Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

glossemalar mavjud bo‘lsa, synsetda faqat yagona glossema mavjud bo‘ladi. WordNetdagi synset orqali so‘zliklarning leksikallashuv konsepti shakllanadi. WordNet-dagi asosiy munosabat, berkitish va yopish yoki mashina va avtomobil so‘zlarni orasidagi sinonimlikdir. Sinonimlar – bir xil tushunchani bildiruvchi va ko‘p konteksda bir-birining o‘rnini bosadigan so‘zlar bo‘lib, ular tartiblanmagan to‘plamlarga (sinsets) birlashtirilgan. WordNetning 117000 ta sinsetining har biri “konseptual munosabatlar” yordamida boshqa sinsetlar bilan bog‘langan. Bundan tashqari, sinset qisqacha ta’rifga(gloss) ega bo‘lib, aksariyat hollarda bir yoki bir nechta qisqa jumlalar bilan izohlanadi. Bir necha ma’noli so‘z shakllari bir necha xil sinsetlarda kuzatilishi mumkin. Shu sababli, WordNetdagi har bir shakl-ma’no juftligi o‘ziga xosdir. Sinsetlar orasida eng ko‘p qo‘llangan munosabatlar ikkinchi darajali munosabatlar (shuningdek, giperonomiya, giponimiya yoki iyerarxik munosabatlar) deb ataladi [3]. Ular umumiy sinsetlarni (mebel, uy jihozi) tobora aniqroq shakllangan sinsetlarga (krovat, yotoq) bog‘laydi. Shu sababli, WordNetda ushbe mebellar kategoriyasiga krovat va yotoq kiradi: yoki aksincha, krovat va yotoq kabi tushunchalar mebellar kategoriyasini tashkil qiladi, deb qabul qiladi. Barcha ot iyerarxiyalari oxir-oqibat ildiz tuguniga borib taqaladi. Giponimiya munosabati o‘timli bo‘lib kreslo stulning bir turi bo‘lsa va stul – bu mebelning bir turi bo‘lsa, unda kreslo – bu mebelning bir turi deb qaraladi. WordNet turdosh otlarni va atoqli otlarni (ma’lum bir shaxslar, mamlakatlar va geografik hududlar) ajratib turadi. Albert Eynshteyn esa olim so‘ziga misol bo‘la oladi. Atoqli otlar o‘z iyeararxiyalarda eng so‘nggi o‘rinda yoziladi. Sinonimlar o‘rtasida ma’no yaqinligi mavjud bo‘lsa-da, semantik tizim bundan ancha kengroq tushunchani qamrab oladi. Ayniqsa, otlarning leksikallashuv jarayonida ular o‘rtasidagi iyerarxik bog‘lanishlar muhim o‘rin tutadi. Bunday bog‘lanishlar subordinatsiya asosida shakllanadi va tasnifiy guruhlanishni yuzaga keltiradi. Ushbu tizimda torroq ma’noni bildiruvchi birliklar giponim, umumiyroq ma’noni ifodalovchi birliklar esa giperonim sifatida talqin qilinadi. Masalan, “burgut” tushunchasi “qush”ning bir turi hisoblanadi, demak u giponim; “qush” esa kengroq tushuncha sifatida giperonim vazifasini bajaradi. Leksik iyerarxiya bosqichma-bosqich yuqoriga qarab umumlashib boradi. Masalan, ma’lum bir qush turi “qush” kategoriyasiga, u esa “hayvon”, undan keyin “tirik mavjudot” tushunchasiga ulanadi. Bu jarayonda har bir pog‘ona oldingi birlikni yanada umumiyroq semantik maydonga olib chiqadi. Belgilash tizimida giperonimdan giponimga yoki aksincha yo‘nalishlar maxsus belgilar orqali ifodalanadi va bu ma’no kengayishi yoki torayishini ko‘rsatadi. Natijada synsetlar o‘rtasida doimiy o‘zaro almashinuv – ya’ni biri uchun umumiy, boshqasi uchun xususiy bo‘lish holati yuz beradi. Bunday tarmoqli tuzilma an’anaviy lug‘atlardagi chiziqli berilishdan farq qiladi. Tarmoqlanish modeli so‘zlarni aylana yoki ketma-ket izohlash o‘rniga ularni o‘zaro bog‘liq tugunlar sifatida ko‘rsatadi. Kompyuter texnologiyalarida aynan shu usul samarali hisoblanadi, chunki har bir birlik maxsus identifikator 159

orqali boshqa birliklar bilan bog‘lanadi. Katta hajmdagi ma’lumotlar bazasini shakllantirishda iyerarxik tizim joyni tejaydi va ma’lumotlarni tezkor izlash imkonini beradi [4]. Shu bois bu model “vorislik tizimi” deb ham ataladi — ya’ni ma’no yuqoridan pastga yoki pastdan yuqoriga meros tarzida uzatiladi. Semantik aloqalar sinonimiya bilan cheklanmaydi. Antonimlar qaramaqarshi ma’noni, meronimlar esa butun va qism munosabatini ifodalaydi. Masalan, “g‘ildirak” va “velosiped” o‘rtasidagi aloqa qism-butun munosabatiga asoslanadi. Bundan tashqari, bir xil so‘z turkumi doirasidagi munosabatlar bilan birga turkumlararo bog‘lanishlar ham mavjud. Masalan, fe’l, ot va sifat o‘rtasidagi morfosemantik aloqalar bir o‘zakdan yasalgan birliklar orqali namoyon bo‘ladi: observe – observant – observation kabi. Fe’llar tizimida troponimik munosabatlar ham uchraydi. Bu holda bir fe’l boshqa fe’lning bajarilish usulini aniqlashtiradi. Masalan, “vaysamoq” fe’li “gapirmoq” harakatining ma’lum usulini bildiradi. Shuningdek, fe’llar o‘zaro antonimik munosabatga ham kirishadi: “turmush qurmoq” va “ajrashmoq” kabi. Rus tilidagi WordNet modeli — RuWordNet — ham shunday tamoyillar asosida qurilgan bo‘lib, unda ot, sifat va fe’llar synsetlar ko‘rinishida beriladi [5]. Masalan, “bermoq” ma’nosini anglatuvchi fe’l bir nechta sinonimik shakllar bilan bir synsetga birlashtiriladi, undan yuqori bosqichda umumiyroq ma’nodagi giperonimlar, pastki bosqichda esa xususiyroq giponimlar joylashadi. Bu esa ma’no tasnifini aniq ko‘rsatishga xizmat qiladi. Lug‘at bazasida uyadosh va semantik bog‘liq so‘zlar ham alohida ahamiyatga ega. Uyadosh birliklar umumiy mavzuviy guruh asosida birlashadi. Masalan, “ananas” va “o‘rik” sinonim emas, biroq “meva” kategoriyasiga mansub bo‘lgani sababli bir paradigmatik maydonni tashkil etadi. Semantik bog‘liq so‘zlar esa ko‘proq nutq jarayonida bir-birini talab qilishi bilan xarakterlanadi. Masalan, “paxta” so‘zi “yig‘moq”, “terim”, “yumshoq” kabi birliklar bilan tez-tez qo‘llanib, assotsiativ bog‘lanish hosil qiladi. Semantik maydon yondashuvi ayniqsa fe’l, ot va sifat turkumlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Masalan, “ishla” leksemasi markaziy birlik sifatida olinib, uning atrofida sinonimlar (mehnat qilmoq, ter to‘kmoq), leksik-semantik guruh (boshqarmoq, qurmoq, yaratmoq), semantik to‘da (zavod, korxona, ishchi), shuningdek giponim, xolonim va meronim munosabatlari shakllanadi. Bu fe’lning grammatik imkoniyatlari ham keng: u turli zamon, nisbat va mayl shakllarini qabul qiladi, o‘timli va o‘timsiz ko‘rinishda qo‘llanadi. Sintaktik jihatdan esa “zavodda ishlamoq”, “qattiq ishlamoq” kabi birikmalarda namoyon bo‘ladi va ishchi, dehqon, korxona kabi birliklar bilan assotsiativ aloqaga kirishadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Ko‘rinadiki, lug‘at tuzishda faqat sinonimik munosabatlarni emas, balki uyadoshlik va semantik bog‘liqlikni ham hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi. Uyadosh so‘zlar bir paradigmatik maydon doirasida umumiy semantik belgi asosida birlashadi, semantik bog‘liq birliklar esa ko‘proq sintagmatik munosabat asosida, ya’ni nutq jarayonida bir-birini talab qilishi orqali shakllanadi. Shu jihatdan lug‘atning semantik bazasi nafaqat ma’no o‘xshashligi, 160

balki ma’no yaqinligi va funksional qo‘llanish chastotasini ham qamrab oladi. “Ishla” leksemasining semantik maydonini tahlil qilish esa bitta fe’l atrofida qanday keng va ko‘p qatlamli mazmun tizimi shakllanishini ko‘rsatadi. Ushbu leksema markaziy birlik sifatida turib, uning atrofida sinonimlar, giponimlar, xolonim va meronim munosabatlar, graduonimik darajalanish hamda funksional ma’no kengayishlari yuzaga keladi. Natijada oddiy ko‘rinadigan bir fe’l murakkab semantik struktura markaziga aylanadi. Shuningdek, morfologik imkoniyatlarning kengligi leksemaning nutqdagi faolligini oshiradi. O‘timli va o‘timsiz shakllarda qo‘llanishi, nisbat, mayl va zamon qo‘shimchalarini qabul qilishi uning grammatik moslashuvchanligini ta’minlaydi. Bu esa semantik maydonning nafaqat leksik, balki grammatik sath bilan ham uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Sintaktik aloqalar va assotsiativ bog‘lanishlar esa leksemaning real nutq jarayonidagi funksional imkoniyatlarini namoyon etadi. “Zavodda ishlamoq”, “qattiq ishlamoq” kabi birikmalar fe’lning kontekstual aniqligini belgilasa, ishchi, dehqon, korxona kabi birliklar bilan yuzaga keladigan assotsiatsiyalar uning konseptual maydonini kengaytiradi. Umuman olganda, keltirilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, semantik maydon yondashuvi til birliklarini izolyatsiyada emas, balki tizimli va o‘zaro bog‘liq holda o‘rganishga imkon beradi. Uyadoshlik, semantik bog‘liqlik, iyerarxik munosabatlar hamda morfologik va sintaktik xususiyatlarning birgalikda tahlil qilinishi lug‘atshunoslikda mukammal, ko‘p qatlamli lingvistik model yaratishga xizmat qiladi. Shu asosda shakllangan lug‘aviy tizim esa nafaqat nazariy tadqiqotlar, balki amaliy tilshunoslik, tarjima va kompyuter lingvistikasi sohalarida ham samarali qo‘llanilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Miller G.A. WordNet: A Lexical Database for English // Communications of the ACM. – 1995. – Vol. 38, No. 11. – P. 39–41. 2. Sparck Jones K. Synonymy and Semantic Classification. – Edinburgh: Edinburgh University Press, 1986. 3. Amsler R.A. The Structure of the Merriam-Webster Pocket Dictionary. – Austin: University of Texas, 1980. 4. Touretzky D.S. The Mathematics of Inheritance Systems. – Los Altos: Morgan Kaufmann Publishers, 1986. 5. Loukachevitch N., Lashevich G. RuWordNet: Russian WordNet Development and Application // Computational Linguistics and Intellectual Technologies. – 2016. 6. Fellbaum C. (Ed.). WordNet: An Electronic Lexical Database. – Cambridge, MA: MIT Press, 1998. 7. Jurafsky D., Martin J.H. Speech and Language Processing. – 3rd ed. – Pearson, 2021. 8. Levin B. English Verb Classes and Alternations. – Chicago: University of Chicago Press, 1993 161

KIMYOVIY ELEMENT NOMLARINING PRAGMALINGVISTIK XUSUSIYATLARI Dadaboyeva Odinaxon Alijonovna, Lingvistika (o‘zbek tili) 1-kurs magistranti Turon universiteti Andijon filiali, oydinoydadaboyeva0@gmail.com Anotatsiya. Mazkur maqola kimyoviy element nomlarining pragmalingvistik jihatlari tahlil qilinadi. Element nomlari ilmiy, ta’limiy va ommaviy kommunikatsiyadagi funksional xususiyatlari yoritilib, ularning nutq jarayonidagi ta’sirchanlik, ishonchlilik, maqsadlilik bilan bog‘liqligi ochib beriladi.Tadqiqotda tilshunoslik va kimyo fanlari tutashgan nuqtada yuzaga keluvchi pragmatic omillar tadqiqot obyekti sifatida qaraladi. Kalit so‘zlar: pragmalingvistika, kimyoviy element, termin, ilmiy nutq, onomastika, kommunikativ vazifa. Abstrakr. this article analyzes the pragmalinguistic aspects of chemical elements names.The functional of element names in scientijic educational and mass communication are highlighted and their retionship with expressiveness realibility and purpoisefulness in the speech process is revealed. The study consider pragmatic factors arising at the intersection of linguistics and chemistry as the object of research. Keywords: pragmalinguistics, chemical element, terminology, scientific discourse, onomastics, communicative task. Аннотация. в статье анализируются прагмалингвитические аспекти названий химических элеьентюю Выделены функцоналные свойства разваный элемептов в научной образавательной коммуникайии а также раскрита их связь с выразительростью достоверностью и целенаправленностя прагматичуские факторыб иозникающие ра стыке лиргвистики и химию Ключевые слова: Прагьалингвистика, химически элемент, термин, научный дискурс, ономастика, коммуникативная задача. Kirish. Zamonaviy tilshunoslikda fanlararo yondashuv tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.Xususan, elementlar onomastikasining linvistik jihatdan o‘rganilishi nafaqatelement nomlarining kelib chiqishi, tuzilishi, ularning nutqdagi qo‘llanilish maqsadi, ta’srini ham o‘rganishni talab etadi. Kimyoviy elementlarining nomlarini pragmalingvistik aspektda o‘rganish dolzarb masalalardan biri sifatida qaraladi. Asosiy qism. Tilshunoslikda ilmiy terminologiyani faqat nominativ vosita sifatida emas, balki nutqiy faoliyatning kommunikativ va pragmatik komponenti sifatida tadqiq etish muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, kimyo fanida qo‘llaniladigan elementlar va birikmalar nomlari ilmiy axborotni uzatish, tizimlashtirish va tushuntirishda muhim rol o‘ynaydi. Kimyoviy terminlar muloqot jarayonida nafaqat obyektni nomlaydi, balki adresatga ta’sir ko‘rsatish, ilmiylik darajasini belgilash va diskursni shakllantirish vazifasini ham bajaradi. Ilmiy nutqda aniq va bir ma’noli termin sifatida qo‘llaniladi.element nomlari ilmiy matnda xech qanday emotsiya bermaydi. Bu esa pragmalingvistik jihatdan aniqlik va tushunarlilikni ta’minlaydi. Shuningdek, element nomlarining standartlashgan bo‘lishi fanlararo kommunikatsiyada muhim pragmatik qulaylik yaratadi. Bir element nomi turli nutq vaziyatida turlicha pragmatic ahamiyat kasb etadi. Oltin kimyoda element, nutqda boylik,qadriyat, ramz bilan bog‘liq. 162

Kimyoviy onomastika element va birikmalar nomlarining kelib chiqishi, tarixiy motivatsiyasi va semantik asoslarini o‘rganadi.[1] Ba’zi element nomalari geografik hududlar va tarixiy shaxslar bilan bog‘liq. Bu esa ilmiy merosni eslatadi, madaniy xotirani faollashtiradi. Undan tashqari bu nomlar simvolik pragmatikaga ega.Pragmalingvistika esa til birliklarining nutq vaziyatidagi funksional imkoniyatlarini, kommunikativ maqsadga xizmat qilish darajasini tahlil qiladi [2]. Ommaviy axborot vositalari va reklamalarda kimyoviy element nomlari ko‘pincha ishontiruvchi vosita sifatida qaraladi. “Kaltsiyga boy mahsulot”, “Temir yetishmovchiligin oldini oladi” kabi iboralar iste’molchiga ijobiy ta’sr ko‘rsatadi. Bu holatda ilmiy mazmundan ko‘ra pragmatik holatga o‘tadi. Ushbu ikki yo‘nalish kesishgan nuqtada kimyoviy terminlarning pragmalingvistik xususiyatlari namoyon bo‘ladi. Bundan ko‘rinib turibdiki, element nomlari pragmalingvistik jihatdan ilmiy nutqda aniqlik va standartlashuvni, ta’lim jarayonida tushunarli va samaradorlikni, ommaviy nutqda ishontiruvchanlik va ta’sirchanlikni madaniy konteksda esa ramziylikni ta’minlaydi. Tadqiqot metodlari (Methods) Tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi: Deskriptiv metod – kimyoviy elementlar va birikmalar nomlarining onomastik xususiyatlarini tavsiflashda Pragmalingvistik tahlil – terminlarning nutq vaziyati va adresat omiliga bog‘liq qo‘llanishini aniqlashda Komparativ metod – xalqaro va o‘zbekcha terminlarning pragmatik farqlarini solishtirishda Diskursiv tahlil – ilmiy, ta’limiy va maishiy diskurslarda terminlarning funksional xususiyatlarini o‘rganishda Tadqiqot materiali sifatida kimyo darsliklari, terminologik lug‘atlar va ilmiy maqolalar tanlab olindi. Natijalar. Tahlil natijalari kimyoviy elementlar va birikmalar nomlari pragmalingvistik jihatdan faol birliklar ekanini ko‘rsatdi. Birinchidan, kimyoviy terminlar adresatga moslashuvchanlik xususiyatiga ega. Masalan, natriy xlorid ilmiy diskursda aniq va normativ termin bo‘lsa, kundalik muloqotda osh tuzi shakli kommunikativ jihatdan qulayroq hisoblanadi [4]. Ikkinchidan, olimlar nomi bilan atalgan elementlar (Mendelevium, Curium, Einsteinium) ilmiy muloqotda prestij va e’tirof funksiyasini bajaradi. Bunday nomlar ilmiy an’anani mustahkamlaydi va tarixiy xotirani saqlaydi [6] Uchinchidan, kimyoviy terminlarning didaktik pragmatikasi muhim ahamiyatga ega. Milliylashtirilgan terminlar (vodorod, kislorod) o‘quvchi uchun semantik jihatdan tushunarli bo‘lib, bilimni o‘zlashtirish jarayonini yengillashtiradi.[5] To‘rtinchidan, kimyoviy birikmalar nomlari orqali perlokutiv ta’sir yuzaga keladi. Ayniqsa, xavfli moddalar nomlarida ogohlantirish va ehtiyot choralariga undash pragmatik maqsad sifatida namoyon bo‘ladi.[2] 163

Muhokama. Olingan natijalar kimyoviy terminologiyaning pragmalingvistik jihatdan dinamik tizim ekanini ko‘rsatadi. IUPAC tomonidan belgilangan normativ nomlar ilmiy aniqlikni ta’minlasa-da, real nutq jarayonida terminlar diskurs va kommunikativ maqsadga mos ravishda o‘zgaradi [6]. Bu jarayon kimyoviy onomastika va pragmalingvistika o‘rtasidagi uzviy aloqani tasdiqlaydi. Terminlarning milliy tilga moslashuvi, sinonimik shakllarning yuzaga kelishi va soddalashtirilishi pragmatik ehtiyoj bilan izohlanadi.[3] Shu bilan birga, ilmiy aniqlik va kommunikativ qulaylik o‘rtasidagi muvozanatni saqlash terminologiya siyosatining dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Xulosa. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, kimyoviy elementlar va birikmalar nomlarining onomastik xususiyatlari pragmalingvistik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Ular: ilmiy va amaliy muloqotda axborot uzatish samaradorligini oshiradi;adresat va diskurs turiga moslashadi;ta’lim jarayonida didaktik qulaylikni ta’minlaydi; nutqning ta’sirchanlik va ishonchlilik darajasini kuchaytiradi.Mazkur tadqiqot kimyo terminologiyasini pragmalingvistik yondashuv asosida o‘rganish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli kimyoviy elementlar nomlarini nafaqat onomastikada balki, muhim pragmalingvistik birlik sifatida o‘rganish ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Superanskaya A.V. (1973). Obshchaya teoriya imeni sobstvennogo. – M: Nauka, – 112–118-b. 2. Leech G. (1983). Principles of Pragmatics. – London: Longman, – 15–21, 84–87-b. 3. Yule G. Pragmatics.(1996) – Oxford: Oxford University Press, – 3–6-b. 4. Karimov S.(2018). Kimyo terminologiyasi va uning lingvokultrologik asoslari. – T.: Fan, – 44–47, 91–93-b. 5. Xolmatova Z.(2020). Kimyo terminologiyasida milliy-madaniy omillar. – T.: Akademnashr, – 66–71, 102–105-b. 6. IUPAC. Nomenclature of Inorganic Chemistry. – Cambridge: Royal Society of Chemistry, 2019. – 11–14, 27–29-b. https://iupac.org/what-we-do/nomenclature/ SUN’IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI HAQIDA AYRIM MULOHAZALAR Davronova Fotima Pirnazarovna Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti (PhD), dotsent fotimadavronova82@gmail.com, Annotatsiya. Ushbu maqolada xorijiy mamlakat olimlari tomonidan ishlab chiqilqan reflektiv modellarning maktab amaliyotiga tatbiqida sun’iy intellektdan samarali foydalanish yo‘llarini yoritilgan. Kalit so‘zlar: mahorat, sun’iy intellekt kasbiy, faoliyat, voqea, tajriba, kuzatish, tahlil, jarayon, kombenatsiyalashgan, refleksiya, kundalik, model, formula, ta’rif, teorema, aksioma, tenglama 164

Аннотация. В данной статье освещаются пути эффективного использования искусственного интеллекта при внедрении в школьную практику рефлексивных моделей, разработанных зарубежными учеными. Ключевые слова: мастерство, искусственный интеллект профессиональный, деятельность, событие, опыт, наблюдение, анализ, процесс, рефлексия, ежедневный, модель, формула, определение, теорема, аксиома, уравнение Abstract. This article highlights ways to effectively utilize artificial intelligence in the implementation of reflective models developed by foreign scientists into school practice. Keywords: skills, artificial intelligence professional, activity, event, experience, observation, analysis, process, specialized, reflection, diary, model, formula, definition, theorem, axiom, equation Kirish. Sun’iy intellekt, odatda inson intellektini talab qiladigan vazifalarni bajara oladigan kompyuter tizimlari yig‘indisi hisoblanadi. Bu vazifalarga o‘rganish, mulohaza yuritish, muammoni hal qilish, idrok etish, tilni tushunish va qaror qabul qilish kiradi. Sun’iy intellekt murakkab muammolarning yechimini topish va samaradorlikni oshirish uchun inson aql-idrokiga taqlid qiladi. Sun’iy intellektning bir qancha turlari mavjud. Masalan, tor sun’iy intellekt – (zaif sun’iy intellekt deb ham ataladi) muayyan vazifalarni bajarish uchun mo‘ljallangan va cheklangan imkoniyatlarga ega. Boshqa tomondan, umumiy SI – (kuchli SI deb ham ataladi) hali ham faraziy tushuncha hisoblanadi. U inson kabi fikrlash va o‘rganish qobiliyatiga ega, ongli va o‘z-o‘zini anglaydigan mashinalarni rivojlantirishni nazarda tutadi. Samaradorlik – bu maqsadga erishish uchun ishlatilgan resurslarning optimal darajada sarflanishini ifodalovchi tushuncha. Ya’ni, kamroq vaqt, kuch, yoki mablag‘ sarflab, ko‘proq natijaga erishish. Samaradorlikka bir nechta muhim omillar ta’sir ko‘rsatadi: Texnologiya: Zamonaviy texnologiyalar, jumladan avtomatlashtirish unumdorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Texnologiyalar jarayonlarni tartibga soladi, xatolarni kamaytiradi va vaqtni tejaydi. Texnologiyaning bir qismi sifatida sun’iy intellekt va maxsus dasturiy ta’minotlarni ishlab chiqish samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Ishchi kuchi: Xodimlarning bilim, ko‘nikma va qobiliyatlari unumdorlik uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Yaxshi tayyorlangan va malakali xodimlar yanada samaraliroq natijalar qilishadi. Boshqaruv amaliyoti: To‘g‘ri rejalashtirish, tashkil etish va muloqot kabi boshqaruv amaliyoti samaradorlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Agar kompaniya kuchli yetakchilikka va qaror qabul qiluvchi boshqaruvchiga ega bo‘lsa, bu resurslarni yaxshiroq taqsimlash va yuqori unumdorlikka olib keladi. Sun’iy intellekt deyarli barcha sohalarda samaradorlikni oshirish uchun foydali manba bo‘lib kelmoqda. Sun’iy intellektga asoslangan texnologiyalardan foydalanish orqali kompaniyalar ish jarayonlarini tartibga solishi, samaradorligini oshirishi va resurslarni optimallashtirishi mumkin. 1. Takroriy vazifalarni avtomatlashtirish: SI asosidagi dasturlar ma’lumotlarni kiritish, hisobotlarni tayyorlash va mijozlarga xizmat ko‘rsatish 165

so‘rovlari kabi takroriy vazifalarni avtomatlashtirishga yordam beradi. Bu esa xodimlarga ko‘proq strategik vazifalarga e’tibor qaratish uchun vaqt ajratib beradi. 2. Individual tushunchalar: SI shaxsning ish qoidalari va xohish-istaklariga asoslangan tavsiyalarni taqdim etishi mumkin. Bu xodimlarga o‘z ishining ustuvorligini belgilash va yaxshiroq qarorlar qabul qilishga yordam beradi. 3. Rejalashtirish: SI alohida yig‘ilishlar, individual ish jarayoni va boshqa omillarga asoslanib, rejalar qilishni optimallashtiradi. Bu vaqt va resurslardan samaraliroq foydalanishga, ziddiyatlarni kamaytirishga yordam beradi. 4. Kuchaytirilgan hamkorlik: SI bilan ishlaydigan dasturlar real vaqt rejimida tarjima, avtomatik transkripsiya va virtual yordam ko‘rsatish orqali hamkorlik va aloqani osonlashtirishi mumkin. Bu geografik joylashuv yoki til to‘siqlaridan qat’iy nazar, jamoalarga yanada samarali ishlashga yordam beradi. 5. Ma’lumotlarga asoslangan qaror qabul qilish: SI katta hajmdagi ma’lumotlarga asoslanib, tushuncha va prognozlar taqdim etishi mumkin. Bu esa qaror qabul qilishda, tahlil jarayonida va strategik rejalashtirishni yaxshilashda yordam beradi. Reflektiv modellar kasbiy rivojlanishning muhim omilidir, biroq shu modellarni sun’iy intellekt yordamida takomillashtirish bugungi kunda zamon talabi hisoblanadi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Quyida umumiy o‘rta ta‘lim maktablariga tajriba almashish jarayonida kuzatilgan darslardan misollar keltiramiz: Uzaqova Guljhon Melikovna – Tayloq tumandagi 1- umumiy o‘rta ta‘lim maktabi matematika fani o‘qituvchisi darsi tahlili: Amerikalik Josiah Willard Gibbs (Gibbs) – termodinamika va statistik fizika sohalarida muhim ilmiy tadqiqotlar olib borgan olim. Gibbsning reflektiv modeli, o‘quv (o‘z-o‘zini tahlil qilish) uchun ishlatiladigan samarali yondashuv hisoblanadi. Ushbu modeldan foydalanishning asosiy maqsadi - tajriba, hissiyotlar va xatti-harakatlarni chuqur tahlil qilish hamda korreksiyalar kiritish asosida, shaxsiy va professional rivojlanishni ta’minlashdan iborat. Samarqand viloyati pedagogik mahorat markazidagi darslarimizda Gibbsning reflektiv modeli o‘rganilgach, uni kasbiy faoliyatlariga tatbiq etish tinglovchilarga taklif etildi. Tajriba kutulgan natijani bermadi. Bundan reflektiv modellarni yunalishlar tinglovchilarining bevosita maktabda o‘qitadigan fani bilan bog‘lab o‘rgatish zarurati paydo bo‘di. Gibbsning reflektiv modeli 6 bosqichda amalga oshiriladi: 1) tavsif (arab tilida – mukammal ta‘rif, baho, sifatlash, maqtash ma‘nolarida ishlatiladi), 2) hissiyotlar, 3) tahlil, 4) tahliliy o‘rganish, 5) reja, 6) amaliy rejalar. 1. Tavsifda tajriba tasvirlab beriladi: a) nima sodir bo‘ldi savoliga javob beriladi: Tayloq tuman Maktabgacha va maktab ta‘limi bo‘limiga qarashli 1-umumiy o‘rta ta‘lim maktabi matematika fani o‘qituvchisi G.M.Uzaqovaning “Arifmetik progressiya” mavzusidagi darsi bo‘ldi. 2. Hissiyotlar: 166

O‘sha vaziyatdagi hissiy reaktsiyalaringizni o‘ylab ko‘ring. • O‘zingizni qanday his qildingiz savoliga javob beriladi: darsimda nufuzli insonlar ishtirok etganligi tufayli hoyajonlandim; • Boshqalar qanday hissiyotda edi savoliga javob beriladi: a) darsimga kirgan mehmonlar menga xayrihohlik va faoliyatimni sinchkovlik bilan kuzatishdi; b) dars boshida sinf o‘quvchilarida bosiqlik kuzatildi, o‘quv materialini o‘rganishga o‘tilgandan so‘ng faollik boshlandi. 3. Tahlil: Tajribani baholang. • Nima yaxshi o‘tdi savoliga javob beriladi: “Biz muallimlar sinfimiz o‘quvchilarini an‘anaviy ta‘limda o‘qitmaymiz, ularni ko‘proq mustaqil o‘rganishga, o‘rganganlarini sheriklari bilan hamkorlikda amaliyotga qo‘llashga yo‘naltiramiz” shiori asosida, kichik guruhlarda ishlayotganligimiz uchun darsimiz ko‘pchilik o‘quvchilarning faolligida o‘tdi. • Qanday muammolar yuzaga keldi savoliga javob beriladi: to‘rt nafar o‘quvchilarning darsga tayyorgarligi yetarli darajada emasligi ko‘rindi. 4. Tahliliy o‘rganish: Bunda tajriba (o‘tilgan dars) va uning natijalari chuqur tahlil qilinadi. • Nima uchun bu sodir bo‘ldi savoliga javob beriladi: to‘rt nafar o‘quvchi darsga tayyorgarlik ko‘rishmagan. • Qanday omillar ta’sir qildi savoliga javob beriladi: o‘quvchilar va ularning onalari bilan o‘tkazilgan individual suhbatlardan 3 nafarining dars qilmasligiga oilaviy sharoitlar sabab bo‘lganligi, bittasining o‘zi yolqovlik qilganligi aniqlandi. 5. Reja: Tajribadan nimani o‘rganishingizni xulosa qiling. • Boshqacha nima qilish kerak edi savoliga javob beriladi: o‘quvchilarni faqat o‘qitish bilan chegaralanib qolmasdan, dars jarayonini, o‘quvchilarning hissiyotlarini, harakatlarini chuqir kuzatish va tahlil qilish kerak. • Yangi bilimlar nimadan iborat degan savolga javob beriladi: darsni o‘tishga tayyorgarlik ko‘rishdan boshlab, uning yakuniga qadar kechadigan barcha xatti-harakatlarni doimiy chuqur tahlil qilish, erishilgan yutuqlarni revojlantirish va ro‘y berishi mumkin bo‘lgan kamchiliklarning oldini olish zarurligi. 6. Amaliy reja: Kelajakda nima qilishingizni rejalashtiring. • Shunga o‘xshash vaziyatlarda qanday yondashuv qo‘llaysiz savoliga javob beriladi: a) har bir kiyingi darsga tayyorgarlik ko‘rishda oldingi tajribalar inobatga olinadi, erishilgan yutuqlar rivojlantirilib, ro‘y bergan har qanday kamchiliklar, ularning asosiy va yondosh sabablari chuqur tahlillarga asoslangan holda bartaraf etib boriladi; b) reflektiv kundalik yuritiladi; 167

c) hamkasblar tajribalari o‘rganiladi, kasbiy revojlanish kurslari, kasbiy rivojlanish seminarlarida ishtirok etiladi; d) tegishli pedagogik, psixologik adabiyotlar o‘rganiladi. Xulosa qilib aytganda, professional faoliyatda Gibbsning reflektiv modelidan doimiy foydalanish, ta‘limning natijadorligi va kasbiy rivojlanishning samaradorligini oshirishning muhim vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Yuqoridagi jarayonni sun’iy intellekt yordamida yanada takomillashtirih, tezlashtirish, samaradorligini oshirish mumkin. Sun’iy intellekt nafaqat bugungi kunda samaradorlikni sezilarli darajada oshiradigan amaliy vositadir, sun’iy intellekt oddiy vazifalarni avtomatlashtirish, ma’lumotlarni samarali tahlil qilish va jarayonlarni optimallashtirish orqali shaxslarga kamroq resurslar bilan ko‘proq narsaga erishish imkonini beradi. Shunday ekan, har bir pedagogning kasbiy rivojlanishida sun’iy intellektdan maqsadli foydalanishi dars samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. “Ta’lim – 2030” Inchxon deklaratsiyasi. – Inchxon: Janubiy Koreya. 2015. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 2. Mirziyoyev Sh.M., Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi boʻlishi kerak. Mamlakatimizni 2016-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017-yilga moʻljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yoʻnalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi 16 ma’ruza, 2017-yil 14-yanvar // Sh.M. Mirziyoyev. – T.: O‘zbekiston, 2017. – 104 b. 3. Abdurahmonov F.M. Kasbiy stress, emotsional soʻnish holatlari profilaktikasi va korreksiyasiga qaratilgan korreksion dastur. – Toshkent:... 2022. 4. Pirnazarovna, D.F. (2022). Digital technologies in studying English at university: traditions and innovations. EPRA International Journal of Multidisciplinary Research (IJMR), 8(3), 97-100. 5. Pirnazarovna, D. F. (2022). Ways of forming digital literacy in the context of teaching english. EPRA International Journal of Research and Development (IJRD), 7(3), 55-57. 6. Davronova, F. (2022). Pedagogical aspects of digital technologies in rapid acquisition of english. Innovative Development in Educational Activities, 1(2), 44-47. 7. Davronova, F. (2022). Experiment-testing methodology of on rapid teaching of english to students in the conditons of digital technologies. Innovative Development in Educational Activities, 1(2), 72-76. SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA KADRLAR TAYYORLASHDA PEDAGOGIK KOMPETENSIYALAR VA INTEGRATIV TA’LIM YONDASHUVI Dehqonboyeva Zarifa Akramjon qizi, ChDPU Pedagogika fakulteti “Pedagogika nazariyasi va tarixi yo‘nalishi” 1-bosqich magistranti Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt va innovatsion yondashuv asosida kadrlar tayyorlash jarayonida pedagogik kompetensiyalar va ta’limning integrativ yondashuvi tahlil qilinadi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida o‘quv jarayoni samarali tashkil etish, pedagoglarning kasbiy malakasini oshirish va talabalarning lingvistik hamda ijtimoiy-gumanitar ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyatlari yoritiladi. Shu bilan birga, innovatsion metodlar va interaktiv usullar orqali ta’lim jarayonini optimallashtirishning amaliy yo‘llari ko‘rib chiqiladi. 168

Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion yondashuv, kadrlar tayyorlash, pedagogik kompetensiyalar, integrativ ta’lim, lingvistik va gumanitar ko‘nikmalar. Аннотация. В статье анализируется подготовка кадров на основе искусственного интеллекта и инновационного подхода с учётом педагогических компетенций и интегративного подхода к обучению. Рассматриваются возможности эффективной организации учебного процесса, повышения профессиональной квалификации педагогов, а также развития лингвистических и социально-гуманитарных навыков студентов. Особое внимание уделяется практическим путям оптимизации образовательного процесса с помощью инновационных методов и интерактивных подходов. Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационный подход, подготовка кадров, педагогические компетенции, интегративное обучение, лингвистические и гуманитарные навыки. Abstract. This article examines the training of personnel based on artificial intelligence and innovative approaches, focusing on pedagogical competencies and an integrative approach to education. It highlights opportunities for effectively organizing the learning process, enhancing teachers’ professional skills, and developing students’ linguistic and sociohumanitarian competencies. The article also explores practical ways to optimize educational processes using innovative methods and interactive approaches. Keywords: artificial intelligence, innovative approach, personnel training, pedagogical competencies, integrative education, linguistic and humanitarian skills. Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimi raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning jadal rivojlanishi bilan yuzma-yuz kelmoqda. Ushbu jarayonda kadrlar tayyorlash tizimini modernizatsiya qilish, o‘qituvchi va talabalar malakasini oshirish, shuningdek, pedagogik kompetensiyalarni rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi [1]. Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar ta’lim jarayonida samaradorlikni oshirish, individual yondashuvni amalga oshirish va o‘quvchilarning lingvistik hamda ijtimoiy-gumanitar ko‘nikmalarini rivojlantirish imkonini beradi [2]. Maqolaning maqsadi — sun’iy intellekt va innovatsion metodlardan foydalanish orqali kadrlar tayyorlashning pedagogik kompetensiyalari va integrativ ta’lim yondashuvini o‘rganish va amaliy yechimlarini taklif etishdan iborat. Sun’iy intellektning ta’limdagi roli Sun’iy intellektning ta’lim jarayonidagi roli tobora ortib bormoqda. Masalan, AI algoritmlari talabalarning bilim darajasini baholash, o‘quv materiallarini individualizatsiyalash va interaktiv mashg‘ulotlarni tashkil etishda qo‘llaniladi [3]. Shuningdek, pedagoglar sun’iy intellekt yordamida talabalar faoliyatini monitoring qilish va rivojlanish tendensiyalarini aniqlash imkoniga ega bo‘ladi. Bu esa pedagogik qarorlarni ilmiy asosda qabul qilishni ta’minlaydi va ta’lim jarayonining sifatini oshiradi [4]. Innovatsion yondashuv asosida kadrlar tayyorlash Innovatsion yondashuvlar kadrlar tayyorlash jarayonida yangi pedagogik metodlarni tatbiq etishni nazarda tutadi. Masalan, interaktiv seminarlar, virtual laboratoriyalar va simulyatsion mashg‘ulotlar kadrlarning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi [5]. Shu bilan birga, kadrlarni tayyorlash jarayonida multimediya resurslar, masofaviy ta’lim platformalari va AI qo‘llanmalaridan foydalanish samaradorlikni sezilarli darajada oshiradi. Bu jarayonda pedagoglar o‘z metodik yondashuvlarini 169

moslashtirish, innovatsion texnologiyalarni sinab ko‘rish va talabalarning individual ehtiyojlarini hisobga olish imkoniyatiga ega bo‘ladi [6]. Pedagogik kompetensiyalar va integrativ ta’lim Pedagogik kompetensiyalar — o‘qituvchining kasbiy faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishi uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘z ichiga oladi [7]. Sun’iy intellekt va innovatsion metodlar pedagogik kompetensiyalarni shakllantirishda integrativ yondashuvni talab qiladi. Bunda nazariy bilimlar amaliy faoliyat bilan birlashtiriladi, lingvistik va ijtimoiy-gumanitar ko‘nikmalar integratsiyalashadi. Natijada, o‘qituvchilar zamonaviy ta’lim jarayonini muvaffaqiyatli boshqarish, talabalarni har tomonlama rivojlantirish va raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish imkoniga ega bo‘ladilar [8]. Lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalar Kadrlarni tayyorlashda lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalar alohida ahamiyatga ega. Talabalar o‘z fikrini to‘g‘ri ifoda etish, muloqot qilish va jamoadagi ijtimoiy vazifalarni bajarish malakasini rivojlantirishlari zarur. Shu bilan birga, innovatsion yondashuvlar va AI texnologiyalari yordamida talabalarga individual vazifalar berish, ularning rivojlanish darajasini monitoring qilish va ijtimoiy-gumanitar ko‘nikmalarni mustahkamlash mumkin [9]. Bu jarayon pedagogik kompetensiyalarni oshirish va kadrlar tayyorlash sifatini yanada yaxshilashga xizmat qiladi. Qo‘shimcha ilmiy tahlil Sun’iy intellektning amaliy qo‘llanilishi ta’lim jarayonida kadrlar tayyorlashning samaradorligini oshirish bilan birga, pedagoglarning o‘zaro tajriba almashuvi va metodik yondashuvlarni yangilash imkonini beradi. Masalan, AI asosida interaktiv testlar, simulyatsiyalar va virtual laboratoriyalar talabalarning bilimini tez va aniq baholashga yordam beradi. Shu bilan birga, innovatsion yondashuvlar pedagoglar va talabalar orasida samarali kommunikatsiya va hamkorlikni rivojlantiradi [10]. Xulosa Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida kadrlar tayyorlash pedagogik kompetensiyalarni rivojlantirish, ta’lim jarayonini optimallashtirish va talabalarning lingvistik hamda ijtimoiy-gumanitar ko‘nikmalarini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Integrativ ta’lim yondashuvi nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalarni birlashtiradi, pedagoglarning kasbiy malakasini oshiradi va ta’lim sifatini yaxshilaydi. Shu bois, zamonaviy ta’lim muassasalarida AI va innovatsion metodlarni keng joriy etish tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Abdulxayev N. Sun’iy intellekt va ta’lim. –T.: O‘zbekiston, 2022. 2. Nazarov A. Innovatsion pedagogik metodlar. –T.: Fan, 2021. 3. To‘xtayeva D. Kadrlar tayyorlash va AI. — Pedagogik jurnali, 2021, №3. 4. Saidov A. Raqamli ta’lim texnologiyalari. –T.: Adolat, 2020. 5. Karimov I. Pedagogik kompetensiyalar nazariyasi. –T.: Ma’naviyat, 2019. 6. Abdullayeva M. Integrativ ta’lim yondashuvi. – T.: Akademnashr, 2019. 7. Jo‘rayev R. Sun’iy intellekt va metodik yondashuv. –T.: Fan, 2020. 8. Xolmatov Sh. Innovatsion ta’lim texnologiyalari. –T., 2018. 9. Boboyev H. Lingvistik va ijtimoiy-gumanitar ko‘nikmalar. –T.: Fan, 2017. 10. Mirziyoyev Sh. Ta’limda raqamli transformatsiya. –T.: O‘zbekiston, 2021. 170

BO‘LAJAK INGLIZ TILI O‘QITUVCHILARINING O‘QISH KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH MASALALARI Dilnoza Kurbanbayeva Sharofidinovna, O‘zDJTU tayanch doktoranti Email: dilnoza.kurbanbayeva@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqola bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining o‘qish kompetensiyasini rivojlantirishda sun’iy intellekt vositalarining pedagogik imkoniyatlarini tahlil qiladi. Tadqiqotda SI texnologiyalarining metodik integratsiyasi, raqamli savodxonlikni oshirish va akademik natijalarga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, o‘qish strategiyalarini shakllantirishdagi innovatsion yondashuvlar asoslab beriladi. Abstract. This paper examines the role of artificial intelligence tools in improving the reading competence of future English teachers. It highlights methodological integration, digital literacy development, and measurable academic outcomes. The study also substantiates innovative approaches to fostering strategic reading skills. Аннотация. В статье рассматривается роль инструментов искусственного интеллекта в развитии читательской компетенции будущих учителей английского языка. Освещаются вопросы методической интеграции, формирования цифровой грамотности и влияния ИИ на академические результаты. Обосновываются инновационные подходы к развитию стратегий чтения. Kirish. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim tizimiga jadal sur’atlarda integratsiyalashuvi zamonaviy pedagogika rivojidagi muhim transformatsion jarayonlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. So‘nggi yillarda oliy ta’lim muassasalari ta’lim jarayonini individuallashtirish, baholash mexanizmlarini optimallashtirish hamda o‘quvchilarning kognitiv faolligini oshirish maqsadida SI asosidagi platforma va vositalardan keng foydalanmoqda. O‘qituvchi tayyorlash dasturlarida esa ushbu jarayon bo‘lajak pedagoglarning kasbiy tayyorgarligini raqamli muhit talablariga moslashtirish zaruratini yuzaga keltirdi. Tadqiqotchilar SI texnologiyalarini nafaqat innovatsion texnik vosita, balki o‘quv dizaynini, ta’lim subyektlarining o‘zaro munosabatini va bilish jarayonlarini qayta konseptuallashtirishga xizmat qiluvchi pedagogik omil sifatida talqin qiladilar (Holmes va boshq., 2019). Til ta’limi kontekstida o‘qish kompetensiyasi fundamental akademik va kasbiy kompetensiyalardan biri sifatida qaraladi. Grabe va Stoller (2011) ta’rifiga ko‘ra, ikkinchi tilni o‘qish murakkab kognitiv jarayon bo‘lib, unda lingvistik bilimlar, diskursiv ko‘nikmalar, fon bilimlar (schemata), xulosa chiqarish mexanizmlari hamda strategik boshqaruv jarayonlari o‘zaro integratsiyalashadi. Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilari uchun o‘qish kompetensiyasi nazariy manbalarni tahlil qilish, ilmiy tadqiqotlarni tanqidiy baholash, o‘quv dasturlarini ishlab chiqish hamda refleksiv pedagogik faoliyatni amalga oshirishning metodologik asosini tashkil etadi. Shu bois, yuqori darajadagi o‘qish ko‘nikmalarining yetarli darajada shakllanmaganligi kelajakdagi kasbiy samaradorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. 171

Asosiy qism. O‘qish kompetensiyasining nazariy asoslari uning ko‘p komponentli va integrativ tabiatini namoyon etadi. Kognitiv yondashuvlarga ko‘ra, o‘qish jarayoni dekodlash, leksik identifikatsiya, sintaktik tuzilmalarni qayta ishlash va semantik integratsiya kabi jarayonlarni o‘z ichiga oladi (Kintsch, 1998). Metakognitiv nazariyalar esa o‘qish faoliyatini rejalashtirish, monitoring qilish va baholash orqali ongli ravishda boshqarish muhimligini ta’kidlaydi (Flavell, 1979; Afflerbach va boshq., 2015). Stanovich (1980) tomonidan ilgari surilgan interaktiv-kompensator modelga muvofiq, o‘quvchi pastdan-yuqoriga (lingvistik dekodlash) va yuqoridan-pastga (kognitiv prognozlash) strategiyalarni birgalikda qo‘llaydi hamda bir komponentdagi kamchilikni boshqasidagi ustunlik orqali kompensatsiya qiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalari mazkur nazariy konstruksiyalarni amaliy jihatdan qo‘llab-quvvatlash imkonini yaratadi. Adaptiv o‘qish platformalari talabaning o‘qish tezligi, tushunish darajasi va leksik qiyinchiliklarini tahlil qilib, o‘quv materialini individual ehtiyojlarga moslashtiradi. Tabiiy tilni qayta ishlash (Natural Language Processing – NLP) texnologiyalari avtomatik lug‘aviy izohlar, semantik tahlil va kontekstual sharhlar orqali lingvistik qayta ishlash jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Shu bilan birga, SI asosidagi reflektiv savollar va analitik ko‘rsatmalar o‘quvchilarning metakognitiv ongini rivojlantirishga xizmat qiladi, bu esa o‘qish jarayonining strategik boshqaruvini mustahkamlaydi. Empirik tadqiqotlar SI asosidagi ta’lim texnologiyalarining samaradorligini tasdiqlamoqda. Zawacki-Richter va boshq. (2019) ta’kidlashicha, oliy ta’limda SI vositalari o‘quv jarayonini individuallashtirish, o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish va akademik natijalarni yaxshilashga xizmat qiladi. Intellektual o‘qitish tizimlari o‘quvchilarning xatolarini aniqlash, tushunishdagi bo‘shliqlarni diagnostika qilish va moslashtirilgan mashqlarni tavsiya etish imkonini beradi. Generativ SI modellar esa talaba va matn o‘rtasida interaktiv muloqotni tashkil etib, tezkor va kontekstual fikr-mulohaza taqdim etadi. Zamonaviy adabiyotlarda raqamli savodxonlik ham muhim kompetensiya sifatida talqin qilinadi. Redecker (2017) tomonidan ishlab chiqilgan DigCompEdu doirasiga ko‘ra, pedagoglar raqamli resurslarni tanlash, baholash va metodik integratsiya qilish kompetensiyasiga ega bo‘lishlari lozim. Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilari uchun SI savodxonligi pedagogik mazmuniy bilim (Shulman, 1986) bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, u nazariy bilimlarni amaliy raqamli vositalar bilan uyg‘unlashtirishni talab etadi. Biroq ilmiy manbalarda SI integratsiyasining ayrim muammoli jihatlari ham qayd etiladi. Selwyn (2019) texnologiyalarga haddan tashqari tayanish algoritmik tarafkashlik, insoniy muloqotning kamayishi va mustaqil tanqidiy tafakkurning susayishiga olib kelishi mumkinligini ta’kidlaydi. Shuning uchun SI vositalaridan foydalanish aniq pedagogik maqsadlar, metodik asos va axloqiy mas’uliyat bilan uyg‘unlashtirilishi zarur. Mavjud ilmiy adabiyotlar sun’iy intellekt texnologiyalarining o‘qish kompetensiyasini rivojlantirishdagi yuqori salohiyatini tasdiqlaydi. Shu bilan 172

birga, aynan xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi dasturlari doirasida bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining o‘qish kompetensiyasini SI asosida shakllantirish masalasi yetarlicha o‘rganilmagan. Mazkur ilmiy bo‘shliq ushbu tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi va SI asosidagi metodik yondashuvlarni tizimli ravishda ishlab chiqish zaruratini ko‘rsatadi. Mazkur tadqiqot kvazi-eksperimental (quasi-experimental) dizayn asosida tashkil etildi hamda miqdoriy va sifatli metodlarning integratsiyasiga tayandi. Tadqiqotning asosiy maqsadi sun’iy intellekt (SI) vositalari yordamida tashkil etilgan o‘qish mashg‘ulotlarining bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining o‘qish kompetensiyasiga ta’sirini aniqlashdan iborat bo‘ldi. Tadqiqot jarayonida tajriba guruhi va nazorat guruhi shakllantirildi. Tajriba guruhida o‘qish mashg‘ulotlari SI asosidagi adaptiv platformalar, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) vositalari hamda generativ sun’iy intellekt modellaridan foydalangan holda tashkil etildi. Nazorat guruhida esa an’anaviy o‘qitish metodlari qo‘llanildi. Har ikki guruh uchun o‘quv mazmuni, akademik yuklama va baholash mezonlari bir xil saqlandi. Tadqiqotda universitetning Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishida tahsil olayotgan 2-bosqich talabalari ishtirok etdi. Umumiy ishtirokchilar soni 30 nafarni tashkil etdi, ulardan 15 nafari tajriba guruhi, 15 nafari nazorat guruhi tarkibiga kiritildi. Ishtirokchilar tanlash jarayonida ularning ingliz tili darajasi (kamida B2) va akademik o‘qish tajribasi inobatga olindi. Tadqiqot doirasida quyidagi diagnostik va baholash vositalaridan foydalanildi: Old test (pre-test) va yakuniy test (post-test) – ishtirokchilarning o‘qish tushunish darajasini aniqlash maqsadida; akademik o‘qish topshiriqlari – tanqidiy tahlil, xulosa chiqarish va asosiy g‘oyani aniqlash ko‘nikmalarini baholash uchun; metakognitiv o‘qish strategiyalari so‘rovnomasi – rejalashtirish, monitoring va baholash jarayonlarini aniqlash uchun; Yarim tuzilgan intervyular – ishtirokchilarning SI vositalariga bo‘lgan munosabati va refleksiv fikrlarini aniqlash maqsadida; Platforma analitik ma’lumotlari – o‘qish tezligi, lug‘aviy qiyinchiliklar va javob aniqligini monitoring qilish uchun. Tajriba guruhida har bir o‘qish mashg‘uloti quyidagi bosqichlarda tashkil etildi: 1. Oldindan tayyorgarlik bosqichi – SI vositalari yordamida matn murakkabligini aniqlash va individual tavsiyalar berish; 2. Interaktiv o‘qish bosqichi – adaptiv platformalar orqali real vaqt rejimida lug‘aviy va semantik yordam ko‘rsatish; 3. Metakognitiv refleksiya bosqichi – generativ SI yordamida savol-javob asosida o‘qish strategiyalarini tahlil qilish; 4. Baholash bosqichi – avtomatlashtirilgan diagnostik testlar orqali natijalarni aniqlash. 173

Nazorat guruhida esa o‘qish mashg‘ulotlari an’anaviy metodlar – o‘qituvchi tushuntirishi, matn ustida jamoaviy tahlil va yozma savollarga javob berish shaklida olib borildi. Miqdoriy ma’lumotlar statistik tahlil (t-test, dispersiya tahlili) yordamida qayta ishlanib, guruhlar o‘rtasidagi farqlar aniqlashtirildi. Old test va yakuniy test natijalari taqqoslanib, o‘sish dinamikasi hisoblab chiqildi. Sifat ko‘rsatkichi ma’lumotlar (intervyu va refleksiv javoblar) tematik tahlil asosida o‘rganildi. Ushbu jarayon ishtirokchilarning SI vositalari yordamida o‘qish strategiyalarini ongli ravishda qo‘llash darajasini aniqlashga imkon berdi. Tadqiqot natijalarining ishonchliligini ta’minlash maqsadida test materiallari pilot sinovdan o‘tkazildi hamda Cronbach’s Alpha koeffitsienti orqali ichki konsistentlik darajasi aniqlandi. Validlikni ta’minlash uchun baholash mezonlari o‘qish kompetensiyasining nazariy modellari (kognitiv va metakognitiv komponentlar) bilan moslashtirildi. Tadqiqot natijalari tajriba va nazorat guruhlari o‘rtasida sezilarli farqlar mavjudligini ko‘rsatdi. Old test natijalari har ikki guruhning boshlang‘ich o‘qish kompetensiyasi darajasi o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli farq yo‘qligini tasdiqladi (p > 0.05). Bu holat guruhlarning boshlang‘ich darajasi teng ekanligini ko‘rsatadi va eksperimental ta’sirni aniqlash uchun asos yaratadi. 12 haftalik o‘quv jarayonidan so‘ng o‘tkazilgan yakuniy test natijalari tajriba guruhida sezilarli o‘sish kuzatilganligini namoyon etdi. Tajriba guruhining o‘rtacha ko‘rsatkichi 18–22% ga oshgan bo‘lsa, nazorat guruhida bu ko‘rsatkich 7–9% atrofida bo‘ldi. Statistik tahlil (independent samples t-test) tajriba guruhining o‘sish dinamikasi nazorat guruhiga nisbatan sezilarli darajada yuqori ekanligini ko‘rsatdi (p < 0.05). Ayniqsa, quyidagi komponentlarda sezilarli o‘sish qayd etildi: • Tanqidiy tahlil qilish ko‘nikmalari • Xulosa chiqarish (inference-making) darajasi • Akademik lug‘atni tushunish va kontekstual qo‘llash • Metakognitiv strategiyalarni ongli qo‘llash Platforma analitik ma’lumotlari ham tajriba guruhida o‘qish tezligi va aniqlik ko‘rsatkichlarining bosqichma-bosqich yaxshilanganini ko‘rsatdi. Yarim tuzilgan intervyular va refleksiv yozuvlar natijasida ishtirokchilarning SI vositalariga nisbatan ijobiy munosabati aniqlangan. Tajriba guruhi talabalari quyidagi jihatlarni ta’kidladi: • Individual ehtiyojlarga moslashtirilgan o‘qish jarayoni • Tezkor va aniq fikr-mulohaza olish imkoniyati • Murakkab matnlarni chuqurroq tushunish uchun qo‘shimcha izohlar • O‘z o‘qish jarayonini nazorat qilish va baholash imkoniyati Ko‘plab ishtirokchilar SI asosidagi savol-javob tizimlari ularning metakognitiv fikrlash jarayonini faollashtirganini ta’kidladi. Bu esa o‘qish jarayonini passiv qabul qilishdan faol tahliliy faoliyatga o‘tishga yordam bergan.Olingan natijalar kognitiv va metakognitiv o‘qish nazariyalari bilan mos keladi. SI vositalari orqali taqdim etilgan adaptiv yordam interaktiv-kompensator 174

model (Stanovich, 1980) tamoyillarini amaliy jihatdan qo‘llab-quvvatladi. Pastdanyuqoriga jarayonlar (lug‘aviy yordam, sintaktik izohlar) va yuqoridan-pastga strategiyalar (savol-javob, xulosa chiqarish) o‘zaro uyg‘unlashdi. Metakognitiv refleksiya bosqichining joriy etilishi Flavell (1979) nazariyasiga mos ravishda o‘quvchilarning o‘z o‘qish jarayonini ongli boshqarish darajasini oshirdi. Bu esa mustaqil va refleksiv o‘qituvchi shaxsini shakllantirish jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, SI asosidagi o‘qish mashg‘ulotlari bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining o‘qish kompetensiyasini rivojlantirishda samarali vosita hisoblanadi. Biroq samaradorlik texnologiyaning o‘zida emas, balki uning metodik jihatdan to‘g‘ri integratsiyasida namoyon bo‘ladi. Agar SI vositalari aniq o‘quv maqsadlari, strategik yondashuv va refleksiv komponent bilan uyg‘unlashtirilsa, ular tanqidiy fikrlash, akademik savodxonlik va kasbiy tayyorgarlikni sezilarli darajada oshiradi. Shu bilan birga, ortiqcha avtomatlashtirish va tayyor javoblarga haddan tashqari tayanish chuqur tahliliy jarayonni susaytirishi mumkinligi sababli, o‘qituvchining metodik nazorati muhim ahamiyatga ega. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Mazkur tadqiqot natijalari sun’iy intellekt vositalarining bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilari tayyorlash yo‘nalishi dasturlarida talabalarning o‘qish kompetensiyasini rivojlantirish uchun istiqbolli pedagogik instrument ekanligini tasdiqlaydi. Tadqiqot sun’iy intellekt (SI) vositalarining bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining o‘qish kompetensiyasini rivojlantirishdagi pedagogik samaradorligini aniqlashga qaratildi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, SI asosida tashkil etilgan o‘qish mashg‘ulotlari an’anaviy metodlarga nisbatan yuqori natija beradi hamda talabalarning kognitiv va metakognitiv ko‘nikmalarini sezilarli darajada rivojlantiradi. Tajriba guruhi natijalari o‘qish tushunish darajasi, tanqidiy tahlil qilish, xulosa chiqarish hamda akademik leksikani o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarining sezilarli oshganini tasdiqladi. Bundan tashqari, SI vositalari yordamida tashkil etilgan refleksiv bosqich talabalarning o‘z o‘qish jarayonini ongli ravishda rejalashtirish, monitoring qilish va baholash qobiliyatini mustahkamladi. Bu esa metakognitiv strategiyalarni shakllantirish jarayonida muhim omil sifatida namoyon bo‘ldi. Tadqiqot natijalari nazariy jihatdan kognitiv va interaktiv o‘qish modellari bilan uyg‘unlashadi hamda SI texnologiyalarining ushbu nazariy konstruksiyalarni amaliyotga samarali tatbiq etish imkonini berishini ko‘rsatadi. Adaptiv platformalar individual ehtiyojlarni hisobga olgan holda o‘quv materialini moslashtirdi, generativ SI vositalari esa tahliliy va refleksiv fikrlashni rag‘batlantirdi. Shu bilan birga, tadqiqot SI vositalarini joriy etishda metodik asosning muhimligini ta’kidlaydi. Texnologiya o‘z-o‘zidan samaradorlikni ta’minlamaydi; u aniq o‘quv maqsadlari, strategik yondashuv va pedagogik nazorat bilan uyg‘unlashtirilgandagina yuqori natija beradi. Shuningdek, SI vositalaridan 175

foydalanishda akademik halollik, axloqiy me’yorlar va tanqidiy tafakkurni saqlash masalalari ham muhim hisoblanadi. Kelgusidagi tadqiqotlar SI asosidagi o‘qish ta’limining uzoq muddatli ta’sirini, turli darajadagi talabalar bilan ishlash samaradorligini hamda boshqa til ko‘nikmalari (yozish, tinglab tushunish, gapirish) bilan integratsiyasini o‘rganishga qaratilishi maqsadga muvofiqdir. Umuman olganda, mazkur tadqiqot sun’iy intellekt texnologiyalarini bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilari tayyorlash o‘quv dasturlariga tizimli va metodik jihatdan asoslangan holda integratsiya qilish bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining o‘qish kompetensiyasini rivojlantirish, raqamli savodxonligini oshirish hamda kasbiy tayyorgarligini mustahkamlashda muhim pedagogik resurs ekanligini ilmiy jihatdan asoslab beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Afflerbach, P., Cho, B.Y., & Kim, J.Y. (2015). Conceptualizing and assessing higher-order thinking in reading. Theory Into Practice, 54(3), 203–212. https://doi.org/10.1080/00405841.2015.1044367 2. Flavell, J.H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive– developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003066X.34.10.90 3. Grabe, W., & Stoller, F.L. (2011). Teaching and researching reading (2nd ed.). Routledge. 4. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign. 5. Kintsch, W. (1998). Comprehension: A paradigm for cognition. Cambridge University Press. 6. Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence unleashed: An argument for AI in education. Pearson Education. 7. Redecker, C. (2017). European framework for the digital competence of educators: DigCompEdu. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/159770 8. Selwyn, N. (2019). Should robots replace teachers? AI and the future of education. Polity Press. 9. Shulman, L.S. (1986). Those who understand: Knowledge growth in teaching. Educational Researcher, 15(2), 4–14. https://doi.org/10.3102/0013189X015002004 10. Stanovich, K.E. (1980). Toward an interactive-compensatory model of individual differences in the development of reading fluency. Reading Research Quarterly, 16(1), 32–71. https://doi.org/10.2307/747348 11. Zawacki-Richter, O., Marín, V.I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(39), 1–27. https://doi.org/10.1186/s41239-0190171-0 12. UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. Paris: UNESCO. TURIZM XIZMATLARINI ILGARI SURISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING STRATEGIK ROLI Djumayeva Muhlisaxon Aziz qizi, TKXU, katta o‘qituvchi, ib_muxlisa@mail.ru Annotatsiya. Maqolada turizm sanoatida raqamli transformatsiya jarayonlari va innovatsion texnologiyalarning xizmat sifati, boshqaruv samaradorligi hamda 176

raqobatbardoshlikka ta’siri tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt, Big Data va raqamli marketing vositalarining turizm rivojlanishidagi strategik ahamiyati asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: raqamli transformatsiya, turizm, sun’iy intellekt, Big Data, raqobatbardoshlik. Abstract. The article analyzes the impact of digital transformation processes and innovative technologies on service quality, management efficiency, and competitiveness in the tourism industry. The strategic importance of artificial intelligence, Big Data, and digital marketing tools in the development of tourism is substantiated. Keywords: digital transformation, tourism, artificial intelligence, Big Data, competitiveness. Аннотация. В статье анализируется влияние процессов цифровой трансформации и инновационных технологий на качество обслуживания, эффективность управления и конкурентоспособность в туристической отрасли. Обосновывается стратегическая важность искусственного интеллекта, больших данных и инструментов цифрового маркетинга в развитии туризма. Ключевые слова: цифровая трансформация, туризм, искусственный интеллект, большие данные, конкурентоспособность. Kirish. So‘nggi yillarda global iqtisodiyotda raqamli transformatsiya jarayonlari jadallashib, xizmatlar bozori, xususan, turizm sohasi tub tarkibiy o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi, internet infratuzilmasining kengayishi hamda mobil qurilmalardan foydalanish darajasining ortishi turizm xizmatlarini shakllantirish, sotish va iste’molchiga yetkazish mexanizmlarini mutlaqo yangi bosqichga olib chiqdi. Zamonaviy sharoitda turizm bozori ishtirokchilari uchun raqamli texnologiyalar nafaqat qo‘shimcha marketing vositasi, balki strategik raqobat ustunligini ta’minlovchi muhim omilga aylanmoqda. Bugungi kunda turizm xizmatlarini ilgari surish jarayoni an’anaviy reklama va oflayn targ‘ibot shakllaridan raqamli platformalar, ijtimoiy tarmoqlar, onlayn bronlash tizimlari, ma’lumotlar tahlili (Big Data), sun’iy intellekt va personalizatsiyalashgan marketing texnologiyalariga ko‘chmoqda. Iste’molchilarning xulq-atvori ham sezilarli darajada o‘zgardi: sayohatni rejalashtirish, yo‘nalish tanlash, narxlarni solishtirish va xizmat sifati haqida fikr bildirish jarayonlari asosan raqamli muhitda amalga oshirilmoqda. Shu bois, turizm subyektlarining bozordagi muvaffaqiyati ularning raqamli texnologiyalarni qanchalik samarali integratsiya qilishi va strategik boshqaruv qarorlarida undan foydalanishiga bevosita bog‘liq sanaladi. Shu sababli mazkur yo‘nalishda ilmiy tadqiqotlar olib borish raqamli texnologiyalarning turizm xizmatlarini ilgari surishdagi strategik imkoniyatlarini aniqlash, ularning marketing samaradorligiga va raqobatbardoshlikka ta’sirini baholash, shuningdek, sohada amaliy qo‘llash mexanizmlarini takomillashtirish nuqtayi nazaridan muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism. Innovatsion raqamli texnologiyalarning tez sur’atlar bilan o‘sishi biznes yuritish shakllari va usullarini, jumladan, turizm sohasida ham sezilarli darajada o‘zgartirdi. So‘nggi yillarda texnologik o‘zgarishlar turizm sanoatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Natijada raqamli texnologiyalar turistik 177

xizmatlarni targ‘ib qilishda asosiy strategik omilga aylandi, chunki ular bozorlarga chiqish xarajatini kamaytirish, auditoriyani kengaytirish va xizmat sifatini shaxsiylashtirish imkonini beradi. Boshqa tomondan olib qaraganda raqamli texnologiyalar sayyohlarning shahar muhitiga bir zumda integratsiyalashuvini osonlashtiradi, bu ularga sayohatlarini mustaqil ravishda rejalashtirish, mahalliy aholi bilan sinxron tarjimali minigarnitura orqali muloqot qilish va o‘z xohishlariga ko‘ra muzeylar, dam olish tadbirlari va o‘yin-kulgilar bo‘yicha shaxsiy tavsiyalar olish imkonini beradi [8]. Turizm sanoatini raqamlashtirish masalalari so‘nggi yillarda ko‘plab xorijiy tadqiqotchilar tomonidan kompleks ravishda o‘rganilmoqda. Xususan, F. Hafner, R.-Ch. Harting va R. Kaim turizm industriyasida raqamli transformatsiya jarayonlarini tahlil qilib, sayyohlarning o‘zgaruvchan ehtiyojlari va kutishlariga moslashishda raqamli xizmatlarning ahamiyatini asoslab berdilar. Ularning fikricha, turizm kompaniyalari raqamli ekotizimga integratsiyalashgan holda yangi texnologiyalarni joriy etish orqali xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshirishi mumkin [2]. Mazkur yondashuv turizmda mijozga yo‘naltirilganlik va innovatsion boshqaruvni kuchaytirishga xizmat qiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining turizm sohasiga ta’siri masalasi I. Tussyadiah tomonidan chuqur tahlil qilingan. Tadqiqotchi sun’iy intellekt asosidagi avtomatlashtirilgan tizimlar (chatbotlar, tavsiya beruvchi algoritmlar, aqlli bronlash platformalari) turizm xizmatlarini individuallashtirish va operatsion xarajatlarni kamaytirishda muhim omil bo‘lishini ta’kidlaydi. Uning ilmiy qarashlari kelajakda turizmda inson omili va avtomatlashtirish o‘rtasidagi nisbat qayta shakllanishini ko‘rsatadi [7]. Aqlli turizm konsepsiyasining nazariy va amaliy asoslari A. Kontogiani va E. Alepis tomonidan tizimlashtirilgan. Ular aqlli turizm infratuzilmasida keng qo‘llanilayotgan IoT (Narsalar interneti), UX (foydalanuvchi tajribasi), ijtimoiy media, Big Data hamda AR (kengaytirilgan reallik) kabi texnologik yondashuvlarni aniqlab, ularning o‘zaro integratsiyasi sayyohlik tajribasini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqishini ko‘rsatadilar [4]. Sayyohlarning qoniqish darajasini oshirishda aqlli texnologiyalarning roli Ch-Y. Huang, J. Goo, K. Nam va Ch-W. Yoo tomonidan empirik tadqiqot asosida o‘rganilgan. Mualliflar texnologik qulaylik, axborotning dolzarbligi va interaktivlik darajasi sayyohlarning umumiy tajribasiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini aniqladilar [3]. Bu natijalar aqlli xizmatlarning nafaqat funksional, balki emotsional qiymat yaratishdagi rolini ham ochib beradi. Raqamli texnologiyalarning amaliy qo‘llanilishi misollari A. Matveevskaya, V. Pogodina, T. Tarakanova, V. Evseev tadqiqotlarida ko‘rib chiqilgan bo‘lib, ular mobil ilovalar, 3D turlar hamda AR/VR texnologiyalari yordamida ekskursiyalarni tashkil etish tajribasini tahlil qilganlar [5]. Shuningdek, M.H. Salas-Olmedo Big Data asosida shahar sayyohlarining “raqamli izlari”ni tahlil qilib, turistik oqimlarni boshqarish va shaharlarni rejalashtirish jarayonlarida ma’lumotlar tahlilining ahamiyatini asoslab berdi [6]. 178