UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Tahlil va natijalar. Yusuf Xos Hojib tomonidan XI asrda yozilgan “Qutadg‘u bilig” asari o‘zbek mumtoz adabiyotining ilk yirik namunalaridan biri sanaladi. Ushbu asarda muallif davlat boshqaruvi, adolat, donishmandlik, odobaxloq, ilmu hunar kabi ijtimoiy va ma’naviy qadriyatlarni keng yoritgan. Asarda to‘rt asosiy qahramon - Kuntug‘di (adolat), Uzg‘anmish (baxt), Ayto‘ldi (aqil) va O‘zg‘urmish (rozi bo‘lish) timsollari orqali davlat va jamiyat hayotining muhim tamoyillari badiiy shaklda ifoda etiladi. Asarni tahlil qilish jarayonida uning o‘zbek adabiy tili va adabiy tafakkuri shakllanishiga katta hissa qo‘shganini ko‘rish mumkin. “Qutadg‘u bilig”da uyg‘ur yozuvida yozilgan turkiy til namunalari keyinchalik o‘zbek adabiyotining til asoslariga asos bo‘lib xizmat qilgan. Asar nafaqat adabiy, balki falsafiy, axloqiy va siyosiy risola sifatida ham qadrlanadi [4, 90-b.] Didaktik yo‘sindagi bu asarda har bir g‘oya timsollar orqali berilgan bo‘lib, o‘quvchida tafakkur uyg‘otadi. Masalan, Kuntug‘di obrazi orqali adolatli hukmdor qanday bo‘lishi kerakligi ko‘rsatiladi, Ayto‘ldi orqali dono maslahatchining vazifalari yoritiladi. Bu orqali muallif ideal davlat boshqaruvi modelini ilgari suradi. Natijaviy jihatdan qaralganda, “Qutadg‘u bilig” o‘zbek adabiyotining shakllanishi va rivojida muhim bosqich bo‘lib, u Sharq adabiyotidagi didaktik, pand-nasihat yo‘nalishining o‘ziga xos namunasi sifatida namoyon bo‘ladi. Asarda qo‘llangan poetik shakllar, qofiya tizimi, uslubiy vositalar esa o‘zbek she’riyati taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu tahlillar natijasida quyidagi xulosalarga kelindi: - “Qutadg‘u bilig” o‘zbek adabiyotining ilk nazariy-axloqiy asoslarini yaratgan asardir; - Asarda ilgari surilgan fikrlar bugungi kun axloqiy va ijtimoiy hayotida ham dolzarb ahamiyatga ega; - Asar o‘zbek adabiy tilining boyishiga va shakllanishiga muhim turtki bergan; - Yusuf Xos Hojib timsollar vositasida chuqur falsafiy va siyosiy qarashlarni poetik tilda ifoda etgan; - “Qutadg‘u bilig” orqali o‘zbek adabiyotida didaktik asarlar an’anasi vujudga kelgan. Muhokama. “Qutadg‘u bilig” o‘zbek adabiyotida klassik didaktik asarlarga yo‘l ochdi. Ayniqsa, Alisher Navoiy, Xo‘ja Ahror, Bobur kabi ijodkorlar hikmatli she’riyatga asoslangan badiiy asarlar yaratishda Yusuf Xos Hojib g‘oyalaridan ilhomlanganlar. Bu asar o‘zbek adabiyotida “hikmatli she’riyat” deb ataluvchi yo‘nalishning poydevorini qo‘ygan deyish mumkin. Zamonaviy davrda ham “Qutadg‘u bilig” nafaqat tarixiy-adabiy yodgorlik, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan manba sifatida o‘rganilmoqda. Uning tarkibidagi fazilatlar – adolat, ilm, halollik, sabr-toqat, xalqparvarlik – bugungi ijtimoiy-ma’naviy hayotda ham muhim o‘rin tutadi. Asarni o‘rganish orqali yosh avlodga milliy qadriyatlar, ijobiy fazilatlar va badiiy estetik tafakkur singdiriladi. 480

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Asarning tilshunoslik, falsafa, siyosatshunoslik, adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan kompleks o‘rganilishi, uni nafaqat adabiy yodgorlik, balki madaniyma’naviy, ilmiy manba sifatida qadrlashga olib keladi. Shu bois, “Qutadg‘u bilig” o‘zbek adabiyotining faxri sanaladi va u hali-hanuz adabiy-estetik va axloqiy jihatdan chuqur tahlil qilinayotgan bebaho merosdir [5, 50-b.]. Xulosa. Yusuf Xos Hojib tomonidan yaratilgan “Qutadg‘u bilig” asari o‘zbek adabiyoti tarixida betakror yodgorlik sifatida katta o‘rin egallaydi. Asar XI asrda yozilgan bo‘lishiga qaramay, unda ilgari surilgan g‘oyalar, axloqiy-falsafiy qarashlar, siyosiy-ijtimoiy tushunchalar bugungi kun uchun ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Bu asar orqali biz nafaqat o‘sha davr adabiy-estetik tafakkurini, balki turkiy xalqlarning qadimiy madaniy merosi, ularning hayotiy qarashlari, ma’naviy tamoyillari haqida chuqur tasavvurga ega bo‘lamiz. Asarda bayon etilgan bosh g‘oya – insoniy kamolot, adolatli boshqaruv, aql bilan baxtni uyg‘unlashtirish, jamiyatda tartib va muvozanatni saqlash kabi konseptlar o‘zbek adabiyotida ilk bor mukammal shaklda ifoda etilgan. Aynan shu jihatlar bilan “Qutadg‘u bilig” nafaqat adabiy badiiy asar, balki hayotiy qo‘llanma, siyosiy-falsafiy risola sifatida e’tirof etiladi. Yusuf Xos Hojib o‘z asarida turkiy tilning go‘zalligini, she’riy imkoniyatlarini ko‘rsatish bilan birga, adabiy til taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. Uning ijodi keyingi asrlar o‘zbek adabiyoti taraqqiyotiga asos bo‘lib xizmat qilgan. Ayniqsa, Alisher Navoiy singari mutafakkirlarning hikmatli she’riyatida Yusuf Xos Hojibning ta’siri yaqqol seziladi. Bu esa “Qutadg‘u bilig”ning tarixiy meros sifatida barhayotligini, uning ruhiy va ma’naviy ildizlari chuqur ekanligini ko‘rsatadi [6, 45-b.]. Zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonida ham “Qutadg‘u bilig” asaridan foydalanish, yosh avlod ongiga milliy qadriyatlar, axloqiy me’yorlar, Vatanga muhabbat, halollik va ilmga intilish kabi ezgu fazilatlarni singdirishda muhim vosita bo‘la oladi. Asardagi har bir hikmat – yoshlar uchun ibrat manbai, o‘qituvchilar va tarbiyachilar uchun esa boy pedagogik-ma’naviy materialdir. Xulosa qilib aytganda, “Qutadg‘u bilig” o‘zbek adabiyotining ilk namunasi sifatida nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki bugungi ma’naviy-ma’rifiy hayotda ham katta o‘rin tutadigan asardir. U o‘zbek milliy adabiy tafakkurining, axloqiy va estetik idealining ildizlaridan biridir. Yusuf Xos Hojib ijodi – o‘zbek adabiy merosining faxri va ma’naviy boyligidir. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Arat, R.R. (1979). Kutadgu Bilig (İndeks). Istanbul. 2. O‘zbek Xalq Maqollari. (2005). Toshkent. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences (E)ISSN:2181-1784 www.oriens.uz SJIF 2023 = 6.131 / ASI Factor = 1.7 3(9), September, 2023 155 3. Yusuf Xos Hojib. (2010). Qutadg‘u bilig. I jild. T., B.15-16. 4. Erol Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, Ötüken yayınları, İstanbul 2008, s. 215. 5. Abdujabbarova, F. 2011. “Qutadg‘u bilig”dagi shaxs belgi-xususiyatini anglatuvchi leksika. Filol. fan. nomz... diss. Toshkent 481

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 6. Холмуродова М. “Қутадғу билиг” лексикаси. Филол. фан. фалc. док. (Phd). дисc. – Тошкент, 2019. – Б. 100. ZAMONAVIY O‘QITISH METODIKASIDA YUSUF XOS HOJIB QARASHLARINING AHAMIYATI THE SIGNIFICANCE OF YUSUF KHAS HAJIB'S VIEWS IN MODERN TEACHING METHODS Fozilov Rustambek Shokirjonovich, Vatan Universiteti o‘qituvchisi Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy o‘qitish metodikasining pedagogik psixologiyadagi o‘rni va ahamiyati keng yoritilgan bo‘lib, unda ta’lim jarayonini samarali tashkil etishning asosiy tamoyillari tahlil qilinadi. Maqolada o‘quvchilarning yosh va individual psixologik xususiyatlarini hisobga olish, ularning bilim olishga bo‘lgan motivatsiyasini oshirish hamda dars jarayonida faol ishtirokini ta’minlash masalalari muhim yo‘nalish sifatida ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar va axborotkommunikatsiya vositalaridan foydalanishning ta’lim sifati va samaradorligiga ta’siri ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Maqolada Yusuf Xos Hojibning pedagogik qarashlari ham alohida o‘rin egallaydi. Mutafakkirning ilm, odob-axloq, tarbiya va komil inson haqidagi g‘oyalari zamonaviy ta’lim metodlari bilan qiyosiy tahlil qilinadi. Ayniqsa, “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan ma’naviy va tarbiyaviy qarashlar bugungi pedagogik psixologiya tamoyillari bilan uyg‘unligi ko‘rsatib berilgan. Bundan tashqari, maqolada o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi psixologik munosabat, ijobiy ta’lim muhiti yaratish, hamkorlikda ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish hamda muammoli ta’lim orqali mustaqil fikrlashni rivojlantirish kabi jihatlar ham tahlil qilingan. Zamonaviy o‘qitish metodikasining asosiy maqsadi sifatida o‘quvchilarda bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarni shakllantirish hamda ularni jamiyatda faol va raqobatbardosh shaxs sifatida tarbiyalash ekanligi asoslab berilgan. Umuman olganda, maqola zamonaviy ta’lim tizimida pedagogik psixologiya, innovatsion yondashuvlar va Sharq mutafakkirlarining tarbiyaviy merosi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ochib beradi. Bu esa ta’lim jarayonini yanada samarali tashkil etish va barkamol avlodni shakllantirishda muhim ilmiyamaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Pedagogik psixologiya, zamonaviy o‘qitish metodikasi, Yusuf Xos Hojib, ta’lim jarayoni, tarbiya, komil inson, interfaol metodlar, innovatsion texnologiyalar, axborotkommunikatsiya texnologiyalari, motivatsiya, mustaqil fikrlash, pedagogik texnologiyalar, psixologik yondashuv, dars samaradorligi, ma’naviy tarbiya. Аннотация. В данной статье подробно рассматривается роль и значение современных методов обучения в педагогической психологии, а также анализируются основные принципы эффективной организации образовательного процесса. В статье рассматриваются важные аспекты учета возраста и индивидуальных психологических особенностей учащихся, повышения их мотивации к обучению и обеспечения их активного участия в уроке. Также научно обосновывается влияние использования современных педагогических технологий, интерактивных методов и информационнокоммуникационных средств на качество и эффективность образования. Особое место в статье занимают педагогические взгляды Юсуфа Хоса Хаджиба. В сравнительном плане анализируются идеи мыслителя о науке, морали, воспитании и совершенной личности с современными методами обучения. В частности, показана гармония духовновоспитательных взглядов, изложенных в работе «Кутадгу Билиг», с принципами современной педагогической психологии. Кроме того, в статье анализируются такие аспекты, как психологические отношения между учителем и учеником, создание 482

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may позитивной учебной среды, развитие навыков сотрудничества и формирование самостоятельного мышления посредством проблемно-ориентированного обучения. Обосновывается, что главная цель современных методов обучения — формирование знаний, навыков и компетенций у учащихся и воспитание из них активных и конкурентоспособных личностей в обществе. В целом, статья раскрывает взаимосвязь между педагогической психологией, инновационными подходами и образовательным наследием восточных мыслителей в современной системе образования. Это имеет важное научное и практическое значение для более эффективной организации образовательного процесса и формирования гармоничного поколения. Ключевые слова: педагогическая психология, современные методы обучения, Юсуф Хос Хаджиб, образовательный процесс, образование, совершенная личность, интерактивные методы, инновационные технологии, информационно-коммуникационные технологии, мотивация, самостоятельное мышление, педагогические технологии, психологический подход, эффективность урока, духовное воспитание. Abstract. This article extensively covers the role and importance of modern teaching methods in pedagogical psychology, and analyzes the basic principles of effective organization of the educational process. The article considers the issues of taking into account the age and individual psychological characteristics of students, increasing their motivation to learn, and ensuring their active participation in the lesson as important areas. Also, the impact of the use of modern pedagogical technologies, interactive methods, and information and communication tools on the quality and effectiveness of education is scientifically substantiated. The pedagogical views of Yusuf Khos Hajib also occupy a special place in the article. The thinker's ideas about science, morality, upbringing, and the perfect person are analyzed in a comparative manner with modern educational methods. In particular, the harmony of the spiritual and educational views put forward in the work "Kutadgu Bilig" with the principles of today's pedagogical psychology is shown. In addition, the article analyzes aspects such as the psychological relationship between the teacher and the student, creating a positive learning environment, developing collaborative skills, and developing independent thinking through problem-based learning. It is justified that the main goal of modern teaching methods is to form knowledge, skills, and competencies in students and to educate them as active and competitive individuals in society. In general, the article reveals the interrelationship between pedagogical psychology, innovative approaches, and the educational heritage of Eastern thinkers in the modern education system. This is of significant scientific and practical importance in organizing the educational process more effectively and forming a harmonious generation. Keywords: Pedagogical psychology, modern teaching methods, Yusuf Khos Hajib, educational process, education, perfect person, interactive methods, innovative technologies, information and communication technologies, motivation, independent thinking, pedagogical technologies, psychological approach, lesson effectiveness, spiritual education. KIRISH Hozirgi globallashuv jarayonida ta’lim tizimi jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Ilm-fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida ta’lim mazmuni, shakli va metodlari ham doimiy ravishda yangilanib bormoqda. Shu sababli zamonaviy o‘qitish metodikasini takomillashtirish va uni pedagogik psixologiya yutuqlari bilan uyg‘unlashtirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Pedagogik psixologiya ta’lim jarayonida o‘quvchilarning psixologik rivojlanishi, idroki, tafakkuri, motivatsiyasi hamda individual xususiyatlarini o‘rganadi. Ushbu fan o‘qituvchiga har bir o‘quvchiga mos yondashuvni tanlash, ularning qobiliyatlarini 483

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may to‘g‘ri yo‘naltirish va samarali ta’lim muhitini yaratishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Zamonaviy o‘qitish metodikasi esa an’anaviy ta’lim usullarini inkor etmagan holda, interfaol, innovatsion va axborot texnologiyalariga asoslangan yondashuvlarni keng joriy etishni nazarda tutadi. Bunday metodlar o‘quvchilarning dars jarayonida faol ishtirokini ta’minlab, ularning mustaqil fikrlashi, ijodkorligi va mas’uliyatini rivojlantiradi. Shuningdek, Sharq mutafakkirlarining pedagogik qarashlari ham ta’lim-tarbiya jarayonida muhim o‘rin tutadi. Xususan, Yusuf Xos Hojib o‘z asarlarida inson kamoloti, ilm-ma’rifat va axloqiy tarbiyaning ahamiyatini chuqur yoritgan. Uning g‘oyalari bugungi zamonaviy ta’lim tamoyillari bilan uyg‘unlashib, o‘quvchilarni har tomonlama yetuk shaxs sifatida shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Mazkur maqolada zamonaviy o‘qitish metodikasining mohiyati, uning pedagogik psixologiyadagi o‘rni hamda Yusuf Xos Hojib pedagogik qarashlarining ta’lim jarayonidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Zamonaviy o‘qitish metodikasi ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishda eng muhim omillardan biri hisoblanadi. U o‘quvchilarning bilim olish jarayonini faollashtiradi, ularni darsda passiv tinglovchi emas, balki faol ishtirokchiga aylantiradi. Natijada o‘quvchilar bilimni tayyor holda emas, balki mustaqil izlanish va tahlil qilish orqali egallaydi. Bunday metodikaning eng katta ahamiyatlaridan biri — o‘quvchilarda mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirishdir. Interfaol usullar orqali o‘quvchilar muammoni tahlil qiladi, yechim topadi va o‘z fikrini asoslab berishga o‘rganadi. Bu esa ularning tafakkur doirasini kengaytiradi va hayotiy muammolarga ongli yondashishiga yordam beradi. Shuningdek, zamonaviy o‘qitish metodikasi o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi. Dars jarayonida multimedia vositalari, o‘yinli metodlar va guruhli ishlash shakllaridan foydalanish ta’limni qiziqarli qiladi. Qiziqarli tashkil etilgan dars esa o‘quvchilarning bilimni tez va uzoq muddat eslab qolishiga xizmat qiladi. Yana bir muhim jihati shundaki, bu metodika o‘quvchilarning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Guruhda ishlash, fikr almashish va bahs-munozara olib borish orqali ular jamoada ishlash madaniyatini o‘rganadi. Bu esa kelajakdagi kasbiy faoliyat uchun juda muhim hisoblanadi. Bundan tashqari, zamonaviy o‘qitish metodikasi o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlaydi. O‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi va yordamchi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu esa ta’lim jarayonini yanada samarali va qulay qiladi. Xulosa qilib aytganda, zamonaviy o‘qitish metodikasi ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarning shaxsiy va aqliy rivojlanishini ta’minlash hamda ularni jamiyatda faol va raqobatbardosh shaxs sifatida shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Yusuf Xos Hojibning pedagogik qarashlari: Yusuf Xos Hojib o‘zining mashhur “Qutadg‘u bilig” asarida inson kamoloti, ilm-ma’rifat, axloq va davlatni boshqarish masalalarini chuqur yoritib bergan. Uning pedagogik qarashlari markazida komil insonni tarbiyalash g‘oyasi turadi. Mutafakkir fikricha, inson faqat bilim bilan emas, balki odob-axloq va ma’naviyat bilan ham yuksaladi. 484

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Uning ta’lim-tarbiyaga oid qarashlarida ilm olish eng oliy qadriyat sifatida ko‘rsatiladi. U bilimni insonni jaholatdan qutqaruvchi eng muhim vosita deb biladi. Shu bilan birga, ilmli inson o‘z bilimini faqat o‘zi uchun emas, balki jamiyat foydasi uchun ishlatishi kerakligini ta’kidlaydi. Bu g‘oya bugungi pedagogik psixologiyadagi ijtimoiy mas’uliyat tushunchasi bilan uyg‘unlashadi. Yusuf Xos Hojib ustoz va tarbiyachining roliga ham katta e’tibor qaratgan. Uning fikricha, ustoz — shaxs shakllanishida eng muhim ta’sir ko‘rsatuvchi insondir. Shuning uchun o‘qituvchi bilimli, odobli, sabrli va adolatli bo‘lishi kerak. Bu bugungi zamonaviy pedagogikada ham asosiy talab hisoblanadi. Mutafakkir tarbiya jarayonini bolalikdan boshlash zarurligini alohida ta’kidlaydi. Uningcha, yosh davrda berilgan tarbiya inson hayotining butun yo‘lini belgilaydi. Shu sababli oilada va maktabda beriladigan tarbiya uyg‘un bo‘lishi lozim. Shuningdek, Yusuf Xos Hojib insonda quyidagi fazilatlarni muhim deb hisoblaydi: • ilm va tafakkur • odob va axloq • adolat va halollik • kamtarlik va mehnatsevarlik Uning pedagogik qarashlari zamonaviy ta’lim tizimi bilan juda yaqin. Chunki hozirgi ta’lim ham faqat bilim berish emas, balki shaxsni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning pedagogik g‘oyalari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, ularning asosiy mazmuni komil inson tarbiyasiga qaratilgan. Zamonaviy metodikalarning foydalari: Zamonaviy o‘qitish metodikasi ta’lim jarayonini yanada samarali, qiziqarli va natijador qilishga xizmat qiladi. U an’anaviy yondashuvlardan farqli ravishda o‘quvchini markazga qo‘yadi va uning faolligini oshiradi. Shu sababli zamonaviy metodikalar bugungi ta’lim tizimida juda katta ahamiyatga ega. Birinchi navbatda, zamonaviy metodikalar o‘quvchilarning bilimni chuqur va ongli ravishda o‘zlashtirishiga yordam beradi. Oddiy yodlash o‘rniga tahlil qilish, solishtirish va xulosa chiqarish jarayonlari kuchayadi. Bu esa bilimlarning uzoq muddat xotirada saqlanishini ta’minlaydi. Ikkinchidan, bu metodlar o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. O‘quvchilar tayyor javobni kutib o‘tirmay, o‘zlari izlanadi, muammolarni hal qiladi va turli yechimlarni taklif qiladi. Bu esa ijodiy fikrlashni shakllantiradi. Uchinchidan, zamonaviy metodikalar dars jarayonini qiziqarli va interfaol qiladi. O‘yinli topshiriqlar, guruhli ishlar, bahs-munozaralar va multimedia vositalari orqali o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi ortadi. Natijada darsda faollik kuchayadi. Shuningdek, bu metodlar o‘quvchilarning muloqot va hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Guruhda ishlash jarayonida ular bir-birini tinglash, fikr almashish va jamoaviy qaror qabul qilishni o‘rganadi. Bu esa ijtimoiy kompetensiyalarni shakllantiradi. Yana bir muhim foydasi — o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirishidir. Zamonaviy texnologiyalar va 485

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may interfaol usullar darsni zerikarli emas, balki qiziqarli jarayonga aylantiradi. Bu esa o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqni kuchaytiradi. Xulosa qilib aytganda, zamonaviy metodikalar ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishini ta’minlash va ularni kelajak hayotiga tayyorlashda muhim o‘rin tutadi. Xulosa. qilib aytganda, zamonaviy o‘qitish metodikasi bugungi ta’lim tizimining eng muhim va ajralmas qismlaridan biri hisoblanadi. U ta’lim jarayonini faqat bilim berish bilan cheklanib qolmasdan, balki o‘quvchilarning shaxs sifatida har tomonlama rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Interfaol, innovatsion va axborot texnologiyalariga asoslangan metodlar orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, tahlil qilish, muammolarni hal etish va ijodiy yondashuv kabi muhim kompetensiyalar shakllanadi. Shuningdek, zamonaviy metodlar o‘quvchilarning dars jarayoniga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va ularni faol ishtirokchiga aylantiradi. Bu esa bilimlarni chuqurroq va mustahkamroq o‘zlashtirishga olib keladi. Guruhli ishlash, bahs-munozara, muammoli ta’lim va multimedia vositalaridan foydalanish o‘quvchilarning nafaqat bilim darajasini, balki ularning muloqot madaniyati va ijtimoiy ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Bundan tashqari, zamonaviy o‘qitish metodikasi o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatni yangi bosqichga olib chiqadi. O‘qituvchi endi faqat bilim beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi, maslahat beruvchi va motivator sifatida faoliyat yuritadi. Bu esa ta’lim jarayonini yanada samarali va hamkorlikka asoslangan tizimga aylantiradi. Shu bilan birga, Yusuf Xos Hojibning pedagogik qarashlari ham zamonaviy ta’lim tamoyillari bilan uyg‘unlashadi. Uning ilm, tarbiya, odob-axloq va komil inson haqidagi g‘oyalari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Bu esa shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy metodika faqat yangi texnologiyalar emas, balki qadimiy pedagogik meros bilan ham uzviy bog‘liqdir. Umuman olganda, zamonaviy o‘qitish metodikasining joriy etilishi ta’lim sifatini oshiradi, yosh avlodni bilimli, ma’naviy yetuk va raqobatbardosh shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi. Kelajak jamiyatining rivoji aynan shu kabi samarali va innovatsion ta’lim tizimiga bevosita bog‘liqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. ‒ T.: Yangi asr avlodi, 2019. 2. Karimova V.M. Pedagogik psixologiya. ‒ T.: O‘qituvchi, 2018. 3. G‘oziev E.G‘. Umumiy psixologiya. ‒ T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2017. 4. Tolipov O‘., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalar va ularni qo‘llash metodikasi. ‒ Toshkent, 2016. 5. Ishmuhamedov R. Innovatsion pedagogik texnologiyalar. ‒ T.: Iste’dod, 2019. 6. Hasanboyev J. Pedagogika nazariyasi va tarixi. ‒ T.: Fan va texnologiya, 2020. 7. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. ‒ Toshkent, 2020. 486

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may OILADA YIGITLARNING MAS’ULIYAT HISSINI SHAKLLANTIRISHNING IJTIMOIY-FALSAFIY OMILLARI (Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari asosida) SOCIO-PHILOSOPHICAL FACTORS OF FORMING A FEELING OF RESPONSIBILITY IN YOUNG MEN IN THE FAMILY (Based on Yusuf Khass Hajib's work "Kutadgu Bilig") Nurmatov Oybek Turdimamatovich, Qo‘qon universiteti, Andijon filiali, Tarix va ijtimoiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi Nurmatov Oybek Turdimamatovich, Andijan branch of Kokand University, Senior Lecturer of the Department of History and Social Sciences Annotatsiya. Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning mashhur “Qutadg‘u bilig” asari asosida oilaviy munosabatlarda yigitlarning mas’uliyat hissini shakllantirishning ijtimoiyfalsafiy omillari tahlil qilinadi. Asarda ilgari surilgan axloqiy tamoyillar – adolat, aql, qanoat va ezgulik – yosh avlodning oilaviy hayotga tayyorlanishida muhim ahamiyat kasb etishi ilmiy jihatdan yoritiladi. Tadqiqot davomida asardagi pand-nasihatlar, axloqiy qarashlar hamda inson kamoloti haqidagi g‘oyalar zamonaviy ijtimoiy-falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Maqolada yigitlarning oilaviy mas’uliyatini shakllantirishda oila, ta’lim tizimi, jamiyat qadriyatlari va ma’naviy merosning o‘rni asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: oila, mas’uliyat, tarbiya, ijtimoiy falsafa, ma’naviyat, yoshlar tarbiyasi, axloq, qadriyatlar. Аннотация. В статье анализируются социально-философские факторы формирования чувства ответственности у молодых мужчин в семейных отношениях на основе произведения Юсуфа Хос Ходжиба – “Кутадгу билиг”. Рассматриваются нравственные идеи автора, такие как справедливость, разум, умеренность и добродетель, которые играют важную роль в подготовке молодежи к семейной жизни. В работе раскрывается значение духовного наследия, семейного воспитания и социальных ценностей в формировании ответственной личности. Ключевые слова: семья, ответственность, воспитание, социальная философия, нравственность, духовное наследие. Abstract. This article analyzes the socio-philosophical factors influencing the formation of responsibility among young men in family relations based on the work “Qutadgu bilig” by Yusuf Khos Khojib. The ethical principles presented in the work – justice, wisdom, moderation and virtue – are considered important foundations for preparing young people for family life. The study also highlights the role of family upbringing, social values and cultural heritage in shaping responsible individuals. Keywords: family, responsibility, youth upbringing, ethics, social philosophy, cultural heritage. KIRISH Yoshlarning, ayniqsa yigitlarning oilaviy hayotga tayyorligi masalasi qadimdan mutafakkirlar e’tiborida bo‘lgan. Bu borada turkiy xalqlarning boy ma’naviy merosi, jumladan Qutadg‘u bilig asari alohida ahamiyatga ega. Asar muallifi Yusuf Xos Hojib inson kamoloti, axloqiy tarbiya va jamiyat boshqaruvi haqida chuqur falsafiy g‘oyalarni ilgari surgan. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” (Saodatga eltuvchi bilim) asari turkiy xalqlarning buyuk falsafiy va didaktik yodgorligi sifatida bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Ushbu asar yigitlar tarbiyasida mas’uliyat hissini 487

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may shakllantirishda qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi. Asar to‘g‘ridan-to‘g‘ri oilaviy munosabatlar, nikoh yoki xotin tanlash haqida alohida boblar bilan yoritmagan bo‘lsa-da, unda bayon etilgan adolat, aql-idrok, qanoat va davlat (iqtidor) kabi to‘rtta asosiy tamoyil jamiyatdagi har qanday shaxs, xususan, oila boshlig‘i bo‘lgan yigitning mas’uliyatini ramziy tarzda ochib beradi. Tadqiqot metodlari. Tadqiqot quyidagi ilmiy yondashuvlar asosida amalga oshirildi: • tarixiy-falsafiy tahlil — asarning yaratilgan davri va g‘oyaviy kontekstini aniqlash; • matnshunoslik yondashuvi — asardagi axloqiy qarashlarni bevosita matn asosida o‘rganish; • qiyosiy-tahliliy metod — klassik qarashlarni zamonaviy oilaviy tarbiya konsepsiyalari bilan solishtirish; • ijtimoiy-falsafiy interpretatsiya — mas’uliyat tushunchasining jamiyat va oila tizimidagi o‘rnini aniqlash. Natijalar. Yusuf Hos Hojib asarida “to‘rt qahramon ideal orzu timsoli sifatida gavdalanadi: Kuntug‘di (chiqqan kun) - adolat, Oyto‘ldi (to‘lgan oy) – baxt va davlat, O‘gdulmish (aqlga to‘lgan) – aql, O‘zg‘urmish (uyg‘ongan) – qanoat timsoli” [1.7] orqali inson kamolotini ta’kidlaydi. Muallif shoh va vazirning el oldidagi mas’uliyatini tasvirlar ekan, bu tamoyillarni har bir yigitning oilaviy hayotiga tatbiq etish mumkinligini ko‘rsatadi. Masalan, asarning bir parchasida ezgu kishilarga aralashib, ezgu ishlarga targ‘ib qilib, yigitlik chog‘ida kuchini zoe qilmaslik haqida: “Yigitli o‘tadi, tiriklik o‘chadi, Bu tushdek olamdan o‘zing bot o‘tasan. Tiriklida aziyat tort, ezgulik foydalidir, Ezgulik keyin yegulik (va) kiygulik bo‘ladi”[1.95]. Bu misol yigitning yoshlikdagi mas’uliyatini – oila qurish, farzand tarbiyalash va uy-joyni asrash vazifasini – ta’kidlaydi. Yusuf Xos Hojib shohning xalq oldidagi burchini shunday ifodalaydi: “Agar xalq ustidan qo‘ling uzun bo‘lsa (ya’ni amring vojib bo‘lsa), Amalda ham, so‘zda ham mutlaq ezgulik qil”[1.95]. Yusuf Xos Hojib oilada er va xotinning oʻzaro munosabatlari va mas'uliyati haqida ham muhim fikrlar bildirgan. Uning ta'kidlashicha, oila tinchligi va barqarorligi koʻp jihatdan er-xotinning bir-biriga munosabatiga bogʻliq [1.368]. Er kishi oila boshligʻi sifatida oila uchun mas'ul hisoblanadi. U oilani moddiy jihatdan ta'minlashi, farzandlariga yaxshi tarbiya berishi va oilada adolatni saqlashi kerak. Erning oqilona va mas'uliyatli boʻlishi oila barqarorligi uchun muhim ahamiyatga ega. Xotin esa oilada muhim tarbiyaviy vazifani bajaradi. U uy-roʻzgʻor ishlarini boshqarishi, farzandlarni tarbiyalashi va oiladagi mehr-oqibat muhitini saqlashi lozim. Yusuf Xos Hojib xotinning aqlli, sabrli va tarbiyali boʻlishi oila mustahkamligiga katta ta'sir koʻrsatishini ta'kidlaydi. 488

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Er va xotin oʻrtasidagi oʻzaro hurmat va tushunish oilaviy munosabatlarni mustahkamlaydi. Agar ular bir-birini qoʻllab-quvvatlasa va mas'uliyatni birgalikda his qilsa, oilada tinchlik va barqarorlik hukm suradi. Shuningdek, asarda oilada erning xotin va farzandlar oldidagi mas’uliyatiga oid fikrlar ilgari suriladi: adolatli bo‘lish, aql bilan harakat qilish, qanoat bilan oilani saqlash. Asar falsafasida mas’uliyat – bu nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy burchdir. Yigit oilada “kichik podshoh” sifatida adolatli, dono va qanoatli bo‘lishi kerak [2.5]. Bu g‘oyalar zamonaviy oilaviy tarbiyada asos bo‘lib, yigitda mas’uliyat hissini shakllantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, mutafakkir farzandning ota-ona oldidagi mas'uliyati haqida ham to‘xtalib, farzandning ota-ona oldidagi burch va mas'uliyati ham muhim masalalardan biri sifatida koʻrsatiladi. Mutafakkirning ta'kidlashicha, farzand otaonasini hurmat qilishi va ularning qadriga yetishi kerak [4.66]. Ota-ona farzandni tarbiyalab, uning kamoloti uchun mehnat qiladi. Shuning uchun farzand ularga minnatdorlik bildirishi, ularga yordam berishi va ehtirom koʻrsatishi lozim. Bu insonning axloqiy kamoloti va madaniyat darajasini koʻrsatadi. Yusuf Xos Hojibning fikricha, ota-onaga hurmat koʻrsatgan inson jamiyatda ham hurmat qozonadi. Chunki ota-ona roziligi inson hayotida katta ahamiyatga ega. Shu sababli farzandlar doimo ota-onasini qadrlashi va ularga gʻamxoʻrlik qilishi kerak. Bundan tashqari “Qutadg‘u bilig”da erkak kishining quyidagi fazilatlari muhim deb ko‘rsatiladi: halollik, mehnatsevarlik, sabr-toqat, adolat, bilim va donolik. Muallif fikricha, bu fazilatlar insonni komillikka yetaklaydi. Bunday sifatlar oilaviy hayotda totuvlik va barqarorlikni ta’minlaydi. Shu sababli yosh yigitlarda mas’uliyat hissini shakllantirishda oilaviy tarbiya, ta’lim tizimi va jamiyatdagi ma’naviy qadriyatlar muhim rol o‘ynaydi. Buyuk mutafakkir Yusuf Xos Hojib ning Qutadg‘u bilig asari esa bu jarayonda muhim ma’naviy manba sifatida xizmat qiladi. Yigitlarning oilaviy mas’uliyatini shakllantirishda birinchi o‘rinda ijtimoiy omillar turadi. O‘zbek jamiyatida mahalla, maktab va oila hamkorligi muhim. “Qutadg‘u bilig” kabi klassik asarlar maktab darsliklarida va mahalla tarbiyasida qo‘llanilishi yigitlarga “yigitlik guli”ni zoe qilmaslikni o‘rgatadi[3.44]. Ijtimoiy muhit – ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy axborot vositalari va urf-odatlar – yigitda mas’uliyat yoki beparvolikni shakllantirishi mumkin. Masalan, zamonaviy tadqiqotlarda ta’kidlanishicha, oilaviy tarbiya va mahalla mas’uliyati yigitlarni mustaqil oilaviy hayotga tayyorlaydi. Yusuf Xos Hojibning asarida ilm va aqlning ulug‘lanishi bugungi ta’lim tizimida aks etadi: yigitlar oliygohda yoki kasb-hunar markazlarida o‘qib, oilaviy mas’uliyatni o‘rganishlari kerak. Madaniy meros – “Qutadg‘u bilig” kabi asarlar – yigitda “ota-bobolar mas’uliyati” hissini uyg‘otadi va oilada adolatli munosabatlarni mustahkamlaydi. Falsafiy jihatdan mas’uliyat hissini shakllantirish “Qutadg‘u bilig”ning to‘rtta asosiy tamoyiliga asoslanadi. Bular: Adolat: Yigit oilada teng huquqli munosabat 489

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may o‘rnatishi, xotin va farzandlar huquqini hurmat qilishi kerak. Asarda shohning elga adolatli bo‘lishi oiladagi erning mas’uliyatiga o‘xshaydi; Aql-idrok: Ilm olish orqali yigit oilaviy muammolarni hal qilishni o‘rganadi. Asar “ilm insonni qudratli qiladi” deb ta’kidlaydi; Qanoat: Oilaviy hayotda haddan oshmaslik, mehnat va sabr – bu tamoyil yigitni oilani saqlashga undaydi; Davlat (iqtidor): Yigit oilasini “kichik davlat” sifatida boshqarishi, iqtisodiy va ma’naviy mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishi kerak. Bu falsafiy omillar islomiy axloq (halollik, mehnatsevarlik) va milliy urfodatlar bilan uyg‘unlashib, yigitda mas’uliyatni shakllantiradi. Tadqiqotlarda (masalan, Yusuf Xos Hojib axloqiy qarashlari tahlillarida) ta’kidlanishicha, asar o‘g‘il-qiz tarbiyasi va inson kamolotida oilaviy muhitning rolini bilvosita ochib beradi. Xulosa. “Qutadg‘u bilig” asari yigitlarning oilaviy mas’uliyatini shakllantirishda ijtimoiy-falsafiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ijtimoiy omillar (ta’lim, mahalla, madaniyat) va falsafiy tamoyillar (adolat, aql, qanoat) uyg‘unligi yigitni oilada haqiqiy mas’ul shaxs qiladi[4]. Bugungi kunda yoshlar orasida oilaviy beparvolik kuzatilayotgan paytda, ushbu klassik asarni maktab, oliygoh va mahallalarda keng targ‘ib qilish zarur. Ota-onalar va tarbiyachilar yigitlarga “yigitlik kuchini zoe qilmaslik”ni o‘rgatib, ularni oilaviy hayotga tayyorlashlari kerak. Natijada, mustahkam oilalar, barqaror jamiyat shakllanadi – bu “Qutadg‘u bilig”ning asosiy maqsadi bilan hamohangdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. https://kh-davron.uz/kutubxona/jahon/turk/yusuf-xos-hojib-qutadgu-bilik-emin-usmontarjimasi.htmlЮсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт, 1971. 2. Тухлыев, Б. (2012). "Кутадгу билиг" Юсуф Хас Хаджиба в перекрестке диалога культуры. Тюркология, 61, 16-19. https://izlik.org/JA36JM23FK 3. Абдураҳмонов Ғ. Қадимги туркий адабиёт. – Тошкент, 2006. 4. Воҳидов Р., Эшонқулов Ҳ. Ўзбек мумтоз адабиёти тарихи. – Тошкент, 2010. YUSUF XOS HOJIBNING ILMIY MEROSI O‘QITISH ORQALI YOSHLARNI MILLIY QADRIYATLAR RUHIDA TARBIYALASH VA MILLIY O‘ZLIKNI YUKSALTIRISH VAZIFALARI THE SCIENTIFIC HERITAGE OF YUSUF KHOS HAJIB THE TASKS OF EDUCATING YOUTH IN THE SPIRIT OF NATIONAL VALUES AND ENHANCING NATIONAL IDENTITY THROUGH TEACHING Raximova Dilbar Muxitdinovna, UMFT, katta o‘qituvchisi, tel:+998 (94) 669-10-64, raximovadilbar@gmail .com Rakhimova Dilbar Mukhitdinovna, Senior Lecturer at UMFT, phone: +998 (94) 669-10-64, raximovadilbar@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning ilmiy-ma’naviy merosi hamda uning yoshlar tarbiyasidagi o‘rni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Xususan, “Qutadg‘u bilig” asaridagi axloqiy, ma’rifiy va siyosiy qarashlarning bugungi ta’lim tizimidagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, yoshlarni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash, ularda milliy o‘zlikni 490

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may shakllantirish va ma’naviy immunitetni mustahkamlashda mutafakkir merosidan foydalanishning pedagogik imkoniyatlari asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, milliy qadriyat, milliy o‘zlik, ma’naviyat, yoshlar tarbiyasi, pedagogika, ma’rifat, axloqiy tarbiya. Аннотация. В данной статье научно анализируется духовно-просветительское наследие Yusuf Xos Hojib и его роль в воспитании молодежи. Особое внимание уделяется значению нравственных, просветительских и политических идей произведения «Кутадгу билиг» в современной системе образования. Также обосновываются педагогические возможности использования наследия мыслителя в формировании национального самосознания, воспитании молодежи в духе национальных ценностей и укреплении духовного иммунитета. Ключевые слова: Юсуф Хос Хожиб, Кутадгу билиг, национальные ценности, национальное самосознание, духовность, воспитание молодежи, педагогика, просвещение, нравственное воспитание. Abstract. This article scientifically analyzes the spiritual and educational heritage of Yusuf Xos Hojib and its role in youth education. Particular attention is paid to the significance of the moral, educational, and political ideas presented in “Qutadgu Bilig” within the modern educational system. The article also substantiates the pedagogical opportunities of using the thinker’s heritage in shaping national identity, educating youth in the spirit of national values, and strengthening spiritual immunity. Keywords: Yusuf Khos Khojib, Qutadgu Bilig, national values, national identity, spirituality, youth education, pedagogy, enlightenment, moral education. Jamiyat taraqqiyoti, avvalo, yosh avlodning ma’naviy yetukligi, milliy qadriyatlarga sodiqligi va mustaqil fikrlash salohiyati bilan belgilanadi. Hozirgi globallashuv sharoitida turli mafkuraviy tahdidlar, ommaviy madaniyat va axborot xurujlari yoshlarning dunyoqarashiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bois yoshlarni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash, ularda tarixiy xotira va milliy o‘zlikni shakllantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Bu borada Sharq mutafakkirlari, xususan Yusuf Xos Hojibning boy ilmiyma’naviy merosi muhim pedagogik manba hisoblanadi. Uning “Qutadg‘u bilig” asari nafaqat adabiy yodgorlik, balki jamiyatni boshqarish, komil insonni tarbiyalash, axloq va ma’rifat masalalarini o‘zida mujassam etgan qomusiy asardir. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar bugungi kunda ham yoshlarni ma’naviy barkamollikka yetaklashda muhim ahamiyat kasb etadi. Makur maqolaning maqsadi – Yusuf Xos Hojib merosining yoshlar tarbiyasidagi o‘rni va uning milliy o‘zlikni yuksaltirishdagi pedagogik imkoniyatlarini ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. “Qutadg‘u bilig” asarining yoshlar tarbiyasidagi pedagogik imkoniyatlari.Yusuf Xos Hojib merosining ma’naviy-ma’rifiy ahamiyati. XI asr turkiy adabiyotining yirik namoyandasi bo‘lgan Yusuf Xos Hojib o‘z davrining yetuk mutafakkiri sifatida ilm-fan, siyosat va axloq masalalariga oid chuqur qarashlarni ilgari surgan. Uning “Qutadg‘u bilig” asari turkiy xalqlarning ijtimoiysiyosiy va ma’naviy hayotini aks ettiruvchi nodir manbalardan biridir. Asarda davlat boshqaruvi, adolat, ilm-ma’rifat, odob-axloq, inson kamoloti va jamiyat taraqqiyoti masalalari keng yoritilgan. Mutafakkir ilmni insonni yuksaltiruvchi eng muhim omil sifatida baholaydi. Unga ko‘ra, ilmli inson jamiyatga foyda keltiradi, jaholat esa tanazzulga olib keladi. Bu qarashlar bugungi zamonaviy ta’lim 491

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may konsepsiyalari bilan hamohangdir. Asarda insoniy fazilatlar alohida ulug‘lanadi. Halollik, rostgo‘ylik, sabr-qanoat, mehnatsevarlik va adolat kabi tushunchalar yoshlarni barkamol shaxs sifatida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, mutafakkirning “Til odobi – el odobi” degan g‘oyasi bugungi axborot makonida yoshlarning nutq madaniyatini shakllantirishda dolzarb hisoblanadi. “Qutadg‘u bilig” asarining yoshlar tarbiyasidagi pedagogik imkoniyatlari. Bugungi ta’lim tizimida yoshlarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shu jihatdan “Qutadg‘u bilig” asarini o‘qitish orqali yoshlar ongida milliy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usini shakllantirish mumkin. Asarda to‘rtta ramziy obraz – Kuntug‘di, Oytoldi, O‘gdulmish va Odg‘urmish orqali adolat, davlat, aql va qanoat tushunchalari ifodalangan. Ushbu timsollar yoshlarni hayotiy qadriyatlarni anglashga, ma’naviy kamolot sari intilishga undaydi. Ayniqsa, aql va ilmning ustuvorligi haqidagi qarashlar yoshlarni ilm olishga rag‘batlantiradi. Ta’lim jarayonida asardagi hikmatli baytlardan foydalanish o‘quvchilarda mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Chunki asardagi pand-nasihatlar insonni ezgulikka, jamiyat manfaatini shaxsiy manfaatdan ustun qo‘yishga chorlaydi. Bu esa fuqarolik mas’uliyati va ijtimoiy faollikni shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Bundan tashqari, “Qutadg‘u bilig” yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda ham katta ahamiyatga ega. Asarda davlat ravnaqi xalqning birlik va ahilligiga bog‘liq ekani ta’kidlanadi. Bu g‘oyalar bugungi kunda milliy birdamlik va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashda muhim metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. Milliy qadriyatlar va milliy o‘zlikni shakllantirishda mutafakkir merosining o‘rni. Milliy qadriyatlar xalqning tarixiy taraqqiyoti davomida shakllangan ma’naviy boyliklari hisoblanadi. Ular millatning o‘ziga xosligini belgilaydi va avlodlar davomiyligini ta’minlaydi. Shu sababli yosh avlod ongida milliy qadriyatlarga sodiqlikni shakllantirish bugungi kunning dolzarb vazifasidir. Yusuf Xos Hojib asarlarida insoniylik, mehr-oqibat, kattaga hurmat, kichikka izzat, ilmga intilish kabi qadriyatlar ulug‘lanadi. Bu g‘oyalar o‘zbek xalqining milliy mentaliteti va ma’naviy qadriyatlari bilan uyg‘unlashgan. Globallashuv sharoitida ayrim yoshlarning milliy qadriyatlardan uzoqlashishi kuzatilmoqda. Bunday vaziyatda tarixiy merosni chuqur o‘rganish va uni ta’limtarbiya tizimiga samarali joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki milliy o‘zligini anglagan yoshgina turli yot g‘oyalarga qarshi mustahkam mafkuraviy immunitetga ega bo‘ladi. Mutafakkirning ilm-ma’rifatga oid qarashlari bugungi “Yangi O‘zbekiston” taraqqiyot strategiyasi bilan ham uyg‘unlik kasb etadi. Zero, ilmli, ma’naviy barkamol va vatanparvar yoshlarni tarbiyalash mamlakat taraqqiyotining asosiy omillaridan biridir. Ta’lim tizimida Yusuf Xos Hojib merosidan foydalanishning dolzarb masalalari. Hozirgi kunda umumta’lim maktablari, akademik litseylar va oliy ta’lim muassasalarida Sharq mutafakkirlari merosini o‘qitishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Biroq Yusuf Xos Hojib asarlarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o‘qitish zarurati mavjud. Xususan, interfaol metodlar, muammoli ta’lim, bahs-munozaralar va loyiha ishlari orqali 492

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may talabalar asardagi g‘oyalarni chuqurroq anglay oladilar. Shuningdek, raqamli ta’lim platformalari orqali “Qutadg‘u bilig”ning elektron variantlarini keng targ‘ib qilish ham muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, yoshlar orasida mutafakkir merosiga bag‘ishlangan ilmiy konferensiyalar, tanlovlar va ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni tashkil etish ularning tarixiy merosga qiziqishini oshiradi. Bu esa yoshlarning ma’naviy dunyosini boyitib, milliy o‘zlikni anglash jarayonini kuchaytiradi. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Yusuf Xos Hojibning ilmiy-ma’naviy merosi yoshlarni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash va milliy o‘zlikni yuksaltirishda muhim manba hisoblanadi. “Qutadg‘u bilig” asaridagi ilm-ma’rifat, adolat, vatanparvarlik va komil inson g‘oyalari bugungi ta’lim-tarbiya jarayonida o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Mutafakkir merosidan samarali foydalanish yoshlarning ma’naviy immunitetini mustahkamlash, ularda fuqarolik mas’uliyatini shakllantirish va milliy qadriyatlarga sodiqlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bois ta’lim tizimida Yusuf Xos Hojib asarlarini chuqur o‘rganish va zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida targ‘ib qilish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘lida qat’iyat bilan davom etamiz. – T.: O‘zbekiston, 2018. 2. Hayitmetov A. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. – T., 2014. 3. Imomnazarov M. Milliy ma’naviyat nazariyasi va tarixi. – T., 2017. 4. Mahmudov K. Pedagogik mahorat va ma’naviy tarbiya asoslari. – T., 2021. 5. Qutadg‘u bilig. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2019. 6. Rajabov Q. Sharq mutafakkirlari va yoshlar tarbiyasi. – T.t, 2020. 7. To‘xliyev B. O‘zbek adabiyoti va ma’naviyat masalalari. – T., 2016. YUSUF XOS HOJIBNING “QUTADG‘U BILIG” ASARI ISLOM MANBASHUNOSLIGIDAGI AHAMIYATI HAQIDA ON THE SIGNIFICANCE OF YUSUF KHOS HAJIB'S WORK "QUTADGU BILIG" IN ISLAMIC SOURCES STUDIES Abdurazaqov Maxkambek Dilshodbek o‘g‘li, Qo‘qon universiteti Andijon filiali Tarix va ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi, E-mail: andijoniyabdulloh6@gmail.com Abdurazakov Makhkambek Dilshodbek ugli, Lecturer at the Department of History and Social Sciences of the Andijan branch of Kokand University E-mail: andijoniyabdulloh6@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning hayoti, ijodiy faoliyati hamda uning mashhur Qutadg‘u bilig asarining badiiy-falsafiy, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy-axloqiy ahamiyati tahlil etilgan. Asarning yaratilish tarixi, tuzilishi, g‘oyaviy yo‘nalishi va unda ilgari surilgan komil inson konsepsiyasi ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek, dostonda davlat boshqaruvi, adolat, aql va bilimning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni masalalari ochib berilgan. Maqolada “Qutadg‘u bilig”ning turkiy adabiyot taraqqiyotidagi o‘rni, uning jahon ilm-fanida o‘rganilishi hamda zamonaviy davrdagi ahamiyati ham tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida asarning nafaqat tarixiy-adabiy yodgorlik, balki bugungi kun uchun ham dolzarb bo‘lgan falsafiy va pedagogik manba ekanligi asoslab berilgan. 493

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, turkiy adabiyot, komil inson, adolat, davlat boshqaruvi, axloq-odob, ma’naviyat, falsafiy qarashlar, didaktik doston, o‘rta asr adabiyoti, turkiy til, ijtimoiy-siyosiy g‘oyalar. Abstract. This article analyzes the life, creative work of Yusuf Khos Hajib, as well as the artistic-philosophical, socio-political, and spiritual-moral significance of his famous work Kutadgu Bilig. The history of the work's creation, structure, ideological direction, and the concept of the perfect person put forward in it are scientifically covered. The epic also reveals the issues of state governance, justice, the role of reason and knowledge in the development of society. The article analyzes the role of "Kutadgu Bilig" in the development of Turkic literature, its study in world science, and its significance in the modern era. As a result of the research, it is substantiated that the work is not only a historical-literary monument, but also a philosophical and pedagogical source that is relevant today. Keywords: Yusuf Khos Hajib, Kutadgu bilig, Turkish literature, perfect man, justice, state administration, ethics, spirituality, philosophical views, didactic epic, medieval literature, Turkish language, socio-political ideas. Аннотация. В данной статье анализируется жизнь и творчество Юсуфа Хоса Хаджиба, а также художественно-философское, социально-политическое и духовнонравственное значение его знаменитого произведения «Кутадгу Билиг». Научно освещены история создания произведения, его структура, идеологическая направленность и представленная в нем концепция совершенного человека. Эпос также затрагивает вопросы государственного управления, правосудия, роли разума и знания в развитии общества. В статье анализируется роль «Кутадгу Билиг» в развитии тюркской литературы, её изучении в мировой науке и её значение в современную эпоху. В результате исследования обосновывается, что произведение является не только историко-литературным памятником, но и философско-педагогическим источником, актуальным и сегодня. Ключевые слова: Юсуф Хос Хаджиб, «Кутадгу Билиг», тюркская литература, совершенный человек, правосудие, государственное управление, этика, духовность, философские взгляды, дидактический эпос, средневековая литература, тюркский язык, социально-политические идеи. KIRISH Yusuf Xos Hojib (asl ismi Yusuf, Yusuf Bolasog‘uniy nomi bilan ham mashhur) XI asr turkiy adabiyoti va ijtimoiy-falsafiy tafakkurining yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, taxminan 1020–1021-yillarda tug‘ilgan, vafot etgan yili aniq ma’lum emas. U nafaqat iste’dodli shoir, balki chuqur bilimli mutafakkir hamda davlat arbobi sifatida ham tarixda muhim o‘rin egallaydi. Yusuf Xos Hojibning hayoti va faoliyati haqidagi asosiy ma’lumotlar uning mashhur asari — Qutadg‘u bilig orqali yetib kelgan. Ushbu asarda muallif o‘z davrining ilmiy darajasi, siyosiy qarashlari va ijtimoiy muhitini aks ettiradi. Asardan ma’lum bo‘lishicha, u zamonasining yetuk ilm egasi bo‘lib, turli fanlarni chuqur o‘rgangan, arab va fors tillarini mukammal bilgan. Bu esa uning Sharq ilmiy-madaniy an’analariga bevosita aloqador bo‘lganini ko‘rsatadi. Yusuf Xos Hojib turkiy tilning nufuzini oshirish, uni ilmiy va adabiy til sifatida rivojlantirish yo‘lida faol kurash olib borgan. Bu jihatdan u Mahmud alQoshg‘ariy bilan bir qatorda turadi. Har ikki mutafakkir turkiy tillarning boyligini ilmiy asosda isbotlab, uning madaniy hayotdagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qilgan. 494

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yusuf Xos Hojib Yettisuv o‘lkasidagi qadimiy Bolasog‘un (manbalarda Kuzo‘rda deb ham tilga olinadi) shahrida tug‘ilgan. Bu hudud hozirgi Qirg‘izistonning Chu vodiysida joylashgan bo‘lib, Bishkek shahridan janubisharqda hamda Issiqko‘lning g‘arbiy qismiga yaqin hududda joylashgan edi. XI asrda Yettisuv va Sharqiy Turkiston hududlari turkiy qarluq qabilalaridan chiqqan Qoraxoniylar sulolasi tasarrufida bo‘lgan. Ushbu sulola VI–IX asrlarda mavjud bo‘lgan Buyuk Turk xoqonligining siyosiy va madaniy davomchisi sifatida shakllangan. IX asr o‘rtalaridan boshlab qoraxoniylar mintaqada hukmronlik qila boshladilar[1]. X asr boshlarida qoraxoniy hukmdori Abdulkarim Sotuq Bug‘roxon islom dinini qabul qilishi bilan turkiy xalqlar hayotida muhim burilish yuz berdi. Natijada, turkiy elatlar islom sivilizatsiyasi va madaniyatiga chuqur kirib bordilar. Bu jarayon Markaziy Osiyoda yangi ilmiy-adabiy muhit shakllanishiga zamin yaratdi. X asr oxirlariga kelib, Somoniylar davlati tanazzulga yuz tutgach, qoraxoniylar Movarounnahrni to‘liq egalladilar. Qoraxoniylar davlatining poytaxti turli davrlarda Qoshg‘ar, Bolasog‘un va O‘zgan shaharlari o‘rtasida ko‘chib turgani tarixiy manbalarda qayd etilgan. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. Yusuf Xos Hojib haqida tarixiy ma’lumotlar juda kam saqlanib qolgan bo‘lsa-da, uning ilmiy va adabiy merosi orqali shaxsiyati va dunyoqarashini tasavvur qilish mumkin. Manbalarda qayd etilishicha, uning Qoshg‘ar shahridagi maqbarasi hozirgi kunda ham muqaddas ziyoratgohlardan biri sifatida e’zozlanadi. Alloma o‘zining mashhur Qutadg‘u bilig asarini taxminan 50 yoshlarida, ya’ni 1069–1070-yillarda yozib tugatgan. Asar muqaddimasida muallif o‘zi haqida muhim ma’lumotlar beradi. Unda aytilishicha, asar muallifi Bolasog‘unda tug‘ilgan bo‘lib, asarni Qoshg‘arda yakunlab, uni hukmdor saroyiga taqdim etgan. Hukmdor tomonidan yuqori baholanib, unga “Xos Hojib” unvoni berilgan. Shu tariqa Yusuf “Ulug‘ Xos Hojib” nomi bilan mashhur bo‘lib ketgan. Asarda tilga olingan hukmdor Nasriddin Tavg‘ach Bug‘roxon (to‘liq ismi Abu Ali Hasan Xorunxon ibn Arslonxon) bo‘lib, u XI asrda Qoraxoniylar sulolasi davlatini boshqargan yirik siyosiy arboblardan biri hisoblanadi. “Qutadg‘u bilig” asari turkiy-islamiy adabiyot tarixida tub burilish yasagan asarlardan biridir. U nafaqat turkiy yozma adabiyotning shakllanishiga asos soldi, balki uni yangi taraqqiyot bosqichiga olib chiqdi. Asarda turkiy xalqlar adabiy an’analari bilan bir qatorda forsiy adabiyotning ilg‘or tajribalari ham ijodiy o‘zlashtirilgan[2]. Mazkur doston XI asr badiiy tafakkurining nodir namunasi bo‘lib, unda davrning dolzarb ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy masalalari chuqur falsafiy talqin etilgan. Asarda davlat boshqaruvi, adolat, ilm, axloq, inson kamoloti kabi masalalar markaziy o‘rin tutadi. Shu bilan birga, unda turkiy xalqlarning tarixi, madaniyati, urf-odatlari, turmush tarzi va qadriyatlari haqida ham qimmatli ma’lumotlar berilgan. 495

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Biroq asarning yakuniy qismida uchraydigan ayrim shikoyat va iztirob ohanglari muallif yashagan davrda Qoraxoniylar davlatida yuz bergan siyosiy tanazzul bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Bu holat Yusuf Xos Hojib hayotining so‘nggi yillari murakkab va og‘ir kechganidan darak beradi. Asarning mazmuni, tili va badiiy uslubidan kelib chiqib aytish mumkinki, muallif qadimgi turkiy yozma adabiyot hamda boy og‘zaki ijod an’analarini mukammal egallagan. Shu bilan birga, u turkiy xalqlarning qo‘shni xalqlar — xitoy, mo‘g‘ul, hind va eroniy xalqlar madaniyati, shuningdek, Yunon falsafasi bilan ham yaxshi tanish bo‘lgan. Bu esa uning keng dunyoqarashli, ensiklopedik bilim sohibi ekanligini ko‘rsatadi. Afsuski, bizgacha Yusuf Xos Hojibning faqatgina “Qutadg‘u bilig” asari yetib kelgan bo‘lib, boshqa asarlari haqida aniq ma’lumotlar mavjud emas. Tadqiqot metodologiyasi. Qutadg‘u bilig asarining bizgacha yetib kelgan nusxasi muallif tomonidan yakuniy tahrir qilingan variant hisoblanadi. Ushbu nusxa hukmdorga taqdim etilgan shakl bo‘lib, asarning mukammal kompozitsion tuzilishini aks ettiradi. Asarning asosiy qismi yakunida (6261–6286-baytlar) Yusuf Xos Hojib kitobning yozilish sababi, maqsadi, yozilgan sanasi haqida ma’lumot beradi. Shu bilan birga, muallif o‘quvchiga murojaat qiladi, Allohga munojot, Payg‘ambar va chahoryorlarga salovotlar aytib, asarni xotimalaydi. Bu jihat alohida xotima bobiga ehtiyoj qoldirmaydi[3]. Biroq keyinchalik asarga qo‘shimcha tarzda yana ikki qasida va bir masnaviy bob kiritilgan. Jumladan: • yigitlikka achinish va qarilikdan shikoyat ruhidagi qasida (44 bayt), • zamon nosozligi va do‘stlar jafosidan shikoyat (40 bayt), • muallifning o‘ziga nasihat tarzidagi masnaviy bob (37 bayt). Mazkur qo‘shimchalar asarning qayta tahrir qilinganligini ko‘rsatadi. Ushbu qismda yana asarning turkiy tilda yozilgani, tugallanish sanasi, munojot va salovotlar takroran keltiriladi. Bu hol “Qutadg‘u bilig”ning matni ustida muallif tomonidan qayta ishlash jarayoni bo‘lganidan dalolat beradi. Mazmun va mundarijasiga ko‘ra, “Qutadg‘u bilig”ni turkiy tilda yaratilgan islomiy ma’naviyatning badiiy-falsafiy hamda ijtimoiy-axloqiy qomusi sifatida baholash mumkin. Asar Markaziy Osiyo adabiyoti tarixida yangi bosqichni boshlab bergan muhim yodgorlikdir. Asarda muallif aql va bilimni jamiyat taraqqiyotining asosiy omili sifatida talqin qiladi. Yusuf Xos Hojibning fikricha, aql avvalo adolatga xizmat qilishi, uni qo‘llab-quvvatlashi va jamiyatni to‘g‘ri yo‘lga boshlashi zarur. Bu g‘oya asarning markaziy falsafiy konsepsiyasini tashkil etadi. Dostonda o‘sha davr ijtimoiy hayotining deyarli barcha jihatlari o‘z ifodasini topgan. Muallif ramziy obrazlar orqali jamiyatning turli tabaqalari — hukmdorlar, amaldorlar, olimlar va oddiy xalq vakillarining fazilatlari hamda kamchiliklarini haqqoniy tasvirlaydi. Bu esa asarning nafaqat badiiy, balki tarixiy manba sifatidagi ahamiyatini ham oshiradi. 496

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may “Qutadg‘u bilig” asari, avvalo, davlat boshqaruvi bilan shug‘ullanuvchi hukmdorlar — xoqonlar va beklar uchun mo‘ljallangan didaktik qo‘llanma sifatida yozilgan. Unda ideal hukmdor obrazi, adolatli jamiyat modeli va komil inson konsepsiyasi ilgari suriladi. Tahlil va natijalar. Bugungi kunda “Qutadg‘u bilig” Sharq adabiyotining eng nodir yozma yodgorliklaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Asarda komil inson tarbiyasi, davlat boshqaruvi, axloq-odob, ilmning ahamiyati, insonning ichki ma’naviy dunyosi kabi masalalar chuqur falsafiy asosda yoritilgan. Shu jihatdan u nafaqat adabiy, balki falsafiy va pedagogik ahamiyatga ega asardir. “Qutadg‘u bilig”ning ta’siri keyingi asrlarda yaratilgan ko‘plab turkiy va umuman musulmon Sharqi adabiyoti namunalarida seziladi. Asar turli xalqlar tillariga tarjima qilingan va keng ilmiy tadqiqotlarga sabab bo‘lgan. Xususan, YUNESKO tomonidan 2019-yil “Qutadg‘u bilig” yili deb e’lon qilinishi ushbu asarning jahon madaniy merosidagi o‘rnini yana bir bor tasdiqladi. Shuningdek, 2020-yil 27–28-noyabr kunlari Toshkent davlat sharqshunoslik universitetida asarning 950 yilligiga bag‘ishlangan xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazildi[4]. Umuman olganda, Qutadg‘u bilig — baxt-saodat, komil inson va adolatli jamiyat haqidagi yuksak g‘oyalarni o‘zida mujassam etgan nodir asar bo‘lib, bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Muallifning asar muqaddimasida xabar berishicha, bu kitob o‘z davridayoq keng tarqalib, mashhur bo‘lgan. Chin (Shimoliy xitoy)liklar uni «Adab ul-muluk» («Hukmdorlar odobi»), mochin (Janubiy xitoy)liklar «Oyin ul-mamlakat» («Hukmdorlik qonun-qoidalari»), Sharqiy xitoyliklar «Ziynat ul-umaro» («Hukmdorlar ziynati»), eronliklar «Shohnoma»i turkiy” («Turkiy «Shohnoma»), ba’zilar «Pandnomai muluk» («Hukmdorlar pandnomasi»), turonliklar esa «Qutadg‘u bilig» deb ataganlar. Asarni o‘rganishda venger sharqshunosi Herman Vamberi, turkiyalik olimlar - Muhammad Kuprilazoda, Rashid Rahmati Arat, Rizo Nur, Faxri Funduk o‘g‘li, Notiq Orkin, Sodiq Oranlarning hissalari nihoyatda salmoqlidir. Ayniqsa, Rashid Rahmati Aratning bu boradagi xizmatlari kattadir. Rus turkologlaridan V.V.Radlov XIX asrning 90-yillaridan bu asarni o‘rganishga kirishdi va u asar bilan deyarli 20 yildan ortiqroq vaqt mobaynida shug‘ullanadi. Shuningdek, rus turkologlaridan V.V.Bartold, S.E.Malov, S.N.Ivanov, A.N.Kononov, N.A.Baskakov, E.E.Bertels, D.Nasilovlar ham asarni o‘rganishga harakat qilgan [5]. O‘zbek olimlari tomonidan mazkur asarni o‘rganish XX asrning yigirmanchi yillarida («Turkiston» gazetasida «Qutadg‘u bilig»ning uchinchi – Namangan nusxasining topilganligi to‘g‘risidagi xabardan keyin) boshlandi. Dastlab Fitratning “Maorif va o‘qitg‘uvchi” jurnalida “Qutadg‘u bilig”, Abdurahmon Sa’diyning “Inqilob” jurnalida “Chig‘atoy va o‘zbek adabiyoti va shoirlari” nomli maqolalari bosiladi. Fitratning «O‘zbek adabiyoti namunalari»da (1927) asarning shu nusxasidan parchalar tegishli izohlar bilan berildi. Asarni o‘rganish va uni 497

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may targ‘ib qilishda o‘zbek olimlari - Fitrat, Q.Karimov, B.To‘xliev, Q.Sodiqov kabilarning katta hissalari bor[6]. Xulosa va takliflar. Yusuf Xos Hojib tomonidan yaratilgan Qutadg‘u bilig asari turkiy xalqlar ma’naviy-madaniy merosining eng yuksak namunalaridan biridir. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar — adolatli jamiyat qurish, komil insonni tarbiyalash, davlat boshqaruvida aql va bilimning ustuvorligi — bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Mazkur asar nafaqat badiiy yodgorlik, balki chuqur falsafiy, siyosiy va pedagogik qarashlarni o‘zida mujassam etgan qomusiy manba hisoblanadi. Unda aks etgan ijtimoiy-siyosiy g‘oyalar o‘rta asr Sharq tafakkurining yuksak darajasini namoyon etadi. Shu bilan birga, asar turkiy til va adabiyotning rivojida muhim bosqich bo‘lib xizmat qilgan. Qutadg‘u biligning keng tarqalishi, turli xalqlar tomonidan e’tirof etilishi va bugungi kunda ham ilmiy tadqiqotlar markazida bo‘lib kelayotgani uning umuminsoniy ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. Ayrim takliflarga quyidagilarni aytsa bo‘ladi: Ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish. Qutadg‘u bilig asarini zamonaviy ilmiy metodologiyalar asosida (komparativ tahlil, falsafiy interpretatsiya, lingvistik tahlil) yanada chuqurroq o‘rganish maqsadga muvofiq. Ta’lim tizimiga keng joriy etish. Asarda ilgari surilgan axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni maktab, litsey va oliy ta’lim dasturlariga tizimli ravishda kiritish zarur. Zamonaviy akademik tarjimalar va izohli nashrlar tayyorlash. Yusuf Xos Hojib asarining zamonaviy o‘zbek tilidagi soddalashtirilgan, izohli va ilmiy sharhli nashrlarini ko‘paytirish lozim. Raqamlashtirish va ommalashtirish. Asarni raqamli platformalarda (elektron kutubxonalar, mobil ilovalar) keng targ‘ib qilish orqali yoshlar orasida qiziqishni oshirish kerak. Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish. YUNESKO kabi tashkilotlar bilan hamkorlikda asarni jahon miqyosida yanada keng targ‘ib qilish, xalqaro konferensiyalar va ilmiy loyihalarni yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiq. Amaliy hayotga tatbiq etish. Asarda ilgari surilgan adolat, halollik, mas’uliyat va bilimga intilish kabi g‘oyalarni davlat boshqaruvi va jamiyat hayotida amaliy qo‘llash dolzarb hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Tekst va hozirgi o‘zbek tiliga tavsif. (Nashrga Q.Karimov tayyorlagan). – T.: Fan, 1971. 2. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. (B.To‘xliev nashrga tayyorlagan) . -T.: Yulduzcha, 1990. -187 b. 3. Fitrat. Qutadg‘u bilig / Tanlangan asarlar. 5 jildlik. 2-jild. -T.: Ma’naviyat, 2010. -B. 11-15. 4. Qayumov K. Ilk badiiy doston. - Toshkent: Fan, 1976. 5. https://oliymahad.uz/41621 6. Sodiqov Q. Turkiy yozma yodgorliklar tili: adabiy tilning yuzaga kelishi va tiklanishi. -T.: Toshkent davlat sharqshunoslik instituti¸ 2006. 498

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may AHMAD YUGNAKIYNING “HIBBATU-L-HAQOYIQ” ASARIDAGI IJTIMOIY- AXLOQIY G‘OYALAR SOCIO-MORAL IDEAS IN AHMAD YUGNAKI'S "HIBAT ALHAQAYIQ" M.X.Metinova, Vatan University unversiteti M.Kh. Metinova, Vatan University Annotatsiya. Ushbu maqolada Ahmad Yugnakiyning "Hibbatu-l-haqayiq" asaridagi ahloqiy qarashlarning ijtimoiy jarayonlarga tasiri falsafiy asoslangan. Xususan, bugungi nuqtai nazardan, ilgari surilgan jamiyatning axloqiy va badiiy qarashlarining ilmiy dunyoqarashga ta’siri tahlil qilinadi. Shu bilan birga, maqolada asardagi til va badiiy jarayonlarning o‘ziga xos jihatlari uchun falsafiy asos berilgan. Bundan tashqari, bugungi kunda ushbu asarning ijtimoiyfalsafiy xususiyatlari ilmiy jihatdan nisbatan tahlil qilindi. Bundant ashqari, Ahmad Yuganikiyning ushbu asarini boshqa didaktik asarlar bilan qiyosiy tahlil qilingan. Kalitso‘zlar: ta’lim, axloqiy qarashlar, xulq-atvor, ma’rifat, adolat, nasihat, fanning foydalari va uning zarari, tilni saqlash, dunyoning o‘tkinchiligi, kamtarlik va takabburlik, saxiylik va takabburlik, ochko‘zlik, saxiylik. Abstract. In this article, the influence of Ahmad Yugnaki‟s philosophical views in the work “Hibbatul-haqayq” on social processes is philosophically justified. In particular, the impact of the moral and artistic views of the society put forward in the work on the scientific worldview is analyzed from today‟s point of view. At the same time, the article provides a philosophical justification of the specific aspects of language and artistic processes in the work. Also, today, the socio-philosophical features of this work have been comparatively analyzed in a scientific manner. In addition, the comparative analysis of this work of Ahmad Yugnaki with other didactic works is based on linguistics. Key words: education, moral views, manners, enlightenment, justice, admonitions, the benefit of science and its harm, preservation of the language, transience of the world, modesty and arrogance, generosity and arrogance, greed, generosity. Аннотация. Вданной статье философски обосновывается влияние философских взглядов Ахмада Югнаки втруде “Хиббатуль-хакайк” насоциальные процессы. Вчастности, сегодняшней точки зрения анализи руетсявлияние моральных ихудо жественных взглядо вобщества, выд винутых в работе, нанаучное мирово ззрение. В тоже время встатье дается философское обоснование специи фических аспектов языкаи художественных процесс оввпроизведении. Крометого, сегодня социально философские особенности этой работы былисравни тельно проанализи рованына учным образом. Крометого, сравнительный анализ этой работы Ахмада Юганикис другими дидактическим и работам и основана лингвистике. Ключевые слова:образование, нравственные взгляды, манеры поведения, просвещение, справедливость, увещевания, пользанаукииеевред, сохранение языка, быстро течность мира, скромностьи высоко мерие, велико душие и самонадеянность, жадность, щедрость. Asosiy qism. O‘zbek falsafasi tarixida Adib Ahmadning ilmiy va ijodiy faoliyati, uning “Hibatu-l-haqoyiq” (“Haqiqatlar tuhfasi”) asari va tadqiqotchilarning ilmiy tafakkuri rivojlanishiga har bir davrda o‘ziga xos tarzda ta’sir etib kelgan. Turli xil tarixiy manbalarda uning ilmiy faoliyat yuritgan davrlarini asoslashda yuqorida bayon qilingan asosiy asari orqali keltirib o‘tiladi. Xususan, olimlardan biri As-Sam’oniyning “Nasabnoma” asarini va Alisher 499