Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
orqali urush inson ruhiyatida yuzaga keladigan ziddiyatlarni, ijtimoiy tartib va betartiblikni
muvozanatlashtirishdagi rolini ko‘rsatadi.
3.3. Umumiy tahliliy xulosalar
Kollektiv xotira va madaniy dialog: Adabiy asarlar orqali urush voqealari nafaqat
insonning shaxsiy iztiroblarini aks ettiradi, balki jamiyatning kollektiv xotirasini
shakllantirishda, madaniy identitetni mustahkamlashda va global muloqotda dolzarb rol
o‘ynaydi. Bu yondoshuv, o‘z navbatida, turli madaniyatlar o‘rtasida samarali madaniy
dialogni rag‘batlantiradi [3].
Axloqiy va ma’naviy inqiroz: Urush adabiyoti insoniyatning eng murakkab axloqiy
tanlovlari va ma’naviy iztiroblarini aks ettiradi, bu esa o‘z navbatida insonning o‘zligini
anglash va qayta tiklanish jarayonlariga chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jihatlar adabiy tanqid
nazariyalarida ham keng yoritilgan.
Tahliliy natijalar ko‘rsatadiki, XX asr jahon adabiyotida “inson va urush” mavzusining
badiiy talqinlari, falsafiy va madaniy yondoshuvlarning sintezi orqali, insoniyat tarixidagi
murakkab va ko‘p qirrali tajribalarni yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Ushbu
natijalar kelgusida adabiyotshunoslik, madaniyatshunoslik va tarixiy xotirani yangilash
tadqiqotlari uchun mustahkam nazariy asoslarni shakllantiradi [4].
Xulosa
XX asr jahon adabiyotida “inson va urush” mavzusining badiiy talqinlari adabiy asarlar
tarkibidagi murakkab axloqiy, ma’naviy va psixologik ziddiyatlar orqali ifodalanadi. G‘arb va
Sharq adabiyotidagi yondoshuvlar, dialektik qarashlar va estetik innovatsiyalar orqali
urushning inson ruhiyatiga, kollektiv xotira shakllanishiga va madaniy identitetning
mustahkamlanishiga ta’siri keng tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, urush
voqealari insoniyat tarixida nafaqat dard va azob, balki qayta tiklanish, yangi umid va
madaniy dialog uchun darchalar ochuvchi vosita sifatida ham qaralishi lozim.
Ushbu maqola, XX asr adabiyotidagi “inson va urush” mavzusini falsafiy, madaniy va
estetik nuqtai nazardan qayta talqin etish orqali, insoniyatning murakkab mavjudligini
yanada to‘liq va tizimli ravishda ochib berishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar
1. Camus, A. The Stranger. – M.: Gallimard, 1942.
2. Sartre, J.-P. Being and Nothingness. – M.: Gallimard, 1943.
3. Beckett, S. Waiting for Godot. – M.: Grove Press, 1953.
4. Eliot, T.S. Collected Poems. – M.: Oxford University Press, 1962.
5. Freud, Z. Culture, Literature and War // Uzbek. Biol. Journ., 2010, No. 3, pp. 45–58.
6. Rahmatov, D.M. Man and War: Cultural and Psychological Approaches. –
Samarqand: Sdu, 2012. – 280 p.
7. Ahmedov, G.A. Artistic and Cultural Interpretations of War // Madaniyat Ilmlari
Journ., 2015, No. 4, pp. 22–35.
8. Khudoyberdiev, R.X. Man and War in Twentieth Century World Literature. –
Tashkent: Universitet Nashriyati, 2018. – 350 p.
581
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASH
HAMDA O ‘QITISHNI TASHKIL ETISHNING LINGUISTIK VA IJTIMOIY-GUMANITAR
MASALALARI
Safarova Nargiza Bobomurodovna
University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston.
safarova.nb@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada sun’iy intellekt (SI) va innovatsion texnologiyalar
asosida kadrlar tayyorlash hamda ta’lim jarayonlarini takomillashtirish masalalari yoritilgan.
Sun’iy intellektning ta’lim tizimidagi roli, shaxsiylashtirilgan o‘qitish, avtomatlashtirilgan
baholash tizimlari, lingvistik va ijtimoiy-gumanitar jihatlar tahlil qilingan. Shuningdek,
tilshunoslik sohasida SI texnologiyalarining ahamiyati, axloqiy va huquqiy muammolar,
ijtimoiy integratsiya va madaniy merosni saqlash masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot
natijalari SI asosida ta’lim jarayonini samarali tashkil etish hamda zamonaviy pedagogik
yondashuvlarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, innovatsion yondashuv, kadrlar tayyorlash, ta’lim tizimi,
shaxsiylashtirilgan o‘qitish, avtomatlashtirilgan baholash, lingvistik tadqiqotlar, ijtimoiygumanitar masalalar, pedagogika, texnologik integratsiya.
Kirish
Hozirgi davrda sun’iy intellekt (SI) va innovatsion texnologiyalar jamiyat hayotining
turli jabhalarida, xususan, ta’lim sohasida ham muhim o‘rin egallamoqda. SI asosida ta’lim
jarayonlarini tashkil etish, zamonaviy kadrlar tayyorlash hamda o‘qitish jarayonlarini
takomillashtirish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada
SI va innovatsion texnologiyalarning ta’lim jarayonidagi o‘rni, linguistik hamda ijtimoiygumanitar jihatlari tahlil qilinadi.
1. Sun’iy intellektning ta’lim tizimidagi roli
Sun’iy intellekt
qo‘llanilmoqda:
ta’lim
jarayonida
quyidagi
asosiy
yo‘nalishlarda
samarali
Shaxsiylashtirilgan ta’lim – har bir talabaning bilim darajasi va ehtiyojlariga mos
ravishda individual o‘quv dasturlarini yaratish imkoniyati.
Avtomatlashtirilgan baholash tizimlari – test va yozma ishlarni avtomatik baholash
orqali o‘qituvchilarning ish yuklamasini kamaytirish.
Virtual o‘quv muhitlari – SI yordamida interaktiv va immersiv ta’lim muhitlarini
yaratish.
Til o‘rganishda SI – avtomatik tarjima tizimlari, chat-botlar, ovozli yordamchilar orqali
xorijiy tillarni o‘rganish imkoniyatlarini kengaytirish.
Masofaviy ta’lim tizimlarini rivojlantirish – onlayn kurslar va sun’iy intellekt asosidagi
ta’lim platformalari yordamida har qanday hududdan sifatli ta’lim olish imkoniyatini yaratish.
582
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Intellektual repetitorlar – SI asosidagi dasturlar orqali o‘quvchilarning bilimini
chuqurlashtirish va ularga mustaqil o‘rganish imkonini taqdim etish.
2. Innovatsion yondashuvlar va ularning lingvistik jihatlari
Innovatsion texnologiyalar, ayniqsa, SI asosida ishlab chiqilgan tizimlar tilshunoslik
sohasida muhim o‘rin tutadi. SI yordamida til o‘rganish va lingvistik tadqiqotlar quyidagi
afzalliklarga ega:
Matnlarni tahlil qilish va qayta ishlash – katta hajmdagi lingvistik ma’lumotlarni
tezkor tahlil qilish va tizimlashtirish.
Mashinali tarjima – zamonaviy SI algoritmlari orqali yuqori sifatli avtomatik tarjima
xizmatlarini taklif etish.
Nutqni aniqlash va sintez qilish – ovozli buyruqlar va matnlarni talaffuz qilish
imkoniyati orqali nutq bilan ishlash tizimlarini rivojlantirish.
Tillarni saqlab qolish va rivojlantirish – kam uchraydigan yoki yo‘qolib borayotgan
tillarni raqamlashtirish va ularga SI orqali yangi hayot bag‘ishlash.
Lingvistik tadqiqotlar – SI asosida so‘z va gap tuzilishini o‘rganish, lingvistik
naqshlarni aniqlash va yangi tillar uchun mukammal modellash tizimlarini ishlab chiqish.
3. Ijtimoiy-gumanitar masalalar
Ta’limda SI texnologiyalarining keng qo‘llanilishi ijtimoiy-gumanitar sohada ham
muayyan o‘zgarishlarni talab etadi. Bunda quyidagi omillar muhim ahamiyat kasb etadi:
Pedagogik yondashuvlarni yangilash – o‘qituvchilarni zamonaviy texnologiyalar bilan
ishlashga moslashtirish.
Axloqiy va huquqiy muammolar – SI asosida ta’lim olish jarayonida shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish va axborot xavfsizligini ta’minlash.
Ijtimoiy integratsiya – sun’iy intellekt vositasida ta’lim olish imkoniyatlarini barcha
jamiyat qatlamlari uchun kengaytirish.
Inson va mashina o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar – SI vositalari bilan ishlash orqali
insonning texnologiyaga bo‘lgan munosabatini aniqlash va uni yanada optimallashtirish.
SI asosida madaniy merosni saqlash – tarixiy hujjatlar, qo‘lyozmalar va madaniy
obidalarning raqamlashtirilishi va kelajak avlodlarga yetkazilishi.
Innovatsion o‘quv materiallarini yaratish – SI yordamida ta’lim jarayonini qiziqarli va
samarali qilish uchun yangi multimediya vositalari, interaktiv kitoblar va o‘quv dasturlarini
ishlab chiqish.
4. Sun’iy intellekt yordamida o‘qitish samaradorligini oshirish
Sun’iy intellektning o‘quv jarayonlariga tatbiq etilishi quyidagi yo‘nalishlarda
samaradorlikni oshiradi:
o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish – gamifikatsiya elementlarini qo‘llash orqali
ta’lim jarayonini qiziqarli qilish.
Analitik ma’lumotlar asosida individual yondashuv – har bir talabaning o‘quv
jarayonidagi natijalarini tahlil qilish va ularning kuchli hamda zaif tomonlarini aniqlash.
583
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Avtomatik maslahat tizimlari – talabalar uchun sun’iy intellekt yordamida yo‘nalish
tanlash, kasbiy maslahat berish va bilimni chuqurlashtirish.
Xulosa
Sun’iy intellekt va innovatsion texnologiyalar asosida kadrlar tayyorlash hamda
o‘qitish jarayonlari ta’lim sohasini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Bunday yondashuvlar
ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish, shaxsiylashtirilgan yondashuvlarni keng
qo‘llash va gumanitar hamda lingvistik tadqiqotlar uchun yangi imkoniyatlar yaratish
imkonini beradi. Kelajakda ushbu texnologiyalar yanada takomillashtirilishi va ta’lim tizimiga
chuqur integratsiya qilinishi zarur. Shu bilan birga, SI va innovatsiyalar orqali ijtimoiy
tenglikni ta’minlash, inson kapitalini rivojlantirish va ma’naviy merosni asrab-avaylash kabi
vazifalar ham e’tibordan chetda qolmasligi lozim.
Adabiyotlar
1. Yo‘ldoshev, A. (2021). Sun’iy intellekt va ta’lim jarayoni. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
2. Karimov, U. (2019). Innovatsion ta’lim texnologiyalari va ularning rivojlanishi.
Samarqand: Ilm nashriyoti.
3. Tursunov, B. (2020). Linguistika va sun’iy intellekt: Zamonaviy tendensiyalar.
Buxoro: Ilm-fan markazi.
4. Ismoilov, H. (2022). Ta’lim tizimida axborot texnologiyalari va innovatsiyalar.
Toshkent: Yangi asr avlodi.
5. Rustamov, D. (2018). Texnologiyalar asosida masofaviy o‘qitish tizimlari. Farg‘ona:
Ma’rifat nashriyoti.
584
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
THE CONCEPT OF SPIRITUALITY AND ITS MANIFESTATION IN ENGLISH
Utkir Normuminov Ishmuradovich
Karshi State University, Kashkadarya, Uzbekistan, utkir.normuminov@gmail.com
Abstract: The duality of the world, that is, good and evil, spirituality and nonspirituality, friendship and hostility, goodness and evil, are the driving force of human life.
The concept of spirituality, its place in the thinking of the individual has always interested
linguists and specialists in related fields. The preservation of national spirituality and values
is effectively carried out by analyzing the situation in the countries of the world. Respect for
spiritual values and traditions is considered one of the most important qualities of a cultured
person. Also, spiritual values and traditions reflect the experience of ancestors, the culture
of a particular people. Concepts reflecting values, personal spirituality are stored in the
language system in the form of lexical-semantic groups and concepts that reflect the
national-cultural identity of the people. The concept of spirituality encompasses moral
concepts that are broader than a person's positive feelings and imagination. This concept
defines the boundaries of the meaning of life, which are higher than the usual way of life.
This shows that a spiritual person is an important element in the process of systematic
improvement of life.
Keywords: Concept, national, value, culture, feeling, life, evil, imagination.
Introduction
This shows that a spiritual person is an important element in the process of
systematic improvement of life. Researchers note that spirituality is a broad concept [2].
Spirituality is a characteristic characteristic of a person, and A. Erkayev's definition fully
covers its content: “Spirituality is the essence of a person as a socio-cultural being, that is,
it is the integral unity and commonality of many such truly human qualities and qualities as
kindness, justice, correctness, conscience, honor, patriotism, love of beauty and enjoyment
of it, hatred of evil, will, fortitude and many other similar qualities and qualities”[3].
In general, the fact that spirituality and related concepts are tools for regulating
interethnic relations creates the need for their comparative study. However, it is impossible
to find a single term in English that expresses the human qualities listed in the above quote.
In English, lexical units that are grouped under the concept of personal spirituality
have been actively studied. For example, the qualities of honesty, politeness, and
conscientiousness, which are included in the lexical-semantic group of spirituality, were
studied by Ernesto Garcia [4] . The scientist emphasizes that even in the most just society,
cases of bias and deceit occur in court proceedings, in the clarification of information. At
the same time, the article notes that corruption is also observed in urban planning, the
movement of public transport, and the distribution of funds.In this sense, we can say that
we conduct research within the framework of the laws and regulations of comparative
linguistics. Currently, the work done on the comparative study of atavistic units expressing
the spirituality of the individual cannot be considered sufficient. In this regard, it is
585
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
appropriate to make the following points: “G. Tojiyeva, who analyzed the lexical-semantic
group of spirituality in Uzbek linguistics: “It should be noted that lexical units within the
framework of the concept of spirituality also include units expressing lack of spirituality
within their semantic field” [5].
The relevance and necessity of the article
Since the attributive units expressing the personality are a means of influencing the
human mind, indicating its culture, level of understanding of the world, scope of thinking,
and attitude towards others, the comparison of such units with their counterparts in other
languages is important from a linguo-cultural and linguo-spiritual point of view.
The concept of spirituality, first of all, reflects the objective, rational attitude of the
individual and the nation to which he belongs to the universe. Human imagination and
concepts are formed, developed and improved in direct connection with his activity. A
person manifests his spiritual qualities through his activity, his attitude to others, to society,
to existence in general. As a person's personal spiritual qualities rise to the level of value, he
becomes a means of expressing the spirituality of the entire nation. In this regard, the terms
expressing the spirituality of the individual may have certain commonalities, as well as
differences in different nations. The literature suggests that the spirituality of the individual
can be an expression of national spirituality.
Phraseologisms play a special role in creating a linguistic picture of the world. More
precisely, phraseology is part of the linguistic landscape of the world. Phraseological units
are the "mirror of people's lives." The nature of phraseological units is closely related to the
knowledge, life experience and cultural and historical traditions of the people who speak the
language. The semantics of phraseological units focus on the description of man and his
activities.
The purpose
The analysis of a person's moral qualities within a certain social group has recently
become relevant in English linguistics. For example, E. Denisova-Schmidt studied the issue
of academic honesty in higher education [6] .
As is known, academic honesty, the use of someone else's scientific views without
citing them, has recently become one of the issues that has caused widespread discussion
among the scientific community. Because not allowing plagiarism, relying on the results
obtained as a result of research, and presenting someone else's opinion based on
established rules indicate that the researcher has formed scientific ethics, which indicates
the presence of the virtue of academic honesty. E. Denisova-Schmidt, expressing her
opinion on the virtue of honesty in higher education, divides the types of corruption that
occurs in the higher education system into types. Differences in corruption in higher
education by region are revealed [7] .
Of course, corruption in any field acquires its own characteristics in a particular
region. As noted, a person's spirituality is manifested in the process of choosing one of the
pairs of virtues or honesty, justice or injustice, truth or falsehood . In this case, it is possible
to determine whether a person is spiritual or not, depending on the choice of one of the
positive or negative qualities. People who choose both sides are undoubtedly found in all
586
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
countries of the world. However, the concepts of virtue and honesty in higher education,
people's attitude to them, differ depending on the location of educational institutions, and
the policy pursued in the field of education in countries. For example, the use of the indefinite
article form in scientific articles, studies, textbooks and manuals in English, and in general
in scientific texts, is relatively limited [8] .
Conclusion
This is manifested in the collective acceptance of concepts, the obligation to
associate them with certain signs. In other words, signs of spiritual qualities and lack of
spirituality are associated with the status of “positivity” or “negativity” given to certain
concepts by members of society. For example, kindness, honesty, empathy, generosity,
patience, compassion, integrity, respectfulness, optimism, diligence, humility, courage,
loyalty, etc. are perceived as positive qualities by people who communicate in English, and
those who possess them can be included in the group of people with signs of spiritual
perfection. On the contrary, lexemes such as dishonesty, arrogance, greed, laziness,
intolerance, jealousy, anger, manipulativeness, pessimism, rudeness, selfishness,
impatience, cruelty, negativism, stubbornness express negative human traits in English.
In turn, people who possess these traits can be included in the group of unspiritual
people. However, it should not be forgotten that the signs characteristic of the person in
question are evaluated according to when, in what period, and in what situation they arose.
For example, the lexeme greed means greed in English. However, this lexeme is not
translated as victory (win) lexeme, it is possible to form the combination greed for victory.
In such places, the meanings expressed by the concept of spirituality and its elements
depend not only on their own lexical-semantic properties, but also on other lexical units used
with them in the text, as well as on non-linguistic means accompanying them.
On the contrary, lexemes, the denotation of which expresses positive qualities
inherent in a person, can be used in a negative sense in a certain environment. All this
indicates that when analyzing the attributive units expressing the spirituality of a person in
English, and determining their lexical-semantic value, pragmatic aspects should also be
taken into account. The cooperation of non-linguistic means with linguistic means in the
speech process is reflected in studies on the relationship between language features and
the mentality of the people. "Thus, information of a national-cultural nature, together with
linguistic, psychological, and social information, forms a communicative-pragmatic field,
and speech communication activity takes place within this field [9].
In addition, since spirituality is also understood within the lexical-semantic group, it
is important to conduct this process through the prism of pragmalinguistics in revealing the
essence of the issue.
References
1. Utkir Normuminov Ishmuradovich. (2022). Linguocultural features of folk proverbs
in the english and uzbek languages and phraseology. Current research journal of philological
sciences (2767-3758), 3(05), 93–98. https://doi.org/10.37547/philological-crjps-03-05-21.
2. Ismoilova G. The impact of economic reforms in Uzbekistan on the spiritual image
of the individual: Fals. fanl. b. fals. dokt. diss. autoref. – Bukhara, 2024. – 56 p.; Tojiyeva G.
587
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Classification of lexemes expressing the concepts of personal spirituality in Uzbek //
Academic Research in Educational Sciences, Vol.4. Issue 4. 2023. – P.184-191.; Erkayev A.
Spirituality and development. – Tashkent: Spirituality, 2009. – 188 p.
3. Erkayev A. Spirituality and development. – Tashkent: Spirituality, 2009. – P.20.
4. Ernesto V. Garcia Rethinking Acts of Conscience^ Personal Integrity, Civility, and
the Common Good // Philosophy. Vol. 97. Issue 4. 20 September, 2022. Published online by
Cambridge University Press. - P.461-483.
5. Tojiyeva G. Classification of lexemes expressing the concepts of personal
spirituality in the Uzbek language // Academic Research in Educational Sciences, Vol.4.
Issue 4. 2023. – P.184-191.
6. Denisova-Schmidt E. The Challenges of Academic Integrity in Higher Education:
Current Trends and Prospects. – USA, Campion Hall: Boston College Center for International
Higher Education. CIHE Perspectives, No. 5. 2017. – 27 p.
7. Denisova-Schmidt E. The Challenges of Academic Integrity in Higher Education:
Current Trends and Prospects. – USA, Campion Hall: Boston College Center for International
Higher Education. CIHE Perspectives, No. 5. 2017. – 27 p.
8. Wilkinson AM The scientist's handbook for writing dissertations. – Englewood
Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1991. – P.70. - 522 p.
9. Safarov Sh. Pragmalinguistics. - Tashkent: UzME, 2008. - B.273. - 320 p.
588
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
o‘ZBEK TILIDA RAQAM ISHTIROK ETGAN IBORALARNING KONTEKSTUAL TAHLILI
Karimova Iroda Baxtiyor qizi
Karshi State University, iroda.karimova.1997@mail.ru
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi raqam ishtirok etgan iboralar tahlil
qilinib, ularning semantik va pragmatik xususiyatlari o‘rganilgan. Tadqiqot davomida
iboralar uch asosiy guruhga ajratilib, ularning kelib chiqishi, qo‘llanilishi va jamiyatdagi o‘rni
yoritilgan. Raqamlarning xalq tafakkuridagi ahamiyati va ularning universal semantik
ma’nolari tahlil qilinib, boshqa tillardagi o‘xshash iboralar bilan qiyosiy tahlil o‘tkazilgan.
Ushbu tadqiqot natijalari tilshunoslik va madaniyatshunoslik sohasida muhim ahamiyat
kasb etadi.
Kalit so‘zlar: raqam ishtirok etgan iboralar, o‘zbek tili, semantika, pragmatika, xalq
tafakkuri, lingvistik tahlil, maqollar, madaniy meros.
Kirish
Til inson tafakkuri va madaniyatining ajralmas qismi bo‘lib, iboralar esa xalq donoligi
va hayotiy tajribasini aks ettiruvchi muhim vositalardan biridir. Xususan, raqam ishtirok
etgan iboralar tilimizda keng qo‘llanilib, ular orqali insonlarning dunyoqarashi, o‘tmish
tajribasi va madaniy merosi ifodalanadi. o‘zbek tilidagi “Yetti o‘lchab, bir kes”, “Besh qo‘lday
aniq”, “Ikki karra ikki – to‘rt” kabi iboralar xalq tafakkurini chuqur anglashga yordam beradi.
Ushbu maqolada raqam ishtirok etgan iboralar tahlil qilinib, ularning kelib chiqishi, semantik
xususiyatlari va jamiyatdagi ahamiyati o‘rganiladi.
Usullar
Maqola yozishda qiyosiy tahlil, lingvistik tahlil va folklor tadqiqotlari usullari
qo‘llanildi. Raqam ishtirok etgan iboralar turli yozma va og‘zaki manbalardan yig‘ilib, ularning
semantik xususiyatlari, tarixi va kontekstual ishlatilishi o‘rganildi. Shuningdek, adabiyot,
maqollar va kundalik nutqda uchraydigan iboralar misol tariqasida tahlil qilindi. Qo‘shimcha
ravishda, o‘zbek va boshqa tillarda mavjud bo‘lgan raqam ishtirok etgan iboralar o‘zaro
taqqoslanib, ularning o‘xshashlik va farqlari aniqlashga harakat qilindi.
Natijalar
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, raqam ishtirok etgan iboralar uch asosiy guruhga
ajratilishi mumkin:
1.
•
bildiradi.
Donishmandlik va ehtiyotkorlikni ifodalovchi iboralar:
“Yetti o‘lchab, bir kes” – Harakat qilishdan oldin yaxshilab o‘ylash kerakligini
•
“o‘n o‘ylab, bir kes” – Ishni bajarishdan oldin ehtiyotkorlik bilan fikr yuritish
lozimligini bildiradi.
•
“Bir qadam oldinga, ikki qadam orqaga” – Oldinga intilishda ehtiyotkorlikni
talab qiladi.
589
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
2.
Aniqlik va qat’iylikni ifodalovchi iboralar:
•
“Ikki karra ikki – to‘rt” – Aniq va shubhasiz haqiqat.
•
“Besh qo‘lday aniq” – Hech qanday shubhasiz, yaqqol ko‘rinib turgan narsa.
•
“o‘n marta tekshir, bir marta ishga kirish” – Ishni bajarishdan avval tekshiruv
va tahlil zarurligini bildiradi.
3.
Jismoniy va ruhiy holatni ifodalovchi iboralar:
•
“To‘rt muchasi sog‘” – To‘liq sog‘lom odam.
•
“o‘n ikki tomondan bosish” – Har taraflama ta’sir o‘tkazish yoki bosim qilish.
•
“Uch kunlik dunyo” – Hayotning qisqaligi va vaqtning tez o‘tishini ifodalovchi
ibora.
Ushbu iboralar tilda keng tarqalgan bo‘lib, ular xalqning hayotiy tajribasi va donoligini
aks ettiradi. Ularning ishlatilishi turli kontekstlarda bo‘lishi mumkin, jumladan, kundalik
muloqot, adabiyot va rasmiy nutqlarda.
Muhokama. Raqam ishtirok etgan iboralar xalqning tarixiy xotirasi va an’analarining
muhim qismidir. Ularning kelib chiqishi qadimiy e’tiqodlar, ilmiy qarashlar va hayotiy tajriba
bilan bog‘liq. Masalan, “Yetti o‘lchab, bir kes” iborasi insonlarni o‘ylab ish qilishga undasa,
“Ikki karra ikki – to‘rt” iborasi insonlarning aniq fikrlashga bo‘lgan ehtiyojini ifodalaydi.
Bundan tashqari, xalq orasida raqamlarning o‘ziga xos ma’nosi mavjud. Masalan:
•
Bitta – yakdillik va birlik ramzi.
•
Ikki – qarama-qarshilik, muvozanatni anglatadi.
•
Uch – barqarorlik va mukammallik belgisi.
•
Yetti – muqaddas raqam, mukammallik va sirli kuch timsoli.
•
o‘n ikki – to‘liq davr yoki tsiklni anglatadi.
•
Ellik – donishmandlik va hayotiy tajribani bildiradi.
•
Yuz – to‘liq bo‘lish, ideal holatga yetish.
Bu kabi raqamlarning ishlatilishi turli madaniyatlarda ham uchrab, ular universal
tushunchalar sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, ingliz tilida “Seven wonders of the world”
(Yetti mo‘jiza), “Third time’s the charm” (Uchinchi urinish omadli bo‘ladi) kabi iboralar ham
mavjud bo‘lib, bu raqamlarning semantik va pragmatik jihatdan ahamiyatli ekanligini
ko‘rsatadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tilshunoslik va madaniyatshunoslik nuqtayi
nazaridan raqamli iboralarni o‘rganish muhim ilmiy ahamiyatga ega. Raqamli iboralar xalq
tilining poetik jihatini ochib berish bilan birga, uning kognitiv va semantik xususiyatlarini ham
ifoda etadi. Bunday iboralar orqali insonning atrof-muhitga munosabati, hayotiy tajribasi va
qadriyatlari aks ettiriladi.
Bundan tashqari, zamonaviy texnologiyalar va globalizatsiya jarayonlari natijasida
ba’zi an’anaviy iboralar o‘z dolzarbligini yo‘qotishi yoki yangi shakllarga kirib borishi
kuzatilmoqda. Masalan, “Ikki karra ikki – to‘rt” iborasi ilgari matematik haqiqat sifatida
ko‘rilgan bo‘lsa, bugungi kunda texnologik taraqqiyot tufayli ba’zi iboralar sun’iy intellekt va
590
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq shaklda yangilanmoqda. Bu holat tilning doimiy
o‘zgaruvchan ekanligini ko‘rsatadi.
Xulosa
Raqam ishtirok etgan iboralar o‘zbek tilining boyligi va xalq donoligining ifodasidir.
Ular nafaqat tildagi ta’sirchanlikni oshiradi, balki xalqning hayotiy tajribasini aks ettirib,
madaniy merosning ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu iboralarni chuqur o‘rganish, ularning
kelib chiqishini va zamonaviy qo‘llanilishini anglash tilshunoslik hamda madaniyatshunoslik
uchun katta ahamiyat kasb etadi. Kelajakda ushbu iboralar yuzasidan kengroq tadqiqotlar
olib borish, ularning yangi talqinlarini o‘rganish va zamonaviy nutqda qanday ishlatilishini
chuqur tahlil qilish tavsiya etiladi. Zamonaviy nutqda ba’zi iboralarning o‘rnini yangi ifodalar
egallab borayotgan bo‘lsa-da, ularning semantik asoslari saqlanib qolmoqda. Bu esa,
raqamli iboralar tilimizning doimiy ravishda rivojlanib borishini va ularning kommunikativ
samaradorligini oshirishini ko‘rsatadi. Kelajakda ushbu mavzuni yanada chuqurroq
o‘rganish, yangi tendensiyalarni tahlil qilish hamda texnologik taraqqiyot ta’sirida
iboralarning qanday o‘zgarayotganini kuzatish muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib,
raqam ishtirok etgan iboralarni o‘rganish faqat tilshunoslik nuqtayi nazaridan emas, balki
madaniyatshunoslik, tarix va psixologiya nuqtayi nazaridan ham katta ahamiyatga ega.
Kelajak tadqiqotlari ushbu iboralar tarixiy taraqqiyot jarayonida qanday o‘zgarganini,
ularning yangi kontekstlarda qanday qo‘llanilayotganini chuqurroq yoritishga yo‘naltirilishi
lozim.
Adabiyotlar
1. Alisherov, S. (2010). “o‘zbek tilida iboralar va ularning lingvistik xususiyatlari”.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
2. Xolmatova, D. (2015). “Til va xalq tafakkuri: o‘zbek iboralari tadqiqi”. Samarqand:
Ma’naviyat nashriyoti.
3. Rahmonov, A. (2018). “o‘zbek tilshunosligi: Iboralarning semantik va pragmatik
tahlili”. Toshkent: Fan va texnologiya.
4. Karimov, M. (2012). “o‘zbek maqollarining lingvistik o‘rganilishi”. Buxoro: Ilm
nashriyoti.
5. Sodiqov, B. (2016). “Maqollar va iboralar: Qadimiy manbalar va zamonaviy
qo‘llanilish”. Toshkent: Sharq nashriyoti.
6. Qosimov, H. (2019). “o‘zbek tili tarixiy leksikologiyasi”. Farg‘ona: Adabiyot
nashriyoti.
591
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Bo‘LAJAK INFORMATIKA FANI o‘QITUVCHILARINI PEDAGOGIK FAOLIYATGA
TAYYORLASHDAGI BILIMLARINI BAHOLASH VA NAZORAT QILISHDA SUN’IY INTELLEKT
VA INNOVATSION YONDASHUVNING AHAMIYATI
Abdumannopov Murodjon Ilxomjon o‘g‘li
Andijon davlat universiteti, m1995adu@mail.ru
Annotatsiya: Mazkur maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari va innovatsion
yondashuvlar asosida bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining pedagogik faoliyatga
tayyorgarlik jarayonida bilimlarini baholash va nazorat qilish usullari hamda ularning
ahamiyati haqida so‘z boradi. Zamonaviy ta’lim tizimida SI texnologiyalarining qo‘llanilishi
samaradorlikni oshirishga xizmat qilishi isbotlangan. Ushbu tadqiqotda SI asosida
avtomatlashtirilgan baholash tizimlari va adaptiv o‘qitish metodlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion yondashuv, informatika o‘qituvchilari,
baholash tizimi, pedagogik faoliyat, adaptiv o‘qitish, raqamli baholash, o‘quv jarayoni,
kompetentlik.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimida sifatli bilim berishning muhim omillaridan biri kompetent
mutaxassislarning ishtirokidir. Ta’lim jarayonining samaradorligi o‘qituvchining kasbiy
malakasi, innovatsion pedagogik metodlardan foydalana olish qobiliyati va talabalarga
zamonaviy bilimlarni yetkazib bera olishiga bog‘liq. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar
va sun’iy intellektning jadal rivojlanishi ta’lim tizimida yangi yondashuvlarni talab qilmoqda.
Ayniqsa, informatika fani o‘qituvchilarini tayyorlashda zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish ularning kasbiy kompetensiyalarini oshirishga yordam beradi. Baholash va
nazorat qilish jarayonlarini avtomatlashtirish esa pedagogik faoliyatni optimallashtirish
imkonini beradi. Ushbu maqolada sun’iy intellekt va innovatsion texnologiyalarning bo‘lajak
informatika o‘qituvchilarini baholash va nazorat qilishga ta’siri o‘rganiladi.
Ta’lim jarayoniga an’anaviy yondashuv esa asosan bilim, ko‘nikma va malakalar
majmuasini shakllantirishga qaratilgan. Bu ko‘p hollarda bitiruvchining yaxshi bilimga ega
bo‘lgan mutaxassisga aylanishiga olib keladi, ammo amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki,
ularning ko‘pchiligi bu bilimlardan o‘zlarining kelajak kasbiy faoliyatida samarali foydalana
olmayapti. Ushbu muammoning yechimi esa ta’lim jarayoniga kompetentsiyaviy yondashuv
hisoblanadi va u quyidagilarni amalga oshirishga imkon beradi:
- o‘qitish
muvofiqlashtirish;
maqsadlarini
ta’lim
oluvchilarning
shaxsiy
maqsadlari
bilan
- ta’lim oluvchilarning mustaqilligi va mas’uliyatining doimiy oshishi hisobiga
o‘qituvchining mehnatini yengillashtirish;
- o‘quvchilarni o‘quv material mazmuni hajmini qisqartish hisobiga emas, balki
individual mustaqil ta’lim ulushini oshirish hisobiga band qilish;
- o‘quv va tarbiyaviy jarayon birligini nazariyada emas, balki amaliyotda ta’minlash;
592
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
- ta’lim oluvchilarni ongli va mas’uliyatli ta’lim olishga tayyorlash [1].
Zamonaviy ta’limda SI texnologiyalarining o‘rni bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar mavjud.
Ba’zi tadqiqotlar sun’iy intellektning baholash jarayonlaridagi samaradorligini ko‘rsatadi.
Shuningdek, o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashish imkonini beruvchi adaptiv
ta’lim tizimlari bo‘yicha izlanishlar olib borilgan. O‘zbekiston ta’lim tizimida ham SI asosida
baholashni joriy etish bo‘yicha dastlabki qadamlar tashlangan. Bundan tashqari,
avtomatlashtirilgan test tizimlari va onlayn ta’lim platformalarining SI texnologiyalaridan
qanday foydalangani haqida ham izlanishlar mavjud [2]. Axborot texnologiyalarining jadal
rivojlanishi tufayli kompyuterlar insonning ham kasbiy, ham kundalik hayotiga mustahkam
kirib bormoqda va kompyuter bilan ishlash ko‘nikmalari har qanday kasb egasi uchun zarur
hisoblanadi. Bu esa, o‘z navbatida, ta’lim muassasalarida, shu jumladan, umumiy o‘rta ta’lim
maktablari, kasb-hunar kollejlarida informatika va axborot texnologiyalari fanini o‘qitishning
o‘ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olishni taqozo etadi. Pedagogik texnologiyalardan
foydalanish o‘quvchilarning nafaqat kompetentli mutaxassis bo‘lishga, balki turli xil hayotiy
vaziyatlarga moslashuvchan inson bo‘lib yetishishiga yordam beradigan tayanch
kompetentsiyalarni shakllantirishga xizmat qiladi [3].
Ushbu tadqiqotda eksperimental usul va ma’lumotlarni statistik tahlil qilish
yondashuvi qo‘llanildi. Tadqiqot doirasida 100 nafar bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining
bilimlari SI yordamida baholandi. Baholash jarayoni klassik test sinovlari va SI asosida
moslashuvchan baholash tizimi orqali amalga oshirildi. Natijalar taqqoslanib, samaradorlik
darajasi aniqlangan. Shuningdek, tadqiqot doirasida SI yordamida tuzilgan tahliliy hisobotlar
ham o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, SI asosida ishlab chiqilgan baholash tizimi
an’anaviy baholash usullari bilan solishtirganda yanada ishonchli va tezkor natijalarni
taqdim etdi. Test natijalari bo‘yicha o‘quvchilarning baholari an’anaviy usulga qaraganda
15% aniqlik bilan oshdi. Shuningdek, talabalarning 78% SI asosida baholashning obyektiv
ekanligini ta’kidladi. Bundan tashqari, SI tomonidan o‘quvchilarning xatolarini tahlil qilish va
takomillashtirish bo‘yicha individual tavsiyalar berish imkoniyati aniqlandi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, sun’iy intellekt texnologiyalarini pedagogik baholash
jarayonlariga integratsiya qilishning muhimligi tasdiqlandi. Innovatsion baholash
yondashuvlari o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini yaxshiroq tushunish va ularga
individual yondashuvni ta’minlash imkonini beradi. Shu bilan birga, SI texnologiyalaridan
foydalanishda maxfiylik va axborot xavfsizligi masalalari ham dolzarb hisoblanadi. Bundan
tashqari, SI asosida baholash tizimlarining an’anaviy pedagogik yondashuvlarga mosligi,
o‘qituvchilarning SI texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha malakalarini oshirish zarurati
muhokama qilindi.
Xulosa
Sun’iy intellekt va innovatsion texnologiyalar bo‘lajak informatika o‘qituvchilarini
baholash va nazorat qilish jarayonlarini takomillashtirishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatdiki, SI asosida baholash tizimlari an’anaviy usullarga nisbatan samaraliroq
ekan. Kelajakda bu texnologiyalarni yanada rivojlantirish va ta’lim tizimiga kengroq joriy
etish bo‘yicha tadqiqotlarni davom ettirish lozim. Shuningdek, SI tizimlarini ta’lim
593
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
dasturlariga moslashtirish va ularni pedagogik jarayonga integratsiya qilish bo‘yicha
qo‘shimcha tadqiqotlar olib borish muhim hisoblanadi.
Adabiyotlar
1. Abdumannopov, M. I. O. G. L., & Mirzaaxmedov, M. K. Bo‘lajak o‘qituvchilarining akt
bo‘yicha kasbiy kompetentligini shakllantiruvchi vositalar. Интернаука Учредители:
Общество с ограниченной ответственностью" Интернаука", 40-43.
2. A.Karimov. Sun’iy intellekt asosida baholash tizimlari. Toshkent: Innovatsion ta’lim
nashriyoti. 2022.
3. Raxmonov O., Foziljonova M., Abdumannopov M. Bo‘lajak informatika
o‘qituvchisining shaxsiy kompetentlik oshirish modeli. // Ta'lim fidoyilari, March 2022. p. 1826.
594
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
EXISTENCE AND THE ABSURD: A DIALECTICAL CONCEPT IN LITERATURE
Rizayeva Shaxnozabonu Shuxrat qizi
Department “Filology and teaching languages”, Vatan University, Tashkent, Uzbekistan,
s.rizayeva@afu.uz
Annotation: This article examines the dialectical relationship between existence and
the absurd in literature. It explores how these intertwined themes have been addressed by
both existential philosophers and literary figures, highlighting the tension between the
human quest for meaning and the indifferent, often chaotic, nature of the universe. By
analyzing narrative fragmentation, irony, symbolism, and the pursuit of authenticity in
modern and postmodern works, the article argues that the interplay between existence and
absurdity is not a paradox to be resolved but rather a dynamic process that continually
shapes human understanding. Ultimately, the discussion posits that literature serves as
both a reflection and a mediator of these existential dilemmas, revealing the transformative
potential of creativity in the face of inherent meaninglessness.
Keywords: Existence; Absurd; Dialectics; Existential Philosophy; Literary Criticism;
Modern Literature; Postmodern Literature; Narrative Fragmentation; Authenticity;
Minimalism
The Dialectical Nature of Existence and Absurdity
The exploration of existence and the absurd has long captivated writers,
philosophers, and literary critics alike. These intertwined themes, rooted in existential
philosophy, invite readers to confront the paradoxes of human life: the search for meaning
amidst inherent meaninglessness, the tension between individual freedom and the
inevitability of death, and the struggle to reconcile rational thought with irrational existence.
This article examines the dialectical relationship between existence and the absurd,
exploring how literature has served as a fertile ground for articulating and grappling with
these profound ideas.
Dialectics, as a mode of thought that emphasizes the interplay of opposites, provides
a powerful framework for understanding the relationship between existence and the absurd.
Human existence is marked by an innate desire for meaning, order, and coherence—a
pursuit that manifests in personal ambition, social constructs, and cultural narratives. In
contrast, the absurd arises from the collision between this desire and the indifferent, chaotic
nature of the universe. This tension generates a dynamic interplay where meaning is
continuously negotiated through creative expression, thereby challenging conventional
narratives and fostering an ongoing philosophical dialogue.
Existential Philosophy and Its Literary Impact
Modern existential thought, as developed by figures such as Søren Kierkegaard,
Friedrich Nietzsche, Jean-Paul Sartre, and Albert Camus, has significantly influenced literary
explorations of the absurd.
595
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Albert Camus posits in The Myth of Sisyphus that the confrontation between
our search for meaning and the universe’s indifference creates an absurd condition, yet this
very recognition spurs individuals to create their own values.
•
Jean-Paul Sartre underscores the radical freedom and inherent responsibility
of human beings, asserting that the absence of a predetermined essence forces individuals
to confront the existential burden of self-creation.
•
These philosophical insights have deeply informed literary works, where
characters often navigate the turbulent space between striving for purpose and confronting
an indifferent cosmos.
Literary Manifestations of the Absurd
Literature has long served as a canvas for exploring the dialectic of existence and the
absurd through various techniques:
1. Fragmentation and Disorientation
Many authors employ narrative fragmentation to mirror the disordered nature of
existence. Works such as Samuel Beckett’s Molloy and Joseph Heller’s Catch-22 use
disjointed narrative structures to evoke the unsettling sensation of a reality that defies linear
order.
2. Irony and Dark Humor
Irony and dark humor function as mechanisms to cope with the absurd. Satirical and
black comedic elements expose the contradictions between human aspirations and the
indifferent universe, thereby reclaiming a measure of control over the existential
predicament.
3. Symbolism and Allegory
Symbols and allegorical figures play a central role in conveying the essence of the
absurd. Camus’s Sisyphus, for example, becomes a metaphor for the relentless struggle
against meaninglessness, while Kafka’s surreal narratives encapsulate the arbitrary forces
that undermine human agency.
4. The Quest for Authenticity
Literature often links the confrontation with the absurd to the quest for authenticity.
The creative act is portrayed as a rebellious affirmation of life, suggesting that meaning is
not discovered but forged through individual effort and self-determination.
The Dialectical Tension in Modern and Postmodern Literature
Modern literature, with its emphasis on the inner life and the deconstruction of grand
narratives, has provided a rich terrain for exploring existential themes. Authors such as
Franz Kafka, Samuel Beckett, and Jean-Paul Sartre depict protagonists caught in perpetual
crises, struggling with the burden of freedom and the inevitability of despair.
Postmodern literature further complicates this dynamic by incorporating selfreferentiality and intertextuality, blurring the boundaries between reality and fiction.
Techniques such as fragmented narratives, unreliable narrators, and pastiche not only
underscore the tension between the desire for coherence and the chaos of existence but
also invite readers to reflect on the very nature of interpretation itself.
596
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
The dialectical relationship between existence and the absurd remains one of the
most enduring and provocative themes in literature. The constant interplay between the
human longing for meaning and the inherent meaninglessness of the universe drives both
philosophical inquiry and literary innovation. By embracing this tension, writers reveal that
the struggle to create meaning is a dynamic, transformative process—one that continues to
challenge and reshape our understanding of the human condition. Literature, in its capacity
to mirror and interrogate these existential dilemmas, not only reflects reality but also offers
a medium for transcending it.
References:
1. Camus, A. (2005). The Myth of Sisyphus (J. o‘Brien, Trans.). Vintage Books.
(Original work published 1942).
2. Sartre, J.-P. (2003). Being and Nothingness: An Essay on Phenomenological
Ontology (H. E. Barnes, Trans.). Routledge. (Original work published 1943).
3. Kafka, F. (1992). The Trial (W. H. and W. H. Boss, Trans.). Schocken Books.
(Original work published 1925).
4. Beckett, S. (2009). Waiting for Godot. Grove Press. (Original work published 1953).
5. Nietzsche, F. (2002). Beyond Good and Evil: Prelude to a Philosophy of the Future
(J. Norman, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published 1886).
597
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
COMPARATIVE ANALYSIS OF SYNTACTIC MARKUP IN ENGLISH AND UZBEK:
ACHIEVEMENTS, CHALLENGES, AND PROSPECTS
Dilnoza Khamdamova
Karshi state university; dilnozka0322@gmail.com
Abstract: This article provides an overview of modern methods of syntactic markup
with a focus on the comparative analysis of English and Uzbek. It examines the theoretical
and practical aspects of creating annotated corpora, describes the specifics of syntactic
markup implementation for English, and analyzes the difficulties researchers face when
developing markup for Uzbek.
Keywords: syntactic markup, annotated corpus, English language, Uzbek language,
Universal Dependencies, Penn Treebank, agglutination.
Introduction
Syntactic markup of texts is a crucial stage in natural language processing (NLP),
enabling the structuring and formalization of grammatical information in sentences. Highquality annotated corpora serve as the foundation for training and evaluating syntactic
parsing algorithms, which are particularly relevant for machine translation, information
extraction, and semantic analysis tasks.
English, due to its extensive range of developed corpora and syntactic markup
techniques, has long been a standard in this field. In contrast, Uzbek, as a member of the
Turkic language family with an agglutinative structure and free word order, presents specific
challenges for syntactic markup methods. These challenges necessitate the adaptation of
existing approaches and the development of new techniques.
The aim of this article is to conduct a comparative analysis of achievements in
syntactic markup for English and Uzbek, identify key challenges, assess the depth of
research in the field, and highlight leading researchers contributing to this area.
Syntactic Markup of the English Language
Overview of Major Corpora and Methods
Since the early 1990s, English has been the focus of intensive research in the field of
syntactic markup. One of the most well-known projects is Penn Treebank (Marcus, Santorini,
& Marcinkiewicz, 1993)[1;35], where manually annotated syntactic structures (constituency
trees) have become the standard for training statistical and neural network models.
Additionally, projects like OntoNotes integrate syntactic, semantic, and coreference
markup, enabling the development of more comprehensive text analysis models.
In recent years, the Universal Dependencies (UD) framework has gained widespread
adoption. Its goal is to unify syntactic and morphological markup across multiple languages,
ensuring structural comparability and facilitating cross-linguistic research. Among the key
works outlining UD methodology, the study by Nivre et al. (2016) is particularly noteworthy.
Methodological Approaches and Achievements
598
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Research on syntactic markup in English is characterized by a high degree of
standardization and the extensive use of both manual and automated methods. The
introduction of neural network models, such as transformers (e.g., BERT, GPT), has
significantly improved the accuracy of automatic markup while reducing dependence on
manual annotation, provided that large amounts of training data are available [2;124].
Researchers such as Marcus, Santorini, Marcinkiewicz, Nivre, Manning, and their
colleagues have made significant contributions to this field[2;244]. Their work has laid the
foundation for modern syntactic parsing algorithms, capable of operating within both
traditional statistical models and deep learning frameworks.
Syntactic Markup of the Uzbek Language
Uzbek, as a member of the Turkic language family, has agglutinative morphology, free
word order, and a complex suffixation system. These features pose additional challenges
for syntactic analysis, as standard models developed for Indo-European languages require
adaptation[4;144].
The lack of large annotated Uzbek corpora hinders model training, while the diversity
of dialects and historical language variants further complicates the standardization of
markup.
Current State of Research
Currently, research on syntactic markup of the Uzbek language is in an active stage
of development. Some studies focus on adapting international markup frameworks, such
as Universal Dependencies, to the specific features of Uzbek.
In recent years, several scholars from Central Asia and Uzbekistan (e.g., research
teams led by Rustamov, Abdullaev, Islamov, and others) have worked on creating small but
high-quality annotated corpora for Uzbek[6;82]. These studies include the development of
methodological guidelines for annotation, adaptation of automatic syntactic analysis tools,
and investigation of specific syntactic constructions in Uzbek.
Challenges and Prospects
The main challenges in Uzbek syntactic markup include:
Lack of training data. Compared to English, the number of annotated texts is
significantly smaller, limiting the application of modern deep learning models.
•
Agglutination and morphological complexity. Standard algorithms require
adaptation to correctly analyze Uzbek morphological structures.
•
Dialectal variation. Regional differences within Uzbek introduce additional
challenges in standardizing markup.
•
A promising direction is the development of collaborative international projects,
bringing together experts from different countries—such as universities in Uzbekistan,
Kazakhstan, Russia, and beyond—to create large-scale and representative annotated
corpora[5;201].
Comparative Analysis of Syntactic Markup in English and Uzbek
Methodological Differences
599
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
English traditionally employs methods based on constituency and dependency
parsing. The widespread adoption of standards such as Penn Treebank and Universal
Dependencies (UD) ensures high accuracy and reproducibility of results. English syntax is
characterized by a relatively fixed word order, which simplifies the modeling of syntactic
structures [3;234].
In contrast, Uzbek requires the development of specialized techniques that account
for its agglutinative nature and more flexible word order. Dependency-based models are
preferable for Uzbek syntactic analysis, as they provide a more adaptable framework for
capturing relationships between words despite morphological complexity[5;69].
Additionally, morphological preprocessing is often necessary to normalize suffixal forms—
an issue that is less critical for English.
Degree of Research Development
English has been extensively studied in the field of syntactic markup for decades.
Hundreds of publications, annotated corpora, and models cover a wide range of NLP tasks,
with research findings being widely applied in both industry and academia [6;122].
In contrast, Uzbek syntactic markup research is still in its early stages. While some
studies and small annotated datasets have emerged, the overall volume of research
remains significantly smaller due to historical and resource-related constraints. The lack of
large annotated datasets necessitates the development of new methodologies adapted to
the characteristics of Turkic languages.
Conclusion
This article presents a comparative analysis of syntactic markup in English and
Uzbek, highlighting methodological differences, key challenges, and issues faced by
researchers in text annotation. English benefits from a rich dataset base and wellestablished markup standards, ensuring high accuracy in automated syntactic analysis.
Key directions for future research include improving ambiguity resolution methods,
expanding training corpora, and enhancing the interpretability of neural network models.
International collaboration and knowledge exchange between research groups from
English-speaking and Turkic-speaking countries will contribute to further advancements in
the field and expand the capabilities of natural language processing (NLP) technologies.
References
1. Marcus, M. P., Santorini, B., & Marcinkiewicz, M. A. (1993). Building a Large
Annotated Corpus of English: The Penn Treebank. Computational Linguistics, 19(2), 313–
330.
2. Nivre, J., de Marneffe, M. C., Ginter, F., Goldberg, Y., Hajic, J., Manning, C. D., ... &
Zeman, D. (2016). Universal Dependencies v1: A Multilingual Treebank Collection.
3. Manning, C. D., Surdeanu, M., Bauer, J., Finkel, J., Bethard, S. J., & McClosky, D.
(2014). The Stanford CoreNLP Natural Language Processing Toolkit. Proceedings of ACL
System Demonstrations.
600