni tushuntiradi, o‘quvchilar uni idrok etadi va tahlil qiladi. ▪ Mustahkamlash bosqichi. Mashqlar, savol-javoblar yoki amaliy topshiriqlar orqali bilim mustahkamlanadi. ▪ Qo‘llash bosqichi. O‘rganilgan bilimlar amaliyotda yoki hayotiy vaziyatlarda qo‘llaniladi. ▪ Nazorat va baholash bosqichi. O‘qituvchi o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlaydi va natijani tahlil qiladi. Har bir bosqich o‘quv jarayonining uzluksizligini va samaradorligini ta’minlaydi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, o‘qitish jarayoni — bu o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikka asoslangan murakkab pedagogik tizimdir. Ushbu jarayonning ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, motivatsion va amaliy funksiyalari bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, o‘quvchilarda nafaqat bilim, balki shaxsiy fazilatlar va ijtimoiy mas’uliyatni ham shakllantiradi. O‘qitish jarayonining har bir bosqichi — tayyorgarlikdan tortib baholashgacha — o‘quvchilarning faolligini oshirish, bilimni mustahkamlash va uni hayotiy amaliyotda qo‘llashga yo‘naltirilgan. Shuningdek, zamonaviy ta’limda o‘qitish jarayonini interfaol metodlar, innovatsion texnologiyalar va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv asosida tashkil etish ta’lim sifatini oshiradi va o‘quvchilarning mustaqil fikrlash salohiyatini rivojlantiradi. Foydalanilgan adabiyotlar / References 291

1. Xaydarov, S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son, 9-11. Khaydarov, S.A. (2025). Risks arising in family and school education. No. 16, 9-11. 2. Хайдаров, С. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research, 2(11), 203-205. Khaydarov, S. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research, 2(11), 203-205. 3. Хайдаров, С. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development, 3(17), 23-27. Khaydarov, S. (2025). Spiritual impact on child upbringing in families. Modern Education and Development, 3(17), 23-27. 4. Khaydarov, S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development, 3(17), 28-33. Xaydarov, S.A. (2025). Davlat tarixini o‘qitishda tasviriy san’atdan foydalanishning roli. Modern Education and Development, 3(17), 28-33. 5. Xaydarov, S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE International Scientific Journal, 2(1), 91-94. Khaydarov, S.A. (2025). Ways of using digital methods in social-humanitarian disciplines. NEW RENAISSANCE International Scientific Journal, 2(1), 91-94. 6. Xaydarov, S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz, 2, 11-12. Khaydarov, S.A. (2025). The importance of miniatures in the study of Baburnama in fostering patriotism among youth. Til va adabiyot.uz, 2, 11-12. 7. Khaydarov, S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu / Journal of Propulsion Technology, Vol. 46 No. 2, ISSN: 1001-4055. Xaydarov, S.A. (2025). Ta’lim muassasalari rahbarlarining psixologik portretini o‘rganishda oilaviy omillar va ijtimoiy ijodkorlik masalalarini tahlil qilish. Tuijin Jishu / Journal of Propulsion Technology, Vol. 46 No. 2, ISSN: 1001-4055. 8. Хайдаров, С. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3(9), 261-265. Khaydarov, S. (2025). Theoretical foundations of pedagogical risk management and its significance in the globalization process. 3(9), 261-265. TA’LIM TIZMINI ILG‘OR XORIJIY TAJRIBALAR ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH Yusupova Charosxon, UMFT, Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim tizimini rivojlantirish va takomillashtirish masalalari ilg‘or xorijiy tajribalar asosida tahlil qilinadi. Maqolada xalqaro ta’lim tizimlaridagi samarali yondashuvlar, pedagogik metodlar, innovatsion texnologiyalar va ularni mahalliy sharoitga moslashtirish usullari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: pedagogik metodlar, innovatsion texnologiyalar va ularni mahalliy sharoitga moslashtirish usullari ko‘rib chiqiladi. Abstract. This article analyzes the modernization of the education system based on advanced foreign experiences. It examines effective approaches, pedagogical methods, innovative technologies in international education systems, and ways to adapt them to local contexts. Keywords: innovative technologies in international education systems, and ways to adapt them to local contexts. 292

Ta’lim tizimi, ilg‘or tajriba, innovatsion texnologiyalar, pedagogik metodlar, xalqaro tajriba, modernizatsiya. Ta’lim tizimi har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti, innovatsion salohiyati hamda inson kapitalining shakllanishida strategik ahamiyatga ega bo‘lgan asosiy sohalardan biri hisoblanadi. Jahon miqyosida globallashuv jarayonlarining jadallashuvi, mehnat bozorida raqobatning kuchayishi va bilimlar iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida ta’lim sifati davlatlar raqobatbardoshligining muhim ko‘rsatkichiga aylanmoqda. Shu bois ko‘plab rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, uning samaradorligini oshirish va xalqaro standartlarga moslashtirish maqsadida ilg‘or xorijiy tajribalarni tizimli ravishda o‘rganishga alohida e’tibor qaratmoqda (UNESCO, 2021; OECD, 2023). Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, yuqori natijalarga erishgan ta’lim tizimlari pedagogik metodlarni doimiy takomillashtirish, innovatsion va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, o‘quv jarayonini individuallashtirish hamda amaliyotga yo‘naltirilgan ta’limni kuchaytirish orqali muvaffaqiyatga erishmoqda. PISA va TIMSS xalqaro baholash dasturlari natijalari ta’lim jarayonida o‘quvchi markazli yondashuv, kompetensiyaviy ta’lim va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish ustuvor ahamiyat kasb etayotganini tasdiqlaydi (OECD, 2022; IEA, 2021). Mazkur tadqiqotda taqqoslama-pedagogik yondashuv asosida Finlyandiya, Janubiy Koreya, Singapur va Kanada kabi ta’lim tizimi rivojlangan davlatlarning modellari tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida UNESCO, OECD, Jahon banki, shuningdek PISA va TIMSS hisobotlari asosiy empirik manba sifatida qo‘llanilib, ilmiy adabiyotlarda yoritilgan ilg‘or pedagogik yondashuvlar bilan solishtirildi. Sistemali tahlil o‘qituvchilar malakasi, o‘quv dasturlari, baholash mexanizmlari va ta’lim texnologiyalarining o‘zaro uzviy bog‘liqligini aniqlash imkonini berdi. Shu bilan birga, xorijiy tajribalarni mahalliy sharoitga tatbiq etishning real imkoniyatlari va ehtimoliy cheklovlari baholandi (World Bank, 2020). Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, Finlyandiya ta’lim tizimining samaradorligi, avvalo, o‘qituvchilarning yuqori malakasi, kasbiy mustaqilligi, ishonchga asoslangan boshqaruv modeli va bosimsiz baholash tizimi bilan izohlanadi. Ushbu tizimda o‘quvchining shaxsiy rivoji, ijtimoiy-emotsional holati va individual ehtiyojlari ustuvor hisoblanadi (Sahlberg, 2015). Janubiy Koreya ta’lim tizimi esa yuqori intizom, raqamli texnologiyalardan keng foydalanish, STEM fanlariga ustuvor e’tibor hamda amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yo‘naltirilganligi bilan ajralib turadi. Bu omillar mamlakatning texnologik va innovatsion rivojiga bevosita xizmat qilmoqda. Singapur ta’lim modeli tizimlilik, kompetensiyaviy yondashuv, ilmiy va texnik fanlarning ustuvorligi hamda loyiha asosida o‘qitishning keng joriy etilgani bilan e’tiborlidir. Bu tizimda baholash faqat yakuniy natijaga emas, balki o‘quvchining o‘sish dinamikasiga yo‘naltirilgan (Tan, 2017). Kanada ta’lim tizimida esa inklyuziv ta’lim, teng imkoniyatlar, kreativ fikrlash va kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilishi asosiy ustunlik sifatida namoyon bo‘ladi. 293

Xorijiy tajribalar pedagogik metodlarning innovatsion shakllari yuqori samaradorlik berishini ko‘rsatadi. Jumladan, loyiha asosida o‘qitish o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muammo yechish va jamoada ishlash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Differensial yondashuv o‘quvchilarning individual qobiliyatlari va o‘zlashtirish sur’atlarini hisobga olish imkonini beradi. Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalardan foydalanish esa ta’lim jarayonining moslashuvchanligi va interaktivligini oshiradi hamda mustaqil ta’lim kompetensiyalarini rivojlantiradi (UNESCO, 2021). Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ilg‘or xorijiy tajribalarni O‘zbekiston ta’lim tizimiga moslashtirish jarayonida o‘qituvchilarning malakasini oshirish va qayta tayyorlash, innovatsion metodlarni bosqichma-bosqich joriy etish, o‘quv dasturlarini milliy qadriyatlar va madaniy xususiyatlarga moslashtirish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, amaliyotga yo‘naltirilgan ta’limni kuchaytirish, baholash va monitoring tizimini takomillashtirish hamda raqamli pedagogik kompetensiyalarni rivojlantirish ta’lim samaradorligini oshirishning muhim shartlari hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, ilg‘or xorijiy ta’lim tajribalarini chuqur o‘rganish va ularni milliy sharoitga moslashtirish O‘zbekiston ta’lim tizimini modernizatsiya qilishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Innovatsion pedagogik metodlar, raqamli texnologiyalar, individual yondashuv va zamonaviy baholash mexanizmlarini joriy etish orqali ta’lim sifati oshadi, raqobatbardosh, kreativ va zamonaviy bilimlarga ega avlodni tayyorlash imkoniyatlari kengayadi. Foydalanilgan manbalar ro‘yxati: 1. World Bank. (2020). The Human Capital Project. Washington, DC: World Bank. 2. Sahlberg, P. (2015). Finnish Lessons 2.0: What Can the World Learn from Educational Change in Finland? New York: Teachers College Press. 3. Tan, O. S. (2017). Learning from Singapore: The Power of Paradoxes. Singapore: McGraw-Hill Education. 4. IEA. (2021). TIMSS 2021 International Results in Mathematics and Science. Amsterdam: IEA. 5. Darling-Hammond, L. The Flat World and Education. New York: Teachers College Press, 2018. 6. Hargreaves, A. Professional Capital: Transforming Teaching in Every School. New York, 2019. 7. Ministry of Education, Finland. Education System Overview. Helsinki, 2020. TA’LIM TIZIMI VA UNING TURLARI Xo‘jamberdiyeva Dilshoda, UMFT, Xorijiy tili va adabiyoti yo‘nalishing 2-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim tizimi tushunchasi, uning jamiyatdagi o‘rni hamda ta’limning asosiy turlari yoritib berilgan. Maqola 2-kurs talabalari darajasida yozilgan bo‘lib, unda maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta ta’lim, o‘rta maxsus va professional ta’lim, oliy ta’lim hamda uzluksiz ta’lim haqida umumiy nazariy ma’lumotlar keltirilgan. 294

Kirish. Bugungi kunda ta’lim tizimi har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim o‘rin egallaydi. Jamiyat taraqqiyoti, ilm-fan va texnologiyalar rivoji bevosita ta’lim sifati bilan chambarchas bog‘liq. Shu sababli ta’lim tizimini takomillashtirish, uni zamon talablariga moslashtirish har doim dolzarb masala bo‘lib kelgan. Ta’lim tizimi shaxsning har tomonlama rivojlanishini ta’minlaydi, unda bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantiradi. Ayniqsa, yosh avlodni tarbiyalash, ularni mustaqil fikrlovchi, vatanparvar va raqobatbardosh kadrlar sifatida voyaga yetkazishda ta’limning o‘rni beqiyosdir. 1. Ta’lim tizimi tushunchasi Ta’lim tizimi — bu bilim berish, tarbiyalash va rivojlantirishga qaratilgan muassasalar, o‘quv dasturlari, metodlar va boshqaruv mexanizmlarining majmuasidir. Ta’lim tizimi orqali jamiyat ehtiyojlariga mos bo‘lgan mutaxassislar tayyorlanadi. Har bir davlat o‘zining milliy ta’lim tizimiga ega bo‘lib, u tarixiy, madaniy va ijtimoiy omillarga asoslanadi. O‘zbekistonda ta’lim tizimi uzluksizlik tamoyiliga asoslanadi. 2. Ta’lim tizimining asosiy maqsadlari Ta’lim tizimining asosiy maqsadi shaxsni har tomonlama rivojlantirishdan iborat. Bu jarayonda bilim olish, kasbga yo‘naltirish va ijtimoiy moslashuv muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, ta’lim tizimi jamiyatning intellektual salohiyatini oshirish, ilmiy va innovatsion rivojlanishga xizmat qiladi. 3. Ta’limning turlari Ta’lim bir necha turlarga bo‘linadi. Ular quyidagilardan iborat: Maktabgacha ta’lim — bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashga qaratilgan bo‘lib, unda bolaning aqliy va jismoniy rivoji ta’minlanadi. Umumiy o‘rta ta’lim — o‘quvchilarga asosiy bilimlarni berish va ularni mustaqil hayotga tayyorlash vazifasini bajaradi. O‘rta maxsus va professional ta’lim — muayyan kasb va mutaxassislikka yo‘naltirilgan bo‘lib, mehnat bozoriga mos kadrlar tayyorlaydi. Oliy ta’lim — yuqori malakali mutaxassislar va ilmiy kadrlar tayyorlashga qaratilgan bo‘lib, bakalavriat va magistratura bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Uzluksiz ta’lim — insonning butun umri davomida bilim va malakalarini oshirib borishini ta’minlaydi. 4. Zamonaviy ta’lim tizimining ahamiyati Zamonaviy ta’lim tizimi axborot texnologiyalari bilan chambarchas bog‘liq. Masofaviy ta’lim, onlayn kurslar va raqamli platformalar bilim olish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Bu esa ta’limning sifati va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, ta’lim tizimi jamiyat rivojining muhim omillaridan biridir. Ta’limning turli bosqichlari shaxsning intellektual va kasbiy rivojlanishini ta’minlaydi. Shu sababli ta’lim tizimini doimiy ravishda takomillashtirib borish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2.Pedagogika asoslari. O‘quv qo‘llanma. 3.Ta’lim tizimi va uning rivojlanish yo‘nalishlari. Ilmiy maqolalar to‘plami. 295

4. Xaydarov. S.A. (2025). Oilaviy tarbiyada va maktab tarbiyasida yuzaga keladigan risklar. 16-son. 9-11. 5. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205. 6. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27. 7. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33. 8. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94. 9. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12. 10. Khaydarov S.A. (2025). On analysis of family factors and social creativity issues in the study of the psychological portrait of educational institutions' leaders. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology ISSN: 1001-4055 Vol. 46 No. 2. 11. Xайдаров C. (2025). Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati. 3 (9). 261-265. TA’LIM SOHASIDAGI KASBLAR RIVOJLANISHINING PROGNOZLARI Alixanova Gulibonu, UMFT, Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada global va mahalliy ta’lim tizimida kasblar rivojlanishi, yangi pedagogik yo‘nalishlarning shakllanishi, raqamli transformatsiya ta’sirida o‘qituvchilik kasbining o‘zgarishi, shuningdek, ta’lim bozorida paydo bo‘layotgan yangi kasb turlari tahlil qilingan. Dunyodagi yetakchi ilmiy manbalar, xalqaro tashkilotlarning ta’lim bo‘yicha hisobotlari va olimlarning fikrlari asosida 2030–2040- yillar uchun prognozlar berilgan. Maqola natijalari ta’lim tizimi xodimlari, pedagogika yo‘nalishlari talabalari hamda soha strateglari uchun amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar. Ta’lim kasblari, kelajak kasblari, raqamli pedagogika, sun’iy intellekt, STEM, EdTech, kompetensiya, o‘qituvchi transformatsiyasi, ta’lim innovatsiyasi. Kirish. Bugungi kunda ta’lim sohasi inson faoliyatining eng tez o‘zgarayotgan yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, raqamli transformatsiya, sun’iy intellekt (AI), masofaviy ta’lim, kompetensiyaviy yondashuv va moslashuvchan o‘quv modellari ta’lim kasblariga bo‘lgan talabni tubdan o‘zgartirmoqda. YUNESKO, OECD va Jahon Iqtisodiy Forumi (WEF)ning so‘nggi hisobotlarida ta’kidlanishicha, 2030–2040 yillarda o‘qituvchidan nafaqat predmet bo‘yicha chuqur bilim, balki raqamli savodxonlik, innovatsion fikrlash, tahliliy yondashuv, psixologik kompetensiya hamda shaxsga yo‘naltirilgan o‘qitish usullarini qo‘llay bilish talab qilinadi. Ta’lim jarayonining raqamlashtirilishi natijasida yangi pedagogik kasblar yuzaga kelmoqda, mavjud kasblar esa chuqur transformatsiyaga uchramoqda. Ushbu maqola ta’lim sohasidagi kasblar rivojlanishining asosiy tendensiyalari, kelajakda shakllanadigan yangi kasblar, o‘qituvchi rolining o‘zgarishi hamda istiqbolda zarur bo‘ladigan kompetensiyalarni tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Tadqiqot quyidagi ilmiy metodlar asosida amalga oshirildi: 1. Kontent tahlili. 296

YUNESKO, OECD, WEF, McKinsey & Company va Jahon banki tomonidan ta’lim kelajagi bo‘yicha e’lon qilingan xalqaro hisobotlar o‘rganildi. 2. Taqqoslash metodi. An’anaviy ta’lim kasblari bilan raqamli transformatsiya davrida shakllanayotgan yangi kasblar o‘rtasidagi farqlar tahlil qilindi. 3. Analitik-prognostik yondashuv. 2030–2040 yillarga oid ta’lim sohasidagi global prognozlar asosida istiqbolli kasblar yo‘nalishlari baholandi. 4. Ekspert fikrlarini tahlil qilish. Sugata Mitra, Ken Robinson, Andreas Schleicher, U. Drayfuz kabi zamonaviy pedagogika bo‘yicha yetakchi mutaxassislarning qarashlari o‘rganilib, umumlashtirildi. 5. Sistemali yondashuv. Ta’lim sohasidagi o‘zgarishlar iqtisodiy, texnologik, ijtimoiy va psixologik omillar bilan o‘zaro bog‘liqlikda ko‘rib chiqildi. Natijalar va muhokama (Results and Discussion) 1. Ta’lim sohasida raqamli transformatsiyaning ta’siri So‘nggi o‘n yillikda ta’lim jarayoni jadal raqamlashtirilib, onlayn ta’lim platformalari, virtual sinflar, AR/VR texnologiyalari va sun’iy intellektga asoslangan o‘quv tizimlari keng qo‘llanila boshladi. Tahlillar raqamli transformatsiya quyidagi o‘zgarishlarga sabab bo‘lganini ko‘rsatdi: • o‘qituvchi raqamli kontent yaratuvchisiga aylanmoqda; • AI yordamida o‘quvchilarning individual rivojlanish trayektoriyalari shakllantirilmoqda; • aralash ta’lim (blended learning) asosiy o‘quv modeli sifatida qaror topmoqda; • masofaviy ta’lim bo‘yicha mutaxassis pedagoglarga talab ortmoqda. OECD fikricha, “kelajak o‘qituvchisi — bu bilim beruvchi emas, balki o‘quv jarayonini boshqaruvchi fasilitator”. Bu o‘qituvchi kasbining mohiyati tubdan o‘zgarayotganini anglatadi. 2. Yaqin kelajakda eng talab yuqori bo‘lgan ta’lim kasblari 2030-yillarga borib quyidagi kasblar ta’lim tizimida eng muhim yo‘nalishlar sifatida shakllanishi kutilmoqda: 1) Raqamli pedagog (Digital Teacher)- Multimedia darslar, elektron darsliklar va sun’iy intellekt bilan integratsiyalashgan o‘quv jarayonini boshqaruvchi mutaxassis. 2) Ta’lim analitigi (Educational Data Analyst) - O‘quv resurslari, o‘quvchi natijalari, baholash tizimi samaradorligini data tahlili orqali aniqlovchi mutaxassis. 3) EdTech muhandisi - Ta’lim texnologiyalari, platformalar va raqamli mahsulotlarni ishlab chiquvchi texnik va metodik ekspert. 4) Masofaviy ta’lim metodisti - Onlayn o‘quv kurslari, vebinarlar va virtual laboratoriyalar uchun metodik dizayn yaratuvchi mutaxassis. 5) Karyera va ta’lim maslahatchisi - Bozor talablari asosida o‘quvchilarga kasbiy yo‘nalish bo‘yicha maslahat beruvchi mutaxassis. 297

6) Inclusive education mutaxassisi - Imkoniyati cheklangan o‘quvchilar uchun moslashtirilgan ta’lim muhitini tashkil qiluvchi pedagog. 7) STEAM pedagoglari - Fan, texnologiya, muhandislik, matematika va san’atni integratsiya qilgan ta’limni olib boruvchi pedagoglar. 3. O‘qituvchilik kasbiga qo‘yiladigan yangi kompetensiyalar Tahlil natijalari zamonaviy o‘qituvchidan quyidagi kompetensiyalar talab qilinishini tasdiqladi: • Raqamli savodxonlik – IT vositalaridan samarali foydalanish; • Soft skills – muloqot, liderlik, kreativlik, hamkorlik; • Pedagogik dizayn – darslarni zamonaviy yondashuvlarda loyihalash; • Psixologik kompetensiya – o‘quvchi individual xususiyatlarini chuqur anglash; • Multimodal ta’limni tashkil etish – audio, video va virtual muhitlardan foydalanish; • Kasbiy moslashuvchanlik – o‘zgaruvchan sharoitlarda ishlashga tayyorlik. WEF hisobotiga ko‘ra, 2030-yillarda o‘qituvchilik empatiya, kreativlik va muloqot kabi insoniy ko‘nikmalarga tayanadigan eng dolzarb kasblardan biri bo‘lib qoladi. 4. Ta’lim sohasidagi kasblar rivojlanishi haqida olimlar fikri Quyidagi ekspert fikrlari ta’lim kasblari transformatsiyasining ilmiy asoslarini yanada kuchaytiradi: • U. Drayfuz: “Kelajak o‘qituvchisi — motivator va yo‘naltiruvchi, o‘quvchining sherigi bo‘ladi.” • A. Schleicher (OECD): “Texnologiya o‘qituvchini almashtira olmaydi, ammo texnologiyadan foydalana olmaydigan o‘qituvchini — ha, almashtiradi.” • Sugata Mitra: “Kelajak ta’limi nazoratga emas, o‘quvchining mustaqilligiga asoslanadi.” • Ken Robinson: “XXI asr ta’limi kreativlikni rivojlantirishi shart; bu esa kreativ pedagoglarni talab qiladi.” Bu qarashlar ta’limda o‘qituvchining vazifasi tubdan o‘zgarib, mentorlik, yo‘naltiruvchilik va shaxsiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashga qaratilishini ko‘rsatadi. 5. 2030–2040 yillar uchun prognozlar Tahlil asosida quyidagi istiqbolli prognozlar shakllandi: • AI o‘qituvchining yordamchisiga aylanadi, o‘qituvchi esa individual yondashuv bilan shug‘ullanadi. • Ta’limning personalizatsiyasi kuchayadi, har bir o‘quvchi uchun individual ta’lim yo‘li yaratiladi. • Yangi kasblar paydo bo‘ladi: o Metaverse-pedagog; o Virtual laboratoriya mentori; o AI-trener o‘qituvchi; o Ta’lim robototexnikasi instruktori. 298

Klassik dars shakllari kamayadi, loyiha asosida o‘qitish (Project-Based Learning) ustuvor modelga aylanadi. • EdTech kompaniyalari ta’lim bozorining asosiy subyektlariga aylanadi. • O‘qituvchining lifelong learning kompetensiyasi kasb standartiga kiradi. Xulosa. Tadqiqot natijalari ta’lim sohasidagi kasblar jadal transformatsiyaga uchrab, yangi yo‘nalishlar va yangi kompetensiyalar shakllanayotganini ko‘rsatdi. Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, EdTech rivoji, ta’limning individualizatsiyalashuvi o‘qituvchilardan yangicha yondashuvni, doimiy o‘qibo‘rganishni, kreativ va analitik fikrlashni talab qilmoqda. Kelajak o‘qituvchisi faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchilarning ijodkorlik, tanqidiy fikrlash, muammolarni hal etish, muloqot va tadqiqot olib borish ko‘nikmalarini shakllantiruvchi mentor sifatida namoyon bo‘ladi. EdTech, data tahlili, raqamli pedagogika va inclusive education kabi yo‘nalishlarning rivoji yangi kasblarni yaratadi va ta’lim tizimini yangi bosqichga ko‘taradi. Shu sababli, ta’lim tizimi xodimlari zamonaviy metodlar va texnologiyalarni egallash, kasbiy moslashuvchanlikni oshirish hamda uzluksiz rivojlanishga tayyor bo‘lishlari zarur. Bu esa ta’lim sifatini sifat jihatidan yangi darajaga olib chiqadi. • Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Anderson, L.W., & Krathwohl, D.R. (Eds.). (2001). A taxonomy for learning, teaching, and assessing: A revision of Bloom’s taxonomy of educational objectives. Longman. 2. Darling-Hammond, L., Hyler, M.E., & Gardner, M. (2017). Effective teacher professional development. Learning Policy Institute. 3. Ergashev, M. (2022). Ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalarni qo‘llashning nazariy asoslari. Pedagogika va psixologiya jurnali, 4(3), 45–52. 4. Jonassen, D.H. (2015). Learning to solve problems: A handbook for designing problem-solving learning environments (2nd ed.). Routledge. 5. Karimova, R. (2021). Interfaol metodlarning tarbiyaviy jarayondagi o‘rni. Ta’lim va innovatsiya, 2(1), 67–74. 6. Ken Robinson. (2001). Out of our minds: Learning to be creative. Capstone Publishing. 7. McKinsey & Company. (2019). How the world’s best performing school systems come out on top (report). McKinsey & Company. TARBIYA FANINI O‘QITISHDA YANGI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH VA UNDA TA’LIM VA TARBIYANING UZVIYLIGI Yunusova Indira, UMFT, Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada tarbiya fanini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llashning ahamiyati, ular orqali ta’lim va tarbiya jarayonining uzviyligini ta’minlashning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Ta’lim-tarbiya jarayonida interfaol metodlar, innovatsion yondashuvlar, raqamli ta’lim vositalari hamda kompetensiyaga yo‘naltirilgan yondashuvning o‘rni 299

yoritilgan. Tarbiya fani o‘quvchilar shaxsini har tomonlama rivojlantirishga xizmat qilishi sababli pedagogik texnologiyalardan to‘g‘ri foydalanishning samaradorligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: tarbiya, pedagogik texnologiya, innovatsion metodlar, interfaol usullar, ta’lim-tarbiya uzviyligi, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim. Abstract. This article discusses the importance of applying modern pedagogical technologies in teaching the subject of upbringing and ensuring the integration of education and upbringing. It examines interactive methods, digital tools, and competency-based approaches that enhance students’ personal development and active participation. The study highlights that the effectiveness of the upbringing subject depends on the proper use of innovative educational technologies. Keywords: pedagogy, educational technology, interactive methods, upbringing, integration of education and upbringing, competency-based learning. Kirish. Globallashuv jarayonlari kuchaygan hozirgi davrda ta’lim tizimi oldiga qo‘yilgan vazifalar tubdan o‘zgarib bormoqda. Ta’limning asosiy maqsadi faqat bilim berish bilan cheklanmay, balki shaxsning ma’naviy-axloqiy fazilatlarini rivojlantirish, fuqarolik mas’uliyatini shakllantirish hamda jamiyat hayotida faol ishtirok eta oladigan komil insonni tarbiyalashdan iboratdir. Shu nuqtayi nazardan, tarbiya fani ta’lim jarayonida alohida o‘rin egallaydi. U o‘quvchilarning ijtimoiylashuvi, axloqiy kamoloti, qadriyatlar tizimining shakllanishi hamda irodaviy sifatlarining rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar tarbiya fanini o‘qitishda yangi sifat bosqichini belgilab, dars jarayonini interfaol, shaxsga yo‘naltirilgan va natijadorlikka qaratilgan tizimga aylantirmoqda. Shu boisdan pedagoglar tomonidan innovatsion metodlarni qo‘llash zarurati kundan-kunga oshmoqda. Metodologiya. Ushbu tadqiqot quyidagi metodlar asosida amalga oshirildi: 1. Pedagogik-psixologik tahlil metodi. Tarbiya fanining mazmuni, vazifalari va o‘quvchi shaxsi rivojiga ta’sir etuvchi psixologik omillar o‘rganildi. 2. Taqqoslash metodi. An’anaviy ta’lim jarayoni bilan zamonaviy pedagogik texnologiyalar samaradorligi solishtirildi. 3. Kontent tahlil metodi. “Aqliy hujum”, “Debat”, “Insert”, “Baliq skeleti”, keys-stadi, klaster kabi interfaol metodlarning mazmuniy asoslari tahlil qilindi. 4. Amaliy kuzatuv va umumlashtirish. Tarbiya darslarida yangi texnologiyalardan foydalanish tajribasi kuzatilib, metodik natijalar umumlashtirildi. 5. Raqamli pedagogika yondashuvi. Google Classroom, Moodle kabi onlayn platformalar hamda baholash servislarining tarbiyaviy jarayonga ta’siri o‘rganildi. Natijalar va muhokama 1. Yangi pedagogik texnologiyalarning tarbiyaga ta’siri - Tadqiqot natijalariga ko‘ra, interfaol va innovatsion texnologiyalardan foydalanish quyidagi ijobiy o‘zgarishlarni keltirib chiqardi: • o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi oshdi; 300

• mustaqil fikrlash, tahlil qilish va xulosa chiqarish ko‘nikmalari rivojlandi; • axloqiy-ijtimoiy mavzular real hayotiy vaziyatlar asosida chuqurroq o‘zlashtirildi; • muloqot madaniyati va guruhda ishlash ko‘nikmalari mustahkamlandi. 2. Interfaol metodlarning samaradorligi - Interfaol metodlar shaxsning faol, mustaqil fikrlovchi subyekt sifatida shakllanishiga xizmat qildi. • “Aqliy hujum” usuli o‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy masalalarda ko‘plab fikrlar ishlab chiqish qobiliyatini rivojlantirdi. Masalan, “Bugungi yoshlar uchun eng muhim fazilatlar” mavzusida 20–30 ta g‘oya ilgari surildi. • “Debat” metodi dalillash, muloqot va bahs yuritish madaniyatini mustahkamladi hamda o‘quvchilarning fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirdi. • Keys-stadi usuli hayotiy vaziyatlar asosida axloqiy tanlov qilish va mas’uliyatli qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirdi. • Klaster texnologiyasi mavzuga oid g‘oyalarni tizimlashtirish va mantiqiy fikrlashni kuchaytirdi. • Rolli o‘yinlar (“Hurmat”, “Odob”, “Oilaviy mas’uliyat”) o‘quvchilarda empatiya, ijtimoiy mas’uliyat va etika bo‘yicha to‘g‘ri munosabatni shakllantirdi. 3. Raqamli texnologiyalarning tarbiyadagi o‘rni - Kuzatuvlar ko‘rsatishicha, raqamli pedagogika elementlari tarbiya darslarining samaradorligini oshirdi. Xususan: • mavzular jonli, vizual va tushunarli bo‘ldi; • onlayn testlar orqali tezkor baholash amalga oshdi; • o‘quvchilarda media madaniyat va raqamli savodxonlik shakllandi; • masofaviy ta’lim sharoitida tarbiyaviy jarayon uzluksiz davom ettirildi. 4. Ta’lim va tarbiyaning uzviyligi. Tahlillar ta’lim va tarbiya bir-biridan ajralmas jarayonlar ekanini yana bir bor tasdiqladi. Har bir mavzu ma’naviy g‘oyalar bilan boyitilganda: • o‘quvchilarda motivatsiya oshdi; • mavzuni chuqur idrok qilish jarayoni kuchaydi; • axloqiy tushunchalar ongli shaklda mustahkamlandi. 5. O‘qituvchining kompetensiyalarining o‘sishi - Innovatsion texnologiyalarni o‘qituvchilar tomonidan qo‘llanishi quyidagi kompetensiyalarning rivojlanishiga olib keldi: • metodik mahoratning oshishi; • kommunikativ ko‘nikmalarning kuchayishi; • darsning tarbiyaviy maqsadini aniq belgilash qobiliyatining rivojlanishi; • shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvning mustahkamlanishi. Xulosa. Tadqiqot natijalari zamonaviy pedagogik texnologiyalar tarbiya fanining mazmuni va samaradorligini sezilarli darajada oshirishini ko‘rsatadi. Interfaol metodlar o‘quvchini dars jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirib, mustaqil fikrlash, axloqiy xulosa chiqarish va muloqot ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Raqamli texnologiyalar esa tarbiyaviy jarayonni vizual, tezkor va uzluksiz amalga oshirish imkonini yaratadi. Ta’lim va tarbiyaning uzviyligi zamonaviy pedagogikaning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, yangi pedagogik texnologiyalar ushbu jarayonni yanada 301

samarali tashkil etishda muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchining innovatsion fikrlashi, metodik mahorati va kommunikativ kompetensiyasi tarbiyaviy jarayon muvaffaqiyatining asosiy omillaridan hisoblanadi. Shunday qilib, tarbiya fanida zamonaviy pedagogik texnologiyalardan oqilona foydalanish barkamol shaxsni kamol toptirish, jamiyatning ma’naviy asoslarini mustahkamlash hamda ta’lim jarayonida yuqori natijalarga erishishning muhim omilidir. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Avliyoqulov, N., & Musayev, B. (2015). Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent: O‘qituvchi. 2. To‘raqulov, N. (2019). Tarbiya nazariyasi va metodikasi. Toshkent: Fan va texnologiya. 3. Hasanboeva, O.U., & Yo‘ldoshev, J. G. (2017). Pedagogika. Toshkent: Tafakkur. 4. Usmonboyeva, M. (2020). Zamonaviy ta’lim texnologiyalari. Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyoti. 5. Qodirov, A. (2018). Interfaol o‘qitish metodlari: nazariya va amaliyot. Toshkent: Yangi asr avlodi. 6. UNESCO. (2021). ICT in Education: Policy Guidelines. Paris: UNESCO Publishing. 7. Mishra, P., & Koehler, M. (2006). Technological Pedagogical Content Knowledge (TPACK): A Framework for Teacher Knowledge. Teachers College Record, 108(6), 1017–1054. 8. Jonassen, D. (2015). Learning to Solve Problems: A Handbook for Designing Problem-Solving Learning Environments. New York: Routledge. 9. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge: Harvard University Press. 10. OECD. (2020). Teachers and School Leaders as Lifelong Learners. OECD Publishing. 11. Anderson, L., & Krathwohl, D. (2001). A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing. New York: Longman. 12. Ergashev, M. (2022). Ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalarni qo‘llashning nazariy asoslari. Pedagogika va psixologiya jurnali, 4(3), 45–52. 13. Karimova, R. (2021). Interfaol metodlarning tarbiyaviy jarayondagi o‘rni. Ta’lim va innovatsiya, 2(1), 67–74. 14. Shavkatov, A. (2020). Tarbiya jarayonida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv. O‘zbekiston pedagogik axborotnomasi, 5, 23–30. O‘ZBEK XALQ PEDAGOGIKASI VA ISLOM TALIMOTIDA IJTIMOIY PEDAGOGIKA G‘OYALARI To‘laganova Iroda, UMFT, Pedagogika va psixologiya talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek xalqining asrlar davomida shakllangan tarbiyaviy an’analari va islom dinining insonparvarlik tamoyillari o‘rtasidagi chuqur bog‘liqlik tahlil qilingan. Tadqiqot xalq pedagogikasi va islom ta’limotining jamiyatda shaxs shakllantirishdagi o‘ziga xos yondashuvlarini, ularning zamonaviy ta’lim tizimidagi ahamiyatini ochib beradi. Maqolada milliy qadriyatlar va diniy ta’limot uyg‘unligi asosida yetuk insonni tarbiyalash yo‘llari ko‘rsatilgan. Kalit so‘zlar: xalq pedagogikasi, islom ta’limoti, ijtimoiy tarbiya, milliy qadriyatlar, ma’naviyat, shaxs shakllanishi, oila tarbiyasi, axloqiy qadriyatlar 302

Abstract. This article analyzes the deep connection between the educational traditions of the Uzbek people formed over centuries and the humanistic principles of Islam. The research reveals the unique approaches of folk pedagogy and Islamic teachings in personality formation in society, and their significance in the modern education system. The article demonstrates ways of educating a mature person based on the harmony of national values and religious teachings. Keywords: folk pedagogy, Islamic teachings, social education, national values, spirituality, personality formation, family education, moral values. Har bir xalqning o‘z tarbiya an’analari, o‘z pedagogik fikrlari bor. Biz o‘zbeklar ming yillar mobaynida ajoyib tarbiyaviy tajriba to‘pladik, ajdodlarimiz avloddan-avlodga noyob pedagogik donolik uzatib keldilar. Bu donolik xalq maqollari, hikmatlar, ertaklar, qissalar orqali bizgacha yetib keldi. Xuddi shu donolik bilan bir qatorda, islom dini ham xalqimizning ma’naviy qiyofasini shakllantirdi, tarbiya tamoyillarimizni boyitdi. Bugun biz o‘tmishga nazar tashlab, ajdodlarimiz qanday qilib farzandlarini tarbiyalaganini, jamiyatga foydali insonlarni qanday yetishtirganini tushunishimiz zarur. O‘zbek oilalarida bola tug‘ilganidan boshlab, unga alohida e’tibor beriladi. Beshik atrofida to‘plangan odamlar nafaqat chaqaloqni ko‘rish uchun kelishadi – ular yangi hayotning jamiyatga qo‘shilishini nishonlaydilar. Onamizlar bolaga alla aytib, uning qulог’iga eng yaxshi tilaklar, eng go‘zal so‘zlarni shivirlaydilar. Bu oddiy odat emas, bu birinchi pedagogik saboqdir. Bola onaning mehriga, atrofdagilar iltifotiga o‘rab olinadi, u o‘zini muhabbat muhitida his qiladi. Shu muhabbat zaminida keyinchalik mehribon, saxovatli, rahmdil inson voyaga yetadi. Bizning xalqimizda har doim kattalarni hurmat qilish o‘rgatilgan. “Kattani ko‘r – tizza chuk”, “Yoshni ko‘r – quloqdan tut” degan so‘zlar shunchaki gap emas. Bu iboralar jamiyatdagi tartib-intizomni, avlodlar o‘rtasidagi hurmatehtiromni bildiradi. Bolalar boboyi, buvilarining gapini tinglab, hayotiy tajriba olganlar. Keksalar esa nabiralariga donolik, sabr-toqat, halollik haqida hikoya qilib, ularga yo‘l ko‘rsatganlar. Bu shunchaki oilaviy muloqot emas edi – bu hayot maktabi, ijtimoiy tarbiyaning eng muhim shakli edi. Mahalla esa bolaning ikkinchi tarbiya maskani bo‘lgan. Mahallada hamma bir-birini bilar, bir-biriga yordam berardi. Bolalar kattalarning ishini ko‘rib o‘sgan, ulardan o‘rganganlar. Hashar paytida bola ham katta-kichik yordam berardi, bu orqali u mehnatni o‘rganar, jamoa ruhini singdirardi. Mahalla to‘ylarida, motamlarida, majlislarida qatnashib, bola hayotning turli tomonlarini bilar, ijtimoiy ko‘nikmalarga ega bo‘lardi. Mahalla oqsoqoli noto‘g‘ri ish qilgan yoshni to‘g‘rilar, yaxshi ish qilganni esa maqtab, rag‘batlantirar edi. Bu pedagogika kitoblarida yo‘q bo‘lgan, ammo hayotdan kelib chiqqan ta’limot edi. Mehnat tarbiyasi xalq pedagogikasining markazida turardi. “Mehnatdan kelib behor”, “Ishlagan – topgan, o‘rmagan – yig‘lagan” degan maqollar mehnatning qadriga ishontirar edi. Bolalar erkaklar bilan dalaga, hunarmandchilik ustaxonalariga borib, amaliy ko‘nikma olganlar. Qizlar esa onalar, buvilar yonida chorvadorchilik, pazandachilik, tikuvchilik sirlarini egallagan. Bu nafaqat kasb o‘rgatish edi – bu orqali sabr-toqat, mas’uliyat, sodiqlik kabi fazilatlar shakllanardi. Ustad-shogird munosabatlarida esa nafaqat hunarga o‘rgatish, balki odob, odobga o‘rgatish ham muhim o‘rin tutardi. 303