Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
bog‘liq holda talqin qilinadi. Muhokama jarayonida eng muhim jihatlardan biri
sifatida adolat tamoyilining universal xarakteri yaqqol namoyon bo‘ladi. Yusuf
Xos Hojib adolatni faqat huquqiy me’yor emas, balki butun jamiyat hayotini
tartibga soluvchi asosiy axloqiy mezon sifatida ko‘radi. Bu yondashuv zamonaviy
“huquqiy davlat” va “ijtimoiy adolat” konsepsiyalari bilan uyg‘unlashadi.
Shuningdek, adolatning buzilishi jamiyatda beqarorlik va ma’naviy tanazzulga olib
kelishi haqidagi fikrlar bugungi ijtimoiy muammolarni tahlil qilishda ham
dolzarbdir. Muhokama davomida rahbarlik masalasi ham muhim o‘rin
egallaydi[4,-25-b]. Yusuf Xos Hojibning qarashlariga ko‘ra, rahbar shaxs davlat
boshqaruvining markaziy subyekti bo‘lib, uning axloqiy fazilatlari butun tizim
samaradorligini belgilaydi. Rahbarning ilmli, adolatli va xalqparvar bo‘lishi davlat
barqarorligining asosiy sharti sifatida ko‘rsatiladi. Bu fikr zamonaviy siyosiy etika
va boshqaruv nazariyalarida ham asosiy tamoyillardan biri hisoblanadi.
Shuningdek, ilm va ma’rifatning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni muhokama
jarayonida alohida ahamiyat kasb etadi. Yusuf Xos Hojib ilmni faqat individual
kamolot vositasi emas, balki ijtimoiy taraqqiyotning asosiy harakatlantiruvchi
kuchi sifatida talqin qiladi. Bu g‘oya bugungi kunda “knowledge-based society” ya’ni bilimga asoslangan jamiyat konsepsiyasi bilan to‘liq uyg‘unlashadi. Demak,
asardagi ilm haqidagi qarashlar zamonaviy ta’lim va innovatsion rivojlanish
siyosati uchun ham nazariy asos bo‘la oladi. Muhokamada jamiyatning ma’naviy
asoslari ham muhim o‘rin egallaydi. Yusuf Xos Hojib jamiyat barqarorligini faqat
iqtisodiy yoki siyosiy omillar bilan emas, balki axloqiy qadriyatlar bilan ham
bog‘laydi. Halollik, sabr, qanoat va insonparvarlik kabi fazilatlar jamiyatni ichki
jihatdan mustahkamlovchi omillar sifatida talqin qilinadi. Bu esa zamonaviy
ijtimoiy falsafada “ma’naviy kapital” tushunchasi bilan bevosita bog‘liqdir.
Bundan tashqari, jamiyatdagi ijtimoiy muvozanat masalasi ham muhokama
markazida turadi. Yusuf Xos Hojib turli ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi hamkorlik
va uyg‘unlikni davlat barqarorligining muhim sharti sifatida ko‘rsatadi. Bu
yondashuv zamonaviy fuqarolik jamiyati, ijtimoiy integratsiya va inklyuziv
boshqaruv tamoyillari bilan mos keladi. Muhokama natijalaridan yana bir muhim
xulosa shuki, komil inson g‘oyasi siyosiy-falsafiy tizimning markaziy
bo‘g‘inlaridan biri hisoblanadi[5,-22-b]. Komil inson nafaqat shaxsiy axloqi bilan,
balki jamiyat rivojiga qo‘shgan hissasi bilan ham baholanadi. Bu g‘oya zamonaviy
ta’lim tizimi va yoshlar tarbiyasi siyosati uchun ham dolzarb ahamiyatga ega.
Umuman olganda, “Qutadg‘u bilig”dagi siyosiy-falsafiy qarashlar tarixiy
chegaradan chiqib, universal va zamonaviy ahamiyatga ega bo‘lgan nazariy tizim
sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu qarashlar bugungi davlat boshqaruvi, jamiyat
rivoji va ma’naviy taraqqiyot jarayonlarini tushunish va tahlil qilishda muhim
metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojib tomonidan yaratilgan
“Qutadg‘u bilig” asaridagi siyosiy-falsafiy qarashlar Sharq ijtimoiy tafakkuri
tarixida o‘ziga xos mukammal nazariy tizim sifatida shakllangan. Ushbu asar
faqatgina o‘z davrining davlat boshqaruvi masalalarini yoritib qolmasdan, balki
520
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
bugungi zamonaviy jamiyat uchun ham dolzarb bo‘lgan umuminsoniy g‘oyalarni
o‘zida mujassam etadi. Tadqiqot natijalari asosida shuni ta’kidlash mumkinki,
Yusuf Xos Hojib davlatni adolat, ilm va ma’naviyatga tayangan murakkab ijtimoiy
institut sifatida talqin qiladi. Uning fikricha, davlatning mustahkamligi birinchi
navbatda rahbarning axloqiy fazilatlari, uning adolatli qaror qabul qilishi hamda
xalq manfaatini ustun qo‘yishiga bog‘liqdir. Shu jihatdan, mutafakkirning
qarashlari zamonaviy huquqiy davlat va demokratik boshqaruv tamoyillari bilan
bevosita uyg‘unlashadi. Shuningdek, ilm va ma’rifatning jamiyat taraqqiyotidagi
o‘rni alohida ahamiyatga ega ekanligi aniqlanadi. Yusuf Xos Hojib ilmni inson
kamolotining asosiy omili sifatida ko‘radi va ilmga tayangan jamiyatgina adolatli
va barqaror rivojlanishga erishishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu g‘oya bugungi
“bilimga asoslangan jamiyat” konsepsiyasi bilan to‘liq mos keladi va ta’lim
tizimining strategik ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Yana bir muhim xulosa
shuki, jamiyatning ma’naviy asoslari davlat barqarorligining ajralmas qismi
hisoblanadi. Halollik, sabr, qanoat, adolat va insonparvarlik kabi fazilatlar
jamiyatni ichki jihatdan mustahkamlovchi asosiy omillar sifatida talqin etiladi. Bu
esa zamonaviy ijtimoiy falsafada “ma’naviy kapital” tushunchasi bilan
uyg‘unlashadi va jamiyat taraqqiyotida axloqiy qadriyatlarning o‘rnini yana bir bor
tasdiqlaydi. Tadqiqot davomida komil inson g‘oyasi ham muhim yakuniy xulosa
sifatida aniqlanadi. Yusuf Xos Hojib nazarida komil inson jamiyatning asosiy
tayanchi bo‘lib, u nafaqat shaxsiy fazilatlari bilan, balki jamiyat manfaatiga xizmat
qilishi bilan ham ajralib turadi. Bu g‘oya zamonaviy ta’lim, tarbiya va yoshlar
siyosati uchun ham metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, asarda
ilgari surilgan rahbarlik konsepsiyasi ham alohida ahamiyatga ega. Rahbar faqat
boshqaruvchi emas, balki jamiyatga yo‘l ko‘rsatuvchi ma’naviy yetakchi sifatida
talqin qilinadi. Bu yondashuv bugungi davlat boshqaruvi tizimlarida ham yetakchi
tamoyillardan biri hisoblanadi. Umumiy xulosa sifatida shuni aytish mumkinki,
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”dagi siyosiy-falsafiy qarashlari nafaqat
tarixiy meros, balki zamonaviy ijtimoiy-siyosiy tafakkur uchun ham muhim
nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan universal tizimdir. Ushbu merosni
chuqur o‘rganish va amaliy hayotga tatbiq etish bugungi kunning dolzarb ilmiy va
ma’naviy vazifalaridan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Қутадғу билиг: (Билим саодати)/Юсуф Хос Ҳожиб, Абдуҳамид Пардаев табдили.
– Т.: Янги аср авлоди, 2016 й. – Б. 280.
2. Каримов Қ. Юсуф Хос Ҳожиб “Қутадғу билиг”. – Т.: Фан, 1971.
3. Al-Farabi, A. N. (2004). Fozil odamlar shahri. Toshkent: Fan nashriyoti.
4. Nasimov, S. (2015). Sharq mutafakkirlari va siyosiy-falsafiy qarashlar. –T.: Fan va
texnologiya nashriyoti.
5. Юсуф Хос Ҳожиб. “Қутадғу билиг” (Саодатга йўлловчи билим). Транскрипция
ва ҳозирги ўзбек тилига тавсиф. Нашрга тайёрловчилар филол.фан.кан. Каримов. – Т.:
Фан, 1971. – Б. 22.
521
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
ЭТИЧЕСКАЯ РАЦИОНАЛЬНОСТЬ КАК ПРИНЦИП НАУЧНОГО
МЫШЛЕНИЯ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ
ETHICAL RATIONALITY AS A PRINCIPLE OF SCIENTIFIC
THINKING IN CENTRAL ASIA
С.Е. Адылханова, Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева,
Нур-Султан, Казахстан, (E-mail: ase280884@mail.ru)
S.E. Adilkhanova, Eurasian National University named after L.N. Gumilyov,
Nur-Sultan, Kazakhstan, (E-mail: ase280884@mail.ru)
Аннотация. В статье обосновывается понятие этической рациональности как
принципа научного мышления в контексте социокультурной специфики Центральной
Азии. Показано, что классические модели научной рациональности, ориентированные
преимущественно на эпистемологическую обоснованность и методологическую
строгость, в условиях современных социотехнологических трансформаций дополняются
нормативно-ценностными основаниями, связанными с ответственностью исследователя
перед человеком, обществом и будущими поколениями. На основе историкофилософского анализа интеллектуального наследия мыслителей Средней Азии, а также
анализа современных практик исследовательской этики региона выявляются ключевые
структурные компоненты этической рациональности. Делается вывод о том, что в
Центральной Азии научное знание традиционно мыслится как морально нагруженная
форма рациональности, ориентированная на служение общественному благу,
предотвращение социальных рисков и утверждение принципов справедливости.
Ключевые слова: этическая рациональность, научное мышление, этика
ответственности,
Центральная
Азия,
исследовательская
этика,
научная
рациональность.
Abstract. This article substantiates the concept of ethical rationality as a principle of
scientific thinking within the sociocultural context of Central Asia. It demonstrates that classical
models of scientific rationality, primarily oriented toward epistemic justification and
methodological rigor, are complemented under conditions of contemporary socio-technological
transformations by normative and value-based foundations related to the researcher’s
responsibility toward individuals, society, and future generations. Drawing on a historicalphilosophical analysis of the intellectual heritage of Central Asian thinkers, as well as an
examination of current research ethics practices in the region, the study identifies the key
structural components of ethical rationality. The article concludes that in Central Asia scientific
knowledge has traditionally been conceived as a morally charged form of rationality, oriented
toward serving the public good, preventing social risks, and affirming principles of justice.
Keywords: ethical rationality, scientific thinking, ethics of responsibility, Central Asia,
research ethics, scientific rationality.
В условиях ускоряющихся технологических, экологических и
социокультурных
трансформаций
проблема
оснований
научной
рациональности приобретает всё более выраженное этическое измерение.
Современная наука всё менее может рассматриваться как ценностнонейтральная деятельность, ограниченная производством объективного
знания и подчинённая исключительно внутренним эпистемологическим
критериям истинности, доказательности и методологической строгости.
Напротив, научное мышление всё чаще оказывается вовлечённым в
522
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
социально чувствительные контексты, в которых исследовательские решения
имеют прямые и долгосрочные последствия для человека, общества и
будущих поколений.
Развитие биомедицинских технологий, экологических исследований,
цифровых и социальных наук наглядно демонстрирует, что выбор
исследовательских целей, методов и интерпретаций не является этически
нейтральным. Научная рациональность в этих условиях всё в большей
степени оценивается не только по когнитивным параметрам, но и по
способности учитывать моральные, социальные и гуманитарные последствия
научной деятельности. Это приводит к переосмыслению самой идеи
рациональности науки и актуализирует философские дискуссии об этике
знания и ответственности учёного.
В современной философии науки и этике всё более утверждается
понимание того, что этическое измерение не может быть сведено к внешнему
контролю над применением научных результатов. Напротив, этика всё чаще
рассматривается как внутренний компонент научного мышления,
определяющий допустимость исследовательских стратегий, границы
научного вмешательства и формы ответственности за производство и
распространение знания. В этом контексте возникает необходимость
концептуализации таких форм рациональности, которые изначально
включают нормативно-ценностные основания.
Для стран Центральной Азии данный поворот к этизации научного
мышления имеет особую значимость. С одной стороны, регион активно
интегрируется в глобальное научное пространство, что предполагает
принятие
международных
стандартов
исследовательской
этики,
академической честности и институционального этического контроля. С
другой стороны, в Центральной Азии сохраняется устойчивая
интеллектуальная традиция понимания знания как формы служения
обществу, справедливости и общественному благу, восходящая к
философскому наследию средневековых мыслителей региона.
Историко-философский опыт Центральной Азии свидетельствует о
том, что рациональность знания здесь изначально формировалась как
нормативно и ценностно ориентированная. В этой традиции научное
мышление не противопоставляется этике, а рассматривается как способ
ответственного отношения к миру и человеку. Такое понимание
рациональности позволяет говорить о наличии специфической модели
научного мышления, в которой когнитивные и моральные основания
неразрывно связаны.
Несмотря на растущий интерес к исследовательской этике и этике
ответственности, в современной философии науки недостаточно разработан
вопрос о региональных моделях научной рациональности, в которых
этическое измерение не является внешним нормативным дополнением, а
выступает структурным принципом познания. Центральная Азия в этом
523
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
отношении представляет собой важный исследовательский контекст,
позволяющий выявить альтернативные формы рациональности, способные
дополнить и проблематизировать универсалистские модели науки.
В этой связи в статье вводится и обосновывается понятие этической
рациональности как принципа научного мышления, предполагающего
неразрывную связь познавательных, аксиологических и нормативноответственных компонентов.
Целью статьи является философское обоснование этической
рациональности как принципа научного мышления в контексте Центральной
Азии на основе историко-философского и аксиологического анализа
интеллектуальных традиций региона, а также анализа современных практик
исследовательской этики.
Для достижения поставленной цели в статье решаются следующие
задачи:
-выявить
философские
предпосылки
концепции
этической
рациональности;
-показать, каким образом в интеллектуальной традиции Центральной
Азии рациональность науки изначально сопрягается с этикой и
ответственностью;
-проанализировать современные вызовы и практики исследовательской
этики в регионе;
-обосновать эвристический и нормативный потенциал этической
рациональности для развития науки в условиях глобальных вызовов.
Методологическую основу исследования составляют философские и
междисциплинарные методы анализа. Ключевым является историкофилософский метод, направленный на реконструкцию представлений о
рациональности, знании и ответственности в интеллектуальной традиции
Средней Азии.
Герменевтический
подход
применяется
при
интерпретации
философских текстов как нормативных моделей мышления, в которых
рациональность знания соотносится с идеями долга, справедливости и
общественного блага. При этом анализ ориентирован не на описание
биографий отдельных мыслителей, а на выявление устойчивых смысловых
структур, задающих ценностные основания научного мышления [5, c.540542].
Аксиологический
анализ
позволяет
рассмотреть
научную
рациональность как ценностно нагруженную практику, в которой истина,
благо и ответственность образуют взаимосвязанное единство [6, c.18-22].
Сравнительно-теоретический метод используется для сопоставления
классических моделей научной рациональности с современными
концепциями этики ответственности, а также для анализа сходств и различий
между глобальными стандартами исследовательской этики и региональными
этическими установками [4, c.30-33].
524
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Дополнительно анализируются современные философские и
социологические исследования, посвящённые институциональным и
практическим аспектам исследовательской этики в странах Центральной
Азии.
В
результате
проведённого
историко-философского
и
аксиологического анализа было выявлено, что этическая рациональность в
контексте
Центральной
Азии
представляет
собой
устойчиво
воспроизводимую структуру научного мышления, обладающую как
исторической глубиной, так и актуальным нормативным потенциалом.
Полученные результаты позволяют зафиксировать несколько ключевых
положений.
Во-первых, установлено, что классическая модель научной
рациональности, основанная на идеале ценностной нейтральности и
приоритете методологической строгости, оказывается недостаточной для
описания реальных форм научного мышления в условиях социально и
культурно сложных контекстов. Анализ показал, что в научной практике
неизбежно присутствуют нормативные решения, связанные с выбором
исследовательских целей, методов, интерпретационных рамок и способов
публичной репрезентации знания. Эти решения имеют этическое измерение
и не могут быть сведены к чисто техническим или эпистемологическим
критериям [5, c.546-548].
Во-вторых, выявлено, что в интеллектуальной традиции Центральной
Азии рациональность знания изначально формировалась как нормативно
ориентированная. Историко-философский анализ наследия Аль-Фараби и
Ибн Сина показывает, что разум рассматривался не только как инструмент
познания, но и как основание нравственного выбора и социальной
ответственности.
Познание
природы,
человека
и
общества
интерпретировалось как средство достижения справедливого порядка,
общественного согласия и блага, что позволяет говорить о ранней форме
этической рациональности, встроенной в саму логику научного мышления [2,
c.210-216].
В-третьих, установлено, что в региональной философской традиции
научное знание не мыслится как ценностно нейтральное. Напротив, оно
подлежит нравственной оценке с точки зрения его социальной
направленности и последствий применения. Учёный в этой логике
рассматривается как субъект, несущий ответственность не только за
истинность знания, но и за его влияние на общественные процессы,
предотвращение конфликтов и поддержание социальной гармонии [3, c.142148]. Это формирует устойчивую историческую линию, в рамках которой
рациональность науки приобретает выраженный этический вектор.
В-четвёртых, анализ современных практик исследовательской этики в
странах Центральной Азии показывает, что при сохраняющейся
неравномерности институционального оформления этических механизмов
525
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
значительная часть нормативной регуляции научной деятельности
осуществляется
на
уровне
индивидуальной
профессиональной
ответственности исследователя. Этические требования в научной среде чаще
формулируются через категории честности, долга, уважения и
ответственности, чем через формализованные процедуры. Данный результат
свидетельствует о том, что этическая рациональность продолжает
функционировать как внутренний принцип научного мышления, а не только
как внешний регулятив.
В-пятых, на основании синтеза исторического и современного
материала были выделены структурные компоненты этической
рациональности, устойчиво воспроизводимые в региональном контексте:
когнитивный компонент, включающий требования истинности,
аргументированности и методологической рефлексивности;
аксиологический компонент, выражающий ценности человеческого
достоинства, справедливости, гуманизма и общественного блага [1, c.72-75];
нормативно-ответственный компонент, предполагающий признание
обязанности исследователя отвечать за социальные, гуманитарные и
межпоколенческие последствия научной деятельности.
В совокупности полученные результаты позволяют утверждать, что
этическая рациональность в Центральной Азии выступает не случайной
характеристикой отдельных философских учений или современных
этических инициатив, а системным принципом научного мышления,
обеспечивающим его социальную ориентированность, нормативную
осмысленность и культурную устойчивость.
Полученные результаты позволяют рассматривать этическую
рациональность не только как эмпирически фиксируемую характеристику
научного мышления в Центральной Азии, но и как концептуальную
альтернативу редукционистским моделям научной рациональности,
основанным на идеале ценностной нейтральности. В этом смысле статья
встраивается в более широкий философский контекст критики
технократического и инструментального понимания науки.
В классических моделях научной рациональности этическое измерение,
как правило, выносится за пределы собственно познавательного процесса и
интерпретируется как внешнее ограничение или регулятив применения
научных результатов. Однако анализ интеллектуальной традиции
Центральной Азии показывает, что подобное разделение знания и этики не
является
универсальным.
Напротив,
в
региональном
контексте
рациональность изначально мыслится как нормативно нагруженная
способность соотносить истину с благом и учитывать социальные
последствия познания.
С этой точки зрения этическая рациональность может быть
интерпретирована как особый тип рациональности, отличающийся от
инструментальной,
коммуникативной
или
чисто
эпистемической
526
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
рациональности. Её специфика заключается в том, что критерии разумности
научного мышления включают не только логико-методологическую
корректность, но и оценку допустимости, соразмерности и ответственности
научных решений. Тем самым рациональность науки приобретает
рефлексивный и саморегулирующий характер, направленный на
предотвращение социально значимых рисков [4, c.39-42].
Сопоставление полученных результатов с современными теориями
этики ответственности, прежде всего с концепциями Ханс Йонас, позволяет
уточнить статус региональной модели. В западной философии этика
ответственности формируется как реакция на кризис техногенной
цивилизации и угрозы, порождённые научно-техническим прогрессом. В
Центральной Азии, напротив, ответственность оказывается изначально
встроенной в понимание знания как формы служения обществу и
справедливости, а не как постфактум добавляемым моральным
ограничением.
Это различие имеет принципиальное значение. Оно позволяет
рассматривать этическую рациональность не как заимствованный
нормативный стандарт, а как культурно и исторически укоренённую форму
научного мышления, способную вступать в продуктивный диалог с
глобальными этическими рамками науки. В условиях глобализации научного
знания именно такие региональные модели рациональности могут выступать
ресурсом для преодоления универсалистских и контекстно нечувствительных
подходов к исследовательской этике [7, c.14-16].
Дополнительное значение имеет выявленная в статье роль личной
ответственности исследователя в современных научных практиках
Центральной Азии. Недостаточная институционализация этических
механизмов усиливает значимость внутренней ценностной рефлексии, что
подтверждает тезис о том, что этическая рациональность функционирует
прежде всего как внутренний принцип научного мышления, а не как внешняя
система санкций и процедур.
В этом контексте этическая рациональность может рассматриваться как
основание формирования профессиональной идентичности учёного, в
которой научная компетентность и моральная ответственность не
противопоставляются, а взаимно усиливают друг друга. Такой подход
позволяет переосмыслить роль науки в обществе - не только как источника
инноваций и технологического развития, но и как института моральной
ориентации и социального доверия.
Таким образом, обсуждение результатов показывает, что этическая
рациональность в Центральной Азии обладает не только историческим и
региональным значением, но и более широким теоретическим потенциалом.
Она может быть использована как аналитическая категория для философии
науки, этики знания и сравнительных исследований рациональности, а также
527
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
как нормативный ориентир для развития ответственной науки в условиях
глобальных вызовов.
Проведённое исследование позволяет утверждать, что этическая
рациональность представляет собой не частный или вспомогательный аспект
научного мышления в Центральной Азии, а его фундаментальный принцип,
формирующий внутреннюю нормативную логику познания. В региональной
интеллектуальной традиции рациональность знания изначально мыслится
как ценностно и социально ориентированная, что отличает её от моделей
научной рациональности, основанных на идеале ценностной нейтральности.
Историко-философский анализ показывает, что в наследии
среднеазиатских мыслителей знание выступает не автономной когнитивной
практикой, а формой ответственного отношения к миру, человеку и
обществу. Рациональность здесь не редуцируется к инструментальному
разуму, но понимается как способность соотносить истину с благом и
учитывать социальные и моральные последствия познавательной
деятельности. В этом смысле этическая рациональность может быть
интерпретирована как особый тип рациональности, в котором
эпистемологические и аксиологические основания науки образуют
неразрывное единство.
Анализ современных практик исследовательской этики в странах
Центральной Азии
демонстрирует, что
в условиях неполной
институционализации формальных этических механизмов именно этическая
рациональность исследователя приобретает решающее значение. Она
выступает внутренним регулятивным принципом научного мышления,
определяющим не только допустимость методов и процедур, но и
интерпретацию результатов исследования, способы их публичной
репрезентации и социального применения.
Теоретический вклад статьи заключается в концептуализации
этической рациональности как философской категории, позволяющей
преодолеть противопоставление науки и этики. В отличие от подходов,
трактующих этику науки преимущественно как систему внешних
нормативных ограничений, предложенная модель рассматривает этическую
рациональность как имманентный принцип организации научного
мышления, культурно и исторически обусловленный. Это открывает
возможность более тонкого анализа региональных форм научной
рациональности в контексте глобального философского дискурса.
Практическая значимость исследования связана с возможностью
применения полученных выводов в сфере научной политики и образования.
Учет региональных философских оснований этической рациональности
может способствовать формированию более устойчивых моделей
исследовательской этики, ориентированных не только на формальное
соблюдение стандартов, но и на развитие внутренней профессиональной
ответственности исследователей. Это особенно важно для подготовки
528
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
молодых учёных и аспирантов, для которых этическая рациональность может
стать не внешним требованием, а частью профессиональной идентичности.
Перспективы дальнейших исследований связаны, во-первых, с более
детальным анализом отдельных интеллектуальных традиций и текстов
Центральной Азии в контексте философии науки и этики знания; во-вторых,
с эмпирическим изучением того, каким образом этическая рациональность
проявляется в современных научных практиках региона; и, в-третьих, с
сравнительным
исследованием
региональных
моделей
этической
рациональности в глобальном научном пространстве.
В целом этическая рациональность предстает не как ограничение
научного познания, а как его продуктивный и конструктивный ресурс,
обеспечивающий
гуманистическую
направленность,
социальную
легитимность и ответственность науки перед настоящими и будущими
поколениями. Именно в этом качестве она может рассматриваться как один
из ключевых философских принципов развития науки в Центральной Азии.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ:
1. Аль-Фараби. Трактат о взглядах жителей добродетельного города. - М.: Мысль,
1970.
2. Ибн Сина. Книга исцеления (философские разделы). - Ташкент: Фан, 1980.
3. Юсуф Хас Хаджиб. Кутадгу билиг (Благодатное знание). — Алма-Ата: Ғылым,
1983.
4. Ханс Йонас. Принцип ответственности: опыт этики для технологической
цивилизации. — М.: Айрис-Пресс, 2004.
5. Макс Вебер. Наука как призвание и профессия // Избранные произведения. —
М.: Прогресс, 1990.
6. Douglas H. Science, Policy, and the Value-Free Ideal. — Pittsburgh: University of
Pittsburgh Press, 2009.
7. UNESCO. Recommendation on Science and Scientific Researchers. — Paris:
UNESCO, 2017.
SCIENTIFIC AND INTELLECTUAL FLOURISHING IN UZBEKISTAN
FROM THE 9TH TO THE 15TH CENTURIES
IX-XV ASRLARDA O‘ZBEKISTONDA ILMIY-MA’NAVIY YUKSALISH
Derya Soysal, Bryussel erkin universiteti, Belgiya
Derya Soysal, Université libre de Brussels, Belgium
Abstract. This article examines the historical role of Central Asia, particularly present-day
Uzbekistan, as a major center of scientific, cultural, and intellectual development between the 9th
and 15th centuries. Often overshadowed by the European Renaissance, the so-called “Eastern
Renaissance” constituted a crucial phase in the global history of knowledge. Drawing on
multilingual sources, this study explores the conditions that enabled this flourishing, including
political stability, economic prosperity along the Silk Road, and vibrant scholarly networks. Special
attention is given to leading figures such as al-Khwarizmi, al-Farabi, al-Biruni, and Ibn Sina, whose
contributions shaped mathematics, astronomy, medicine, and philosophy. The article also highlights
the Timurid Renaissance as a second major intellectual revival. By reassessing the
interconnectedness between Eastern and Western intellectual traditions, this paper argues that
Central Asia played a foundational role in the emergence of global scientific thought.
529
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Keywords: Central Asia; Uzbekistan; Eastern Renaissance; al-Khwarizmi; al-Biruni; Ibn
Sina; Timurid Renaissance; Silk Road; history of science
Annotatsiya. Ushbu maqolada Markaziy Osiyoning, xususan, hozirgi O‘zbekistonning IX-XV
asrlar oralig‘idagi ilmiy, madaniy va intellektual taraqqiyotning yirik markazi sifatidagi tarixiy o‘rni
ko‘rib chiqiladi. Ko‘pincha Yevropa Uyg‘onish davri soyasida qolib ketgan "Sharq Uyg‘onishi" deb
ataluvchi davr dunyo bilimlar tarixida muhim bosqichni tashkil etdi. Ko‘p tilli manbalarga tayangan
holda, ushbu tadqiqot ushbu gullab-yashnashga imkon bergan shart-sharoitlarni, jumladan, siyosiy
barqarorlik, Ipak yo‘li bo‘ylab iqtisodiy farovonlik va jonli ilmiy tarmoqlarni o‘rganadi.
Matematika, astronomiya, tibbiyot va falsafani shakllantirgan al-Xorazmiy, al-Forobiy, al-Beruniy,
Ibn Sino kabi yetakchi siymolarga alohida e’tibor qaratilgan. Maqolada, shuningdek, Temuriylar
Renessansi ikkinchi yirik intellektual uyg‘onish sifatida ta’kidlangan.
Ushbu maqolada Sharq va G‘arb intellektual an’analari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni qayta
ko‘rib chiqib, Markaziy Osiyo jahon ilmiy tafakkurining paydo bo‘lishida asosiy rol o‘ynagani
ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar: Markaziy Osiyo; O‘zbekiston; Sharq Uyg‘onish davri; al-Xorazmiy; alBeruniy; Ibn Sino; Temuriylar Renessansi; Ipak yo‘li; fan tarixi
Uzbekistan is a land of Renaissance, and this has been true for more than a
thousand years. The entire world now recognizes that in ancient times Turan,
Turkestan, and Movaraunnahr—territories that correspond to modern
Uzbekistan—were among the cradles of world civilization. From this region
emerged a bridge connecting East and West, South and North, through economic
exchange, trade, science, art, and spiritual values. As Uralovich (2024) notes, the
Great Silk Road was the only land route that carried these cultural and intellectual
flows across continents.
The expression “Uzbekistan is a country of scientists” is often heard, and
with good reason. Uzbekistan is renowned for its intricate architectural
masterpieces, including iconic sites such as Registan Square in Samarkand and the
ancient city of Bukhara. Recognizing the immense value of this heritage, the
government has invested heavily in preservation and restoration efforts, as
highlighted by Kholikova et al. (2023). Uzbekistan is a land of renaissance that has
already experienced two major cultural rebirths and is now striving toward a Third
Renaissance.
In Samarkand, one can clearly see how powerful scientific thought once was.
Uzbekistan is a country that has undergone profound cultural transformations
throughout its history, giving rise to entirely new civilizations and new cultural and
spiritual values. The people of Uzbekistan have repeatedly experienced periods of
cultural flourishing—true renaissances. During the first Eastern Renaissance (9th–
12th centuries), scholars, statesmen, artisans, and military leaders made invaluable
contributions to the development of history, culture, spirituality, education, justice,
and the rule of law. Their achievements shaped not only the region but also world
civilization, as emphasized by Uralovich (2024, p. 17).
Renaissance
Etymologically, the term renaissance refers to the rebirth of culture,
spirituality, and enlightenment, characterized by a secular and humanistic
worldview rooted in the cultural heritage of antiquity. The Renaissance was
marked by a renewed interest in the classical knowledge of ancient Greece and
530
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Rome, as well as a focus on humanism, individualism, and the pursuit of
knowledge. These ideals had a profound impact not only in Europe but across the
world, according to Kholikova et al. (2023).
In the West, Renaissance culture first emerged in Italy. At that time, Italy
was closely connected to the Mediterranean world. In neighboring Spain, the Arab
Caliphate—one of the main centers of Muslim culture—continued to flourish until
nearly the 15th century. These historical dynamics reveal the deep interconnection
between the Arabic-speaking world and the Eastern Renaissance, which developed
in the Near and Middle East during the 9th–12th centuries. This intellectual
heritage played a significant role in shaping the Renaissance that later emerged in
Italy. While Western education often focuses on the European Renaissance, there
was another equally prestigious renaissance: the Uzbek (or Central Asian)
Renaissance.
The 10th–12th centuries are widely recognized as the period of the Eastern
Renaissance, during which Central Asian scholars made groundbreaking
contributions to physics, chemistry, mathematics, astronomy, geography,
medicine, and agriculture (Abdullaev, 2021).
Between the 12th and 14th centuries, the works of prominent Eastern
scholars such as Muhammad Khorezmi, Ahmad Farghani, Marwazi, Farabi, Ibn
Sina, Ibn Rushd, and Abu Rayhan Beruni were translated into Latin, sparking a
growing interest in Muslim scientific achievements, as noted by Usmonova and
Kamariddinzoda (2024).
First Renaissance
During the 9th–12th centuries, Central Asia experienced a remarkable
cultural and intellectual renaissance. This era witnessed the rise of outstanding
scholars such as Muhammad al‑Khwarizmi, Abu Rayhan Beruni, Avicenna (Ibn
Sina), and Mahmud Zamakhshari, whose discoveries in mathematics, astronomy,
medicine, philosophy, and linguistics shaped the development of global
civilization. Cities such as Samarkand, Bukhara, Urgench, and Marv became
vibrant centers of science, culture, and education.
The history of Central Asia is extraordinarily rich and multifaceted, and the
9th–12th centuries hold a particularly special place. This period is known as the
Eastern Renaissance or the Muslim Renaissance, during which unprecedented
progress occurred in all fields of science, culture, and the arts. Several key factors
contributed to the emergence of this renaissance (1) Political stability: Under the
Karakhanids, a relatively peaceful and stable political environment allowed culture
and science to flourish; (2) Economic development: Extensive trade along the
Great Silk Road, combined with advances in craftsmanship and agriculture,
strengthened the region’s economic power; (3) Cultural exchange: Merchants,
travelers, and scholars from East and West brought new ideas, greatly enriching
scientific and cultural life; (4) Scholarly environment: Academies, libraries, and
madrasas in Samarkand, Bukhara, Urgench, and Marv created ideal conditions for
intellectual growth.
531
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
After Baghdad, the region corresponding to modern Uzbekistan became one
of the most important scientific centers of the Islamic world. Scholars and
translators from various countries were invited to conduct research, innovate, and
translate scientific works. Caliph al‑Ma’mun paid particular attention to the
development of science in Khorezm and Khorasan, gathering around him scholars
from Khorezm, Fergana, Sogdiana, Shosh, and Farab, and providing them with the
conditions necessary for creative work.
Uzbekistan, center of greatest minds
Uzbekistan gave birth to some of the greatest minds of the medieval world:
Muhammad Musa al‑Khwarizmi, Abu Ma‘shar al‑Balkhi, Abu Nasr al‑Farabi,
Ahmad al‑Farghani, Abu Rayhan Beruni, Abu Bakr al‑Razi, Abu Ali ibn Sina,
Mahmud Kashgari, and many others. Situated at the crossroads of global trade
routes for millennia, Central Asia developed a uniquely rich and diverse culture.
According to Xurshidbek ogli (2024, p. 275), all branches of science
flourished during this period such as (1) Exact sciences; (2) Natural sciences; (3)
Humanities (philosophy, logic, linguistics, literature, history).
In a speech dedicated to Teachers and Mentors Day, the President of
Uzbekistan, Shavkat Mirziyoyev, emphasized that the 9th–12th centuries—
known as the First Renaissance—were a period of extraordinary spiritual and
intellectual flourishing for the peoples of Turan (Uralovich, 2024).
The scientific rise of the East in the 9th–11th centuries was largely driven by
Central Asian thinkers. New discoveries in mathematics, astronomy, medicine,
chemistry, geography, linguistics, hadith studies, literature, and even music would
have been unimaginable without their contributions (Bakhodir & Dilshoda, 2025).
When Marco Polo traveled through Khiva, Bukhara, and Samarkand in the
1280s, he described the astonishing wealth and sophistication of the region. The
First Eastern Renaissance (9th–13th centuries) produced scientists such as
al‑Khwarizmi, the creator of algebra, and al‑Biruni, the first anthropologist—
figures whose work continues to influence modern science, as noted by geographer
Norbert Csizmadia.
Experts agree that the formation of algebra as a scientific discipline is
directly linked to al‑Khwarizmi. He systematized mathematical knowledge and
introduced the use of zero, enabling the spread of the decimal system worldwide.
Another major scholar was Ahmad al‑Farghani (c. 798–865), an encyclopedist
who demonstrated the achievements of Central Asian science in Baghdad. His
contributions to astronomy, geography, and mathematics were significant, and he
designed advanced astronomical instruments. UNESCO published several of his
works in 1998 on the occasion of the 1200th anniversary of his birth.
This period stands as one of the most brilliant chapters in the history of world
civilization, and its legacy continues to shape scientific and cultural development
today.
Abu Rayhan Beruni: A Pillar of the Uzbek Renaissance
532
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Abu Rayhan Beruni (973–1048) stands among the most remarkable scholars
of the medieval Islamic world and occupies a distinguished place in the history of
global science. He was born on September 4, 973 (362 AH) in the ancient capital
of Khorezm, the city of Kyat. Khorezm, located at the crossroads of major trade
routes, attracted scholars of various disciplines, creating a vibrant intellectual
atmosphere. Among his earliest and most influential teachers was Abu Nasr
Mansur ibn Ali al‑Iraqi, a renowned astronomer and mathematician, whom Beruni
later remembered with deep gratitude (Amina, 2025, p. 46).
Beruni is recognized as one of the greatest and most versatile scholars of the
medieval East. His intellectual legacy spans astronomy, mathematics, geography,
geology, pharmacology, history, and ethnography. His works remain relevant
today, as many of his ideas laid the foundations for modern scientific thought.
Among his most celebrated writings are The Chronology of Ancient Nations,
Geodesy, India, and The Book of Drugs. These works are considered invaluable
sources not only in the East but in the entire history of world science.
Contributions to Geography, Geodesy, Astronomy and Pharmacology
Beruni made groundbreaking contributions to geography and geodesy. He
conducted precise calculations on the shape and dimensions of the Earth, including
an early attempt to determine the Earth’s radius by measuring distances between
locations in Khorezm.
In mathematics, Beruni was among the leading scientists of his time. He
applied trigonometry to astronomical calculations and provided systematic
explanations of functions such as sine, tangent, and cotangent. He also contributed
to number theory, geometry, and algebra, and worked to develop a coherent
scientific terminology, which continues to facilitate the study of his works today.
In his medical and pharmacological treatise Kitab al‑Saydalah (The Book of
Drugs), Beruni analyzed medicinal plants, their properties, methods of preparation,
and therapeutic uses. This work occupies a special place in the history of Eastern
medicine. Beruni compared the medical knowledge of different cultures and
synthesized it through rigorous scientific inquiry according to Yavuz, M. (2020).
Beruni’s influence extended far beyond his lifetime. He authored more than
160 works in astronomy, geography, mathematics, and history. He was the first
medieval scholar to propose that the Earth rotates around the Sun—five centuries
before Copernicus. He argued for the Earth’s spherical shape, compiled a star
catalog with coordinates for 1,029 stars, and produced a world map. He even
suggested the existence of a large landmass in the Western Hemisphere,
anticipating the discovery of the Americas by nearly 450 years.
Ibn Sina
Abu Ali Ibn Sina (980–1037) is one of the most influential scholars of the
medieval Islamic world and a central figure of the Eastern Renaissance. He
authored more than 450 works across various scientific disciplines, of which 242
have survived. His philosophical encyclopedia, often referred to as the Shifa (“The
Book of Healing”), encompasses five major fields: logic, medicine, astrology,
533
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
music, and theology. His intellectual breadth places him among the greatest
polymaths of world history (Afshar, and al., (2020, March).
Ibn Sina later became one of the leading scholars of the Mamun Academy in
Gurganj (Urgench), in Uzbekistan, a major scientific center of the time. He died in
1037 and was buried in Hamadan (Bakhodir & Dilshoda, 2025).
Scientific Contributions
Ibn Sina’s contributions to medicine are particularly significant. He wrote 43
medical works, the most famous of which is the five‑volume encyclopedic treatise
“Al‑Qanun fi al‑Tibb” (The Canon of Medicine). This monumental work explains
the causes and origins of diseases, methods of diagnosis and treatment, the
properties of medicinal plants and compounds, dietary principles, and the
importance of physical exercise for human health. The Canon was translated into
Latin in the 12th century and served as the primary medical textbook in European
universities until the 17th century (Bakhodir & Dilshoda, 2025).
The Second Eastern Renaissance: The Timurid Renaissance (14th–16th
Centuries)
The Second Eastern Renaissance, commonly referred to as the Timurid
Renaissance, unfolded between the 14th and 16th centuries and represents one of
the most significant periods of cultural, scientific, and intellectual revival in
Central Asian history (Abdullaev, 2021). This era, rooted in the political
consolidation achieved by Amir Timur (Tamerlane), marked not only the reemergence of Central Asia as a major center of power but also its transformation
into a leading hub of knowledge, artistic production, and scholarly exchange.
Indeed, the Timurid period is equally distinguished by its remarkable
contributions to science, culture, architecture, and intellectual life. Timur and his
successors actively fostered an environment conducive to scholarly activity,
attracting scientists, poets, artists, and architects from across the Islamic world and
beyond.
Following the decline of Mongol domination, the rise of Timur in the second
half of the 14th century led to the establishment of a centralized and relatively
stable state in Movarounnahr and Khorasan. This political stabilization created
favorable conditions for economic recovery, cultural production, and scientific
development. As noted by Usmonova and Kamariddinzoda (2024), the emergence
of an independent state revitalized intellectual life, allowing societies to “breathe
freely again” and encouraging the flourishing of new talents and creative energies.
Scientific Renaissance under the Timurids
One of the most remarkable aspects of the Timurid Renaissance lies in its
scientific achievements, particularly in the fields of astronomy and mathematics.
These advancements were largely driven by the patronage and personal
involvement of Ulugh Beg (1394–1449), Timur’s grandson, who stands out as one
of the most distinguished scholar-rulers in history.
Astronomy and Ulugh Begh
534
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
The ruler Ulugh Beg, great symbol of the Timurid Renaissance, contributed
to science and it is to the quality of his trigonometric tables that he owes his place
in the history of mathematics.Therefore, to pay tribute to him, in 1961, the
International Astronomical Union named a lunar crater after him and an asteroid
(2439) Ulugbek (Minor Planet Center, the International Astronomical Union)
(Space.reference).
The madrasa of Ulugh Beg was a scientific institution at that time. In fact,
between 1424 and 1429, Ulugh Beg had the Samarkand Astronomical Observatory
built, which was equipped with astronomical instruments that had no equivalent
until then (Golombek, and al. 1988). According to scientists, this observatory was
at the time the best in the Islamic world and the largest in Central Asia (Masharif,
2023). Ulugh Beg established one of the most advanced observatories of the
medieval world in Samarkand around 1424–1429. This observatory, equipped with
a monumental sextant of approximately 40 meters in radius, enabled astronomers
to conduct highly precise measurements of celestial bodies. It quickly became a
leading center of astronomical research, attracting prominent scholars such as Qadi
Zada al-Rumi and Jamshid al-Kashi.
The most significant outcome of this scientific activity was the compilation
of the Zīj-i Sultānī (1437), an astronomical catalogue listing the positions of over
1,000 stars with unprecedented accuracy. Ulugh Beg‘s calculation of the sidereal
year, with an error margin of only 58 seconds, remained unsurpassed until the early
modern period. These achievements demonstrate the advanced level of scientific
methodology and observational precision reached during the Timurid era.
The influence of this work extended far beyond Central Asia. The Zīj-i
Sultānī was later translated into Latin and studied by European astronomers,
contributing to the scientific developments that would culminate in the European
Renaissance. During Ulugbek's time, many works were translated from Arabic and
Persian into old Uzbek. He created a rich library with more than 15,000 books
(Masharif, 2023).
Mathematical Innovations
The Timurid period also witnessed important developments in mathematics,
particularly in trigonometry and numerical methods. Jamshid al-Kashi made
groundbreaking contributions, including highly precise calculations of π and the
systematic use of decimal fractions—innovations that predated their widespread
adoption in Europe by several centuries.
Mathematicians of this period refined trigonometric tables and improved
computational techniques, enhancing the accuracy of astronomical predictions.
These developments illustrate the continuity between earlier Islamic scientific
traditions and the innovations of the Timurid scholars, who both preserved and
expanded this intellectual heritage.
Medicine, Geography, and Natural Sciences
Although astronomy and mathematics reached exceptional heights, other
scientific disciplines also continued to develop under Timurid patronage. Medical
535
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
knowledge, deeply rooted in the earlier works of Ibn Sina and al-Razi, was
preserved, studied, and expanded. Medical institutions in cities such as Herat and
Samarkand functioned as both centers of treatment and education, where scholars
produced commentaries and practical treatises.
In the field of geography, Timurid scholars contributed to improved
cartographic knowledge through more accurate astronomical observations and
enhanced instruments such as the astrolabe. These advancements facilitated better
calculations of latitude and longitude and enriched geographical understanding
across Eurasia. The continued exchange of knowledge along the Silk Road played
a crucial role in this process, enabling the circulation of ideas between Asia, the
Middle East, and Europe.
The legacy of the Timurid Renaissance continues to resonate in
contemporary Uzbekistan. Modern initiatives aimed at reviving and preserving the
region’s scientific and cultural heritage—such as the reorganization of the
Khorezm Mamun Academy and the establishment of international research
centers—reflect a conscious effort to reconnect with this historical legacy
(Abdullaev, 2021).
Under current reforms, particular emphasis has been placed on education,
scientific research, and the study of historical heritage. These efforts are often
framed within the broader na
Conclusion
Central Asia has long been one of the ancient centers of human civilization,
distinguished by its rich history and unique scientific heritage. Located at the
crossroads of major trade routes—including the Great Silk Road—the region
facilitated the exchange of knowledge, crafts, and cultural traditions for millennia.
Scholars, mainly from Uzbekistan, have consistently emphasized the region’s
invaluable contribution to the development of states, empires, and civilizations, as
well as its role in promoting peace and intellectual progress.
The rise of the Ghaznavids, Khorezmshahs, and Karakhanids in the late 9th
century, independent from the Arab Caliphate, created favorable conditions for the
growth of science and the establishment of major cultural centers. Cities such as
Bukhara, Samarkand, Marv, Kat, and Urgench became renowned hubs of
scholarship, architecture, and craftsmanship. That is the reason why we accept
Uzbekistan as a land of Renaissance.
BIBLIOGRAPHY:
1. Abdullaev, I. (2021). THE EASTERN RENAISSANCE AS A PHENOMENON OF
MUSLIM CULTURE. Universum: общественные науки, (6-7 (75)), 12-15.
2. Afshar, A., Steensma, D. P., & Kyle, R. A. (2020, March). Ibn Sina (Avicenna): The
“Prince of Physicians”. In Mayo Clinic Proceedings (Vol. 95, No. 3, pp. e31-e32). Elsevier.
3. Amina, A. (2025). ABU RAYHON BERUNIY ILMIY MEROSI. ZAMIN ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI, 1(5), 45-50.
4. Bakhodir, S., & Dilshoda, R. (2025). EASTERN THINKERS OF THE ERA OF THE
FIRST RENAISSANCE. Global Science Review, 8(1), 682-687.
536
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
5. Csizmadia, N. (2025, January 8). A new renaissance in Uzbekistan. Eurasia Magazine.
https://eurasiamagazine.com/new-renaissance-in-uzbekistan
6. Kamildjanovich, S. Y. (2026). DESCRIPTION OF THE IMAGE OF AMIR TEMUR
AND HIS ERA IN ROBERT E. HOWARD’S LORD OF SAMARCAND. Shokh Articles
Library, 1(1), 250-258.
7. Kholikova, R.E., Narkulov, D.T., Abilov, U.M., Khudoykulov, A.B., Karimov, N.R.,
Iskandarov, S.A., ... & Niyozova, N.S. (2023). Impact of Renaissances in The History of
Uzbekistan And Causative Factors of The Third Renaissance. Journal of Law and Sustainable
Development, 11(12), e2518-e2518.
8. Masharif o‘g‘li, D.A. (2023). Mirzo Ulug‘bekning ilm fanga qo‘shgan hissasi. Journal
of Science-Innovative Research in Uzbekistan, 1(5), 235-239.
9. Mamajonova, G.K., & Inomxo‘Jayeva, S.M. (2017). Abu Reikhan Beruniy-Prominent
Figures Of Uzbekistan. Экономика и социум, (4 (35)), 24-26.
10. Minor Planet Center, the International Astronomical Union. (2021). Retrieved from
http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=2439.
11. Sadriddinovna, M. S. (2025). SCIENCE AND CULTURE DURING THE TIMURID
ERA. Central Asian Journal of Academic Research, 3(9), 94-98.
12. Soysal, D. (2025). The timurid renaissance period is a central asian renaissance as
prestigious as the italian renaissance. Orta Doğu ve Orta Asya-Kafkaslar Araştırma ve
Uygulama Merkezi Dergisi, 4(2), 82-95.
13. Uralovich, M.F. (2024) Historical and Scientific Aspects of Creating the Third
Renaissance in Uzbekistan. American Journal of Business Management, Economics, and
Banking, 31, 17-20.).
14. Usmonova, L.R., & Kamariddinzoda, Z. (2024). Development of culture and science
during the renaissance in the east. Science and Education, 5(1), 338-344.
15. Xurshidbek ogli, R.D. (2024). IX-XII ASRLARDA OʻRTA OSIYO XALQLARI
TARIXIDA ROY BERGAN UYGONISH DAVRI. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI
TADQIQOTLAR JURNALI, 1(2), 274-281.
16. Yavuz, M. (2020). Lichens in al-Biruni’s Kitab al-Saydanah fi al-Tibb. Early Science
and Medicine, 25(2), 152-172.
BO‘LAJAK “TARBIYA” FANI O‘QITUVCHILARINING KASBIY
TAYYORGARLIGIDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFASINING O‘RNI VA
AHAMIYATI
THE ROLE AND SIGNIFICANCE OF YUSUF KHOS HAJIB'S PHILOSOPHY
IN THE PROFESSIONAL TRAINING OF FUTURE "EDUCATION"
TEACHERS
Yoqubaliyeva Dilafro‘z Payzidin qizi, Andijon davlat pedagogika instituti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
Yoqubaliyeva Dilafruz Payzidin kizi, Andijan State Pedagogical Institute
Lecturer at the Department of Pedagogy and Psychology
Annotatsiya. Ushbu maqolada Yangi O‘zbekiston ma’naviy poydevorini shakllantirish
sharoitida bo‘lajak “Tarbiya” fani o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish
masalalari yoritilgan. Tadqiqotda Yusuf Xos Hojibning “Qutadgu bilig” asaridagi falsafiyaxloqiy konsepsiyalarning zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan integratsiyasi tahlil
qilingan. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetentligini oshirishda ajdodlar merosidan
foydalanishning metodik ahamiyati ochib berilgan.
537
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Kalit so‘zlar: Tarbiya fani, kasbiy-metodik tayyorgarlik, ma’naviy-axloqiy tarbiya, komil
inson.
Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы совершенствования
методической подготовки будущих учителей предмета «Воспитание» в контексте
формирования духовного фундамента Нового Узбекистана. Анализируется интеграция
философско-нравственных концепций в произведении Юсуфа Хоса Хаджиба «Кутадгу
билыг» с современными педагогическими подходами. Выявляется методическая
значимость использования наследия предков в повышении профессиональной
компетентности будущих учителей.
Ключевые слова: Образование, профессионально-методическая подготовка,
духовно-нравственное воспитание, совершенная личность.
Abstract. This article discusses the issues of improving the methodological training of
future teachers of the subject "Education" in the context of the formation of the spiritual
foundation of New Uzbekistan. The study analyzes the integration of philosophical and moral
concepts in Yusuf Khos Hajib's work "Kutadgu bilig" with modern pedagogical approaches. The
methodological importance of using the heritage of ancestors in improving the professional
competence of future teachers is revealed.
Keywords: Education, professional and methodological training, spiritual and moral
education, perfect person.
KIRISH
Yangi O‘zbekistonni barpo etishning strategik yo‘nalishlaridan birima’naviy-ma’rifiy islohotlar orqali “Uchinchi Renessans” poydevorini yaratishdir.
Bu jarayonda umumta’lim maktablarida joriy etilgan “Tarbiya” fani o‘sib
kelayotgan yosh avlodning dunyoqarashini shakllantirishda markaziy o‘rin tutadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti ta’kidlaganidek, “Biz tarbiya haqida
gapirganda, bevosita ma’naviyat masalasini tushunamiz”[1,27-b]. Biroq,
zamonaviy “Tarbiya” fani o‘qituvchilaridan nafaqat pedagogik mahorat, balki
chuqur falsafiy-tarixiy bilim ham talab etiladi. Bu borada XI asr mutafakkiri Yusuf
Xos Hojibning “Qutadgu bilig” (Saodatga yo‘llovchi bilim) asari bebaho metodik
manbadir. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligida ushbu asar falsafasini
o‘rganish, ularning dars berish metodikasini milliy qadriyatlar bilan boyitadi.
Shunday ekan bo‘lajak tarbiya fani o‘qituvchilarini kasbiy-metodik rivojlantirish
orqali Yusuf Xos Hojib asarlarini o‘qitishga tayyorlash jarayonida singdirish
lozim.
Yusuf Xos Hojibning pedagogik qarashlari Fitrat, Q.Hoshimov,
S.Nishonova kabi olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Jumladan, S.Nishonova
“Qutadg‘u bilig”ni ilk pedagogik ensiklopediya sifatida baholaydi[2,58-b].
Zamonaviy tadqiqotchi olimlardan A.K.Axmetova “Qutadg‘u bilig” asarining
ma’rifiy-pedagogik ahamiyati, asardagi urf-odat, qadriyatlar xususida ilmiy
tadqiqotlar olib borgan[3,78-b], S.Ahmedovning ilmiy tadqiqotlari Xos Hojibning
axloqiy qarashlarini zamonaviy nuqtai nazardan tahlil qilishga qaratilgan. U
“Qutadg‘u bilig” asaridagi axloqiy qadriyatlarni o‘rganib, bu g‘oyalarning
jamiyatni shakllantirishdagi o‘rnini yoritadi.
Zamonaviy tadqiqotlarda “Tarbiya” fani metodikasi masalalari ko‘rib
chiqilgan bo‘lsa-da, aynan bo‘lajak tarbiya fani o‘qituvchilarining metodik
tayyorgarligini Yusuf Xos Hojib falsafasi asosida rivojlantirish masalasi maxsus
538
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
tadqiqot obyekti sifatida kam o‘rganilgan. Bugungi kunda o‘qituvchi tayyorlash
tizimida “an’ana – zamonaviylik – innovatsiya” uchligi o‘rtasidagi uzviylikni
ta’minlash metodik ehtiyojga aylangan.
R.Davronov esa Xos Hojibning adolat va tenglik haqidagi qarashlarini
yoritadi. U Xos Hojibning jamiyatdagi adolatni o‘rnatish haqidagi g‘oyalarini
zamonaviy ijtimoiy va siyosiy g‘oyalar bilan solishtiradi.[4,112-b]
Maqolani yozishda tizimli tahlil, qiyosiy-pedagogik yondashuv va darsliklar
mazmunini tahlil qilish metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot obyekti sifatida
pedagogika oliy ta’lim muassasalari “Pedagogika. Tarbiya fani o‘qituvchisi”
yo‘nalishi talabalarining metodik tayyorgarligi olindi.
Yusuf Xos Hojib falsafasining markazida to‘rtta ustun asosiy bosh
qahramonlar Kuntug‘di – adolat, Oyto‘ldi – davlat, baxt, O‘gdulmish – aql,
O‘zgurmish – qanoat turadi. Ushbu to‘rt konsepsiya zamonaviy “Tarbiya” fani
o‘quv dasturidagi mavzular bilan bevosita bog‘lanadi.
X asrda Movaraunnahrda yashab ijod etgan mashhur faylasuf Yusuf Xos
Hojib bo‘lib, uning - «Qutadg‘u bilig» asaridagi adolatli jamiyat va dono hukmdor
faoliyatiga oid g‘oyalar nafaqat turkiy dunyoda, balki dunyo tamaddunida muhim
ahamiyat kasb etadi. «Qutadg‘u bilig» shunchaki falsafiy asar emas, balki kelajak
hukmdorlar uchun amaliy qo‘llanma sifatida yozilgan. U Qaroxoniylar amiriga
bag‘ishlangan bo‘lib, maqsad - yuksak axloqiy ideallarga muvofiq boshqara
oladigan hukmdorlar tabaqasini shakllantirishga harakat qilgan. Shu bilan Yusuf
Xos Hojib noyob janrni poetik shaklda bayon qilingan hokimiyat falsafasini
yaratgan. Yusuf Xos Hojibning falsafiy merosi turli madaniy va ilmiy an’analar islomiy, turkiy, forsiy va qadim sharqona ta’sirlarning ifodachisi sifatida muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu uyg‘unlashuv turlicha unsurlarning mexanik qo‘shilishi
emas, balki organik birlashuv bo‘lib, uning natijasida o‘sha davrning ham diniy,
ham dunyoviy talablariga javob bera oladigan o‘ziga xos falsafiy tizim paydo
bo‘ladi.
Metodik integratsiya imkoniyatlarini ochib bersak, bo‘lajak tarbiya fani
o‘qituvchisi “Tarbiya” darslarida “Adolat” mavzusida dars o‘tganda, Yusuf Xos
Hojibning: ”Adolat bilan xalqni rozi qil, xalq rozi bo‘lsa, davlat mustahkam
bo‘ladi”[5,13-b], degan g‘oyasini zamonaviy huquqiy davlat tamoyillari bilan
qiyoslab tushuntirishi lozim. Bu o‘qituvchining argumentativ kompetentligini
oshiradi. Bu mavzularni yoritishda o‘qituvchidan mustahkam bilim talab etiladi va
hayotiy misollar va videolar orqali yoritilsa o‘quvchilar onggiga singdirish
samarali kechadi.
Kasbiy-metodik rivojlantirish bosqichlarida bo‘lajak tarbiya fani
o‘qituvchilarini tayyorlashda quyidagi metodik zanjirni qo‘llash tavsiya etiladi:
Kognitiv bosqich: “Qutadgu bilig” asaridagi axloqiy me’yorlarni o‘rganish.
Interpretatsion bosqich: Baytlarni bugungi hayotiy vaziyatlarga (keyslarga)
aylantirish. Texnologik bosqich: Asar g‘oyalarini dars ishlanmasiga (didaktik
o‘yin, krossvord, muammoli vaziyat) singdirish.
539