Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Navoiy adib haqidagi ma’lumotlarini alohida ta’kidlash zarur. Jumladan, “Alisher
Navoiy ma’lumotlari adibning o‘zi haqida bo‘lsa, As-Sam’oniyning ma’lumotlari
uning o‘g‘liga oiddir. Manbalardagi ma’lumotlar uch avlod, ya’ni otasi Mahmud
Yugnakiy, o‘zi Adib Ahmad Yugnakiy va o‘g‘li muhaddis Abu Homid Ahmad ibn
Abu Ahmad al-Yugnakiylar haqida ma’lumot beradilar. Tadqiqotchi Sh.
Kamoliddin xulosalari O‘rta Osiyo turklari orasida VIII-IX asrlarda harbiy-siyosiy,
ilmiy-madaniy harakat shu’ubizm mavjudligini isbotlab, ularning ko‘pgina
vakillarini xalifalikning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida yuqori pog‘onalarni
egallab turganligini ko‘rsatadi”407.
Tahlillarga ko‘ra, adibning otasi turk shu’ubizmining dastlabki vakillaridan
hisoblanib, VIII asrning o‘rtalarida Abu Muslim qo‘zg‘olonining Xurosondagi
harakatida qatnashgan ehtimoli bo‘lishi mumkinligini tadqiqotchi olimlardan biri
Sh.Kamoliddin ta’kidlagan. “Abbosiylar xalifalik boshiga kelganda, adibning otasi
Xalifa al-Mansurning turk qo‘shinida xizmat qilgan. Uning o‘g‘li Adib Ahmad
fiqh va hadisni o‘rganib shoir sifatida «Hibat ul-haqoyiq» asarini yozgan. Shoir
ko‘zi ojiz bo‘lganligi uchun bu asarning ilk nusxasi otasi Mahmud Yugnakiy
tomonidan uyg‘ur xatida yozib olingan”408. Shu bois ham o‘rta asr turkiy tilli
adabiyot namunalari IX asr boshlaridan boshlab yozila boshlaganligini keltirish
mumkin. Xususan, islom ta’limotlari yoyila boshlagan vaqtlardagi dastlabki turkiy
tilda yozilgan kitob XI asrda “Devon al-lug‘at at-turk» deb hisoblanib kelingan
bo‘lsa-da, Somoniylar davrida X asrda Qur’onning ilk bor turkiy tarjimasini
alohida qayt qilish zarur. “Alisher Navoiy o‘zining “Nasoyim ul-muhabbat”
asarida Adib Ahmadni Bog‘doddan 4 yig‘och masofada bo‘lgan qishloqda
yashaganligi, turkligi, tug‘ma ko‘zi ojiz ekanligi haqida xabar berib, uning
musulmon fiqhshunosligi hanafiylar mazhabi asoschisi Imom Abu Hanifa an
Nu’mon ibn Sobitdan (699-767 yillar) ushbu mazhabning bo‘lg‘usi buyuk faqihlari
imom Muhammad ash Shayboniy (749-805 y.) hamda Abu Yusuf al Ansori (731804 y.) bilan birgalikda saboq olganligini ta’kidlaydi”409. Undan qaysi o‘qitgan
shogirdingizdan rozisiz deganlarida imom Muhammad hamda Abu Yusuf va uning
hamsaboqlaridan degan. Demak, uning Abu Hanifa qo‘lida ta’lim egallaganligi,
uning ijodi va faoliyati vaqti VIII-IX asrlarga to‘g‘ri kelishini ba’zi manbalarga
ko‘ra tahlil qilish mumkin.
Xususan, “As-Sam’oniy “Yug‘anak Samarqand qishloqlaridan” ekanligini,
Abu Homid Ahmad ibn Abu Ahmad al Yugnakiy (Adib Ahmadning o‘g‘li) ni
taniqli muhaddislaridan biri sifatida ta’riflagan. U kishi Sohib ibn Muslim alBalxiy, Abdurahim ibn Habib al Bag‘dodiy va Abu Isoh Ibrohim ibn Is’hoq asSamarqandiylardan hadis ilmini o‘rganganligini, uning o‘zidan esa Abdulloh ibn
Ma’sud ibn Komil as-Samarqandiy hadis rivoyat qilganligini yozib qoldirgan.
Ya’ni as-Sam’oniy adibning o‘g‘lini VIII-XII asrlarda o‘tgan muhaddislar qatorida
Adib Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq (She’riy tabdilni amalga oshiruvchi, so‘zboshi va izohlar muallifi:
E.Ochilov). – Тoshkent: “Sharq”, 2013. – B.32
407
408
Ahmad Yo’gnakiy. Hibat ul-haqoyiq. – Toshkent: G’ofur G’ulom, 1971. – B. 12.
Adib Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq (She’riy tabdilni amalga oshiruvchi, so‘zboshi va izohlar muallifi:
E.Ochilov). – Тoshkent: “Sharq”, 2013. – B.80
409
500
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
tilga olgan”410. Shu sababli adib Ahmadning yashagan vaqtlari, aniq asoslar bilan
aniqlansa ham yuqoridagi tahminlar aniq bo‘lar edi. Qolaversa, o‘zbek olimlaridan
biri M.Imomnazarov hamda taniqli asosli manbalariga tayanib, uning ijodi va
faoliyati vaqtlarini XII-XV asrlar emas, VIII asrning ikkinchi yarmi va IX asrning
birinchi yarimlari deb ta’kidlash mumkin.
Xo‘sh, ushbu sanalarni tan olish tarixiy haqiqatning tiklanishi, islomiy
davrdagi turkiy adabiyot, yozma namunalarining vujudga kelishi, shuningdek
o‘zbek yozma adabiyoti tarixining IX asrlardan boshlanishi haqidagi muhim
xulosalardan tashqari, biz tarixchi – huquqshunoslar uchun qanday ahamiyati bor?
“1. Turkiy tildagi fiqhiy adabiyot «Hibat ul-haqoyiq» islom axloqi va
g‘oyalarini Qur’on oyatlari va hadislar asosida oddiygina qilib tushuntirib
berishga, targ‘ib qilishga qaratilgan asarlar IX asrdayoq paydo bo‘lganki, buni
yuqoridagi manba ko‘rsatib turibdi.
2. Bu holat tarixiy davri jihatidan Somoniylar davlati va huquqining
boshlang‘ich davriga to‘g‘ri keladi. Bu ajablanarli emas, garchi ulamolar Qur’onni
boshqa tillarga tarjima etilishini ma’qullamagan bo‘lsalar-da aynan ana shu davrda
Qur’on satrlar orasida (interpolyatsiya) turkiy tilga tarjima qilingan edi.
3. Movarounnahr fiqh maktabi faoliyat ko‘rsatgan davrlardayoq (VIII-XIII
asrlar) turkiy tilda ham fiqhiy-axloqiy yo‘nalishdagi asarlar yaratila boshlaganini
ko‘rsatadi. Bunga otasi Adib Ahmad Yugnakiy va o‘g‘li Muhaddis Abu Homid
Ahmad Yugnakiylarning faoliyatlari misol bo‘la oladi. Bundan tashqari, yana shu
narsani keltirish mumkinki, o‘sha davrda ota-bola shoir, muhaddis va faqihlar ko‘p
uchragan, bu holatni manbalar ko‘rsatib turibdi. (Masalan, Abu Hafs Kabir
Buxoriy va uning o‘g‘li Abu Hafs Buxoriy, Abu Laysiy va boshqalar)”411.
Tahlilimizcha, islom fiqhshunosligi, asosiy uning ta’limotlarining turkiy
xalqlar ilmiy tafakkurida keng targ‘ib qilinishi «Movarounnahr fiqh maktabi»
an’analarining rivojlanishiga Adib Ahmad va As-Sam’oniy taniqli muhaddislardan
biri sifatida adibning ilmiy faoliyatini e’tirof etgan.
Darhaqiqat, Adib Ahmadning ushbu asari “Qutadg‘u bilig” asari kabi
adabiyotda mashhur bo‘lgan mutaqoribi musammani maqsur vaznida bayon
qilingan. Xususan, uning qalamiga mansub “Hibatu-l-haqoyiq” asarning kirish
qismida qasida, g‘azal va qit’a shaklida yozilganligi, asosiy qismlari to‘rtlik
shaklida ochib berilganligini keltirish zarur.
Adibning ushbu asari didaktik uslubda yozilgan “Hibatu-l-haqoyiq”da
Qur’oni karim va Hadisi sharif ma’nolari o‘ziga xos tarzda mujassamlashgan. “U
islom dini axloqini tashviq qilish, komil insonni tarbiyalab yetishtirish maqsadi
bilan yozilgan. Shunga muvofiq, asar ham asosan pand-nasihat usulida yozilgan.
Bu haqda muallifning o‘zi shunday deydi:
Bezadim kitobi mavoiz, masal,Boqig‘li, o‘qug‘li osig‘ olsu(v) tep”412.
Sharafjon Sariyev. Adabiyot fanidan yaxlit o’quv-didaktik majmua. – Toshkent: Sharq, 2014. – B.65
Adib Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq (She’riy tabdilni amalga oshiruvchi, so‘zboshi va izohlar muallifi:
E.Ochilov). – Тoshkent: “Sharq”, 2013. – B.95
412
Adib Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq (She’riy tabdilni amalga oshiruvchi, so‘zboshi va izohlar muallifi:
E.Ochilov). – Тoshkent: “Sharq”, 2013. – B.45
410
411
501
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Asarda keltirilgan bir qator bayt va misralarning hikmat kabi jaranglashi
uning shoirlik maqomi haqiqatdan ham yuksak ekanligidan dalolat beradi.
Qolaversa, asarga ilova keltirligan “Amir Sayfiddinning to‘rtligida Yugnakiyning
iste’dodi va maqomi xususida ham yuksak fikrlar bildiriladi:
Adiblar adibi, fozillar boshi,Guhartin so‘z aymish odin so‘z bishi”413.
Mazmuni: “Adiblar adibi, fozillar sarvari gavhar kabi bebaho so‘zlarni nazm
shodasiga tergan”.
Xususan, “Bu faktlar, bir tomondan, Adib Ahmad Yugnakiyning yetuk
shoir, zamonasining ulug‘ bilimdoni ekanligini ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan,
zamondosh shoirlar, adiblar oldida hurmatga sazovor ekanligini bildiradi.
Adibning malik ush-shuaro bo‘lgani haqida ma’lumot bo‘lmasa ham, o‘zining
hamkasblariga adabiyotdan ta’lim bergani ehtimoldan uzoq emas”414.
Darhaqiqat, Adib Ahmad faylasuf va shoir sifatidagina emas, turkiy tilning
yetuk bilimdonlaridan hisoblanadi. U til ustasi sifatida tilshunoslik ilmiga yangi
tushuncha va atamalarni ham olib kirgan ijodkor hisblanadi.
Tahlilimizcha, Adib Ahmadning ushbu noyob asari o‘zbek mumtoz
adabiyotining noyob durdonalaridan o‘rin olganligi ayni haqiqatdir. Xususan,
ushbu noyob asardagi axloqiy, ma’naviy va ma’rifiy, falsafiy mazmundagi bir
qancha dono hikmatlar bugungi kungacha insonlar falsafiy tafakkur tarziga ta’sir
etib kelganligi aytish mumkin. Xususan, bu asarga asosan, “ilm-ma’rifat
masalariga asosiy e’tibor qaratiladi. Mutafakkir shoir nuqtai nazariga ko‘ra:
Bilik birla bilnur saodat yo‘li, Bilik bil, saodat yo‘lini bula.
Mazmuni:
“Saodan yo‘li bilim bilan ochiladi. Shuning uchun bilim egallab, saodan
yo‘lini izla”415.
Adib Ahmad Yugnakiyning ushbu nodir asaridagi falsafiy hikmatlarning
mavzusi xilma-xil bo‘lib, ularda borliq va inson munosabatlari, yashashning
mohiyati, shaxs hayotining asl maqsadi va uning mazmuni, bilimning boshqa
dunyoviy narsalardan afzalligi, odob-axloqning shaxs ma’naviyatini rivojidagi roli,
insoniy fazilat va nuqsonlar to‘g‘risida bilim va ulkan hayotiy tajriba asosida bir
qator tugal xulosalar berilgan. Jumladan, adibning yozishcha hukmdorlarni adolat
va insofga davat qilar ekan, insonlarni arzimagan gunohlari uchun o‘ldirilaversa,
olamda inson zoti butunlay yo‘qolib ketishini ta’kidlaydi, ya’ni:
“Bu bir aybdan o‘tru boshin kesguchi,
Ochunda tirilgu kishisiz qolur.
Saxovat va muruvvatdan xoli odamni mevasiz daraxtga qiyoslaydi −
mevasiz daraxt esa kesib o‘tin qilishgagina yaraydi:
Yemishsiz yig‘ochtek karamsiz kishi,
Yemishsiz yig‘ochni kesip o‘rtagil”416.
Imomnazarov M. Adib Ahmad qachon yashagan? // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. – 1995. 31-mart
Imomnazarov M. Adib Ahmad qachon yashagan? // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. – 1995. 31-mart
415
Adib Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq (She’riy tabdilni amalga oshiruvchi, so‘zboshi va izohlar muallifi:
E.Ochilov). – Тoshkent: “Sharq”, 2013. – B.53
413
414
502
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Shuningdek, ushbu asarida, jumladan, hasislik va baxillikni qattiq darajada
tanqid qiladi. Sababi bu olamda baxilning qilgan ishidan yomon ish va bemani
hayot tarzi yo‘q ekanligini quydagi bayt orqali tasvirlaydi:
“Baxil yig‘di zar-siym haromtin o‘kush,
Vabal ko‘tru bordi, uzala so‘kush.
Ulush bo‘ldi moli kishilar aro,
Baxil oldi andin so‘kunchtin ulush.
Qamug‘ qozg‘onikli ochun molini
Yeyumadi, bordi − ko‘rung holini.
Mazmuni: “Baxil haromdan hazar qilmay, oltin-kumush yig‘di. O‘zi o‘lib
ketdi-yu, xalqning la’natiga sazovor bo‘lgani qoldi. Odamlar uning mol-dunyosini
bo‘lishib oldilar, o‘ziga tekkan ulush esa elning qarg‘ishi bo‘ldi… Dunyo molini
yig‘ib, o‘zi yeb-ichmagan kishining qismati ana shunaqa bo‘ladi”417.
Adib Ahmad Yugnakiy xalq maqollari va hikmatlari asosida o‘z asariga
keng va chuqur ma’nolar asosida tasvirlashga harakat qilgan. Masalan, uning
keltirishicha, “Qonni qon bilan yuvib bo‘lmaydi” maqolidan o‘zining quydagi
baytini tasvirlagan:
“Jafo qildachingg‘a yonut qil vafo,
Arimas necha yuvsa qon birla qon.
Mazmuni: “Jafo qilganga ham vafo qil, chunki qonni qon bilan yuvib
ketkazib bo‘lmaydi”418.
Ahmad Yugnakiy ilmsiz kishiga to‘g‘ri so‘z ham ma’nosizligi, unga o‘git
berishning o‘zi foydasizligini ta’kidlaydi. Fikrini tasdiqlash uchun “oriqsiz”, ya’ni
yuvinmagan kishilarga «yuvin» deb buyurilsa, ular suv ta’sirida toza bo‘lishini,
johil qancha yuvinmasin, baribir poklanmasligi bilan qiyosiy tasvirlaydi. “Bu bilan
shoir kishilarni jaholatdan yiroq bo‘lishga undaydi. Har qanday zohiriy ifloslanish
suv bilan poklanganidek, johillik esa ma’rifat tufayligina saodatga erishishi
mumkinligi ta’kidlanadi. Dostonning til odobi, dunyoning o‘zgarib turishi, saxovat
va baxillik oqibati, tavoze’lilik manfaati, kibr-u havo va hirsning zarari haqida
bahs etuvchi boblari ham yuksak axloqiy-ta’limiy ahamiyat kasb etadi”419. Shoir
zamonasining ulug‘ mutafakkiri, murabbiysi sifatida zamondoshlariga o‘git beradi.
Ahmad Yugnakiy adabning ibtidosini muomala madaniyatida deb biladi.
Shu bois ham u so‘zlash madaniyatiga alohida e’tibor qaratadi. Kishilarni ortiqcha
gapirmaslikka chaqiradi. Adibning tilni mahkam tutishga chaqirishi, aks holda
tishning sinishi mumkinligi xususidagi fikrlari o‘quvchi uchun ibrat maktabi
vazifasini o‘taydi. Doston muallifi kishilar o‘rtasida nizo chiqarishni juda qattiq
qoralaydi. Chunonchi: Xiradliqmu bo‘lur tili bo‘sh kishi,
Adib Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq (She’riy tabdilni amalga oshiruvchi, so‘zboshi va izohlar muallifi:
E.Ochilov). – Тoshkent: “Sharq”, 2013. – B.65
417
Sharafjon Sariyev. Adabiyot fanidan yaxlit o’quv-didaktik majmua. – Toshkent: Sharq, 2014. – B.89
418
Adib Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq (She’riy tabdilni amalga oshiruvchi, so‘zboshi va izohlar muallifi:
E.Ochilov). – Тoshkent: “Sharq”, 2013. – B.34
419
Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2006. – B.89
416
503
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Talim boshni yedi bu til so‘z boshi.
O‘chukturma erni tilin bil, bu til,
Boshoq tursa butmas, butar o‘q boshi.
Xususan, “So‘zi achchiq kishini aqlli deyish mumkinmi?” - degan savol
orqali o‘z fikrlarini badiiylashtishda davom etgan shoir, til va so‘z zahari ko‘p
kishilaming boshini yeganini ta’kidlaydi. Buning sababini ijodkor yomon so‘zning
odamlarni bir-biriga qarshi qo‘yishida deb biladi. Shuning uchun shoir o‘quvchiga
insonlarni bir-biriga o‘chakishtirma, tilingni (so‘zingni) muloyim qil, deya nasihat
qiladi. Shoirning bunday xulosalari g‘oyatda hayotiyligi bilan ajralib turadi.
Ahmad Yugnakiy “til yarasi tuzalmaydi, o‘q jarohati esa bitib ketadi” kabi
samimiy fikrlari bilan o‘quvchi qalbida nihoyatda yaxshi taassurot qoldiradi. “Adib
yolg‘onchilikni qattiq qoralaydi. Odamlarni umri yaxshilik bilan kechirishga,
doimo haqni so‘zlash, to‘g‘ri so‘z bilan tilni bezashga chorlaydi. Shoir nigohida
to‘g‘ri so‘z-asal, yolg‘on so‘z esa sarimsoq piyozga tengdir. Uning yolg‘on so‘zni
kasallik, chin so‘zni esa shifo deb bilishi ziyrak o‘quvchini befarq qoldirmaydi.
Xulosa. Ahmad Yugnakiyning “Hibbatu-l-haqoyiq” asari Markaziy Osiyo
va Islom madaniyati kontekstida shaxsiy axloq va jamiyat hayotidagi ijtimoiyaxloqiy qadriyatlarni chuqur o‘rganadi. Asarda muallifning asosiy g‘oyasi
shundaki, insonning shaxsiy tarbiyasi, odob-axloq me’yorlariga rioya qilishi va
ma’naviy kamolotga erishishi jamiyatning barqarorligi va ijtimoiy adolatini
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Asarda quyidagi asosiy ijtimoiy-axloqiy
g‘oyalar ko‘rsatib o‘tiladi:
1. Shaxsiy axloqning ustuvorligi – har bir inson o‘z xulq-atvori va
fazilatlarini tarbiyalash orqali jamiyatga foydali bo‘lishi mumkin. Shaxsning
ma’naviy etukligi jamiyatda tartib va adolatni mustahkamlaydi. Jamiyat va
shaxsning o‘zaro bog‘liqligi – Ahmad Yugnakiy shaxsiy axloq va jamiyatdagi
barqarorlik o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka e’tibor qaratadi. Shaxs axloqiy jihatdan
yetuk bo‘lmasa, jamiyat ham barqarorlikka erisha olmaydi. Ma’naviy tarbiya orqali
ijtimoiy adolatni ta’minlash – muallif ma’naviy tarbiya va axloqiy qadriyatlarni
rivojlantirish orqali insonlar o‘rtasida adolat va hamjihatlikni mustahkamlash
mumkinligini ta’kidlaydi.
2. Ahmad Yugnakiy ta’kidlaydiki, shaxsiy xulq-atvor va jamiyatdagi axloqiy
qadriyatlar o‘rtasidagi uyg‘unlik ijtimoiy barqarorlik va ma’naviy yetuklikning
asosidir. Shaxs o‘zini tarbiyalash, odob-axloq qoidalariga rioya qilish orqali
jamiyatning ijtimoiy tartibiga hissa qo‘shadi. Shaxsning axloqiy kamoloti
jamiyatdagi barqarorlikni mustahkamlaydi. Agar shaxs halol, saxovatli, mehribon
bo‘lsa, u jamiyatda ham shunday fazilatlarni targ‘ib qiladi. Shu bilan birga,
jamiyatning umumiy axloqiy qadriyatlari shaxsni tarbiyalashda yo‘l-yo‘riq bo‘lib
xizmat qiladi. Axloqiy qadriyatlar misollari: Halollik: shaxsiy xatti-harakat va
ijtimoiy munosabatlarda ishonchni mustahkamlaydi. Saxovat: shaxsning o‘zini
boshqalarga bag‘ishlashi jamiyatdagi hamjihatlikni oshiradi. Sabr-toqat va mehrshafqat: ijtimoiy nizolarni yumshatadi, insonlar o‘rtasidagi tushunishni
kuchaytiradi. Shaxs o‘z axloqiy fazilatlarini rivojlantirganda jamiyatning axloqiy
504
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
qoidalariga mos harakat qiladi. Jamiyatning axloqiy me’yorlari esa shaxsni
noto‘g‘ri yo‘ldan ogohlantiradi, uni tarbiyalaydi. Bu uyg‘unlik natijasida ijtimoiy
adolat va barqarorlik ta’minlanadi. Ahmad Yugnakiy fikricha, shaxsiy xulq-atvor
va jamiyat axloqiy qadriyatlarining uyg‘unligi - ma’naviy yetuk shaxsni
tarbiyalash va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashning asosiy omilidir. U shaxsiy
kamolot va jamiyatning axloqiy me’yorlarini bir-biriga moslashtirish orqali,
insonning nafaqat o‘z hayotini, balki atrofidagi jamiyatni ham yaxshilashini
ko‘rsatadi.
3. Odob-axloqiy fazilatlarning jamiyatdagi roli – halollik, saxovat, sabrtoqat, mehr-shafqat kabi fazilatlar insonni nafaqat shaxsiy hayotda, balki ijtimoiy
hayotda ham yetuk qiladi. Shu jihatlarni hisobga olganda, “Hibbatu-l-haqoyiq”
asari faqat axloqiy tarbiya va shaxsiy kamolotga qaratilgan emas, balki jamiyatning
ijtimoiy barqarorligi, ma’naviy yetukligi va adolatli ijtimoiy tartibni
shakllantirishga xizmat qiladi. Muallifning falsafiy va axloqiy qarashlari
zamonning axloqiy talablari bilan uyg‘un bo‘lib, bugungi kunda ham ma’naviy
tarbiya, axloqiy yetuklik va ijtimoiy mas’uliyat mavzularida ilmiy tadqiqotlar
uchun muhim manba hisoblanadi. Shuningdek, Ahmad Yugnakiy asarida
jamiyatdagi axloqiy qadriyatlar bilan shaxsiy xulq-atvorni uyg‘unlashtirishning
strategik yo‘llari yoritilgan bo‘lib, bu esa jamiyatning ma’naviy barqarorligini
mustahkamlashga yordam beradi.
“QUTADG‘U BILIG” VA YAPON NEOPOZITIVIZMI: AXLOQ VA
BOSHQARUV MADANIYATINING QIYOSIY TAHLILI
"KUTADGU BILIG" AND JAPANESE NEOPOSITIVISM: A COMPARATIVE
ANALYSIS OF MORALITY AND MANAGEMENT CULTURE
Jumayev Raxmonali Komiljonovich, TDTU, mustaqil tadqiqotchisi
Zhumaev Rakhmonali Komilzhonovich, TSTUindependent researcher
Annotatsiya. Mazkur maqolada Qutadg‘u bilig asarida ifodalangan axloq, mantiq va
boshqaruv madaniyati g‘oyalari hamda yapon neopozitivizmi doirasida shakllangan ratsionalanalitik yondashuvlar qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqotda Markaziy Osiyo klassik siyosiy-axloqiy
tafakkuri va XX asr yapon analitik falsafasi o‘rtasidagi umumiy va farqli jihatlar ochib berilgan.
Asosiy e’tibor adolatli boshqaruv, ma’naviy mas’uliyat va institutsional tartib masalalariga
qaratilgan. Tadqiqot natijalari zamonaviy ta’lim, davlat boshqaruvi va liderlik madaniyati
uchun muhim nazariy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: Qutadg‘u bilig, Yusuf Xos Hojib, yapon neopozitivizmi, axloq, mantiq,
boshqaruv madaniyati, qiyosiy falsafa.
Abstract. This article presents a comparative analysis of the ideas of ethics, logic, and
governance culture expressed in the work Qutadg‘u Bilig, alongside the rational-analytical
approaches developed within the framework of Japanese neopositivism. The study reveals the
commonalities and differences between classical Central Asian politico-ethical thought and
twentieth-century Japanese analytical philosophy. Particular attention is given to issues of just
governance, moral responsibility and institutional order. The findings of the research have
significant theoretical implications for modern education, public administration, and leadership
culture.
505
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Keywords: Qutadg‘u Bilig, Yusuf Khos Khojib, Japanese neopositivism, ethics, logic,
governance culture, comparative philosophy.
KIRISH
Globallashuv sharoitida turli sivilizatsiyalar falsafiy merosini qiyosiy
o‘rganish zamonaviy gumanitar ilm-fanning muhim yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Ayniqsa, Sharq siyosiy-axloqiy tafakkuri va zamonaviy analitik
falsafa o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Shu
nuqtai nazardan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari va yapon
neopozitivizmi o‘rtasidagi qiyosiy tadqiqot ilmiy jihatdan muhimdir.
“Qutadg‘u bilig” XI asr turkiy siyosiy-falsafiy tafakkurining yirik namunasi
bo‘lib, unda davlat boshqaruvi, adolat, rahbar axloqi va jamiyat tartibi haqida
chuqur g‘oyalar bayon qilingan. Yapon neopozitivizmi esa XX asrda analitik
falsafa, mantiqiy til tahlili va empirik ratsionalizm ta’sirida rivojlangan intellektual
yo‘nalish bo‘lib, u ilmiy aniqlik va ratsional boshqaruv masalalariga e’tibor
qaratgan. Maqolaning maqsadi – mazkur ikki an’anada axloq va boshqaruv
madaniyatining talqinini qiyosiy tahlil qilishdir.
Materiallar va metodlar. Mazkur tadqiqotni amalga oshirish jarayonida bir
qator ilmiy yondashuv va usullardan kompleks tarzda foydalanildi. Jumladan,
qiyosiy-falsafiy tahlil orqali turli davr va madaniy muhitlarda shakllangan g‘oyalar
o‘zaro solishtirildi va ularning umumiy hamda farqli jihatlari aniqlandi. Shu bilan
birga, germenevtik yondashuv asosida matnlar mazmuni chuqur tahlil qilinib,
ularda ifodalangan ma’no va g‘oyalar kengroq falsafiy kontekstda talqin etildi.
Tarixiylik tamoyili tadqiqotda o‘rganilayotgan g‘oyalarning shakllanish jarayonini
ularning ijtimoiy-tarixiy sharoiti bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqish imkonini berdi.
Manbashunoslik usuli esa asosiy adabiyotlar va manbalarni tanlash, tahlil qilish va
tizimlashtirishda muhim ahamiyat kasb etdi. Shuningdek, konseptual
rekonstruksiya orqali tadqiqot doirasida o‘rganilayotgan falsafiy tushunchalar
qayta tiklanib, ularning zamonaviy talqini ishlab chiqildi.
Tadqiqotning asosiy manbalari sifatida Yusuf Xos Xojibning “Qutadg‘u
bilig” asarining akademik nashrlari hamda yapon falsafasi vakillari – Hajime
Tanabe, Kiyoshi Miki va Tetsuro Watsujining ratsionallik, jamiyat va axloq
masalalariga bag‘ishlangan ilmiy ishlari jalb etildi.
Tadqiqot jarayonida asosiy e’tibor axloqiy hokimiyat va adolat
konsepsiyasining falsafiy mohiyatini tahlil qilishga, mantiqiy fikrlash va ratsional
qaror qabul qilish mexanizmlarini o‘rganishga, shuningdek, boshqaruv madaniyati
va jamoaviy mas’uliyat tamoyillarining shakllanishi va rivojlanishini ilmiy
jihatdan asoslashga qaratildi.
Natijalar:
1. “Qutadg‘u bilig”da axloq va davlat boshqaruvi birligi
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, “Qutadg‘u bilig” [1] asarida axloq va
davlat boshqaruvi o‘zaro uzviy bog‘liq holda talqin etilgan. Yusuf Xos Hojib
davlat barqarorligi va taraqqiyotini, avvalo, axloqiy boshqaruv bilan bog‘laydi.
Uning qarashlariga ko‘ra, rahbarlik faqatgina hokimiyatni amalga oshirish vositasi
506
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
emas, balki yuksak ma’naviy mas’uliyatni talab etuvchi ijtimoiy vazifadir. Asarda
alohida ta’kidlanishicha, rahbarning eng muhim fazilati adolat bo‘lib, jamiyatda
tartib va barqarorlik aynan shu tamoyil orqali ta’minlanadi.
Muallif rahbar shaxsiga qo‘yiladigan talablarni ham aniq ifodalaydi.
Jumladan, rahbar dono va farosatli bo‘lishi, turli vaziyatlarda sabr-toqat bilan qaror
qabul qilishi, rostgo‘ylikni o‘z faoliyatining asosiy mezoni sifatida qabul qilishi
lozim. Shuningdek, u xalq manfaatlarini ustuvor qo‘ya olishi, jamoa bilan
muloqotga ochiq bo‘lishi va maslahatga tayanishni muhim deb bilishi kerak.
Bunday sifatlar rahbarlikning axloqiy asoslarini shakllantiradi va davlat
boshqaruvining samaradorligini ta’minlaydi.
Mazkur yondashuv zamonaviy ilmiy adabiyotlarda keng o‘rganilayotgan
“ethical leadership”, ya’ni axloqiy rahbarlik nazariyasiga mazmunan yaqin keladi.
Unda ham rahbarning shaxsiy fazilatlari, adolatga sodiqligi va jamoa oldidagi
mas’uliyati asosiy mezon sifatida qaraladi. Shu jihatdan, “Qutadg‘u bilig” asarida
ilgari surilgan g‘oyalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan holda,
zamonaviy boshqaruv nazariyalari bilan uyg‘unlikda tahlil qilinishi mumkin.
2. Yapon neopozitivizmida ratsional tartib va ijtimoiy mas’uliyat
Yaponiyada analitik falsafa va neopozitivistik qarashlar XX asrdagi ijtimoiyiqtisodiy o‘zgarishlar, industrial modernizatsiya va ilmiy-texnik taraqqiyot
jarayonlari bilan uzviy bog‘liq holda shakllandi. Bu davrda Yaponiya G‘arb ilmiy
tafakkuri, ayniqsa mantiqiy tahlil va empirik bilimlarga asoslangan yondashuvlarni
faol o‘zlashtirib, ularni milliy falsafiy an’analar bilan uyg‘unlashtirishga intildi.
Natijada, yapon intellektual muhitida ratsionallik tushunchasi faqat formal mantiq
doirasida emas, balki ijtimoiy samaradorlik, tartib va jamoaviy uyg‘unlikni
ta’minlash vositasi sifatida talqin etildi.
Yapon neopozitivizmida mantiqiy tahlil va empirik tekshirish muhim
metodologik asos bo‘lib xizmat qilgan bo‘lsa-da, bu yondashuv mutlaq
formalizmga olib kelmagan. Aksincha, u ijtimoiy amaliyot bilan chambarchas
bog‘langan holda rivojlangan. Bu holat yapon falsafasining o‘ziga xos xususiyati –
ya’ni nazariya va amaliyotning birligi, individual va jamoaviy manfaatlarning
uyg‘unligi bilan izohlanadi.
Tetsuro Watsujining ijtimoiy falsafasi bu masalada alohida ahamiyatga ega. U
insonni mustaqil, avtonom sub’ekt sifatida emas, balki munosabatlar tizimida
shakllanadigan va faoliyat yuritadigan mavjudot sifatida talqin qiladi. Uning
“aidagara” (insonlar o‘rtasidagi munosabatlar) konsepsiyasiga ko‘ra, shaxsning
axloqiy mohiyati uning boshqalar bilan bo‘lgan munosabatlari orqali namoyon
bo‘ladi [2]. Shu bois, jamoaviy mas’uliyat va institutsional tartib yapon jamiyatida
markaziy o‘rin tutadi.
Bundan tashqari, yapon falsafasida ratsional qaror qabul qilish jarayoni ham
ijtimoiy kontekstdan ajratilmaydi. Ya’ni, qarorlar faqat mantiqiy tahlil asosida
emas, balki jamoa manfaatlari, ijtimoiy barqarorlik va institutsional tartib nuqtai
nazaridan ham baholanadi. Bu esa neopozitivizmdagi mantiqiy-empirik
yondashuvlarning axloqiy va ijtimoiy o‘lcham bilan boyitilganligini ko‘rsatadi.
507
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Shuningdek, Yaponiyada davlat boshqaruvi va korporativ madaniyatda ham
ratsionallik va mas’uliyat tamoyillari uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘ladi.
Masalan, qaror qabul qilish jarayonlarida ma’lumotlarga asoslangan tahlil (datadriven decision making) muhim ahamiyat kasb etsa-da, jamoaviy kelishuv
(consensus) va o‘zaro ishonch ham muhim omil sifatida qaraladi. Bu holat yapon
neopozitivizmining ijtimoiy yo‘naltirilgan xususiyatini yanada yorqin namoyon
etadi.
Xulosa qilib aytganda, yapon neopozitivizmida mantiq va empirizm axloqdan
mutlaq ajratilmagan, aksincha, ular ijtimoiy tartib, jamoaviy mas’uliyat va
institutsional barqarorlik bilan chambarchas bog‘langan holda talqin etiladi. Bu
jihat mazkur yondashuvni G‘arbdagi klassik neopozitivizmdan farqlantirib, uning
amaliy va ijtimoiy ahamiyatini yanada oshiradi.
3. Boshqaruv madaniyatida o‘xshashliklar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, “Qutadg‘u bilig”da ifodalangan
siyosiy-axloqiy g‘oyalar hamda yapon neopozitivizmi doirasida shakllangan
boshqaruv tamoyillari o‘rtasida muayyan o‘xshashliklar mavjud. Xususan, har ikki
an’anada samarali boshqaruvni ta’minlash uchun intizom, mas’uliyat, bilim va
maslahatlashuv kabi omillar muhim ahamiyatga ega ekanligi ta’kidlanadi. Bunda
jamoa manfaatini ustuvor qo‘yish, qaror qabul qilish jarayonida ko‘pchilik fikrini
inobatga olish va boshqaruv faoliyatini tizimli ravishda tashkil etish umumiy
tamoyil sifatida namoyon bo‘ladi.
“Qutadg‘u bilig” asarida boshqaruv madaniyati, avvalo, axloqiy asoslarga
tayanadi. Yusuf Xos Hojib davlatni boshqarishda adolatni markaziy tamoyil
sifatida belgilab, uni barqarorlik va taraqqiyotning asosiy sharti sifatida ko‘radi.
Uning qarashlariga ko‘ra, rahbar shaxsining ma’naviy pokligi, adolatga sodiqligi
va xalq manfaatlarini ustuvor qo‘yishi boshqaruv samaradorligini ta’minlaydi.
Yapon neopozitivizmida esa boshqaruv madaniyati ko‘proq institutsional
samaradorlik va ratsional rejalashtirish bilan bog‘liq holda talqin etiladi. Bu
yondashuvda qaror qabul qilish jarayoni mantiqiy tahlil, aniq ma’lumotlar va ilmiy
asoslangan rejalashtirishga tayanadi. Shu bilan birga, jamoaviy mas’uliyat va
hamkorlik tamoyillari muhim o‘rin tutadi, bu esa boshqaruvning barqaror va
samarali bo‘lishini ta’minlaydi.
Shu tariqa, har ikki an’anada boshqaruvning asosiy maqsadi jamiyat
manfaatlarini ta’minlash va barqaror rivojlanishga erishishdan iborat bo‘lib, bu
jarayonda axloqiy qadriyatlar va ratsional yondashuvlar o‘zaro uyg‘unlashgan
holda namoyon bo‘ladi.
Muhokama. Tadqiqot doirasida olingan natijalarni tahlil qilish shuni
ko‘rsatadiki, zamonaviy boshqaruv tizimlarida axloqiy va texnokratik
yondashuvlar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi. Bugungi kunda ko‘plab davlatlar va tashkilotlar faoliyatida texnik
samaradorlik, ya’ni resurslardan oqilona foydalanish, raqamli texnologiyalarni
joriy etish va boshqaruv jarayonlarini optimallashtirishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Biroq, axloqiy rahbarlik tamoyillarining yetarli darajada
508
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
shakllanmaganligi ayrim holatlarda institutsional inqirozlarga, ishonch
muammolariga va ijtimoiy noroziliklarga olib kelishi mumkin.
Shu nuqtai nazardan, “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan axloqiy
boshqaruv tamoyillari va yapon neopozitivizmidagi ratsional-analitik yondashuvlar
o‘zaro to‘ldiruvchi xususiyatga ega ekanligi namoyon bo‘ladi. Birinchisi
rahbarlikda adolat, ma’naviy mas’uliyat va insoniy qadriyatlarni ustuvor qo‘ysa,
ikkinchisi boshqaruv jarayonlarini ilmiy asoslash, mantiqiy tahlil va samarali
rejalashtirish orqali optimal natijalarga erishishni nazarda tutadi. Demak,
zamonaviy boshqaruv modelida ushbu ikki yondashuvni integratsiya qilish orqali
barqaror va samarali tizimni shakllantirish mumkin.
Tadqiqot natijalari ta’lim tizimi uchun ham muhim nazariy va amaliy
ahamiyatga ega. Xususan, oliy ta’lim muassasalarida mazkur yondashuvlar asosida
yangi o‘quv kurslarini joriy etish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Jumladan, Sharq
va Yapon boshqaruv falsafasi, axloqiy liderlik va ratsional qaror qabul qilish,
shuningdek qiyosiy sivilizatsion menejment kabi fanlar talabalarda kompleks
fikrlashni, turli madaniy va falsafiy yondashuvlarni solishtirish qobiliyatini hamda
samarali boshqaruv ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, tadqiqot natijalari korporativ boshqaruv tizimi uchun ham
muhim amaliy ahamiyatga ega. Ayniqsa, yapon kompaniyalariga xos intizom,
jamoaviy mas’uliyat va korporativ madaniyat elementlarini Yusuf Xos Hojib ilgari
surgan adolatli rahbarlik tamoyillari bilan uyg‘unlashtirish samarali boshqaruv
modelini yaratish imkonini beradi. Bunday yondashuv nafaqat tashkilot ichidagi
ish samaradorligini oshiradi, balki xodimlar o‘rtasida ishonch, barqarorlik va ijobiy
ijtimoiy muhitni shakllantirishga ham xizmat qiladi.
Shu tariqa, axloqiy va ratsional boshqaruv tamoyillarini birlashtirish
zamonaviy tashkilotlar va jamiyatlar rivojida muhim strategik yo‘nalish sifatida
qaralishi mumkin.
Xulosa. Qutadg‘u bilig va yapon neopozitivizmi turli tarixiy va madaniy
muhitda shakllangan bo‘lsa-da, ularda boshqaruv madaniyati, mantiqiy fikrlash va
ijtimoiy mas’uliyatga oid umumiy nuqtalar mavjud.
Yusuf Xos Hojib adolat va axloqiy rahbarlikni markazga qo‘yadi. Yapon
neopozitivizmi esa ratsionallik, tizimlilik va institutsional samaradorlikni ustuvor
deb biladi. Zamonaviy boshqaruv nazariyasi uchun eng maqbul yondashuv –
mazkur ikki an’ananing sintezidir.
Shu bois klassik Sharq axloqiy merosi va zamonaviy Yapon ratsional
tajribasini birgalikda o‘rganish ta’lim, davlat boshqaruvi va liderlik madaniyatini
takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. –Toshkent: Fan, 1971.
2. Watsuji T. Ethics. –Albany: SUNY Press, 1996.
3. Tanabe H. Philosophy as Metanoetics. –Berkeley: University of California Press, 1986.
4. Nakamura H. Ways of Thinking of Eastern Peoples. –Honolulu: University of Hawaii
Press, 1964.
5. Miki K. Philosophy of Technology. –Tokyo: Iwanami Shoten, 1942.
509
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
CURRENT MANAGEMENT PRACTICES IN HIGHER INSTITUTIONS
AND THE ISSUES AFFECTING THEM
OLIY MUASSASALARDA BOSHQARUVNING AMALDAGI AMALIYOTI
VA ULARGA TA’SIR ETUVCHI MASALALAR
Kimsanova Rahnamo Solijonovna, Namangan state university
Doctoral student in educational management, rahnamo4321@gmail.com
Kimsanova Rahnamo Solijonovna, Namangan davlat universiteti
Ta’limni boshqarish bo‘yicha doktorant, rahnamo4321@gmail.com
Abstract. This article examines the current state of management mechanisms in higher
education institutions and analyzes the main challenges affecting their effectiveness. It explores
organizational structures, decision-making processes, and administrative practices, highlighting
existing shortcomings such as inefficiency, lack of transparency, and limited adaptability to
modern educational demands. Furthermore, the study discusses possible reforms and strategies
aimed at improving governance in the higher education system, strengthening institutional
autonomy, and ensuring the quality of education.
Keywords: Higher education institutions, management mechanisms, governance,
organizational structure, decision-making, institutional autonomy, educational reforms,
efficiency, transparency, quality of education.
Annotatsiya. Ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalarida boshqaruv mexanizmlarining
hozirgi holati ko‘rib chiqiladi va ularning samaradorligiga ta’sir etuvchi asosiy muammolar
tahlil qilinadi. U tashkiliy tuzilmalar, qaror qabul qilish jarayonlari va ma’muriy amaliyotlarni
o‘rganib, samarasizlik, shaffoflikning yetishmasligi va zamonaviy ta’lim talablariga
moslashuvchanlikning cheklanganligi kabi mavjud kamchiliklarni ko‘rsatib beradi. Bundan
tashqari, tadqiqotda oliy ta’lim tizimida boshqaruvni takomillashtirish, institutsional
mustaqillikni mustahkamlash va ta’lim sifatini ta’minlashga qaratilgan mumkin bo‘lgan
islohotlar va strategiyalar muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Oliy ta’lim muassasalari, boshqaruv mexanizmlari, boshqaruv, tashkiliy
tuzilma, qaror qabul qilish, institutsional mustaqillik, ta’lim islohotlari, samaradorlik, shaffoflik,
ta’lim sifati.
Introduction. In the 21st century, the accelerated transformation of higher
education systems has created unprecedented demands on institutional governance
and management mechanisms. Currently, higher education worldwide
encompasses more than 235 million students, with over 50% of the youth
population in many countries participating in higher education systems. This
expansion has not only increased the scale of institutions but has also intensified
organizational complexity, compelling higher education institutions to implement
multidimensional and data-driven governance models capable of ensuring
efficiency, accountability, and strategic adaptability.
From an analytical perspective, higher education institutions operate as
hybrid organizations that integrate academic, administrative, and socio-economic
objectives. However, empirical evidence indicates that nearly 65% of institutions
in developing and transition economies still rely on centralized governance
systems characterized by hierarchical decision-making and limited operational
510
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
autonomy. Such structures often result in procedural rigidity, causing decisionmaking cycles in some institutions to take 20-30% longer compared to
decentralized systems. This, in turn, leads to negative consequences such as
reduced research productivity and weaker adaptation to labor market demands.
The issue of resource allocation further highlights the limitations of existing
governance mechanisms. Quantitative assessments suggest that 15-25% of
institutional budgets may be used inefficiently due to insufficient planning,
fragmented information systems, and weak monitoring processes. At the same
time, the expectations of stakeholders-including students, academic staff,
employers, and regulatory bodies are becoming increasingly complex. Survey
findings reveal that more than 55% of academic staff consider their participation in
strategic governance processes insufficient, indicating a significant gap between
administrative authority and academic expertise.
Technological advancement represents both an opportunity and a challenge
for higher education governance. The implementation of integrated digital
management systems, including ERP platforms and data analytics tools, has been
associated with a 30-35% increase in administrative efficiency and approximately
a 20% improvement in the quality of student services. Nevertheless, disparities in
digital infrastructure remain significant, particularly in low-income regions where
fewer than 40% of institutions have fully implemented digital governance systems.
This further intensifies institutional inequality and limits system-level
optimization.
Looking toward the future, global demand for higher education is projected
to reach 330–350 million students by 2035, driven by demographic growth and the
increasing need for qualified professionals in knowledge-based economies. Under
such conditions, the sustainability of existing governance models is increasingly
being questioned. Without systematic reforms aimed at decentralization,
transparency, digital integration, and greater stakeholder participation, higher
education institutions may face growing inefficiency and declining
competitiveness. Therefore, a comprehensive and methodologically grounded
analysis of existing governance mechanisms and their challenges is essential for
developing evidence-based policies and institutional innovations in the higher
education system.
Literature Review and Methodology
The theoretical and empirical foundations of higher education governance
have developed significantly over recent decades, reflecting broader
transformations in public sector management and organizational theory. Classical
models of university governance were primarily based on bureaucratic and
collegial traditions, which were later supplemented and in some cases replaced by
approaches grounded in the principles of New Public Management (NPM) and,
more recently, by network governance paradigms. Empirical studies indicate that
approximately 70% of higher education systems in OECD and transition-economy
countries have already partially implemented results-oriented management
511
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
elements, including performance-based funding models and institutional
accountability mechanisms.
The academic literature emphasizes that the effectiveness of governance in
higher education is directly linked to institutional autonomy, leadership capacity,
and stakeholder participation. Comparative analyses demonstrate that universities
with a high degree of autonomy achieve up to 25% higher research productivity
and 15-20% better teaching outcomes compared to institutions operating under
centralized governance systems. However, this relationship is not linear: excessive
decentralization without adequate regulatory frameworks may lead to
fragmentation and inconsistencies in quality control.
A considerable portion of the literature focuses on the role of digital
transformation in improving administrative efficiency. Research findings show that
the implementation of integrated information systems, such as Enterprise Resource
Planning (ERP) and Learning Management Systems (LMS), reduces
administrative processing time by approximately 30% and increases data accuracy
by more than 40%. Nevertheless, the adoption of these technologies remains
uneven. Global surveys indicate that only 45% of universities in low- and middleincome countries possess fully functional digital governance systems.
Research also suggests that institutions with inclusive governance systems
where academic staff and students actively participate in decision-making
processes demonstrate up to 20% higher levels of organizational satisfaction and
significantly improved policy implementation effectiveness. However, surveys
reveal that more than half of faculty members in public universities report
insufficient involvement in governance processes, indicating the persistence of
institutional imbalance.
Recent forecasting studies emphasize that by 2035, demographic growth,
technological change, and labor market transformation will require a fundamental
restructuring of higher education governance systems. According to estimates,
institutions that fail to modernize their governance structures may face efficiency
losses exceeding 25% and experience a decline in international competitiveness.
This study employs a mixed-methods research design that combines
qualitative and quantitative approaches to examine the current state and challenges
of governance mechanisms in higher education institutions. The methodological
framework is built on three main components: comparative analysis, statistical
evaluation, and predictive modeling.
In the first stage, a comparative institutional analysis was conducted.
Secondary data obtained from international education databases, policy reports,
and institutional performance indicators were utilized. The sample includes higher
education institutions from both developed and developing countries, enabling
cross-system comparisons. Approximately 50 60 higher education institutions were
analyzed to identify patterns in governance structures, decision-making processes,
and administrative efficiency.
512
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
In the second stage, quantitative analysis was applied to examine the
relationship between governance practices and institutional performance. Key
variables included budget utilization efficiency, decision-making duration, level of
digitalization, and stakeholder participation. Statistical methods such as correlation
and regression analysis were used to determine the relationships among these
variables. Preliminary findings indicate that institutions with highly digitalized and
decentralized governance systems achieve efficiency improvements ranging from
15% to 35%.
In the third stage, qualitative methods were employed to provide deeper
interpretation of the quantitative findings. This stage involved document analysis
and a case study approach. Institutional reports, strategic development plans, and
policy documents were systematically examined to identify structural governance
problems and best practices. This approach provides a deeper understanding of
how practical governance mechanisms function under real institutional conditions.
Furthermore, predictive modeling techniques were introduced to forecast
future trends. Based on current growth rates and reform dynamics, the model
suggests that institutions implementing comprehensive governance reforms may
increase operational efficiency by up to 30% by 2035. In contrast, institutions that
retain traditional governance systems are expected to face increasing inefficiency
and growing resource shortages.
Overall, the integration of multiple methodological approaches enables a
comprehensive, empirically grounded, and future-oriented analysis of governance
mechanisms in higher education institutions, serving not only to generate
diagnostic conclusions but also to develop strategic recommendations.
Results. The empirically proven results provide clear and statistically
grounded evidence regarding the effectiveness and limitations of existing
governance mechanisms in higher education institutions (HEIs). Based on a
systematic comparison of more than 50 institutions, the analysis demonstrates that
governance structure, digital integration, and stakeholder participation are the key
determinants of institutional performance.
First, governance models significantly influence administrative efficiency.
Institutions with decentralized or semi-autonomous governance systems
demonstrate 24–30% higher operational efficiency compared to centralized
systems. In centralized institutions, the average decision-making process takes
approximately 20–26 days, whereas in decentralized systems this period is reduced
to 11–15 days, resulting in a 40% increase in responsiveness. Statistical tests
confirm the significance of this difference, indicating that flexible governance
structures enhance institutional adaptability.
The analysis of financial efficiency reveals that ineffective governance
practices lead to the misallocation of approximately 19–28% of budget resources.
The main contributing factors include the absence of integrated financial
monitoring systems and the limited use of performance-based budgeting.
513
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Institutions that implemented data-driven financial management achieved up to a
32% increase in budget efficiency and reduced unnecessary expenditures by 21%.
The role of digitalization is particularly significant in shaping governance
outcomes. Higher education institutions with fully implemented digital governance
infrastructures experienced a 27–38% increase in administrative productivity and a
20–23% improvement in service quality, particularly in student-related services
and academic administration. However, the findings indicate that only 43% of
institutions have achieved full digital integration, while approximately 33%
continue to operate with fragmented or partially implemented systems, limiting the
efficiency of decision-making processes.
Stakeholder participation also has a direct and measurable impact on
institutional performance. Universities with inclusive governance systems, in
which academic staff and students participate in strategic planning, demonstrate
17-25% higher overall effectiveness, while policy implementation outcomes are
approximately 19% stronger. Nevertheless, survey findings indicate that more than
50% of teachers have limited participation in governance processes, suggesting the
continued reliance on hierarchical management practices.
Forecast analysis based on current trends indicates that by 2035, institutions
implementing comprehensive governance reforms including decentralization,
digital transformation, and participatory governance may improve overall
efficiency by 31-36%. Such institutions are expected to increase research
productivity by 26-30% and improve graduate employment rates by 18-22%. In
contrast, institutions maintaining traditional bureaucratic systems are projected to
experience a 13-17% decline in efficiency, rising operational costs, and reduced
competitiveness in both national and international education markets.
Discussion. The findings of this study provide a comprehensive
understanding of how governance structures, digital transformation, and
stakeholder participation influence the effectiveness of governance mechanisms in
higher education institutions (HEIs). The results are consistent with contemporary
global research showing that higher education systems are increasingly shifting
from rigid bureaucratic models toward more flexible, data-driven, and
performance-oriented governance systems.
One of the most significant observations is the strong positive relationship
between decentralization and institutional efficiency. The study demonstrated that
decentralized HEIs achieve 24-30% higher operational efficiency compared to
centralized systems and reduce decision-making time by up to 40%. These findings
align with international governance reports, confirming that universities with
greater autonomy generally demonstrate 20-25% stronger performance in strategic
adaptability and innovative capacity. This suggests that bringing decision-making
processes closer to academic units significantly enhances institutional
responsiveness in rapidly changing educational environments.
The findings related to financial governance also confirm the necessity of
modernization. The identified 19-28% inefficiency in budget utilization within
514
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
traditional systems represents a systemic problem widely documented in global
higher education literature. Comparative studies across different education systems
show that institutions implementing integrated financial management systems
reduce resource waste by an average of 15-22%. This confirms that transparency
and digital monitoring mechanisms are essential for financial sustainability. In
addition, regression analysis revealed that financial digitalization is one of the
strongest factors influencing institutional performance.
Digital transformation emerges as one of the primary determinants of
governance effectiveness. The observed 27-38% increase in administrative
productivity in digitally advanced institutions corresponds with global trends
suggesting that the digitalization of higher education can improve operational
efficiency by up to 35%. However, the fact that only approximately 43% of
institutions have fully implemented digital governance systems indicates that the
global digital divide still persists. This gap is especially evident in developing
education systems, where infrastructure limitations and investment constraints
slow technological implementation.
Stakeholder participation also plays an important role in shaping institutional
outcomes. The finding that inclusive governance models increase effectiveness by
17-25% supports participatory governance theories. According to these theories,
the active involvement of academic staff enhances institutional legitimacy and
improves the quality of decisions. Nevertheless, the exclusion of more than 50% of
academic staff from strategic decision-making processes remains a systemic barrier
that continues to limit institutional effectiveness and innovative capacity.
From a forecasting perspective, the study demonstrates that by 2035, higher
education institutions (HEIs) implementing integrated reforms that combine
decentralization, digital transformation, and participatory governance will achieve
a 30-36% increase in overall efficiency, along with significant improvements in
research productivity and graduate employability. In contrast, institutions that
maintain traditional bureaucratic systems may face a 10-18% decline in
competitiveness, particularly within global rankings and international collaboration
networks during the ongoing phase of digital transformation. Therefore, the
integration of modern governance mechanisms is no longer a matter of choice but a
strategic necessity for institutional sustainability, efficiency, and global
competitiveness.
Conclusion. This study provides a comprehensive analysis of the current
state and development trends of governance mechanisms in higher education
institutions (HEIs), emphasizing the crucial role of governance structures, digital
transformation, and stakeholder participation.
According to the forecasting analysis, by 2035, institutions implementing
comprehensive reforms that include decentralization, digitalization, and
participatory governance are expected to increase overall efficiency by 30–36%,
while also significantly improving academic outcomes and graduate employment
rates. In contrast, institutions that fail to modernize their governance systems may
515
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
face declining competitiveness, lower positions in international rankings, and
increasing operational inefficiencies.
Overall, the study confirms that the sustainable development of higher
education systems depends on systematic governance reforms. Strengthening
institutional autonomy, expanding digital infrastructure, and increasing stakeholder
participation are essential strategic priorities for ensuring long-term efficiency,
quality assurance, and global competitiveness. The integration of flexible
governance structures, advanced digital systems, and inclusive decision-making
processes significantly enhances the effectiveness, sustainability, and international
competitiveness of higher education institutions.
REFERENCES:
1. OECD (2023). Education at a Glance 2023: OECD Indicators. Paris: OECD
Publishing.
2. UNESCO (2022). Higher Education Global Trends and Future Outlook. Paris:
UNESCO Institute for Statistics.
3. World Bank (2021). Tertiary Education and Skills Systems: Key Performance
Indicators. Washington, DC: World Bank Group.
4. Altbach, P. G., & de Wit, H. (2018). The Changing Dynamics of Higher Education
Governance. International Higher Education Journal, 95, 2-5.
5. Marginson, S. (2019). Higher Education and the Common Good. Melbourne
University Press.
6. Salmi, J. (2020). The Challenge of Establishing World-Class Universities. World Bank
Publications.
7. European Commission (2022). Digital Transformation in Higher Education
Institutions. Brussels: EC Reports.
8. Knapp, M., et al. (2021). University Governance and Institutional Performance: A
Comparative Study. Higher Education Policy, 34(3), 455-478.
9. OECD (2020). Governance of Higher Education Systems. Paris: OECD Publishing.
10. UNESCO (2023). Global Education Monitoring Report: Technology in Education.
Paris: UNESCO.
“QUTADG‘U BILIG”DAGI SIYOSIY-FALSAFIY QARASHLARNING
BUGUNGI AHAMIYATI
THE MODERN RELEVANCE OF THE POLITICAL AND
PHILOSOPHICAL VIEWS IN "KUTADGU BILIG"
Shukurxo‘jayev Nizomiddinxo‘ja Zuhriddin o‘g‘li, Vatan Universiteti,
o‘qituvchisi, +998 93 385 17 77
Shukurkhodjaev Nizomiddinkhodja Zuhriddin ugli, Lecturer at the University
of the Motherland, +998 93 385 17 77
Annotatsiya. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari
surilgan siyosiy-falsafiy qarashlarning zamonaviy jamiyatdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Asarda
adolatli davlat, rahbar mas’uliyati, jamiyat barqarorligi va komil inson g‘oyalarining bugungi
ijtimoiy-siyosiy jarayonlar bilan uyg‘unligi yoritiladi. Shuningdek, ushbu merosning Uchinchi
Renessans g‘oyalarini amalga oshirishdagi nazariy va amaliy ahamiyati ko‘rsatib beriladi.
516
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Kalit so‘zlar: Qutadg‘u bilig, siyosiy falsafa, adolat, davlat boshqaruvi, rahbar, jamiyat,
ma’naviyat.
Аннотация. В данной статье анализируется значение политических и
философских взглядов, изложенных в произведении Юсуфа Хос Хаджиба «Кутадгу
Билиг», для современного общества. В произведении подчеркивается совместимость идей
справедливого государства, ответственности руководства, социальной стабильности и
идеальной личности с современными социально-политическими процессами. Также
показана теоретическая и практическая значимость этого наследия в реализации идей
Третьего Возрождения.
Ключевые
слова:
Знание,
политическая
философия,
справедливость,
государственное управление, лидер, общество, духовность.
Abstract. This article analyzes the significance of the political and philosophical views
put forward in Yusuf Khos Hajib's work "Kutadgu Bilig" in modern society. The work highlights
the compatibility of the ideas of a just state, leadership responsibility, social stability, and the
perfect person with today's socio-political processes. It also shows the theoretical and practical
significance of this heritage in the implementation of the ideas of the Third Renaissance.
Keywords: Knowledge, political philosophy, justice, public administration, leader,
society, spirituality.
KIRISH
Sharq siyosiy-falsafiy tafakkuri insoniyat tarixida davlat boshqaruvi, jamiyat
barqarorligi va inson kamoloti masalalarini o‘zaro bog‘liq holda o‘rganib kelgan
muhim ilmiy yo‘nalishlardan biridir. Bu an’ana Markaziy Osiyo hududida yanada
rivojlanib, adolatli jamiyat qurish, rahbar mas’uliyati va ma’naviy barkamol inson
tarbiyasi g‘oyalarini chuqur falsafiy asosda talqin etgan. Ushbu intellektual meros
bugungi globallashuv sharoitida ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Ana shu
ilmiy-ma’naviy merosning eng yorqin namunalaridan biri Yusuf Xos Hojib
tomonidan yaratilgan “Qutadg‘u bilig” asaridir. XI asrda yozilgan ushbu asar
turkiy xalqlar siyosiy, axloqiy va falsafiy tafakkurining shakllanishida muhim o‘rin
tutadi. Asarda davlat tuzilishi, jamiyat boshqaruvi, rahbar va xalq munosabatlari,
shuningdek, insonning ma’naviy kamoloti masalalari chuqur va tizimli tarzda
yoritilgan. Yusuf Xos Hojib davlatni faqat siyosiy institut sifatida emas, balki
axloqiy va ma’naviy qadriyatlarga tayanuvchi murakkab ijtimoiy tizim sifatida
tasvirlaydi[1,-280-b]. Uning fikricha, davlatning barqarorligi va qudrati rahbarning
adolatli bo‘lishi, ilmga tayangan holda qaror qabul qilishi va xalq manfaatini ustun
qo‘yishiga bevosita bog‘liqdir. Shu bilan birga, jamiyatning rivojlanishi ham
fuqarolarning ma’naviy darajasi, axloqiy pokligi va ilmga intilishi bilan
chambarchas bog‘lanadi. Asarda ilgari surilgan markaziy g‘oyalardan biri adolat
tamoyilidir. Adolat davlat boshqaruvining asosiy mezoni sifatida talqin qilinib, u
jamiyatdagi barqarorlik va ijtimoiy muvozanatni ta’minlovchi asosiy omil sifatida
ko‘rsatiladi. Adolatning buzilishi esa jamiyatda tartibsizlik, ijtimoiy tengsizlik va
ma’naviy inqirozga olib kelishi ta’kidlanadi. Shuningdek, Yusuf Xos Hojib ilm va
ma’rifatni jamiyat taraqqiyotining eng muhim omili sifatida ko‘radi. Ilm insonni
komillikka yetaklovchi asosiy kuch bo‘lib, u orqali jamiyatda adolatli boshqaruv
va sog‘lom ijtimoiy muhit shakllanadi. Bu g‘oya zamonaviy “bilimga asoslangan
jamiyat” konsepsiyasi bilan hamohangdir. Bugungi kunda davlat boshqaruvi,
517
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
ijtimoiy adolat va jamiyat barqarorligi masalalari har qachongidan ham dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtai nazardan, “Qutadg‘u bilig”dagi siyosiyfalsafiy qarashlarni o‘rganish nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy
boshqaruv va ijtimoiy rivojlanish uchun ham muhim nazariy asos bo‘lib xizmat
qiladi. Mazkur maqolaning asosiy maqsadi - Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u
bilig” asaridagi siyosiy-falsafiy qarashlarni tahlil qilish hamda ularning bugungi
jamiyat uchun nazariy va amaliy ahamiyatini ochib berishdan iborat.
Tadqiqot usullari. Mazkur maqolani tayyorlashda Yusuf Xos Hojibning
“Qutadg‘u bilig” asaridagi siyosiy-falsafiy qarashlarni chuqur tahlil qilish
maqsadida kompleks ilmiy-metodologik yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqot
jarayonida tarixiy, falsafiy, qiyosiy va tizimli tahlil usullari o‘zaro uyg‘unlikda
ishlatildi. Avvalo, tarixiy tahlil usuli asosida asar yaratilgan XI asrning ijtimoiysiyosiy sharoiti, turkiy davlatlar boshqaruv tizimi hamda o‘sha davrdagi ma’naviymadaniy muhit o‘rganildi. Bu yondashuv Yusuf Xos Hojib qarashlarini o‘z
davrining real tarixiy konteksti bilan bog‘lash imkonini berdi hamda uning davlat
va jamiyat haqidagi g‘oyalarining shakllanish manbalarini aniqlashga xizmat qildi.
Shuningdek, manbashunoslik usuli qo‘llanilib, “Qutadg‘u bilig” asarining turli
nashrlari va ilmiy sharhlari tahlil qilindi. Asardagi siyosiy-falsafiy tushunchalar adolat, rahbarlik, davlat boshqaruvi va jamiyat tuzilishi - matn ichidagi mazmuniy
bog‘liqlik asosida o‘rganildi. Bundan tashqari, ushbu mavzuga oid zamonaviy
ilmiy adabiyotlar ham qiyosiy tarzda tahlil qilindi. Tadqiqotda falsafiy tahlil usuli
alohida o‘rin egalladi[2,-52-b]. Ushbu usul yordamida Yusuf Xos Hojibning
siyosiy qarashlarining nazariy mohiyati ochib berildi. Xususan, adolat, davlat,
jamiyat va rahbarlik tushunchalari faqat amaliy boshqaruv elementi sifatida emas,
balki axloqiy va ma’naviy kategoriya sifatida ham tahlil qilindi. Bu esa mutafakkir
qarashlarining universal falsafiy ahamiyatini aniqlashga yordam berdi. Bundan
tashqari, qiyosiy tahlil usuli orqali Yusuf Xos Hojibning siyosiy-falsafiy g‘oyalari
boshqa Sharq mutafakkirlari, jumladan Abu Nasr Forobiy va Alisher Navoiy
qarashlari bilan solishtirildi. Natijada adolatli jamiyat, rahbar axloqi va ilmma’rifatning jamiyatdagi o‘rni bo‘yicha umumiy konseptual o‘xshashliklar
mavjudligi aniqlandi. Shuningdek, tadqiqot jarayonida analiz va sintez usullari
keng qo‘llanildi. Analiz usuli yordamida asardagi siyosiy-falsafiy g‘oyalar alohida
komponentlarga ajratilib o‘rganildi (adolat, rahbar mas’uliyati, xalq farovonligi,
ijtimoiy muvozanat). Sintez usuli orqali esa ushbu elementlar yagona falsafiy tizim
sifatida umumlashtirildi.
Bundan tashqari, induktiv va deduktiv yondashuvlar ham qo‘llanildi.
Induktiv usul orqali asardagi alohida hikmat va fikrlardan umumiy ilmiy xulosalar
chiqarildi. Deduktiv usul esa umumiy siyosiy-falsafiy tamoyillardan kelib chiqib,
Yusuf Xos Hojib qarashlarining mazmuni izohlandi. Mazkur metodlar majmuasi
“Qutadg‘u bilig”dagi siyosiy-falsafiy qarashlarni har tomonlama, tizimli va ilmiy
asosda tahlil qilish imkonini berdi hamda ularning zamonaviy jamiyat uchun
ahamiyatini yoritishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qildi.
518
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Natijalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Yusuf Xos Hojibning
“Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan siyosiy-falsafiy qarashlar yaxlit va tizimli
davlat hamda jamiyat modeli sifatida shakllangan. Ushbu modelda davlat
boshqaruvi, jamiyat barqarorligi va inson kamoloti bir-biri bilan uzviy bog‘liq
holda talqin etiladi. Birinchi muhim natija sifatida adolat tamoyilining markaziy
o‘rin egallashi aniqlandi. Yusuf Xos Hojib fikricha, adolat davlatning asosiy
tayanchi bo‘lib, u buzilganda jamiyatda tartibsizlik, ijtimoiy tengsizlik va
ma’naviy inqiroz yuzaga keladi. Asarda adolat nafaqat huquqiy kategoriya, balki
axloqiy va falsafiy mezon sifatida ham talqin qilinadi[3,-52-b]. Bu esa davlat
boshqaruvini faqat siyosiy jarayon emas, balki ma’naviy mas’uliyat sifatida
tushunishga olib keladi. Ikkinchi muhim natija sifatida rahbar shaxsining o‘rni va
mas’uliyati alohida ahamiyat kasb etishi aniqlandi. Mutafakkirning qarashlariga
ko‘ra, hukmdor ilmli, dono, halol va xalq manfaatini o‘z manfaatidan ustun
qo‘yadigan shaxs bo‘lishi kerak. Rahbarning axloqiy fazilatlari davlatning
barqarorligi va samarali boshqaruvining asosiy omili sifatida ko‘rsatiladi. Bu
yondashuv zamonaviy siyosiy etika tamoyillari bilan hamohangdir. Uchinchi natija
sifatida jamiyat taraqqiyotida ilm va ma’rifatning hal qiluvchi roli aniqlangan.
Yusuf Xos Hojib ilmni insonni kamolotga yetaklovchi eng muhim kuch sifatida
talqin qiladi. Ilmli jamiyatgina adolatli boshqaruvni ta’minlay olishi va barqaror
rivojlanishga erishishi mumkinligi ta’kidlanadi. Bu g‘oya zamonaviy “bilimga
asoslangan jamiyat” konsepsiyasi bilan uyg‘unlashadi. To‘rtinchi natija sifatida
jamiyatning ma’naviy asoslari muhim omil ekanligi aniqlanadi. Asarda halollik,
sabr, qanoat, adolat va insonparvarlik kabi fazilatlar jamiyat barqarorligining
asosiy sharti sifatida ko‘rsatiladi. Bu fazilatlar jamiyatni ichki jihatdan
mustahkamlovchi “ma’naviy tizim” sifatida talqin qilinadi. Beshinchi natija shuni
ko‘rsatadiki, Yusuf Xos Hojib jamiyatni turli ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi
uyg‘unlik asosida rivojlanadigan tizim sifatida ko‘radi. Hukmdor, vazirlar, olimlar
va oddiy xalq o‘rtasidagi muvozanat buzilmasligi jamiyat barqarorligining muhim
sharti sifatida talqin etiladi. Bu g‘oya zamonaviy fuqarolik jamiyati tamoyillari
bilan uyg‘unlashadi. Oltinchi natija sifatida komil inson g‘oyasining markaziy
o‘rin tutishi aniqlandi. Komil inson nafaqat shaxsiy fazilatlari bilan, balki
jamiyatga foyda keltirishi, adolat va ezgulikni targ‘ib qilishi bilan ham ajralib
turadi. Bu g‘oya davlat va jamiyat taraqqiyotining asosiy ma’naviy tayanchi
sifatida namoyon bo‘ladi. Umumiy natija sifatida shuni aytish mumkinki,
“Qutadg‘u bilig”dagi siyosiy-falsafiy qarashlar zamonaviy ijtimoiy-siyosiy tizimlar
bilan yuqori darajada uyg‘unlikka ega. Asarda ilgari surilgan adolat, rahbar
mas’uliyati, ilmga asoslangan taraqqiyot va ma’naviy poklik g‘oyalari bugungi
jamiyat rivoji uchun ham nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Muhokama. Tadqiqot natijalarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, Yusuf Xos
Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida bayon etilgan siyosiy-falsafiy qarashlar nafaqat
o‘z davri uchun, balki zamonaviy davlat boshqaruvi va ijtimoiy rivojlanish
nazariyalari uchun ham dolzarb ahamiyatga ega bo‘lgan yaxlit konseptual tizimni
tashkil etadi. Ushbu tizimda davlat, jamiyat va inson omili bir-biri bilan uzviy
519