Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Sun’iy intellekt asosida ta’lim jarayonini takomillashtirish orqali nafaqat o‘quv jarayoni soddalashtiriladi, balki bilim olish imkoniyatlari kengaytiriladi. Xulosa Sun’iy intellekt bugungi ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylanib, o‘quv jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Tilshunoslik sohasida avtomatik tarjima va nutqni tanish tizimlari orqali ta’lim jarayoni osonlashgan bo‘lsa-da, semantik noaniqliklar va madaniy tafovutlar kabi muammolar hali ham mavjud. Ijtimoiy-gumanitar nuqtayi nazardan, sun’iy intellektning rivojlanishi raqamli tafovut va texnologik savodsizlik kabi muammolarni keltirib chiqarmoqda. Shu bilan birga, sun’iy intellekt asosida individual ta’lim dasturlarini yaratish, masofaviy ta’limni rivojlantirish va zamonaviy kadrlarni tayyorlash jarayonlarini avtomatlashtirish kelajakda ta’lim sifatini oshirishga katta hissa qo‘shadi. Texnologiyalardan samarali foydalanish uchun raqamli infratuzilmani mustahkamlash, til modellarini takomillashtirish va axloqiy me’yorlarni ishlab chiqish muhim vazifa hisoblanadi. Adabiyotlar 1. Русаков, В. Л. (2021). ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ И ОБРАЗОВАНИЕ; 2. Russell, S. J., & Norvig, P. (2016). Artificial intelligence: a modern approach. Pearson; 3. Hamrayeva, S. I., & Samandarov, M. J. (2023). SUN’IY INTELLEKT VA UNING ASOSIDA YARATILGAN TEXNOLOGIYALAR TAHLILI. Academic research in educational sciences, 4(3), 269-278; 4. Маматов, Н., & Иброхимов, С. (2023). Ta’lim jarayonini boshqarishda sun’iy intellektdan foydalanish. Информатика и инженерные технологии, 1(2), 105-107; 561

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot So‘Z SHAKLLANTIRISHNING So‘ZLASHUV TILIDAGI ROLI Muxtarova Mohidil Asqarovna Sam.DCHTI magistranti, mohi1@gmail.com Annotatsiya: So‘z shakllantirish, ya'ni so‘zlarni yaratish va ularning shaklini o‘zgartirish, har bir tilning asosiy va muhim jihatlaridan biridir. So‘zlashuv tilida bu jarayon alohida ahamiyatga ega bo‘lib, nafaqat tilning tarkibini, balki insonlar o‘rtasidagi muloqotni ham yanada aniq va samarali qiladi. So‘z shakllari orqali fikrlar aniq ifodalanuvchi, eshituvchilar uchun esa tushunarli bo‘ladi. Ushbu maqolada so‘z shakllantirishning so‘zlashuv tilidagi roli, uning muloqotdagi o‘rni va tilni rivojlantirishdagi ahamiyati haqida so‘z yuritamiz. So‘z shakllantirish – bu tilshunoslikda so‘zlarni o‘zgarishi va ular yangi ma'nolarni olish jarayoni sifatida qaraladi. Har bir so‘z turli grammatik shakllarda bo‘lishi mumkin: fe’lning zamoni, shaxsga qarab o‘zgarishi, otning ko‘plik yoki birlik shakllari va boshqalar. Bu o‘zgarishlar so‘zlashuv tilida muloqotni yanada boyitadi va aniqroq qiladi. Kalit so‘zlar: Nutq, so‘z yasalishi, semantic o‘zgarishlar, tovush takrorlashi, so‘z oyini. Kirish Nemis tilidagi oddiy va suhbatdagi nutqning mohiyati va xususiyatlari haqida ko‘p narsa aytish mumkin. Nemis tilida umuman olganda, leksik tarkibning doimiy va sezilarli ravishda to‘ldirilishi kuzatiladi. Masalan, K.-E. Zommerfeld turli tizimlarda yangicha so‘zlarni yaratish soni 1 milliondan 7 milliongacha bo‘lishini ta'kidlaydi, va har yili o‘rtacha 250 000 yangi so‘z qo‘shiladi (Zommerfeld, 1988: 64). Bu jumlalar orqali, nutqdagi so‘z yasalishi nemis tilining leksik tarkibini rivojlanishiga, yangi so‘zlar va iboralarning paydo bo‘lishiga qanchalik katta ta'sir ko‘rsatishi haqida so‘z boradi. Ma'lumki, nemis tili so‘zlar tarkibining shakllanishi va kengayishi so‘z yasash (Wortschöpfung, Urschöpfung), o‘zlashish (Entlehnung), semantik o‘zgarishlar (Bedeutungsveränderung) va so‘z yasalishi (Wortbildung) orqali amalga oshirilgan va hozirgi kunda ham amalga oshirilmoqda. Ushbu omillar o‘rtasidagi munosabatni va ularning suhbat leksikasining shakllanishiga ta'sirini ko‘rib chiqamiz, bu orqali so‘z yasalishining bu jarayondagi rolini aniqlashga harakat qilamiz, chunki bu bizning maqolamizning bevosita mavzusidir. So‘zlar tarkibini boyitilishining eng qadimgi va dastlabki yagona manbasi so‘z yaratish (hozirda “kreatsiya” deb ataladi), bu holatda so‘z yaratish — tovushlar majmuasining ma'no tashuvchisi sifatida dastlabki ishlatilishini anglatadi. So‘z yaratish tilning rivojlanishining boshlanishida turadi. So‘z yaratishning natijasi sifatida kam sonli, suhbatda ishlatiladigan so‘zlar paydo bo‘lgan, ular o‘tmishdan hozirgi kunga o‘tgan (muayyan vaqt davomida ma'lum bo‘lgan) va odatda fonetik o‘zgarishlarga uchragan, masalan: Güllie (suyuq go‘ng); Brass - shovqin = Lärm (14-asr); Kampel - taroq = Kamm (15-asr). Sinxronik nuqtai nazardan bu so‘zlar motivatsiyalanmagan oddiy so‘zlar hisoblanadi va faqat etimologik tahlil orqali ularga so‘z yaratish natijalari sifatida baho berish mumkin. Hozirgi 562

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 kunda til yuzlab yillar davomida aloqa vositasi sifatida ishlatilgani sababli, bu so‘zlar tarkibining boyitilish usuli o‘z ahamiyatini yo‘qotgan. Ehtimol, so‘z yaratishning faqat bir shakli keyingi davrlarda ham til rivojlanishida qo‘llanilmoqda, ya'ni tovushni taqlid qiluvchi so‘zlarni yaratish (Onomatopoetika). Biroq, suhbat leksikasidagi tovushni taqlid qiluvchi otlarning kelib chiqishi nisbatan yoshroqdir. Misollar: • Plumpe (nasos, 1600-yil) • Klatsch (qo‘ng‘iroq zarbasi, 1700-yil) • Matsch (shilimshiq massa, bo‘tqa; ko‘cha iflosligi, 18-asr) • Klitsch (nam va yopishqoq massa; pishmagan non, 19-asr) • Püh (iflos havo, 1900-yil) Tovushni takrorlash orqali yaratilgan so‘zlar ro‘yxatini yana qo‘shimcha qilish mumkin, masalan: • Tingeltangel (musiqali o‘yin-kulgi joyi, 1840-yil) Ba'zi bolalar tili so‘zlari: • Wauwau (it, 18-asr) • Puffpuff (lokomotiv, poyezd 1870-yil) • Töfftöff (avtomobil, 1900-yil) • Hottehü (ot, 19-asr) Biroq, shuni ta'kidlash kerakki, takrorlash (reduplikatsiya) biz uchun so‘z yasalishining konstruktsiyasi sifatida qaraladi. XX asrda quyidagi yangi tovushni takrorlash orqali yaratilgan otlar paydo bo‘ldi: Tatütata (shovqin; sensatsiya — gorendan (cholg‘u asbobi) olingan tovushga o‘xshash, 20-asr boshlarida, oxirgi nemis shahzodasi avtomobilida ko‘chalar bo‘ylab harakatlanayotganida) • Täterätä (keraksiz shovqin; reklama shovqini — truba (cholg‘u asbobi) tovushiga o‘xshash, 20-asr boshlarida) • Tschingdarassabum (keraksiz shovqin — harbiy orkestrning tovushiga o‘xshash, 20-asr boshlarida) • Zimbum (tashqi shovqin, vaqtni behuda sarf qilish— simbala va baraban (cholg‘u asbobi) tovushlariga o‘xshash, 20-asr boshlarida) • • Peng (giyohvand moddalarning yuborilishi, 1969-yil) Bu misollar tovushlarni takrorlash orqali so‘zlar yaratish jarayonining rivojlanishini va yangi leksik birikmalarning paydo bo‘lishini ko‘rsatadi. Garchi bu yerda ta'riflangan so‘z yaratish usulining mavjudligi aniq bo‘lsa-da, biz uni na uning samaradorligi, na ishlab chiqarilgan birliklarning chastotasini muhokama qila olmaymiz. Yangi fonetik-tovush tizimlarni yaratish va ular bilan ilgari mavjud bo‘lmagan ma'nolarni ifodalash haqida gap ketganda, suhbatda, shuningdek, tilning umumiy jarayonida, bunga deyarli duch kelinmaydi. Hatto sun'iy ravishda yaratilgan so‘zlar, masalan, reklama sohasida, allaqachon mavjud 563

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot bo‘lgan leksik birliklarga bog‘liq. Bu, avvalo, kommunikativ to‘siqlardan qochish istagi bilan tushuntiriladi. So‘z yasalishi so‘z yaratishdan (kreatsiya) farq qiladi, chunki u allaqachon mavjud bo‘lgan ma'noli birliklardan yangi so‘zlar yaratish usulidir. So‘z yaratishning mahsuloti bo‘lgan so‘zlar ham, boshqa barcha so‘zlar kabi, so‘z yasalish jarayonlariga jalb qilinadi. Leksik tarkibni, shu jumladan suhbat leksikasini boyitishning yana bir usuli — boshqa tillardan so‘zlarning o‘zlashganligidir. Bu usul qadimdan ma'lum. Ko‘plab so‘zlar, bugungi kunda «o‘zgacha nemischa» sifatida qabul qilinadigan simplikslarga, aslida, boshqa tillardan o‘zlashgan. Misollar: • Daus (eng buyuk g‘alaba) — qadimgi fransuzcha dous = zwei • Lehm (non) — yahudiycha lechem = Brot (1500-yil) • Deez/Dätz (bosh) — fransuzcha Tête = Kopf (1700-yil) • Deut: kein D. (hech narsa) — gollandcha deut = kleinste holländische Münze (1700-yil) • Plauze (yengil) — polyakcha pluca = Lunge (17-asr) • Kaff (orqada qolgan, qoloq qishloq) — sigancha gav = Dorf (1840-yil) • Prütt (qahva qoldig‘i) — gollandcha prut = dicker Brei (1800-yil) Shuni ta'kidlash kerakki, asosan so‘zlar, shuningdek, so‘zning asoslari va so‘z yasalish affikslarining o‘zi ham qarz olinadi. Bu yerda boshqa tillardan so‘zlar va ularning strukturalari qanday qilib tilga kiritilib, yangi leksik birliklarni yaratishda qanday rol o‘ynashini ko‘rish mumkin. XX asrda o‘zlashgan so‘zlarning ommaviyligi kamaymagan. Ba'zi o‘zlashgan so‘zlar asimilyatsiyaga uchradi, ba'zida nemis tilidagi o‘xshash so‘zlarning ta'siri ostida fonetik o‘zgarishlarga duch keldi. Masalan, Blöo (aqlan zaif odam) so‘zi, rumincha bleot = albern dan kelib chiqqan bo‘lib, nemischa blode so‘zi ta'sirida fonetik o‘zgarishlarga uchradi (1939). Biroq, ko‘pchilik so‘zlar, ayniqsa kelib chiqishi inglizcha bo‘lgan so‘zlar, o‘z tovushini va yozilish shaklini saqlab qoldi. So‘zlashuv leksikasida quyidagi so‘zlar paydo bo‘ldi: • Party (kecha, bazm1945) • Flight (parvoz, 1960) • Oldies pl.(katta yoshdagilar, 1965) • Freak (yolg‘iz kishi, 1970) • Single (yolg‘iz odam, 1975) Ba'zi so‘zlar esa struktural jihatdan o‘ziga xos so‘z yasalish konstruktsiyalarini ifodalaydi: • User (giyohvand, 20-asr) • Feeling (kuchli his, 20-asr) • Happening (kecha, bazm,1960) • Oldtimer (veteran, faxriy, 20-asr) 564

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot • SIRI-2025 Workaholic (mehnatkash, 20-asr) Inglizcha so‘zlarning talaffuzi va yozilishi nemislar uchun katta muammo yaratmaydi. Asosiy muammo so‘zga artikl qo‘shish bilan bog‘liq. Inglizcha so‘zlarni nemis tilining talaffuzi va yozish qoidalariga moslashtirishga urinishlar mavjud, bu reklama sohasida ayniqsa e'tiborni jalb qiladi: Kammbeck, Säkänd-Hand-Fahrräder, Satisfäktschen. Bu holatlar nemis tiliga inglizcha so‘zlarning kirishi va ularning talaffuzi, yozilishi hamda grammatika qoidalariga moslashishini ko‘rsatadi. Xulosa Shunday qilib, so‘z yasash tilning leksik tarkibini boyitishda eng muhim vositalardan biridir. Bu nafaqat ob'ektlar va hodisalarni nomlash uchun yangi so‘zlar yaratishda yordam beradi, balki tilni yangi ijtimoiy ehtiyojlarga moslashtirishda ham eng mos va samarali usul bo‘lib xizmat qiladi. Bu jarayonning ahamiyati ko‘plab empirik tadqiqotlar bilan tasdiqlangan bo‘lib, lingvistlar tomonidan o‘rganilishiga e'tibor qaratilmoqda. Adabiyotlar 1. Девкин В.Д. Немецкая лексикография/В.Д. Девкин. - М.: Высшая школа, 2005. - 670 с. 2. Зиндер Л.Р. Современный немецкий язык. Теоретический курс / Л.Р. Зиндер, Т.В. Строева. - 3-е изд., перераб. - М.: Изд-во лит-ры на немецком языке, 1957. -420 с. 3. Киселева Н.М. Метафоры современной немецкой разговорной речи: Дис. ... канд. филол. наук: 10.02.04 / МИГУ. - М., 1997. -276 с. 4. Коломиец Е.А. Словообразовательные тенденции в современном немецком языке молодежи: Дисс. ... канд. филол. наук: 10.02.04. - Пятигорск, 2000.-210 с. 5. Motsch W. Deutsche Wortbildung in Grundzugen / W. Motsch H Schriften des Instituts fur deutsche Sprache. - Berlin; New Jork: de Gruyter, 2004. - 458 S. 6. Sommerfeld K.-E. Entwicklungstendenzen Gegenwartssprache. - Leipzig, 1988. - 146 S. 565 in der deutschen

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot TIL o‘QITISH VA o‘RGANISHDA SUN’IY INTELLEKTNING AHAMIYATI Mustoqova Sitora Umurzoqovna “Filologiya va tillar” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. umrzoqovna@gmail.com Annotatsiya: Mashinalar, xususan, kompyuter tizimlari tomonidan boshqariladigan inson aqliy jarayonlarini simulyatsiya qilish qobiliyati tufayli sun'iy intellekt (AI) bugungi kunda ko‘plab sohalarda qo‘llanilmoqda. Shu nuqtai nazardan, ushbu maqola til o‘qitish va o‘rganish jarayonlarida AI qo‘llanilishiga oid ilmiy adabiyotlarni ko‘rib chiqadi. Google Scholar ma’lumotlar bazasida maqolalar izlanib, tahlil qilindi. Maqolalarni ko‘rib chiqish maqsadida keng tarqalgan tadqiqot usuli, xususan, mazmuniy tahlil usulidan foydalanildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab afzalliklari tufayli AI til o‘qitish va o‘rganish jarayonida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, o‘qituvchilar va o‘quvchilar uchun samarali vosita hisoblanadi.Ushbu maqola AI ta’limni qanday o‘zgartirishi mumkinligini va hozirda ingliz tilini o‘qitishda qanday qo‘llanilayotganini ko‘rib chiqadi hamda ushbu sohada olib borilayotgan qiziqarli tadqiqotlarga urg‘u beradi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt (AI), Til, EFL darslari, til o‘qitish vositalari. Kirish Mashinaning aqlli inson xatti-harakatlarini taqlid qilish qobiliyati sun'iy intellekt (AI) deb nomlanadi, shuningdek sun’iy intellekt aqlli kompyuter dasturlarini yaratuvchi fan va muhandislik sohasi sifatida ham tanilgan [1]. AI zamonaviy ta’lim tizimlarining muhim tarkibiy qismiga aylanmoqda, chunki u o‘qitish usullarini yaxshilash, o‘quv jarayonini shaxsiylashtirish va ma’muriy jarayonlarni tezlashtirish imkoniyatiga ega. Sun'iy intellekt (AI) ta'lim sohasida inqilob qilmoqda, til o‘rganish, tarjima va muloqot uchun yangi vositalar va metodlarni taqdim etmoqda. Haqiqatan ham, sun'iy intellekt (AI) ta’lim usullarini tubdan o‘zgartirish va Barqaror Taraqqiyotning 4-maqsadi (SDG 4)ga erishish kabi dolzarb muammolarni hal qilishda yordam beradi. Sun'iy intellekt (AI) ta’limning turli sohalarida, jumladan, ingliz tilini chet tili sifatida o‘qitishda (ELT) sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. AI asosida ishlovchi vositalar va texnologiyalar barcha sinf darajalari uchun yanada interaktiv va qiziqarli ta’lim tajribasini taqdim etib, o‘quv jarayonini shaxsiylashtirishga va tezkor fikr-mulohaza berishga imkon yaratmoqda. AI har bir talaba uchun ta’limni yanada adolatli, samarali va zavqli qilish quvvatiga ega vosita sifatida baholanadi. Ingliz tilini o‘qitishda (ELT) ta’lim texnologiyalaridan foydalanish keng qabul qilingan bo‘lsa-da, xorijiy til o‘qituvchilari sifatida biz sun’iy intellektning hozirgi afzalliklari va qiyinchiliklarini tushunish orqali kelajak uchun yaxshiroq tayyorgarlik ko‘rishimiz kerak [2]. AI ta’lim jarayonini qulay va samarali qilsa-da, u lingvistik va axloqiy muammolarni ham yuzaga keltiradi. Tadqiqotlarga ko‘ra, sun'iy intellekt (AI) ingliz tilini o‘qitish va o‘rganish jarayonini butunlay o‘zgartirish imkoniyatiga ega. Talabalar AI yordamida tillarni yanada samarali o‘rganishlari mumkin. Ta’lim sohasida AI ning foydaliligi bo‘yicha tadqiqotlar hali 566

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 boshlang‘ich bosqichda bo‘lsa-da, dastlabki natijalar umidbaxshdir. Shu bilan birga texnologik yutuqlar o‘qituvchilar va talabalar uchun yangi talablar va qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda. Hozirgi vaqtda Internet va kommunikatsiya texnologiyalari (ICT)ning darslarga ta’siri haqidagi mulohazalar yakuniga yetmagan bo‘lsada, endilikda AI bilan oldinga siljish vaqti keldi [3]. Umuman olganda, sun'iy intellekt insonning vazifalarini virtual ravishda bajarish va osonlashtirishga mo‘ljallangan. Ushbu tushuncha, o‘quv muhitida qo‘llanilganda, o‘qituvchilar va talabalar uchun o‘qitish va o‘rganish jarayonida foydali bo‘lishi mumkin[ 4]. Shu sababli Junaidi et al. [5] EFL sinflarida AI dasturlarining samaradorligini baholash uchun kvazi-eksperimental tadqiqot o‘tkazgan. Ushbu tadqiqotda Lyra Virtual Assistant (LVA) dasturi ishlatilgan. Bu dastur foydalanuvchilarning turli mavzularda so‘rovlariga javob beradigan, takliflar beradigan va foydalanuvchining qurilmasini tabiiy tilda boshqaradigan aqlli shaxsiy yordamchidir [6]. Maqsad 7-sinf o‘quvchilarining ingliz tili nutq qobiliyatlarini yaxshilash edi, ularning ingliz tili bilimlari zaif deb hisoblangan. Tajriba guruhi va nazorat guruhidan mos ravishda 33 va 32 talabadan iborat namuna tadqiqotda qatnashdi. Har bir guruhning ingliz tili nutq qobiliyatlari teng edi. Tajriba guruhiga o‘xshash kontent o‘qitildi, ammo talabalar talaffuzlarini mashq qilish uchun Lyra Virtual Assistant dasturidan foydalanganlar. To‘rt hafta davomida o‘tkazilgan ikki marta 40 daqiqalik darslardan so‘ng post-test o‘tkazildi. Natijalar, Lyra Virtual Assistant yordamida o‘qitilgan nutq darslari tajriba guruhida nazorat guruhiga qaraganda yaxshiroq natijalar ko‘rsatganini tasdiqladi. Shunday qilib, Lyra ilovasi talabalarga ingliz tilida gapirishda yaxshiroq natijalar olishlariga yordam beradi. Keyingi tadqiqot olim Ma [7] tomonida virtual reallik (VR) texnologiyasi va mashina o‘rganishiga asoslangan kolleji ingliz tilini o‘qitish yondashuvini o‘rganish uchun eksperimental tadqiqot o‘tkazildi. Chunki VR texnologiyasi talabalarning amaliy ko‘nikmalariga katta e’tibor beradi [8]. Har ikki kursni bir xil o‘qituvchi o‘qitdi va o‘qitish metodologiyasi dars materialiga mos bo‘lgan. Har bir dars haftada uch marta o‘tkazildi. Ikki sinf ham bir xil ingliz tili testini topshirdi, bu testda tinglash, gapirish, grammatikani, o‘qish, tushunish va yozish sohalari bo‘yicha savollar berildi, va test semestr oxirida o‘tkazildi. Natijalar, eksperimental guruhning gapirish va tinglash ballari nazorat guruhiga qaraganda sezilarli darajada yuqori ekanligini ko‘rsatdi. Shuningdek, eksperimental guruhning yozish ballari nazorat guruhiga qaraganda biroz yuqori edi. Bu virtual haqiqatga asoslangan immersiya umumiy ish faoliyatini yaxshilashga yordam berishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ingliz tilining boshqa muhim ko‘nikmasi, ya'ni yozish haqida gapirganda, ingliz tilini o‘qitish va o‘rganishda muhim rol o‘ynaydigan bir nechta AI vositalari mavjud, masalan, Grammarly. Bu dunyoda eng keng tarqalgan va bepul mavjud bo‘lgan mukofotlarga sazovor bo‘lgan onlayn grammatika tekshiruvchi vositadir. Olimlar tomonidan mazkur ilovaga doir tajriba ham o‘tkazildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Grammarly’ni sinfda qo‘llagan talabalar, undan foydalanmaganlarga qaraganda yaxshiroq natijalar ko‘rsatdilar. Ushbu yaxshilanish, Grammarly’ning o‘zini-o‘zi to‘g‘rilash usuliga bog‘liq deb hisoblanadi. Grammarly'ning fikrmulohazalari, talabalar o‘z ishlarini tugatgandan so‘ng darhol namoyon bo‘lgani uchun, ularga o‘z maqsadlari va g‘oyalari haqida hali ham xabardor bo‘lgan paytda yanada keng qamrovli bo‘lib ko‘rinadi. Boshqa tomondan, o‘qituvchilarning tuzatish maqsadida berilgan 567

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot fikr-mulohazalari esa, topshiriq topshirilganidan bir hafta o‘tgach olinadi. Grammarly’ning xabardorligi va almashtirish variantlari tufayli talabalar doimiy ravishda qiladigan xatolarni darhol aniqlashlari va kelajakdagi ishlarida shu xatolardan qochish uchun ehtiyotkor bo‘lishlari mumkin. Biroq, yozish mazmuni va tuzilishini baholash masalasida o‘qituvchilarning ishtiroki juda zarur. Mazkur sharhlarning maqsadi sun’iy intellektning (AI) til o‘rganish va o‘qitishdagi qo‘llanilish sohalarini aniqlashdan iborat. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, AI ko‘plab afzalliklari sababli til o‘rganish va o‘qitishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sun’iy intellekt doimiy ravishda rivojlanib borayotgan fan bo‘lgani sababli, u doimiy ravishda til o‘rgatish va o‘rganish uchun yangi vositalarni yaratib kelmoqda. Kelajakda til o‘rganish jarayoniga AI texnologiyalari sezilarli ta’sir ko‘rsatishi kutilmoqda. Shuni ta’kidlash kerakki, AI – bu har qanday yoshdagi va tilni bilish darajasidagi talabalar uchun til o‘rganish jarayonini yaxshilashda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan kuchli vositadir. Sun’iy intellekt individual o‘qitish, real vaqt rejimida fikr-mulohaza berish, moslashuvchanlik, resurslarga kirish imkoniyatini ta’minlash hamda iqtisodiy jihatdan samaradorlik kabi afzalliklarni taklif qilishi orqali talabalar tilni tezroq va samarali o‘rganishlariga yordam berishi mumkin. Shunga qaramay, texnologiya o‘qituvchilarni to‘liq almashtirishi dargumon. o‘qituvchilar shunday noyob ko‘nikmalar va fazilatlarga egaki, ularni sun’iy intellekt sinf xonasida to‘liq takrorlay olmaydi. Bular – hissiy intellekt, turli ehtiyojlarga moslasha olish qobiliyati, ijodkorlik, munosabatlarni shakllantirish va tahliliy fikrlashdir. Adabiyotlar 1. McCarthy, J. (2007). What is Artificial Intelligence? Stanford University. 2. Hockly, N. (2023). Artificial Intelligence in ELT: Opportunities and Challenges. ELT Journal, 77(1), 45-57. 3. Sumakul, D., Tan, K. H., & Lee, S. (2022). The Impact of AI on Language Learning and Teaching. International Journal of Educational Technology, 19(2), 112-130. 4. Rusell, S. J., & Norvig, P. (2004). Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson Education. 5. Junaidi, E., Rahman, F., & Hasan, A. (2020). The Effectiveness of AI-Based Applications in EFL Classrooms: A Case Study on Lyra Virtual Assistant. Journal of Language Teaching and Research, 11(4), 567-578. 6. Budzinski, C., Müller, R., & Fischer, M. (2019). The Role of AI-Powered Virtual Assistants in Language Learning: A Comparative Study. Applied Linguistics Research, 15(3), 289-305. 7. Ma, X. (2021). Using Virtual Reality and Machine Learning in College English Teaching: An Experimental Study. Computer-Assisted Language Learning Journal, 35(2), 145-162. 8. Shelly, B., Anderson, M., & Park, J. (2020). Immersive Learning: How Virtual Reality Enhances Language Acquisition. Educational Technology Review, 28(1), 78-94. 568

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 ISTIQLOL DAVRIDA – MILLIY ISTIQLOL MAFKURASI VA UNING TARBIYAVIY AHAMIYATI Sayfuddinova Shaxnoza Kamol qizi “Gumanitar fanlar” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. shaxnozasayfuddinova@gmail.com Annotatsiya: Maqolada O‘zbekistonda istiqlolning dastlabki yillaridanoq milliy istiqlol mafkurasi nazariyasi ishlab chiqilishi, “Mafkuraviy omillar” tushunchasining tahlili, Ilmiynazariy va metodologik nuqtai nazardan olganda, mafkuraviy omillar obyektiv mazmuni ochib berilgan. Shuningdek yoshlar tarbiyasida milliy g‘oyaning ustuvor omillari hamda tayanch paradigmalarining to‘la-to‘kis rad qilinishi yoki butunlay o‘zgarishi haqidagi fikrlar ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: “Mafkuraviy omillar”, “milliy g‘oya”, “g‘oya”, “mafkura”, “bunyodkor g‘oyalar”, “vayronkor g‘oyalar”, “g‘oyalar tizimi”, “mafkuraviy tizim”. Kirish Ma’lumki, XXI asr boshlarida mamlakatimizda milliy istiqlol g‘oyasi konsepsiyasi yaratilgan va u to‘g‘risidagi fikr va qarashlar shakllana boshlagan, bu xalqimizning eski mafkura tushunchalari hamda omillaridan xalos bo‘lishiga xizmat qilgan edi “O‘zbekistonda istiqlolning dastlabki yillaridanoq milliy istiqlol mafkurasi nazariyasi ishlab chiqilishi mamlakatimiz mustaqilligini ko‘z qorachig‘imizdek asrash, xalqimizni pirovard maqsadlar yo‘lida safarbar qilish, uni uyushtirish va jipslashtirish uchun tarixiy zarurat edi, deyish mumkin. Ayni shu paytda, eski mafkuradan voz kechish natijasida paydo bo‘lgan bo‘shliqni yangi – milliy istiqlol g‘oyasi haqidagi nazariya bilan to‘ldirish mustaqillikni saqlash va uni mustahkamlash uchun amalga oshirilgan eng muhim qadamlardan biri bo‘lganini bugungi tarix isbotlab turibdi.” Aynan ana shu xulosa O‘zbekiston Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2019 yil 8 apreldagi “O‘zbekiston taraqqiyotining yangi bosqichida milliy g‘oyani rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoyishining boshlanishidayoq alohida ta’kidlangani fikrimizning yaqqol dalilidir. Unda alohida ta’kidlanganidek, o‘tgan davrda istiqlolning dastlabki poydevori qurildi, milliy davlatchilik asoslari tiklanib, hayotning barcha sohalarida tub o‘zgarishlar va yangilanishlar ro‘y berdi. 2017-2021 yillarda O‘zbekistonni rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi bu boradagi ishlarning yangi bosqichini boshlab berdi. Bugungi kunda O‘zbekiston taraqqiyotining yangi davri boshlandi. Hayotning barcha sohalari kabi, milliy g‘oyani ham rivojlantirish va takomillashtirish zarurati paydo bo‘ldi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar va yangilanishlar jarayoni ana shuni talab qilmoqda. Tadqiqotimiz uchun asosiy obyekt bo‘lgan “Mafkuraviy omillar” tushunchasining tahliliga kirishar ekanmiz, shuni alohida ta’kidlash joizki, mamlakatimiz ilm-fanida aynan ushbu mavzuga bag‘ishlangan alohida dissertasiyalar, maxsus asarlar va tadqiqotlar nihoyatda kam. Ayni paytda, Q.Nazarovning “Jahon falsafasi qomusi”ning 1-jildida 569

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot “Mafkuraviy omillar” tushunchasiga kichik bir maqola bag‘ishlangan xolos. Ammo biz boshqa o‘zbek tilida ushbu sohaga bag‘ishlangan asarlarda mazkur mavzuga doir maxsus qismlarga duch kelmadik. Bizningcha, “Mafkuraviy omillar” mafkura sohasining muhim tarkibiy qismi, uning tub ildizi bo‘lmish g‘oyaviy mezonlar va ma’naviy omillarni, shu sohaga xos hodisalar, voqyea va jarayonlarni, maqsad va muddaolarni o‘zida jamlaydigan eng muhim umumiy tushunchalardan biri bo‘lib hisoblanadi. Aynan ana shunday o‘ziga xoslik va serqirralik mazkur tushunchaning mazmun-mohiyatini, uning yanya bir qancha sohalarning tushunchalaridan farqini, maqsad va vazifalari, o‘ziga xos xususiyatlarini yaqqol ifodalaydi. Bu borada “Mafkuraviy tamoyillar” tushunchasining mafkura sohasiga doir “g‘oya”, “mafkura”, “bunyodkor g‘oyalar”, “vayronkor g‘oyalar”, “g‘oyalar tizimi”, “mafkuraviy tizim” kabilar bilan uzviy aloqadorlikda namoyon bo‘lishini alohida ta’kidlashimiz zarur. Ushbu tushunchalar kabi mazkur yo‘nalishdagi narsa va hodisalarning ba’zi individual jihatlarini emas, balki insonning ma’naviy va ruhiy dunyosiga, g‘oya va mafkuralarga xos umumiy belgilar, bog‘likliklar va munosabatlarni ifodalaydi. Ayni paytda, biz tahlil qilayotgan “Mafkuraviy tamoyillar” tushunchasi mafkura sohasining “g‘oyaviylik”, “g‘oyasizlik”, “g‘oyaviy bo‘shliq”, “mafkuraviy jarayonlar”, “mafkuraviy faoliyat”, “mafkuraviy tahdid”, “mafkuraviy poligon”, “mafkuraviy immunitet”, “mafkuraviy profilaktika”, “g‘oyaviy tarbiya” va boshqa tushunchalari sirasiga kiradi. Ushbu tushunchalar mazkur sohani tubdan va mukammal aks ettirishi, uning hamma o‘rinlarda amal qilishi bilan oddiy tushunchalardan farq qiladi. Shuning uchun unga bog‘liq barchaomillar va mezonlarning ma’lum xususiyatlari va zarur belgilarini tushunishda mazkur omillarga murojaat etish lozim bo‘ladi. “Mafkuraviy omillar” tushunchasi, bir jihatdan, inson tafakkuri mahsuli, ikkinchidan, voqyea va hodisalarning inson ongida voqyelanishi, uchinchi tomondan esa, shaxs ongining voqyea-hodisaga yaqinlashishi va olamni bilish vositasidir. Ushbu tushuncha, boshqa gumanitarfanlarning asosiy unsurlari kabi, mafkuraviy jarayonlar,ma’naviy hayot va g‘oyalarning amaliyoti bilan bog‘liq hodisalarni idrok etishda nazariy hamda metodologik rol o‘ynaydi. Bu borada u, dastlab, shaxsning jamiyatdagi voqyeliklar mohiyati va mazmunini, ularga xos qonuniyatlarni bilish davomida qo‘lga kiritilgan bilimlarining natijasi, ikkinchidan, hayotni yana ham kengroq bilish va uning o‘ziga xos xususiyatlari hamda tizimlarini shakllantirishga xizmat filadigan muhim ilmiy vositalar sanaladi. “Mafkuraviy omillar” tushunchasi moddiy dunyodan, uning tuzilmalaridan tamomila farqlanadi. Aksariyat hollarda uning bahosi va qadrini, oqibati va natijalarini aniq statistikada aks ettirish bir muncha murakkab, ularga xos holatlar va muhim tomonlarni aniq raqamlar hamda foizlar bilan baholab bo‘lmaydi. Bunday hollarda mazkur tushunchaning inson va jamiyatga, millatlar va mamlakatlar taqdiriga ta’siri, tarixan ravnaq topish va ijtimoiy taraqqiyotdagi o‘rni hamda ahamiyatimuhim masaladir. Haqiqatda esa, uning aniq chizmasi, to‘laqonli obrazini topish murakkab, ya’ni har qaysi tushunchaning mazmuni, aktualligi, oqibati va natijalarini yana ham taqqoslash va qiyoslash vositasida o‘rganish mumkin. Ushbu tushuncha shaxsiy rivojlanish, jamiyat tamadduni va mafkuraviy voqyeliklar silsilasida birato‘la va tez fursatda yuzaga kelmagan. Aniqki, insoniyat minglab yillar davom etgan tarixiy taraqqiyot mobaynida g‘oyaviy-mafkuraviy hodisalarga xos hollar va 570

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 alomatlarni chuqurroq anglab, ulardagi ayrim va umumiy jihatlarini chuqur o‘rganib borgan. Ana shu asosda ko‘plab tushunchalar va kategoriyalar shakllangan. Ular insonlarning ham ma’nan, ham jismonan yetuklikka erishishi, jamiyat taraqqiyoti, mamlakatlar tarixi hamda taqdirida muhim rol o‘ynashda davom etgan. Shu bois, ushbu unsurlar insonning hayot hodisalari va ular bilan bog‘liq voqyelikning mohiyatini, umrning mazmuni va ma’nosini, o‘zining jamiyatdagi o‘rni va qadr-qimmatini to‘laqonli anglab borishi natijasida shakllangan ma’naviy hodisalardan biridir. Umuman olganda, “Mafkuraviy omillar” tushunchasi: a) shu sohadagi munosabat, bog‘lanishlarni ifodalovchi umumiy mazmun va xususiyatga ega bo‘lgan falsafiy-ideologik atamalardan biridir; b) bu sohani keng va atroflicha tavsiflagani holda, bir-birini taqozo etadi va bir butunlikda, o‘zaro aloqadorlikda namoyon bo‘ladiga omillar majmuidir; v) obyektiv mazmunga ega bo‘lib, ularning har biri ijtimoiy voqyelikda ro‘yobga chiqadi, namoyon bo‘ladi, ushbu voqyelikning o‘ziga xos xususiyatlari, tomonlari, belgilarini ifodalovchi ideologik tushuncha sifatida inson tafakkurida aks etadi; g) umumiy ideologik tushuncha sifatida insonning shu sohadagi hodisalar mohiyatini bilishga qaratilgan mafkuraviy anglash va ideologik idrok qilish jarayonining natijalari va ijtimoiy jarayonlarni yanada chuqurroq o‘rganishning ilmiy vositasidir; d) nafaqat mafkura nazariyasi va g‘oyalar sohasini ilmiy bilish jarayonidagina emas, balki ideologik amaliyotda ham o‘ziga xos ta’sirga ega bo‘ladi, mafkuraviy xususiyatlari va ma’naviy ahamiyatini saqlab qolaveradi. Ilmiy-nazariy va metodologik nuqtai nazardan olganda, mafkuraviy omillar obyektiv mazmunga ega bo‘lib, shu yo‘nalishdagi hodisalar va jarayonlar tufayli ro‘yobga chiqadi, namoyon bo‘ladi, hayotning o‘ziga xos xususiyatlari, tomonlari, belgilarini ifodalovchi voqyelik sifatida inson tafakkurida aks etadi. Ularning har biri mazkur yo‘nalishdagi g‘oyaviy ta’lim-tarbiya uchun ilmiy-metodologik ahamiyatga ega bo‘lgan umumiy belgilovchi omillardan biri bo‘lib hisoblanadi. Bu sohadagi ilm-fan va tadqiqotlarning vazifasi mafkuraviy boshqa omillardan farqlay olish hamda uni o‘zga turdosh tushunchalar bilan umumiy munosabat va yaxlit tadqiq etib, taraqqiyotning umummafkuraviy omillarining xarakteristikalari va alomatlarini ochish, amalda uning sharoitlaridan ijodiy foydalanishga yordamlashishdan iborat. Aynan ana shu nuqtai nazardan, “Mafkuraviy omillar” tushunchasiO‘zbekistonning keyingi yillardagi taraqqiyoti jarayonida qanday zamonaviy xususiyatlarini namoyon etmoqda? Uning Yangi o‘zbekiistonni barpo etish bilan bog‘liq Harakatlar strategiyasini amalda oshirishdagi ta’siri va ahamiyati qanday bo‘lmoqda?Bu murakkab va serqirra jarayonning ustuvor g‘oyaviy asoslari va mafkuraviy omillari qanday g‘oyalarga tayanadi? kabi masalalar paydo bo‘lmoqda. Bu soxada ham yechilishi lozim bo‘lgan va bugungi kun hamda keyingi o‘n yilliklar uchun nihoyatda muhim bo‘lgan muammolar to‘planib qolganligi ko‘zga tashlanmoqda. Hozirgi kunda mazkur yo‘nalishda bir qator ishlar amalga oshirildi va ular davom etmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”Farmoni, 571

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” qabul qilinib, izchil ijrosi amalga oshirilmoqda. Uning mazmun-mohiyati aholining keng qatlamlari tomonidan puxta o‘rganilishi va targ‘iboti maqsadidagi ma’rifiy tadbirlar muntazam o‘tkazilib kelinmoqda. Shuningdek, bugungi kunda mamlakatimizda turli yot va zararli axborotlarga qarshi kurashish, ularning salbiy ta’siridan yurtdoshlarimizni ishonchli himoya qilish yo‘nalishidagi ishlar qatori aholining g‘oyaviy savodxonligini oshirish maqsadidagi targ‘ibot tadbirlari ham yo‘lga qo‘yilgan. Biroq, shunga qaramasdan, bu borada hali-hamon jiddiy muammolar mavjudligini alohida qayd qilish ham o‘rinlidir. Jumladan: - milliy g‘oyaning nazariy asoslarini ilmiy jihatdan asosli rivojlantirish muammolariga bag‘ishlangan adabiyotlar, risola va maqolalalar tayyorlanishi e’tibortalab masala bo‘lib qolmoqda; - yangi zamon ruhi va zaylini munosib aks ettirgan manbalarni yaratishda oqsoqlanish hollari ko‘zga tashlanmoqda; - joylarda axborot xurujlariga qarshi kurashish ko‘p hollarda nazariy va uslubiy tayyorgarligi past bo‘lgan targ‘ibotchilar tomonidan amalga oshirilishiga yo‘l qo‘yilmoqda; -milliy taraqqiyotimizga to‘siq bo‘lish va salbiy ta’sir ko‘rsatish niyatidagi kuchlar xavfi yetarli darajada o‘rganilmayapti; -aholi orasida mutaassiblik, aqidaparastlik hamda ekstremistik ruhdagi oqim va guruhlar ta’siriga berilish hollari hamon uchrab turibdi. Zero, har qanday mafkura va unga xos omillarning tarbiyaviy qudrati, ularning ta’sirchanligi, muayyan xalq hayoti va taraqqiyoti, uning kelajagi va taqdiri bilan bog‘liq milliy va umuminsoniy qadriyatlarning mushatarakligiga asoslanishi bilan belgilanadi. Bu jihatdan, milliy g‘oyani rivojlantirish, bu sohada yangilanayotgan hayotning barcha soxalarida mamlakatimizning huquqiy hujjatlarida belgilab qo‘yilgan muhim umuminsoniy qadriyatlar, mafkuraviy plyuralizmni hayotga tatbiq etish bilan uzviy bog‘liqdir. Ayni paytda yoshlar bilan bevosita ishlaydigan tashkilotlar faoliyatini ham bugungi davr talablari asosida takomillashtirish, islohotlar va yangilanishlarning g‘oyaviy omillari ta’sirchanligini yanada oshirishga yordam beradigan jarayon ekanini nazarda tutish lozim. Ushbu jarayon milliy g‘oyaning asosiy tushunchalari va ustuvoromillari hamda tayanch paradigmalarining to‘la-to‘kis rad qilinishi yoki butunlay o‘zgarishini anglatmaydi. Bu jarayonda uning tayanch paradigmalari, mamlakatimiz taraqqiyotining g‘oyaviy omillari va ustuvoromillari o‘z ahamiyatini saqlab qolaveradi, ammo ularning zamonaviy talqini, ahamiyatiga doir talablar, namoyon bo‘lish xususiyatlarida o‘zgarish va yangilanishlar ro‘y beradi, albatta. Mafkuraviy omillar esa jamiyat a’zolarining umri mazmuni, maqsad-muddaolari, millat manfaatlari, orzu-umidlari, istak-xohishlarini o‘zida mujassamlashtiradi va quyidagilarga asoslanadi: -birinchidan, mamlakatimizning bugungi hayoti, o‘tmishi, kelajagi butun taqdiri uchun qayg‘uradigan, Vatan qismatini o‘z qismati deb biladigan keng jamoatchilikning ilg‘or dunyoqarashi va tafakkuriga asoslanadi; -ikkinchidan, milliy tariximiz va umumbashariy taraqqiyot rivojiga unutilmas hissa qo‘shgan olimu fozillarning ilmiy merosiga tayanadi; 572

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 -uchinchidan, jamiyat hayoti shu jamiyatning fuqarosi bo‘lmish oddiy inson va uning manfaatlarini ifoda etishi, fuqarolarning bexavotir, tinch-omon, farovon yashashini ta’minlash uchun kuch-g‘ayrat manbai bo‘lib hisoblanadi; -to‘rtinchidan, shaxsning erkinligi va tinchligini ta’minlash, jismonan sog‘lom, ruhantetik, ma’naviy yetuk, zamonasining fan va innovasiya yutuqlarini o‘z ichiga olgan ilg‘or mahoratiga ega bo‘lgan barkamol inson shaxsini shakllantirish omiliga aylanadi; -beshinchidan, ijtimoiy hamkorlik va millatlararo totuvlikka erishish, diniy bag‘rikenglik kabi jamiyat va davlat hayoti uchun nihoyatda muhim asoslar bo‘lib xizmat qiladi. Ushbularning barchasi umumiy va bir butunlikda namoyon bo‘ladi va mafkuraviy omillar ta’sirchanligining yosh avlodga nisbatan evolyusiyasi va dinamikasini belgilaydi. Bu jihatdan, alohida ta’kidlash joizki, mamlakatimizning bugungi kundagi asosiy maqsadi Yangi O‘zbekistonni barpo etish, butun xalq ommasini ana shu g‘oya atrofida birlashtirish, kishilarni ma’naviy-ruhiy jihatdan ulug‘vor ishlarga tayyorlash va safarbar etishdan, pirovard natijada esa, eng ilg‘or davlatlar qatoriga ko‘tarishdan iboratdir. Bunday pirovard natijaga erishishning umumijtimoiy yo‘llari, vositalari va usullari bilan birga mafkuraviy omillar nazariyasi va amaliyoti ham ushbu maqsaddan kelib chiqadi. Bunday maqsadlar va ular asosida shakllanadigan tamoyillarni amalga oshirishda esa, muayyan yo‘nalishda va o‘ziga xos usullar bilan amalga oshiriladigan mafkuraviy siyosat muhim ahamiyat kasb etadi. I.Ergashev.,X Xudoyberdiyev., A. Qahramonovlar fikricha, mafkuraviy siyosatni mafkuraviy vazifalarni amalga oshirish uchun bo‘lgan harakat tarzida ham tushunish mumkin. Ushbu tushuncha muayyan g‘oyaviy qarashlar tizimini odamlar ongiga singdirish, zararli ma’naviymafkuraviy ta’sirlar, turli ko‘rinishdagi tazyiqlarning oldini olishga qaratilgan uslub va vositalar hamda ularni ishlab chiqish, tartibga solish va boshqarish bilan bog‘liq faoliyat majmuiini ifodalaydi. Bu vazifalar mafkuraviy omillarning amaliyotini belgilaydi va mamlakatimizning dunyo hamjamiyatida tutgan o‘rni, nufuzi, xalqaro iqtisodiy, siyosiy, diplomatik aloqalardagi mavqeyi, taraqqiyot darajasi kabi bir qator ko‘rsatkichlardan kelib chiqadi. Masalan, bugungi kunda yangi O‘zbekistonni barpo etish g‘oyasini amalga oshirish sharoitida bu boradagi omillarni qo‘llash orqali milliy manfaatlarni g‘imoya qilish va mustaqillikni mustahkamlash masalasi dolzarb ahamiyatga ega. Chunki ushbu omillar, bir tomondan, mamlakatimiz va xalqimizning o‘z oldiga qo‘ygan aniq maqsadlaridan kelib chiqib, taraqqiyotimizning yangi bir bosqichga ko‘tarilishi uchun fuqarolarni safarbar qilish vazifasini o‘taydi. Ikkinchi tomondan esa, ular mamlakatimizning xalqaro maydondagi nufuzini mustahkamlash, mustaqil taraqqiyotning xalqaro munosabatlar bilan bog‘liq jihatlarini ta’minlash hamda begona mafkuralarning ta’siridan himoya qilishga xizmat qiladi. Ma’lumki, ijtimoiy voqyelikning doimiy o‘zgarib borishi va rivojlanishi uning ma’naviy mezonlari, bu boradagi huquqiy asoslar va g‘oyaviy manbalari hamda mafkuraviy omillarining ham uzluksiz rivojlanib borishi bilan uzviy bog‘liqlikda kechadigan jarayondir.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 18 noyabrdagi “Ma’naviyma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish va soha rivojini yangi bosqichga ko‘tarish 573

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot to‘g‘risida”ni qarorida ayni ana shu sohadagi ishlarning ko‘lami va yo‘nalishlari belgilab berilgani bugungi amaliyot uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Bugungi kunda O‘zbekiston taraqqiyotining yangi bosqichga ko‘tarilishi va buning natijasida yangilanish jarayonlarining avj olishi esa ma’naviy sohani yangi bosqichga ko‘tarish, milliy g‘oyani ham yanada rivojlantirish, ushbu jarayonlarning g‘oyaviy asoslarini o‘zgarayotgan zamon talablariga mos ravishda takomillashtirish zarurligidan dalolat beradi. Har qanday umumijtimoiy mafkuraviy omillar muayyan maqsadlar yo‘lida vujudga kelishi va ularga xizmat qiladi. Mafkuraviy maqsad biror ijtimoiy guruh, siyosiy qatlam, jamiyat, millat, manfaatlari, orzu-intilishlari va xohish irodasini ifodalovchi hamda mafkuraviy omillarni shakllantiruvchi asosiy tushunchalardan biridir. Mazmun-mohiyatiga ko‘ra ezgu niyatlarni qamroviga olgan, xalq tomonidan tan olingan, qo‘llab-quvvatlanadigan ijobiy va g‘arazli niyatlarni aks ettiradigan salbiy, shakl-shamoyiliga ko‘ra ichki va tashqi yoki geosiyosiy mafkuraviy maqsadlarni bir-biridan ajrata bilish lozim. Xulosa Xullas, tadqiqotimiz “Mafkuraviy omillar” tushunchasining o‘ziga xos ma’nomazmunga egaligi, uni amalga oshirishning umuminsoniyatga va barcha davlatlarga xos amaliyoti muayyan mafkuraviy tizimorqali sodir bo‘lishi va unga tayanishi lozimligidan dalolat beradi.Bunday tizimmafkuraviy ishlarni tashkil qilish, boshqarish vazifalarini o‘taydi va jamiyatning turli ijtimoiy institutlariga tayanadi, ya’ni madaniy-ma’rifiy uyushmalarmaktabgacha tarbiyamuassasalari, oila, umumiy ta’lim maktablari, mehnat jamoalari, mahalla kengashlari, jamoat tashkilotlari, o‘rta maxsus va oliy o‘quv yurtlari, madaniy-ma’rifiy uyushmalar tarbiyaviy imkoniyatlarini muvofiqlashtirish, tizimlashtirish, ularni yagona maqsad tomon yo‘naltirish omillari (ish vaqti va ishdan keyingi bo‘sh vaqt) va vositalari (fan, adabiyot, san’at, matbuot, radio, televideniya, kino, muzey va hokazo), uslublari (tushuntirish, ishontirish, majbur qilish) va usullarining (alohida, jamoaviy, ommaviy) to‘la-to‘kis butunlikdagi uyushmasi nazarda tutishni taqozo qiladi. Shuningdek, bugungi jamiyatimiz taraqqiyotida muhim ahamiyatga molik mafkuraviy omillarni amalga oshirish tizimi mafkuraviy ta’sir yo‘nalishlari (aqliy, axloqiy, huquqiy) va uning zarur qismlari (mehnat, jismoniy, estetik, ekologik, jinsiy va hokazo) ham o‘z ichiga oladi. U bir butun va yaxlit uyushma bo‘lib, doimo takomillashib, jamiyat va davlat hayoti va taraqqiyotiga moslashib, o‘zgarib turadi. Bu tizimning yaxshi tomoni mafkuraviy ta’sir jarayonining davomiyligi, tizimlashtirilganligi, umumiy yondashuvga xos ekanligi shubhasiz. Bu esa, o‘z navbatida, mafkuraviy ishlar ta’sirchanligi, hozirjavobligini oshirishda aholi turli tabaqalari, ayniqsa hozirgi yosh avlodning o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olish ham muhim ahamiyatga egaligini anglatadi. Ayni paytda, ana shu qayd etilgan masalalar bugungi O‘zbekiston yoshlarini mafkuraviy omillarni singdirish obyekti sifatidagi xususiyatlariga kattta ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotimizning keyingi tadriji va yoshlarimizni mafkuraviy omillar ta’sir ko‘rsatadigan obyekt tarzidagi maqomini tahlil qilish ham aynan ana shu masalaning tahlilini taqozo etadi. Adabiyotlar 574

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 1. “O‘zbekiston taraqqiyotining yangi bosqichida milliy g‘oyani rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida” O‘zbekiston Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2019 yil 8 apreldagi Farmoyishi 2. “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. 3. “Ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish va soha rivojini yangi bosqichga ko‘tarish to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. 4. Mamarasulov B. “Milliy g‘oyaning substansional va institusional xususiyatlari” (O‘zbekiston misolida) falsafa doktori (PhD) uchun diss. –Samarqand, SamDU, 2018 5. Nazarov Q. Jahon falsafasi qomusi. 1 jild. – T.: O‘zbekiston faylasufllari milliy jamiyati nashriyoti, 2017 6. Ergashev I., Xudoyberdiyev X., QahramonovA lar. O‘zbekistonning mustaqil taraqqiyot yo‘li va mafkuraviy jarayonlar. –T., Ijod dunyosi, 2002. 575

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot TIL o‘RGANISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING o‘RNI Jumatova Nasiba Saburovna “Filologiya va tillar” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. nasibajumatova68@gmail.com Annotatsiya: Maqolada xorijiy universitetlarda keng qo‘llaniladigan gibrid yoki kombinatsiyalangan deb ham ataladigan aralash ta'lim tushunchasi muhokama qilinadi. Ta'limning istiqbolli ta'lim texnologiyasi sifatidagi raqamli texnologiyalarning afzalliklari xususida fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: aralash ta’lim, axborot texnologiyalari, aralash ta’limning afzalliklari , ijtimoiy tarmoqlar, onlayn ta’lim, aralash ta’lim samaradorligi. Kirish Axborot texnologiyalari dunyodagi aksariyat odamlarning zamonaviy hayotida muhim rol o‘ynaydi. Shu nuqtai nazardan,O‘zbekistonda ham zamonaviy texnologiyalarni ta’lim jarayoniga joriy etishga ta’lim tizimining munosabati tabiiydir. Universitet yoki boshqa ta’lim muassasasida elektron ta’lim va masofaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalangan holda ta’lim dasturlarini amalga oshirishda tegishli shartsharoitlar yaratilishi va zarur elektron axborot-ta’lim muhiti shakllantirilishi kerak. Samarali ishlaydigan elektron axborot-ta'lim muhiti quyidagilarni o‘z ichiga oladi: elektron axborot resurslari, elektron ta'lim resurslari, axborot texnologiyalari majmui, telekommunikatsiya texnologiyalari va tegishli texnologik vositalar, ular talabalarning joylashgan joyidan qat'i nazar, talabalar tomonidan ta'lim dasturlarini to‘liq hajmda ishlab chiqishini ta'minlashi kerak. So‘nggi paytlarda tillarini o‘qitish metodikasida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalangan holda masofaviy ta’limning ko‘plab innovatsion usullari qo‘llanilmoqda. Jumladan, aralashtirilgan ta'lim texnologiyasining amaliy modeli o‘quv kursi interaktiv telekommunikatsiya texnologiyalari orqali turli joylarda joylashgan talabalar guruhlariga tarqatilgan hollarda amalga oshiriladi. Natijada, an'anaviy tarzda o‘qitilgan va masofaviy talabalardan iborat aralash oqim o‘qitiladi, bu ularni ma'lum bir vaqtda ma'lum bir joyda bo‘lish zaruratidan xalos qiladi. Aralashtirilgan ta'lim - bu an'anaviy ta'limning kombinatsiyasi, ya'ni. real vaqt rejimida o‘qituvchining ko‘magi va ko‘magida sinfda yuzma-yuz mashg‘ulotlar va kompyuter orqali zamonaviy texnologiyalardan foydalangan holda olib boriladigan mashg‘ulotlar. Ko‘pincha aralash ta'lim, gibrid o‘rganish va aralash rejimli o‘rganish atamalari sinonim va bir-birini almashtiruvchi deb hisoblanadi. Aralashtirilgan ta'lim turli shakllarda bo‘lishi mumkin, ammo amerikalik ta'lim ekspertlari bu yondashuv bilan "talaba qisman uydan tashqarida o‘qituvchi rahbarligida va qisman onlayn tarzda, oldindan belgilangan joy, tezlik va o‘rganish usuli bilan o‘rganadi" 576

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 degan fikrga qo‘shiladi. Shuni ta'kidlash kerakki, o‘quv jarayonida texnologiyadan oddiy foydalanish biz aralash ta'lim bilan shug‘ullanamiz, degani emas. Aralashtirilgan ta'limni sinfda o‘rganishga joriy etish o‘quv jarayonining maqsad va vazifalariga bo‘ysunishi kerak va aksincha emas, chunki aralash ta'lim o‘z-o‘zidan maqsadga aylanganda va talabalarning qiziqishi va motivatsiyasi avtomatik ravishda ortadi, deb hisoblanadi. G‘arb universitetlari aralash ta’lim texnologiyalaridan keng foydalanadi. Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi qo‘shimcha va oliy ta'lim muassasalarida masofaviy ta'lim dasturlariga qabul qilingan talabalar soni har yili ortib bormoqda. Vaholanki, AQSh oliy ta'lim tizimida o‘quv dasturlari mazmunining 30-79 foizi gibrid/aralashtirilgan shaklda o‘qitiladi. Ko‘pgina uzluksiz ta'lim muassasalari uchun kompyuter yordamida o‘qitish uzoq muddatli istiqbolga aylanib bormoqda. Ba'zi o‘qituvchilar gibrid yoki aralash ta'limni deyarli ideal ta'lim shakli deb bilishadi, chunki bir tomondan, talabalar zamonaviy texnologiyalarning barcha afzalliklaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lsalar, ikkinchi tomondan, ular o‘qituvchi bilan bevosita muloqot qilish imkoniyatini yo‘qotmaydi, bu asrlar davomida isbotlangan. Aralashtirilgan ta'limning muhim tarkibiy qismi o‘qituvchi va talabalar o‘rtasidagi dialog rejimidir. Internet orqali o‘qitishda ma'lumotni yetkazib berishning ikki turi mavjud: sinxron (real vaqtda) va asinxron (kechiktirilgan vaqtida). Amerika oliy ta'limida eng keng tarqalgan ikkita platforma bo‘lib, ular asosida yuqoridagi ikkita yondashuv yotadi: Saba va Blackboard. Birinchi platforma - bu universitetdagi an'anaviy sinf o‘qitishga taqlid qilib, virtual sinf prinsipi asosida ishlaydigan dasturiy ta'minot. Talabalar universitetning an'anaviy darslarida bo‘lgani kabi o‘qituvchining savollarini ko‘rishlari, eshitishlari va javob berishlari uchun veb-kameralar, mikrofonlar, dinamiklar aqlli sinflarga o‘rnatilgan. Qizig‘i shundaki, audio dasturiy ta'minot onlayn talabalar va sinfda jismonan mavjud bo‘lgan talabalarga bir vaqtning o‘zida bir sinfda o‘qish imkonini beradi. Ikkinchi platforma, Blackboard, vaqt o‘tishi bilan asinxron ta'limni taklif qiladi. Til o‘qitish jarayonida o‘qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish o‘quv jarayoniga Youtube’dan videolar, chatlar, videokonferensiyalarni joriy etish imkonini beradi, bu esa talabalarning ona tilida so‘zlashuvchilar bilan muloqot qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Axborot texnologiyalari bilan bog‘liq bo‘lgan ta'limning xilma-xilligi talabalarning motivatsiyasini oshirishga yordam beradi va ularning an'anaviy sinf formatidan tashqari chet tilini o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Aralashtirilgan ta'limning afzalliklari aniq: yuzma-yuz ta'limni to‘ldiruvchi interfaol komponentning mavjudligi; birgalikda ta'lim olish imkoniyatlari mavjudligi, shuning uchun talabalar va o‘qituvchilar istalgan vaqtda va istalgan joydan loyihalar ustida birgalikda ishlashlari mumkin; madaniyatlararo almashinuv imkoniyatlarining mavjudligi, chunki bunday trening turli mamlakatlardan kelgan talabalar, o‘qituvchilar, tadqiqotchilarga bitta loyiha doirasida o‘zaro hamkorlik qilish va o‘z mamlakatlarining madaniy xususiyatlarini o‘rganish imkonini beradi; bundan tashqari, ta'lim yanada qulayroq bo‘ladi, chunki yuqori sifatli ta'lim olish uchun shahar tashqarisiga chiqishning hojati yo‘q; bunday o‘qitishning bolalikdan axborot texnologiyalari bilan tanish bo‘lgan zamonaviy talabaning ehtiyojlariga mos kelishi bilan izohlanadi. 577

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Xulosa Shunday qilib, til o‘rganishda raqamli texnologiyalardan foydalanish, hurmatli prezidentimiz ta’kidlaganlariday: “ -bizga yuksalishning eng qisqa yo`lidan borish imkoniyatini beradi”.Zero,raqamli texnologiyalar til oʻrganishni qulay va samarali qilib beradi. Mobil ilovalar, onlayn kurslar, sunʼiy intellekt asosidagi dasturlar va boshqa koʻplab vositalar orqali istalgan tilni oʻrganish mumkin. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022-2026yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-60-son Farmoni. 2. Kameneva N.A. Innovatsion faoliyatni axborot bilan ta'minlash // Iqtisodiyot fanlari. 2009. Yo‘q. 50, bet. 167–171. 3. Kameneva N.A. Chet tillarini o‘rganishning madaniy jihatlari // Zamonaviy fan va ta'lim almanaxi. 2010. Yo‘q. 9. 108–109-betlar. 4. Passov E.I. Chet tilidagi nutqni o‘rgatishning kommunikativ usuli. - M.: Ta'lim, 1991.- 223 b. 5. Zenina L.V. Virtual ta'limning ijtimoiy jihati // - 2012: VII Xalqaro ilmiy 578

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 XX ASR JAHON ADABIYOTIDA «INSON VA URUSH» MAVZUSINING BADIIY TALQINLARI Qurbonova Shahlo Shuxrat qizi Toshkent davlat yuridik universiteti, Xorijiy tillar kaferdasi, shakhlokurbonova15@gmail.com Annotatsiya: Mazkur maqola XX asr jahon adabiyotida «inson va urush» mavzusining badiiy talqinlarini tahlil etishga bag‘ishlangan bo‘lib, unda urush va inson munosabatlari, urushning axloqiy, ma’naviy va psixologik oqibatlari, shuningdek, badiiy asarlarda ushbu mavzuning ramziy va konseptual ifodalari keng yoritilgan. Tadqiqotda ekzistensializm, modernizm, postmodernizm va sharq hamda g‘arb adabiyotidagi yondoshuvlar solishtirilgan holda, urush davri adabiyotida insonning ichki kurashlari, ma’naviy iztiroblari, jamoaviy xotira va axloqiy tanlovlar, shuningdek, adabiyotning ijtimoiy va madaniy xotira shakllanishidagi o‘rni aniqlanadi. Ushbu maqola keng ilmiy tahliliy metodologiya asosida tayyorlangan bo‘lib, adabiy namunalarning falsafiy, psixologik va madaniy kontekstlari chuqur o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari insoniyat tarixidagi urush voqealarining adabiy kontekstda qayta talqinini, inson ruhiyatidagi murakkabliklarni va zamonaviy madaniy dialogning shakllanish jarayonlarini yoritib beradi, shuningdek, badiiy tanqid nazariyalarini yangi nuqtai nazardan ifodalashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Inson, urush, adabiyot, badiiy talqin, ekzistensializm, modernizm, postmodernizm, kollektiv xotira, madaniy identitet, ramziy ifoda Kirish XX asr jahon adabiyoti insoniyat tarixidagi eng shiddatli va murakkab davrlarni aks ettiruvchi nazariy va badiiy yondoshuvlarning sintezi hisoblanadi. Ushbu davr adabiyotida urush voqealari, shubhasiz, insoniyatning eng murakkab axloqiy, ma’naviy va psixologik paradokslarini aks ettirgan. Adabiyotshunoslar va falsafiy oqimlar doirasida insonning urushdan keyingi iztiroblari, shaxsiy va kollektiv xotira, hamda madaniy identitet shakllanishi keng o‘rganilgan. Ushbu maqolada, ayniqsa, g‘arb va sharq madaniyatlarining adabiy namunalari asosida “inson va urush” mavzusining badiiy talqinlari tahlil qilinadi. Maqolaning dolzarbligi shundaki, XX asrda yaratilgan asarlar insoniyatning urush bilan bog‘liq tajribalari va ularning jamiyat hayotiga ta’sirini yanada chuqurroq anglash imkonini beradi. Maqolada quyidagi asosiy masalalar ko‘rib chiqiladi: • Urushning inson ruhiyatidagi axloqiy, ma’naviy va psixologik oqibatlari; • Adabiyotda urush mavzusining ramziy ifodalari va innovatsion yondoshuvlari; G‘arb va sharq adabiyotidagi “inson va urush” talqinlari hamda ularning solishtirma tahlili; • • Urush voqealarining kollektiv xotira va madaniy identitet shakllanishidagi roli. Ushbu tadqiqot adabiy tanqid nazariyalari, ekzistensializm, modernizm va postmodernizm yondoshuvlari asosida olib borilgan bo‘lib, so‘nggi 10–15 yil ichida e’lon qilingan ilmiy asarlar, monografiyalar va maqolalarga tayangan holda yangi ilmiy xulosalar chiqarishga intiladi [1], [2]. 579

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Tadqiqot obyekti va qo‘llanilgan metodlar Tadqiqot obyekti sifatida XX asr jahon adabiyotida yaratilgan asarlar tanlandi, ularning ichida urush mavzusiga bag‘ishlangan badiiy namunalarning ramziy ifodalari, falsafiy asoslari va estetik innovatsiyalari alohida e’tibor markazida turadi. Ushbu asarlar orasida, g‘arb adabiyotidan – Albert Kamyu, Jean-Paul Sartre, Samuel Beckett va T. S. Eliot asarlari, sharq adabiyotidan esa, Xitoy, Yaponiya va Hindiston madaniyati doirasidagi adabiy namunalarga e’tibor qaratildi. Qo‘llanilgan metodlar quyidagilardan iborat: Adabiy tanqid metodologiyasi: Badiiy asarlar tarkibiy qismlarini, ularning mavzusi, motivlari, ramziy ifodalari va estetik qurilishlarini chuqur tahlil qilish. Dialektik yondoshuv: Urush va inson mavzusidagi qarama-qarshi kuchlar – umid va umidsizlik, axloqiy tanlov va noto‘g‘ri qarorlar, ijtimoiy tartib va betartiblik – o‘rtasidagi dinamik o‘zaro aloqalarni aniqlash va tahlil qilish. Korelatsion tahlil: Asarlardagi mavzular va ramziy ifodalar o‘rtasidagi bog‘liqliklarni statistik va mantiqiy asosda aniqlash. Madaniy va tarixiy kontekstualizatsiya: Har bir asarning yaratilish davri, madaniy va tarixiy sharoitlarini hisobga olib, uning badiiy talqinini yanada boyitish. Ushbu metodik yondoshuvlar orqali XX asr adabiyotida urush va inson mavzusining badiiy talqinlari chuqur va kompleks tarzda o‘rganilib, ularning jamiyat hayotidagi ahamiyati hamda madaniy dialogdagi roli tahlil qilindi [3], [4]. Olingan natijalar va ularning tahlili Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, XX asr jahon adabiyotida urush mavzusi inson ruhiyatining turli qirralarini aks ettiruvchi murakkab va ko‘p qirrali kontsept sifatida namoyon bo‘ladi. Quyidagi asosiy natijalar ajratib ko‘rsatildi: 3.1. G‘arb adabiyotida “inson va urush” mavzusi Ekzistensial paradokslar: Albert Kamyu va Jean-Paul Sartre asarlarida urush insonning hayotiy ma’nosizlik, absurd holati va ichki iztiroblar orqali ifodalanadi. Ularning asarlarida insonning erkinligi va o‘zini anglash jarayoni, urush sharoitida yuzaga kelgan axloqiy tanqidlar va ma’naviy inqirozlar orqali keng tahlil qilinadi [1]. Fragmentatsiya va postmodern yondoshuv: Samuel Beckett va T. S. Eliot asarlarida urush voqealari fragmentar narrativlar, intertekstual aloqalar va metaforik ifodalar orqali tasvirlanadi. Bu yondoshuv o‘quvchini urushning murakkab va ko‘p qatlamli obrazini anglashga undaydi. 3.2. Sharq adabiyotida “inson va urush” mavzusi Madaniy-ruhaniy yondoshuv: Sharq adabiyotida, xususan Xitoy, Yaponiya va Hindiston asarlarida urush tushunchasi ko‘proq ichki tinchlik, taoistik falsafa va kollektiv xotira orqali talqin qilinadi. Bu yondoshuv insonning jamoaviy identiteti, madaniy meros va ruhiy barqarorlikka urg‘u beradi [2]. Yin-yang konsepsiyasi: Sharq falsafasining asosiy tushunchalaridan biri bo‘lgan yinyang, urush va tinchlik o‘rtasidagi doimiy kurashni ifodalaydi. Ushbu nazariy yondoshuv 580