Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
Innovatsion turistik qo‘llanmalar yaratish yo‘nalishida E.R. Fino, J. MartinGutierrez, M. Fernandez va E. Davara tomonidan 3D animatsiyali video, xarita,
QR-kodlar va kengaytirilgan reallik elementlarini o‘z ichiga olgan interaktiv
turistik qo‘llanma ishlab chiqilgan [1]. Ushbu loyiha an’anaviy gidlik
xizmatlarining raqamli muqobilini yaratish yo‘lidagi muhim qadamlardan biri
hisoblanadi.
Mazkur tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, turizm sanoatida
raqamlashtirish jarayoni ko‘p qirrali bo‘lib, u texnologik infratuzilma, ma’lumotlar
tahlili, foydalanuvchi tajribasi va sun’iy intellekt asosidagi avtomatlashtirishni o‘z
ichiga oladi. Biroq mavjud ilmiy ishlarda asosan texnologik imkoniyatlar va
amaliy yechimlar yoritilgan bo‘lsa-da, ularning mintaqaviy xususiyatlar, xususan,
rivojlanayotgan davlatlar turizm bozori sharoitida qo‘llanilishi yetarlicha ochib
berilmagan.
Turizmda raqamlashtirish jarayoni nafaqat texnologiyalarni joriy etish, balki
boshqaruv modeli, marketing strategiyasi va xizmat ko‘rsatish falsafasining
transformatsiyasini ham talab etadi. Ayniqsa, sun’iy intellekt, Big Data va AR/VR
texnologiyalarini integratsiyalashgan holda qo‘llash sayyohlik tajribasini
personalizatsiya qilish, turistik oqimlarni samarali boshqarish hamda
raqobatbardoshlikni oshirishning muhim omili sifatida qaralishi lozim. Shu bois,
tadqiqotlarda raqamli texnologiyalarning kompleks integratsiyasi va ularning
ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini baholash masalalariga alohida e’tibor qaratish
maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz.
Bugungi kunda sayyohlarni jalb qilish va qoniqishni oshiradigan ko‘plab
muqobil turizm mahsulotlari va xizmatlari yaratildi. Raqamli iqtisodiyot an’anaviy
turizmga ham salbiy ta’sir ko‘rsatsa-da, u yangi texnologiyalarni joriy etishning
dastlabki bosqichlarida zarar ko‘rishi mumkin, ammo mutaxassislar mahsulot va
xizmatlar sifatini yaxshilash uchun an’anaviy turizmga ehtiyoj paydo
bo‘layotganini ta’kidlamoqdalar, bu esa o‘z navbatida iste’molchilarning
qoniqishini va keyinchalik jalb qilinishini oshiradi [9].
Raqamli transformatsiya jarayonida turizm korxonalari uchun raqamli
ekotizimni (1-rasm) shakllantirish strategik ustuvor yo‘nalishga aylanmoqda.
Raqamli ekotizim deganda, turizm subyektlari (mehmonxonalar, turoperatorlar,
transport kompaniyalari, restoranlar, madaniy obyektlar) o‘rtasida yagona axborot
maydoni va integratsiyalashgan platformalar orqali o‘zaro hamkorlikni
ta’minlovchi tizim tushuniladi. Bunday yondashuv xizmatlar zanjirining barcha
bosqichlarida ma’lumotlar almashinuvini tezlashtiradi, tranzaksiya xarajatlarini
kamaytiradi va mijozlar ehtiyojlariga moslashuvchan javob qaytarish imkonini
yaratadi.
179
1-rasm. Turizm industriyasida integratsiyalashgan raqamli ekotizimning konseptual
sxemasi
Zamonaviy raqamli platformalar (onlayn bronlash tizimlari, mobil ilovalar,
CRM tizimlari, aqlli navigatsiya vositalari) yordamida turistik mahsulotlar real
vaqt rejimida taklif etilmoqda. Bu esa talab va taklif o‘rtasidagi nomutanosiblikni
kamaytirib, turistik oqimlarni samarali boshqarish imkonini beradi. Xususan, Big
Data asosida prognozlash modellari mavsumiylik omillarini, sayyohlar xattiharakatlarini hamda iste’molchilarning xarid odatlarini aniqlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Natijada turizm subyektlari marketing strategiyalarini yanada
aniq segmentatsiya asosida ishlab chiqish imkoniga ega bo‘ladi.
Sun’iy intellektga asoslangan tavsiya tizimlari esa shaxsiylashtirilgan xizmat
ko‘rsatish darajasini oshiradi. Masalan, sayyohning oldingi safarlari, qiziqishlari va
xarid tarixi asosida individual marshrutlar, mehmonxona variantlari yoki madaniy
tadbirlar tavsiya etilishi mumkin. Bu jarayon nafaqat iste’molchi qoniqishini
oshiradi, balki xizmat ko‘rsatish samaradorligini ham ta’minlaydi. Shuningdek,
avtomatlashtirilgan chatbotlar 24/7 rejimida mijozlarga xizmat ko‘rsatish orqali
operatsion xarajatlarni kamaytiradi va tezkor aloqa imkonini beradi.
Aqlli shahar (Smart City) konsepsiyasi doirasida turizm infratuzilmasini
raqamlashtirish ham alohida ahamiyatga ega. IoT texnologiyalari orqali transport
oqimlari, mehmonxonalardagi bandlik darajasi, muzey va tarixiy obyektlardagi
tashriflar soni real vaqt rejimida monitoring qilinadi. Bu esa turistik yuklamani
muvozanatlashtirish, ortiqcha zichlikni kamaytirish va ekologik barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, AR/VR texnologiyalari tarixiy
obyektlarni virtual tarzda namoyish etish orqali madaniy merosni saqlash va
targ‘ib qilishda innovatsion vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Raqamli marketing vositalari, jumladan, ijtimoiy tarmoqlar, kontent
marketingi, influenserlik strategiyalari va maqsadli reklama (targeting) turizm
mahsulotlarini global auditoriyaga yetkazishda muhim omilga aylandi. Raqamli
reklama kampaniyalari an’anaviy marketing vositalariga nisbatan nisbatan kam
xarajat talab qilgan holda yuqori samaradorlikni ta’minlamoqda. Ayniqsa,
foydalanuvchi tomonidan yaratilgan kontent (UGC) sayyohlar qaror qabul qilish
jarayonida muhim rol o‘ynaydi.
180
Biroq raqamlashtirish jarayonida bir qator muammolar ham mavjud. Avvalo,
texnologik infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi, kadrlar
salohiyatining pastligi va axborot xavfsizligi masalalari dolzarb muammo bo‘lib
qolmoqda. Raqamli transformatsiya yuqori investitsiya talab etadi, bu esa kichik va
o‘rta turizm subyektlari uchun muayyan moliyaviy cheklovlarni yuzaga keltiradi.
Shuningdek, ma’lumotlarni himoya qilish va kiberxavfsizlikni ta’minlash
masalalari iste’molchilar ishonchini shakllantirishda muhim omil hisoblanadi.
Shu nuqtai nazardan, turizm sohasida raqamli texnologiyalarni joriy etish
davlat siyosati va institutsional qo‘llab-quvvatlash bilan uyg‘unlashgan holda
amalga oshirilishi zarur deb xisoblaymiz. Raqamli transformatsiya strategiyasi
milliy turizm rivojlanish konsepsiyasi bilan integratsiyalashgan bo‘lishi,
infratuzilma modernizatsiyasi, kadrlar tayyorlash va innovatsion startaplarni
qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini o‘z ichiga olishi lozim.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, turizm
sanoatida raqamlashtirish jarayoni nafaqat texnologik yangilanish, balki boshqaruv
va xizmat ko‘rsatish tizimining tub transformatsiyasini anglatadi. Raqamli
texnologiyalarni joriy etish xizmat sifati va mijoz qoniqishini oshirish, operatsion
jarayonlarni optimallashtirish hamda resurslardan samarali foydalanish imkonini
bermoqda. Natijada turizm korxonalarining boshqaruv samaradorligi
mustahkamlanib, ularning global bozordagi raqobatbardoshligi kuchaymoqda.
Shu bilan birga, kelgusida raqamli texnologiyalarni kompleks va
integratsiyalashgan yondashuv asosida qo‘llash, ularning iqtisodiy samaradorligini
tizimli baholash hamda mintaqaviy xususiyatlarni inobatga olgan holda
moslashtirish zarur hisoblanadi. Aynan mana shu yondashuv turizm sohasida
barqaror rivojlanish modelini shakllantirish, innovatsion salohiyatni to‘liq
ro‘yobga chiqarish va uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy natijalarga erishishning
muhim sharti bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1. Fino E.R., Martin-Gutierrezz J., Fernandez D.M., Davara E.A. (2013) Interactive
Tourist Guide: Connecting Web 2.0, Augmented reality and QR Codes, Procedia Computer
Sciences, no. 25, p. 338-344.
2. Häfner F., Härting R.-Ch., Kaim R. (2020) Potentials of digital approaches in tourism
industry with changing customer needs – a quantitative study, Proceedings of the Federated
Conference on Computer Science and Information Systems, no. 21, pp. 553-557.
3. Huang C.D., Goo J., Nam K., Yoo Ch. W. (2017) Smart tourism technologies in travel
planning: The role of exploration and exploitation, no. 54, pp. 757-770.
4. Kontogianni A., Alepis E. Smart tourism: State of the art and literature review for the
last six years.
5. Matveevskaya A.S., Pogodina V., Tarakanova T.S., Evseev V.V. (2018) Technologies of
tourism in the modern urban development, International Journal of Civil Engineering and
Technology (IJCIET), no. 9, pp. 1566-1574.
6. Salas-Olmedo M. H., Moya-Gomez B., Garcia-Palomares J.C., Gutierrez J. (2018)
Tourists’ digital footprint in cities: Comparing Big Data sources, no. 66, pp. 13-25.
181
7. Tussyadiah I. (2020) A review of research into automation in tourism: Launching the
Annals of Tourism Research Curated Collection on Artificial Intelligence and Robotics in
Tourism, Annals of Tourism Research, no. 81.
8. Вишневская Е.В. Влияние цифровых технологий на развитие туристского рынка
// Научный результат. Технологии бизнеса и сервиса. – Т. 5, № 4, 2019, с. 12-24,
9. Найденова М.С. Влияние цифровой экономики на развитие регионального
туризма // Экономика. Финансы. Общество. №3, 2022
RAQAMLI AKTIVLARNING TRANSCHEGARAVIY AHAMIYATI
Ergasheva Shohista O‘ktam qizi, TDYuU
Tayanch doktorantura talabasi
Annotatsiya. Raqamli texnologiyalar tez sur’atlar bilan rivojlanib borayotgan bugungi
davrda raqamli aktivlarning huquqiy tabiati va ularning xalqaro muomaladagi o‘rni tobora
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Raqamli aktivlarning transchegaraviy xarakteri ularning
muomala doirasini bitta davlat bilan cheklab bo‘lmasligini, ko‘plab yurisdiktsiyalar o‘rtasida
huquqiy munosabatlar yuzaga kelishini taqozo etadi. Ushbu tezisda raqamli aktivlarning
birlamchi va ikkilamchi bozorlardagi huquqiy jihatlari, ularga nisbatan qo‘llaniladigan xalqaro
va milliy qonunchilik normalari, shuningdek, kollizion normalarni aniqlashda duch kelinayotgan
asosiy muammolar tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar: raqamli aktivlar, xalqaro xususiy huquq, Transchegaraviy muomala,
Kriptoaktivlar, tokenlar, Birlamchi va ikkilamchi bozor
Аннотация. В современную эпоху стремительного развития цифровых
технологий правовая природа цифровых активов и их роль в международном обороте
приобретают всё более актуальное значение. Трансграничный характер цифровых
активов требует, чтобы сфера их обращения не ограничивалась одной страной, а
правовые отношения возникали между многими юрисдикциями. В данном тезисе
анализируются правовые аспекты цифровых активов на первичном и вторичном рынках,
применяемые к ним нормы международного и национального законодательства, а также
основные проблемы, с которыми сталкиваются при определении коллизионных норм.
Ключевые слова: цифровые активы, международное частное право,
трансграничное обращение, криптоактивы, токены, первичный и вторичный рынок
Abstract. In today's era of rapid digital technology development, the legal nature of
digital assets and their role in international circulation are becoming increasingly relevant. The
cross-border nature of digital assets requires that their scope of circulation cannot be limited to
a single country, and legal relations arise between many jurisdictions. This thesis analyzes the
legal aspects of digital assets in primary and secondary markets, the norms of international and
national legislation applied to them, as well as the main problems faced in determining conflict
of laws norms.
Keywords: digital assets, international private law, cross-border circulation, cryptoassets, tokens, primary and secondary markets
Kirish. Raqamli aktivlar muomalasi ularning birlamchi joylashtirish
bosqichida berilishi hamda ikkilamchi bozorda o‘tkazilishi, shu jumladan
kriptobirjalardagi bitimlarni o‘z ichiga oladi. Tokenlar muomalasi virtual makonda
amalga oshiriladi, shuning uchun bu yerda deyarli har doim xorijiy investor
182
ko‘rinishidagi xorijiy element paydo bo‘ladi. Bunday hollarda tokenlar muomalasi
transchegaraviy tus kasb etadi7.
Shu bilan birga, raqamli aktiv emitenti va investor o‘rtasidagi huquqiy
munosabatlarda xorijiy element boshqa shaklda ham ifodalanishi mumkin.
Masalan, agar raqamli aktiv chet elda joylashgan narsani talab qilish huquqini o‘z
ichiga olsa, ushbu huquqiy munosabatlar ham xorijiy element bilan
murakkablashtirilgan hisoblanadi. Biroq, agar raqamli aktivlar o‘zaro bir davlat
huquqiga bo‘ysunuvchi shaxslar o‘rtasida o‘tkazilayotgan bo‘lsa, bunday
muomalani transchegaraviy raqamli aktivlar muomalasi deb hisoblab bo‘lmaydi8.
Kollizion huquqiy tartibga solish – bu xususiy huquq sohasiga oid masala
bo‘lib, chet elda yuzaga kelgan ommaviy-huquqiy xarakterdagi huquqiy
munosabatlarga milliy huquq normalarini qo‘llash mumkin emas. Tokenlar
chiqarilishi (ICO) tartibini tartibga soluvchi huquqiy normalar, xususan ro‘yxatdan
o‘tkazish, emissiya prospektini e’lon qilish va boshqa talablar, ommaviy-huquqiy
tusga ega. Shu bois, ICO o‘tkazish tartibi doimo uning o‘tkazilish joyidagi davlat
huquqi bilan tartibga solinadi. Shuningdek, Rossiya va AQSh qonunchiligi tokenaktivlar chiqarilishini ro‘yxatdan o‘tkazishni nazarda tutadi. Biroq AQShda ayrim
istisno holatlarda token-aktivlar chiqarilishi ro‘yxatdan o‘tkazilishi shart
bo‘lmasligi mumkin. Masalan, agar tokenlar xususiy taklif asosida faqat
professional ishtirokchilarga (institutsional investorlar) sotilsa, ular ro‘yxatdan
o‘tkazish talabidan ozod etilishi mumkin9. Shuningdek, turli yurisdiktsiyalarda
token-aktiv chiqarish to‘g‘risidagi qaror mazmuniga qo‘yiladigan talablar ham farq
qiladi. Masalan, AQShning 1933-yildagi “Qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risida”gi
qonuniga ko‘ra, bunday qarorda emitentning oxirgi moliyaviy yil yakunida
muomalada bo‘lgan aksiyalar soni ko‘rsatilishi lozim. Biroq 2020-yilgi “Raqamli
moliyaviy aktivlar to‘g‘risida”gi Rossiya qonunchiligida bunday ma’lumotni
ko‘rsatish majburiyati mavjud emas.10
Xulosa qilib aytganda, ICO tartib-taomillari ommaviy-huquqiy xarakterga
ega bo‘lib, ular xususiy-huquqiy xarakterdagi raqamli aktivlar muomalasidan
ajralib turadi. Aynan shu nuqtada kollizion huquqni qo‘llash masalalari yuzaga
chiqadi. Raqamli aktivlarni kollizion tartibga solishni o‘rganishda quyidagi
xususiyatlarni hisobga olish muhim:
Raqamli aktivlarning transchegaraviy muomalasi ikki asosiy bosqichni o‘z
ichiga oladi:
– Birlamchi muomala (tokenlarning chiqarilishi natijasida o‘tkazilishi);
– Ikkilamchi muomala (tokenlarning kriptobirja yoki jismoniy shaxs orqali
sotib olinishi). Utility-tokenlar va aktiv-tokenlar doirasida sotuvchi va xaridor
o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar ikki asosiy komponentdan iborat. Tokenni sotib
7
Low, K.F.K., & Mik, E. (2020). "Pause the blockchain legal revolution." International and Comparative Law
Quarterly, 69(1), 135-175
8
Bambara, J.J., & Allen, P.R. (2018). Blockchain: A Practical Guide to Developing Business, Law, and Technology
Solutions. McGraw-Hill Education.
9
Murray, A. (2019). The Regulation of Cyberspace: Control in the Online Environment. Routledge.
10
Kaal, W.A. (2020). "Digital Asset Market Evolution." Stanford Technology Law Review, 23(1), 1-45.
183
olishga oid tuzilgan shartnomalardan kelib chiqadigan huquq va majburiyatlar.
To‘lov tokenlari (payment tokens) esa bunday majburiyatlarga ega emas, chunki
ular o‘z egasiga hech qanday huquq bermaydi va faqat to‘lov vositasi sifatida
xizmat qiladi.
Raqamli aktivlarning birlamchi muomalasida ushbu aktivlar ICO (Initial
Coin Offering) o‘tkazilishi natijasida sotib olinadi. Bu bosqichdagi huquqiy
munosabatlarning ishtirokchilari ‒ raqamli aktiv emitenti va investor hisoblanadi.
Ikkinchi bozor (ya’ni, ikkilamchi muomala) doirasida raqamli aktivlar
kriptovalyuta birjalarida yoki jismoniy shaxslar o‘rtasida sotiladi. Bu bosqichdagi
ishtirokchilar quyidagicha bo‘lishi mumkin: kriptobirja ‒ uning mijozlari, hamda
sotuvchi va xaridor. Har ikkala holatda ham yakuniy maqsad raqamli aktivlarni
sotib olish bo‘lsa-da, mazkur shartnomalar tuziladigan va bajariladigan huquqiy
shart-sharoitlar turlicha bo‘ladi. Shu sababli, mazkur huquqiy munosabatlarning
yaqin bog‘liqlik markazi (closest connection) turli yurisdiktsiyalarga bo‘ysinishi
mumkin. Shu bois, raqamli aktivlar bilan bog‘liq shartnomani birlamchi yoki
ikkilamchi muomalaga mansub deb belgilash, unga nisbatan qo‘llaniladigan
huquqni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Oddiy misol orqali tushuntirish mumkin: avtomobil sotib olayotganda
xaridor va sotuvchi o‘rtasida shartnoma asosidagi huquqiy munosabat vujudga
keladi. Bitim yakunlanib, avtomobil topshirilgach, bu munosabat yakunlanadi.
Biroq, tokenni sotib olish jarayonida ham sotuvchi va xaridor o‘rtasida huquqiy
munosabat paydo bo‘ladi, ammo xaridor uchun tokenning o‘zi emas, balki u bilan
bog‘liq huquqlar asosiy ahamiyatga ega. Ya’ni, tokenni topshirish bu huquqiy
munosabatlarni tugatmaydi, balki ularning birinchi bosqichini yakunlaydi.
Masalan, Rossiya huquqiga ko‘ra utilitar (foydalanuvchi) tokenlar bo‘yicha
dastlab shartnoma tuzilib token sotib olinadi, keyin esa investor emitentga nisbatan
o‘z huquqini talab shaklida amalga oshiradi (masalan, muayyan narsani
topshirishni talab qilish). Tokenning ijro bosqichi ‒ bu talabning bildirilishi,
narsaning topshirilishi esa ushbu bosqichdan tashqarida turadi va klassik
shartnomaviy munosabatlar (masalan, oldi-sotdi) orqali tartibga solinadi11.
Bu jihatga alohida e’tibor qaratish zarur, chunki ayrim yurisdiktsiyalarda
utilitar tokenlar talab huquqini emas, balki fuqarolik huquqi obyektlariga bo‘lgan
bevosita huquqni tasdiqlaydi. Bunday hollarda tokenning ijrosi ‒ bu talab shaklida
emas, balki token bilan kafolatlangan huquqning bevosita amalga oshirilishida
ifodalanadi. Boshqacha qilib aytganda, tokenni sotib olish orqali shaxs darhol
mahsulot yoki xizmatga kirish huquqini oladi, lekin u bunga alohida talab qo‘yish
huquqiga emas, balki bevosita foydalanish imkoniga ega bo‘ladi.
Utillitari tokenlarning xarid qilish bosqichi va bajarilish bosqichi o‘rtasidagi
aniq farqlanish ayrim holatlarda mavjud emas. Ayniqsa, agar token fuqaro-huquqiy
obyektga bo‘lgan huquqni tasdiqlasa, unda tokenni xarid qilish – mahsulot yoki
xizmatga bo‘lgan huquqni bevosita olishni anglatadi. Bunday holatda, utillitari
tokenni xarid qilishga oid bitim tokenning mohiyatidan kelib chiqib tartibga
11
Albrecht, C. (2019). Digital Assets and Private International Law. Oxford University Press.
184
solinadi. Masalan, token xizmat ko‘rsatishni kafolatlasa, tokenni sotib olish ushbu
xizmat ko‘rsatish bo‘yicha tuzilgan shartnoma asosida tartibga solinadi, oldingi
holatdagi kabi oddiy sotish-shartnomasi asosida emas.
Xuddi shuningdek, agar token foydalanish huquqini (masalan, intellektual
mulk huquqlari) kafolatlasa, u holda tokenni sotib olishga oid bitim litsenziya
shartnomasiga asoslanadi, oddiy sotish-shartnomasiga emas.
Shunday qilib, bunday tokenlar bo‘yicha majburiyatlar bajarilishi talabni
bildirish orqali emas, balki tomonlarning o‘z majburiyatlarini bevosita bajarishi
orqali amalga oshadi. Belarus Respublikasining 2017-yildagi “Raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish to‘g‘risida”gi Farmoni aynan utillitari tokenlarning
huquqiy tabiatini shunday talqin qilishga asoslanadi. Shuningdek, Buyuk Britaniya
moliyaviy nazorat organi (FCA)ning rasmiy sharhiga ko‘ra, utillitari tokenlar
egasiga tovar yoki xizmatlarga kirish huquqini beradi, lekin talab huquqini emas.12
Ya’ni tokenni olish ‒ shartli tarzda bo‘lsa ham ‒ mahsulot yoki xizmatni olishga
tenglashtiriladi.
Bundan ham qiziq jihat ‒ Rossiyadagi 2019-yilgi “Investitsiya platformalari
orqali investitsiyalar jalb qilish to‘g‘risida”gi qonun utillitari tokenlarni chiqarish
(ICO) jarayonini aynan investitsiya platformalarida amalga oshirishni talab qiladi.
Bu platformalarda chiqarilgan tokenlar (ya’ni raqamli guvohnomalar) bo‘yicha
barcha huquqlar hisobga olinadi.
Shunday qilib, raqamli aktivlarning transchegaraviy muomalasini kollizionhuquqiy tartibga solishga ta’sir ko‘rsatadigan ikkita muhim omil mavjud:
Muayyan huquqiy munosabatlarning raqamli aktivlar birlamchi yoki
ikkilamchi bozori doirasida yuzaga kelganini aniqlash va Token-aktivlar va
utillitari tokenlar emitenti hamda ularni sotib olgan shaxs o‘rtasidagi alohida
huquqiy munosabatlarni ajratib ko‘rsatish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Albrecht, C. (2019). Digital Assets and Private International Law. Oxford University
Press.
2. Bambara, J.J., & Allen, P.R. (2018). Blockchain: A Practical Guide to Developing
Business, Law, and Technology Solutions. McGraw-Hill Education.
3. Huang, J. (2021). "Cross-Border Recognition and Enforcement of Digital Asset
Rights." International Journal of Law and Technology, 29(2), 145-167.
4. Kaal, W.A. (2020). "Digital Asset Market Evolution." Stanford Technology Law
Review, 23(1), 1-45.
5. Low, K.F.K., & Mik, E. (2020). "Pause the blockchain legal revolution." International
and Comparative Law Quarterly, 69(1), 135-175.
6. Murray, A. (2019). The Regulation of Cyberspace: Control in the Online Environment.
Routledge.
12
Huang, J. (2021). "Cross-Border Recognition and Enforcement of Digital Asset Rights." International Journal of
Law and Technology, 29(2), 145-167.
185
ZAMONAVIY TA’LIM SHAROITIDA PEDAGOGIKA YO‘NALISHI
TALABALARIDA SUN’IY INTELLEKT SAVODXONLIGINI
RIVOJLANTIRISH ZARURATI
Ermatov Sherzodbek Latibjonovich,
AndDPI katta o‘qituvchisi, ermatovsher56@gmail.com
Annotatsiya. Zamonaviy ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal
rivojlanishi pedagog kadrlarning kasbiy tayyorgarligiga bo‘lgan talablarni tubdan
o‘zgartirmoqda. Ushbu maqolada pedagogika yo‘nalishi talabalarida sun’iy intellekt
savodxonligini rivojlantirishning ijtimoiy-pedagogik zarurati, uning tanqidiy fikrlash, axloqiy
mas’uliyat va kasbiy kompetensiyalar bilan uzviy bog‘liqligi ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt savodxonligi, pedagogik kompetensiya, tanqidiy fikrlash,
raqamli ta’lim, kasbiy tayyorgarlik.
Аннотация. Активное внедрение технологий искусственного интеллекта в
систему образования приводит к качественным изменениям в профессиональной
подготовке будущих педагогов. В статье раскрывается социально-педагогическая
необходимость формирования искусственного интеллекта грамотности у студентов
педагогических направлений, а также её связь с критическим мышлением и этической
ответственностью.
Ключевые слова: грамотность искусственного интеллекта, педагогическая
компетентность, критическое мышление, цифровое образование, профессиональная
подготовка.
Abstract. The rapid integration of artificial intelligence technologies into education
significantly changes the requirements for teachers’ professional training. This paper analyzes
the socio-pedagogical necessity of developing AI literacy among pedagogical students,
emphasizing its relationship with critical thinking, ethical responsibility, and professional
competence.
Keywords: artificial intelligence literacy, pedagogical competence, critical thinking,
digital education, professional training.
Kirish. So‘nggi yillarda ta’lim tizimida kechayotgan raqamli
transformatsiya jarayonlari pedagog kadrlar tayyorlash mazmunini qayta ko‘rib
chiqishni taqozo etmoqda. Raqamli savodxonlik tushunchasi endilikda faqat
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish bilan cheklanib qolmay,
balki sun’iy intellekt (SI) asosida ishlovchi tizimlar bilan ongli, tanqidiy va
mas’uliyatli munosabatni ham o‘z ichiga olmoqda.
OECD, UNESCO va Yevropa Ittifoqi kabi xalqaro tashkilotlarning
tahlillarida sun’iy intellekt savodxonligi zamonaviy pedagogning kasbiy
tayyorgarligini belgilovchi muhim kompetensiya sifatida e’tirof etiladi [1].
Xususan, OECD ekspertlari SI asosidagi simulyatsiyalar, adaptiv o‘quv tizimlari
va raqamli baholash vositalari o‘qituvchining pedagogik imkoniyatlarini
kengaytirishini, biroq bu jarayon tanqidiy va axloqiy yondashuv bilan
uyg‘unlashmagan taqdirda salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligini
ta’kidlaydilar.
Shu jihatdan, pedagogika yo‘nalishi talabalarida sun’iy intellekt
savodxonligini rivojlantirish nafaqat texnologik zarurat, balki ijtimoiy-pedagogik
ehtiyoj sifatida ham namoyon bo‘lmoqda.
186
Asosiy qism. Zamonaviy ta’lim muhitida o‘qituvchining kasbiy faoliyati
an’anaviy bilim berish funksiyasidan tashqariga chiqib, axborotni tahlil qilish,
baholash va pedagogik qaror qabul qilish jarayonlarini o‘z ichiga olmoqda.
Yevropa Ittifoqi tomonidan ishlab chiqilgan DigCompEdu modelida
o‘qituvchining raqamli kompetensiyalari axborot bilan ishlash, raqamli
resurslardan foydalanish, baholash va o‘quvchilarni raqamli muhitda qo‘llabquvvatlash yo‘nalishlari orqali ifodalanadi [2].
Mazkur modelda sun’iy intellekt vositalaridan ongli foydalanish, algoritmik
tavsiyalarni tahlil qilish va ularning ta’lim jarayoniga ta’sirini baholash zamonaviy
pedagog tayyorgarligining muhim mezoni sifatida qaraladi. Bu esa bo‘lajak
o‘qituvchilarni SI savodxonligiga tayyorlashni oliy pedagogik ta’limning ajralmas
qismiga aylantiradi.
Milliy ta’lim siyosatida ham pedagog kadrlarning raqamli va texnologik
kompetensiyalarini rivojlantirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan. “Raqamli
O‘zbekiston – 2030” strategiyasida zamonaviy pedagog innovatsion
texnologiyalarni egallagan, raqamli muhitda samarali faoliyat yurita oladigan
mutaxassis sifatida talqin etiladi [3].
Ilmiy adabiyotlarda tanqidiy fikrlash zamonaviy pedagogning kasbiy
kompetensiyalarini birlashtiruvchi tayanch sifat sifatida e’tirof etiladi. D. Halpern
tanqidiy fikrlashni maqsadga yo‘naltirilgan, ongli va mulohazali kognitiv faoliyat
sifatida tavsiflaydi [4]. Ushbu qarash sun’iy intellekt vositalaridan foydalanishda
o‘qituvchining tanqidiy pozitsiyasi alohida ahamiyat kasb etishini ko‘rsatadi.
N. Selwynning ta’kidlashicha, sun’iy intellektdan tanqidsiz foydalanish
ta’limda tayyor javoblarga qaramlikni kuchaytirishi, mustaqil fikrlashning
susayishiga va pedagogik mas’uliyatning algoritmlarga yuklanishiga olib kelishi
mumkin [5]. Shu sababli SI savodxonligi tanqidiy fikrlash va axloqiy mas’uliyat
bilan uyg‘un holda shakllantirilishi zarur.
O‘zbek olimlari ham bu masalaga alohida e’tibor qaratib, sun’iy intellekt
savodxonligini axborot madaniyati, ijtimoiy mas’uliyat va pedagogik etika bilan
integratsiyada rivojlantirish zarurligini ta’kidlaydilar [6].
Zamonaviy pedagogik tadqiqotlarda kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish
faoliyatga yo‘naltirilgan, muammoli va raqamli muhit bilan integratsiyalashgan
o‘quv jarayonida samarali amalga oshirilishi ta’kidlanadi. So‘nggi yillardagi ta’lim
texnologiyalari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, sun’iy intellekt
asosidagi o‘quv vositalari bilan ishlash talabalarda nafaqat bilim va ko‘nikmalarni,
balki tanqidiy fikrlash, refleksiya va ongli qaror qabul qilish kompetensiyalarini
ham rivojlantiradi. Shu bois bo‘lajak o‘qituvchilar sun’iy intellekt vositalari bilan
hali talabalik davridayoq real ta’limiy muammolarni tahlil qilish, AI natijalarini
baholash va ularni pedagogik nuqtai nazardan asoslash tajribasini egallashlari
zarur.
Zamonaviy ijtimoiy-pedagogik yondashuvlarda o‘qituvchi shaxsi jamiyat
ongini shakllantiruvchi, raqamli muhitda yo‘naltiruvchi va mas’ul subyekt sifatida
qaraladi. Bugungi ilmiy qarashlarga ko‘ra, o‘qituvchi nafaqat bilim uzatuvchi,
187
balki axborotni tanlash, filtrlash, baholash va axloqiy jihatdan asoslash jarayonini
boshqaruvchi professional hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak
o‘qituvchilarning sun’iy intellektdan foydalanish madaniyati, algoritmik qarorlarni
tanqidiy tahlil qilish qobiliyati va axloqiy pozitsiyasi kelajak avlodning
texnologiyaga munosabatini belgilovchi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Xulosa va amaliy tavsiyalar.Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, pedagogika
yo‘nalishi talabalarida sun’iy intellekt savodxonligini rivojlantirish zamonaviy
ta’lim tizimining muhim ijtimoiy-pedagogik vazifalaridan biridir. Sun’iy intellekt
savodxonligi faqat texnik bilimlar majmui emas, balki tanqidiy fikrlash, axloqiy
mas’uliyat va ongli pedagogik qaror qabul qilish kompetensiyalarini o‘z ichiga
olgan integrativ sifat sifatida namoyon bo‘ladi.
Amaliy tavsiyalar:
– pedagogika yo‘nalishida SI savodxonligini kompetensiyaviy yondashuv
asosida shakllantirish;
– ta’lim jarayonida muammoli, reflektiv va loyihaviy metodlardan
foydalanishni kengaytirish;
– SI vositalaridan foydalanishda axloqiy va pedagogik nazoratni
kuchaytirish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1. OECD. (2021). Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities.
Paris: OECD Publishing.
2. European Commission. (2022). DigCompEdu: Digital Competence Framework for
Educators. Brussels.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020). Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasi.
4. Halpern, D. (2014). Thought and Knowledge: An Introduction to Critical Thinking.
New York: Psychology Press.
5. Selwyn, N. (2019). Should Robots Replace Teachers?. Cambridge: Polity Press.
6. Sobirova, M.Q. (2022). Ta’limda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish metodikasi. Toshkent.
SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA INDIVIDUAL TA’LIMNI
TASHKIL ETISH
Fayziyeva Shohista Yusup qizi, “Iqtisodiyot va pedagogika universiteti”
NTM o‘qituvchisi, sh.fayziyeva583@gmail.com
Annotatsiya. Maqolada sun’iy intellekt yordamida individual ta’limni tashkil etishning
didaktik mohiyati yoritiladi. O‘quv jarayonini shaxsiylashtirish, adaptiv topshiriqlar, real vaqtli
teskari aloqa va avtomatlashtirilgan monitoring mexanizmlari ta’lim samaradorligini oshiruvchi
omillar sifatida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, individual ta’lim, adaptiv o‘qitish, teskari aloqa, o‘quv
analitikasi.
Аннотация. В статье раскрываются дидактические основы организации
индивидуального обучения с помощью искусственного интеллекта. Научно
анализируются персонализация учебного процесса, адаптивные задания, обратная связь в
реальном времени и автоматизированный мониторинг как факторы повышения
эффективности обучения.
188
Ключевые слова: искусственный интеллект, индивидуальное обучение, адаптивное
обучение, обратная связь, учебная аналитика.
Abstract. The article examines the didactic foundations of organizing individualized
learning through artificial intelligence. It analyzes personalization, adaptive tasks, real-time
feedback, and automated monitoring as key mechanisms for improving learning effectiveness in
higher education settings.
Keywords: artificial intelligence, individualized learning, adaptive learning, feedback,
learning analytics.
Kirish. Globallashuv, raqamli iqtisodiyot va tezkor axborot oqimi sharoitida
oliy ta’lim tizimi oldida yangi vazifalar yuzaga kelmoqda: talabalarni mustaqil
o‘qishga yo‘naltirish, ularning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish va o‘quv
natijalarini individual ehtiyojlar asosida boshqarish. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki,
an’anaviy yondashuvlarda bir xil o‘quv kontenti barcha talabalar uchun bir xil
sur’atda beriladi va bu holat tayyorgarlik darajasi turlicha bo‘lgan guruhlar uchun
samaradorlikni cheklaydi. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari esa ta’lim jarayonini
shaxsiylashtirish, adaptiv mashqlarni taklif etish, teskari aloqani real vaqt rejimida
berish hamda o‘quv faoliyatini analitika asosida monitoring qilish imkoniyatini
kengaytirmoqda [1]. Xususan, generativ sun’iy intellekt va katta til modellari
(Large Language Model - LLM) asosidagi vositalar matn yaratish, tahlil qilish,
mashq topshiriqlarini diversifikatsiya qilish va talabaning individual
qiyinchiliklarini aniqlashda yordamchi resurs bo‘lib xizmat qilmoqda [2]. Shu
bilan birga, sun’iy intellektdan foydalanish akademik halollik, maxfiylik va
ma’lumotlar xavfsizligi kabi masalalarda ham muayyan risklarni keltirib chiqaradi
va pedagogik nazoratni kuchaytirishni talab etadi [1]. Demak, sun’iy intellekt
yordamida individual ta’limni tashkil etish masalasi ilmiy-metodik jihatdan
asoslashni, model va indikatorlar tizimini aniqlashni taqozo etadi.
Asosiy qism. Individual ta’lim — bu talabaning bilim darajasi, o‘rganish
sur’ati, motivatsiyasi va ehtiyojlariga mos o‘quv trayektoriyasini shakllantirishga
qaratilgan yondashuvdir. Sun’iy intellekt asosidagi tizimlarda bunday trayektoriya
o‘quv ma’lumotlari (learning data) ni yig‘ish, tahlil qilish va adaptiv qarorlar
chiqarish orqali boshqariladi. Zawacki-Richter va hamkorlarining oliy ta’limdagi
sun’iy intellekt tadqiqotlari bo‘yicha tahlili ta’limda sun’iy intellekt
ishlanmalarining asosiy yo‘nalishlari — adaptiv o‘qitish, avtomatlashtirilgan
baholash, o‘quv analitikasi va virtual yordamchilar ekanligini ko‘rsatadi [3].
1) Ma’lumotlar yig‘ish va diagnostika. Sun’iy intellekt tizimi talabaning test
natijalari, platformadagi faolligi, topshiriqlarni bajarish vaqti, xatolar turlari kabi
ko‘rsatkichlarni yig‘adi. Diagnostika natijasida talabaning kuchli va zaif tomonlari
aniqlanadi hamda mos resurslar tavsiya etiladi.
2) Adaptiv kontent va topshiriqlar. Algoritmlar talabaning javoblariga qarab
topshiriq murakkabligini oshiradi yoki soddalashtiradi, alternativ izoh va
misollarni beradi. Bu yondashuv “qiyinchilik–muvaffaqiyat” muvozanatini saqlab,
motivatsiyani barqarorlashtiradi.
3) Real vaqtli teskari aloqa. Matn va nutq tahlili texnologiyalari (NLP,
speech evaluation) xatolarni aniqlab, tuzatish bo‘yicha aniq ko‘rsatma beradi;
189
o‘qituvchi esa yuqori darajadagi metodik boshqaruv va refleksiv tahlilga ko‘proq
vaqt ajratadi.
4) Monitoring va prognoz. O‘quv analitikasi yordamida o‘zlashtirish
dinamikasi kuzatiladi, xavf guruhidagi talabalar erta aniqlanadi va intervensiya
(qo‘shimcha mashq, konsultatsiya, individual maslahat) rejalashtiriladi [4].
Sun’iy intellekt asosida individual ta’limni tashkil etish mexanizmi,
indikatorlari va didaktik samaralari o‘rtasidagi bog‘liqlik 1-jadvalda ifodalangan.
1-jadval
Sun’iy intellekt yordamida individual ta’limni tashkil etishda qo‘llaniladigan asosiy
vositalar
Bosqich
Sun’iy intellekt
Indikatorlar
Didaktik natija
vosita/tizim turi
Diagnostika
Learning analytics / test
xatolar soni, bajarish
kuchli/zaif jihatlarni
tahlili
vaqti, daraja
aniqlash
Adaptiv mashq Rekomendatsiya tizimi / to‘g‘ri javoblar %,
moslashtirilgan
LLM
urinishlar
topshiriqlar
Teskari aloqa
NLP / speech evaluation grammar error count,
tezkor tuzatish va
pronunciation score
rivojlantirish
Monitoring
Dashboard / progress
dinamika, risk
erta ogohlantirish va
tracking
indikatorlar
qo‘llab-quvvatlash
Amaliyotda individual ta’limni tashkil etish uchun sun’iy intellekt
vositalarini fan mazmuniga mos pedagogik ssenariylar orqali joriy etish muhim.
Masalan, chet tilini o‘qitishda Large Language Model (LLM) asosidagi chatbotlar
talabaning darajasiga mos dialoglarni yaratishi, yozma ishlar bo‘yicha reflektiv
tavsiyalar berishi hamda mustaqil mashq qilishni faollashtirishi mumkin. Biroq
bunday jarayonda o‘qituvchining metodik roli saqlanadi: u maqsadni belgilaydi,
baholash mezonlarini aniqlaydi, o‘quvchining faoliyatini nazorat qiladi va
akademik halollik bo‘yicha qoidalarni mustahkamlaydi [5].
Xulosa va amaliy tavsiyalar: Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt
yordamida individual ta’limni tashkil etish o‘quv jarayonini shaxsiylashtirish,
adaptiv topshiriqlarni taqdim etish, real vaqtli teskari aloqa berish va analitika
asosida monitoring qilish orqali ta’lim samaradorligini oshiradi. Shu bilan birga,
texnologiyadan foydalanish etik, huquqiy va metodik me’yorlar bilan
uyg‘unlashgan holda yo‘lga qo‘yilgandagina barqaror natija beradi.
1. Fan dasturida sun’iy intellekt vositalaridan foydalanishga doir amaliy
modul (laboratoriya/ seminar) ajratish va unda individual trayektoriya bilan ishlash
ko‘nikmalarini shakllantirish.
2. O‘qituvchilar uchun “AI pedagogikasi” bo‘yicha qisqa malaka oshirish
kurslarini tashkil etish (promt-savodxonlik, baholash, etik me’yorlar, akademik
halollik).
3. Ta’lim jarayonida ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiylikni ta’minlash:
ruxsatlar, anonymizatsiya, platforma tanlash mezonlari va foydalanuvchi roziligi.
4. Sun’iy intellekt asosidagi baholash natijalarini faqat yakuniy ball sifatida
emas, balki formativ baholash (rivojlantiruvchi feedback) vositasi sifatida qo‘llash.
190
5. Platformalarda o‘quv analitikasi paneli (dashboard)ni joriy etish va riskindikatorlar asosida erta pedagogik qo‘llab-quvvatlash mexanizmini yo‘lga
qo‘yish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. UNESCO
Publishing.
2. Bond, M., Khosravi, H., Porayska-Pomsta, K., et al. (2024). A meta systematic review of
artificial intelligence in higher education: A call for increased ethics, collaboration, and rigour.
International Journal of Educational Technology in Higher Education, 21, Article 15.
3. Zawacki-Richter, O., Marín, V.I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review
of research on artificial intelligence applications in higher education—Where are the educators?
International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16, Article 39.
4. Fayziyeva, S.Y. (2025). Talabalarni kasbiy tayyorlashda sun’iy intellekt vositalarining
pedagogik imkoniyatlari. Pedagogik mahorat, (11), 93–98.
5. Fayziyeva, S.Y. (2025). Talabalarni kasbiy tayyorlashda sun’iy intellekt vositalarining
pedagogik imkoniyatlari. Pedagogik mahorat, (11), 93–98. ISSN 2181-6833.
ANALYSIS OF THE EFFECTIVENESS OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
(AI) TECHNOLOGIES IN ENGLISH LANGUAGE TEACHING USING
THE EXAMPLE OF CHATGPT
Niyazova Feride, Shakhrisabz state pedagogical institute
e-mail: fniyazova@shdpi.uz
Makhmudova Maftuna, Shakhrisabz state pedagogical institute student
e-mail: rahimovaxurwida@gmail.com
Abstract. The rapid development of artificial intelligence (AI) technologies has
significantly transformed modern education, particularly in the field of English language
teaching (ELT). This article analyzes the effectiveness of AI-based tools in enhancing language
learning outcomes, using ChatGPT as a representative example. The study examines how AIdriven systems contribute to improving learners’ grammar, vocabulary acquisition, writing
skills, speaking practice, and overall communicative competence.
Keywords: Artificial Intelligence (AI), English Language Teaching (ELT), ChatGPT, AIbased tools, language learning outcomes, grammar improvement, vocabulary acquisition,
personalized learning, adaptive learning, immediate feedback, learner autonomy, educational
technology.
Аннотация. Стремительное развитие технологий искусственного интеллекта
(ИИ) существенно изменило современное образование, особенно в области обучения
английскому языку (ELT). В данной статье анализируется эффективность
инструментов на базе искусственного интеллекта в повышении результатов изучения
языков, используя ChatGPT в качестве репрезентативного примера. В исследовании
рассматривается, как системы на базе искусственного интеллекта способствуют
улучшению грамматики учащихся, овладению словарным запасом, навыкам письма,
практике говорения и общей коммуникативной компетенции.
Ключевые слова: Искусственный интеллект (ИИ), Обучение английскому языку
(ELT), ChatGPT, инструменты на основе ИИ, результаты изучения языка,
совершенствование грамматики, приобретение словарного запаса, персонализированное
обучение, адаптивное обучение, мгновенная обратная связь, автономия обучающегося,
образовательные технологии.
191
Annotatsiya. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining jadal rivojlanishi zamonaviy
ta’limni, ayniqsa ingliz tilini o‘qitish (ELT) sohasini sezilarli darajada o‘zgartirib yubordi.
Ushbu maqolada ChatGPT misolida til o‘rganish natijalarini oshirishda sun’iy intellektga
asoslangan vositalarning samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqotda sun’iy intellektga asoslangan
tizimlar o‘quvchilarning grammatikasi, lug‘at boyligini o‘zlashtirish, yozish ko‘nikmalari, nutq
amaliyoti va umumiy muloqot kompetensiyasini yaxshilashga qanday hissa qo‘shishi
o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt (AI), ingliz tilini o‘qitish (ELT), ChatGPT, sun’iy
intellektga asoslangan vositalar, til o‘rganish natijalari, grammatikani takomillashtirish, lug‘at
boyligini oshirish, shaxsiylashtirilgan ta’lim, moslashuvchan ta’lim, tezkor qayta aloqa, ta’lim
oluvchi mustaqilligi, ta’lim texnologiyasi.
Inrtoduction. The rapid advancement of digital technologies has
significantly transformed educational practices worldwide. Among these
innovations, artificial intelligence (AI) has emerged as one of the most influential
forces reshaping teaching and learning processes. In particular, the integration of
AI technologies into English Language Teaching (ELT) has created new
oррortunities for personalized, interactive, and efficient language instruction. As
globalization continues to increase the demand for English рroficiency, educators
are increasingly exploring technological solutions that can enhance learning
outcomes and address diverse learner needs. AI-powered tools offer various
functions that support language acquisition, including automated feedback,
adaptive learning pathways, natural language processing, and real-time
communication simulation. One prominent example is ChatGPT, an AI-based
conversational system capable of generating human-like text and engaging users in
meaningful dialogue. By providing instant responses, grammar corrections,
vocabulary suggestions, and writing assistance, ChatGPT has gained рoрularity
among English learners and teachers alike.
The effectiveness of AI technologies in ELT lies in their ability to promote
learner autonomy, increase motivation, and provide continuous access to рractice
outside the classroom. Unlike traditional instructional methods that may be limited
by time and classroom size, AI systems can offer individualized support tailored to
each learner’s proficiency level and learning pace. Furthermore, AI tools can
simulate authentic communication scenarios, helping students develop рractical
language skills in a low-anxiety environment. However, despite these advantages,
the integration of AI in English language education also raises important
pedagogical and ethical considerations. Questions remain regarding the accuracy
of AI-generated content, the potential for overreliance on technology, and the role
of teachers in AI-supported learning environments. Therefore, it is essential to
critically examine both the benefits and limitations of AI applications in language
teaching.
Methods. The foundation of this study is based on the jigsaw technique, in
which students are organized into groups. Each group is assigned a task related to
the development of a specific language skill. After completing their tasks, all
groups come together to share and discuss their findings in order to develop a
192
comprehensive understanding of their overall exрerience. According to Aronson
(2008), the jigsaw method is an effective instructional strategy, especially in
foreign language teaching. It encourages students to actively teach and learn from
one another, which aligns with one of the рrimary objectives of this study. In this
study, participants used ChatGPT in two different ways. First, they relied on it to
conduct textual analysis by asking direct questions about the content. Second, they
used it as a guide to suggest action steps and to provide criteria and evaluation
during the exercise (see Figure 1). Initially, students applied content analysis, a
method used to identify specific words, themes, or concepts within qualitative data
or texts. Content analysis generally consists of two main types: conceptual analysis
and relational analysis.
This study employed a quasi-experimental research design to analyze the
effectiveness of artificial intelligence (AI) technologies in English language
teaching, using ChatGPT as a representative tool. A pre-test–post-test control
group design was imрlemented to comрare the learning outcomes of students
exposed to AI-assisted instruction with those receiving traditional teaching
methods. The study was conducted over an eight-week instructional рeriod. The
indeрendent variable was the integration of ChatGPT into English language
instruction, while the dependent variable was students’ English language
proficiency, measured through standardized assessments. A total of 60
undergraduate students participated in the study. The participants were selected
using random sampling and were divided into two groups:
Experimental group (n = 30) Control group (n = 30)
The students’ ages ranged from 18 to 22 years old. All participants had an
intermediate (B1) level of English proficiency according to CEFR standards. Prior
to the study, none of the participants had formally used AI-based language learning
tools in their coursework.
Several instruments were used to collect quantitative data:
Pre-test and Post-test – These assessments measured students’ grammar
knowledge, vocabulary acquisition, reading comprehension, and writing skills. The
tests were designed in accordance with CEFR B1-level descriptors.
Questionnaire – A 20-item Likert-scale questionnaire was administered to
evaluate students’ motivation, engagement, and attitudes toward the use of AI
technologies in English language learning.
Writing Assessment Rubric – A standardized rubric was used to evaluate
students’ written assignments based on coherence, grammatical accuracy, lexical
range, and task achievement.The reliability and validity of the instruments were
ensured through expert review and pilot testing prior to the main study.
The research procedure consisted of the following stages:
1. At the beginning of the study, both groups completed a pre-test to
determine their baseline English proficiency levels.
2. During the eight-week intervention period, the experimental group used
ChatGPT as a supplementary learning tool in English classes. Students engaged in
193
activities such as:
AI-assisted writing practice
Grammar explanation and error correction
Vocabulary expansion exercises
Interactive question-and-answer sessions
1. The control group received traditional instruction based on textbooks,
teacher explanations, and conventional classroom activities without AI integration.
2. At the end of the intervention, both groups completed the post-test to
measure learning progress.
3.Finally, students in the experimental group completed the questionnaire to
assess their perceptions of AI-supported learning.
Result: The analysis of the pre-test results indicated no statistically
significant difference between the experimental and control groups at the
beginning of the study (p > 0.05), confirming that both groups had comparable
English proficiency levels prior to the intervention. After the eight-week
instructional period, the post-test results revealed noticeable differences in
performance between the two groups. The experimental group, which used
ChatGPT as a supplementary learning tool, demonstrated a higher mean score (M
= 82.4, SD = 6.3) compared to the control group (M = 74.1, SD = 7.5). An
independent samples t-test was performed to compare post-test scores between the
experimental and control groups. The results showed a statistically significant
difference in favor of the experimental group. These findings suggest that the
integration of AI technology, specifically ChatGPT, had a positive effect on
students’ English language achievement compared to traditional teaching methods.
The analysis of the questionnaire responses indicated generally positive student
perceptions of AI-assisted learning. 87% of students agreed that AI tools improved
their writing skills. 83% reported increased motivation in English classes. 90%
stated that instant feedback provided by ChatGPT was helpful for correcting
grammatical errors.
Recent empirical studies on AI in language teaching: Recent empirical
research on the application of artificial intelligence (AI) in language education
highlights the rapid expansion of AI technologies within modern educational
environments. Over the past decade, the integration of AI-driven systems into
teaching and learning processes has significantly transformed pedagogical
practices, instructional design, and student engagement. In particular, the field of
language education has experienced substantial innovation through the adoption of
AI-based digital tools. Within the context of second and foreign language
instruction, AI technologies have emerged as powerful instructional supports that
facilitate personalized learning, adaptive feedback, and interactive practice
opportunities. These systems are capable of analyzing learner input, identifying
linguistic errors, and generating immediate corrective feedback, thereby promoting
more autonomous and self-regulated learning. As a result, AI tools are increasingly
being viewed not merely as supplementary resources but as transformative agents
194
in language acquisition processes. A growing body of empirical studies has
investigated the pedagogical value of AI-powered platforms, including ChatGPT,
in enhancing various language skills such as writing, grammar, vocabulary
development, and conversational competence. Researchers have examined their
impact on learner motivation, engagement, academic performance, and critical
thinking skills. The findings of these studies generally suggest that AI-assisted
instruction can contribute positively to language proficiency when effectively
integrated into structured learning environments.
Discussion. This study addresses the growing need to enhance language
proficiency by examining the transformative potential of ChatGPT-generated
content in supporting language skill development. Specifically, the paper
investigates the extent to which ChatGPT can contribute to the improvement of
language skills in particular and to language education in general. The research
employed two main methodological approaches. First, a content-oriented analysis
was conducted by posing direct questions to ChatGPT and evaluating the nature
and quality of its responses. Second, students analyzed the generated content over
a six-week period to determine whether it effectively contributed to the
development of their language skills. During this period, ChatGPT was used both
as a learning guide and as an interactive partner in various classroom activities.
The findings indicate that the majority of ChatGPT’s responses emphasized
encouragement, persistence, and regular practice.
However, many of the replies consisted primarily of extended lists of
general recommendations and procedural instructions—information that is
typically accessible through conventional search engines such as Google. As a
result, participants from two different contexts, Iraq and the Czech Republic,
reported that content-based analysis through direct questioning was not particularly
effective for developing practical language skills. They emphasized that
meaningful language acquisition requires active engagement with the language
itself rather than exposure to descriptive or theoretical content about the language.
Moreover, the implementation of ChatGPT-4 played a significant role in enhancing
students’ English communicative competence. The participants in the experimental
group demonstrated noticeable progress in their ability to communicate effectively
in English, as reflected in their post-test performance.
In comparison to their pre-test results, these students produced more
accurate language, reduced grammatical and lexical errors, and showed greater
fluency in expression. The observed differences between pre-test and post-test
scores were statistically significant, indicating that the improvements were not due
to chance but rather associated with the AI-supported instructional intervention.
The findings of this study carry important implications for professionals in the
field of education, particularly teachers, curriculum designers, and educational
policymakers. Integrating the instructional strategies and AI-supported approaches
applied in the experimental group into mainstream curricula could potentially
enhance the overall effectiveness of English language instruction. By embedding
195
AI-assisted activities into classroom practice, educators may foster more
interactive, responsive, and learner-centered environments.
Conclusion. This study examined the effectiveness of artificial intelligence
technologies in English language teaching, with particular emphasis on the
application of ChatGPT as an instructional support tool. The findings demonstrate
that AI-assisted instruction can positively influence students’ language
development, particularly in terms of writing accuracy, grammatical competence,
vocabulary expansion, and overall communicative performance. The experimental
results revealed statistically significant improvements in the post-test scores of
students who engaged with ChatGPT-integrated learning activities compared to
those who received traditional instruction. The AI-supported group showed
enhanced fluency, reduced language errors, and higher levels of engagement and
motivation.
These outcomes suggest that AI technologies, when implemented
systematically and pedagogically, can contribute meaningfully to foreign language
acquisition. At the same time, the findings indicate that the effectiveness of
ChatGPT depends largely on how it is integrated into the learning process. While
the tool demonstrates strong potential in supporting written production, idea
generation, and structured practice, it may be less effective when used solely for
content-based questioning without active linguistic engagement. Language
learning requires interaction with the language itself rather than passive exposure
to explanations or generalized recommendations. Therefore, AI tools should
complement, rather than replace, communicative and interactive teaching
approaches.
References:
1. AI in English Teaching with ChatGPT: Does it really work?
2. Contemporary Educational Technology, 2025, 17(4), ep591 ISSN: 1309-517X 1(Online)
3. Contemporary Educational Technology, 17(4), ep591
4. The Use of Artificial Intelligence (AI): Chatgpt and Mastery of English-Speaking Skills
5. https://rsisinternational.org/journals/ijriss/articles/the-use-of-artificial-intelligence-ai-chatgptand-mastery-of-english-speaking-skills
6. https://www.cedtech.net/download/chatgpt-and-the-development-of-core-language-skills-anexploratory-study-of-efl-college-students-17242.pdf
7.
https://research.bangor.ac.uk/en/publications/ai-in-english-teaching-with-chatgpt-does-itreally-work/
SANOAT KORXONALARINING TASHQI IQTISODIY FAOLIYAT
MENEJERLARINI TAYYORLASHDA SUN’IY INTELLEKTGA
ASOSLANGAN “ADAPTIVE LEARNING” TIZIMLARINING
SAMARADORLIGI
Gofurjanov Ibroximjon ilxomjon o‘g‘li, Turan International University
texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)., dotsenti v.v.b.,
E-mail: gofurjanovi@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy faoliyat
menejerlarini tayyorlash jarayonida sun’iy intellektga asoslangan “Adaptive Learning”
196
tizimlaridan foydalanishning pedagogik va iqtisodiy samaradorligi ilmiy jihatdan tahlil
qilinadi. Tadqiqotda globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida tashqi iqtisodiy
faoliyatni boshqarish jarayonlarining murakkablashuvi, menejerlardan yuqori darajadagi
analitik, strategik va raqamli kompetensiyalar talab etilayotgani asoslab beriladi. Maqolada
sun’iy intellektga asoslangan moslashuvchan o‘qitish tizimlarining bilimlarni
individuallashtirish, o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish, amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirish va tashqi iqtisodiy faoliyat menejerlarini tayyorlash sifatini yaxshilashdagi
roli yoritiladi. Tadqiqot natijalari “Adaptive Learning” tizimlaridan tizimli foydalanish
sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy faoliyatini boshqarishda kadrlar salohiyatini
oshirish va raqobatbardoshlikni ta’minlashda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: tashqi iqtisodiy faoliyat, TIF menejerlari, sun’iy intellekt, Adaptive
Learning, raqamli ta’lim, kadrlar tayyorlash, kompetensiyalar, sanoat korxonalari.
Аннотация. В данной статье с научной точки зрения анализируется
педагогическая и экономическая эффективность использования систем "Adaptive
Learning" на основе искусственного интеллекта в процессе подготовки менеджеров
внешнеэкономической деятельности промышленных предприятий. В исследовании
обосновывается, что усложнение процессов управления внешнеэкономической
деятельностью в условиях глобализации и цифровой экономики требует от
менеджеров высокого уровня аналитических, стратегических и цифровых
компетенций. В статье освещается роль адаптивных систем обучения на основе
искусственного интеллекта в индивидуализации знаний, повышении эффективности
учебного процесса, формировании практических навыков и улучшении качества
подготовки менеджеров внешнеэкономической деятельности. Результаты
исследования показывают, что системное использование систем "Adaptive Learning"
является важным фактором повышения кадрового потенциала и обеспечения
конкурентоспособности в управлении внешнеэкономической деятельностью
промышленных предприятий.
Ключевые слова: внешнеэкономическая деятельность, менеджеры ВЭД,
искусственный интеллект, Adaptive Learning, цифровое образование, подготовка
кадров, компетенции, промышленные предприятия.
Abstract. This article analyzes the pedagogical and economic efficiency of using
"Adaptive Learning" systems based on artificial intelligence in the process of training
foreign economic activity managers of industrial enterprises from a scientific perspective.
The study substantiates that the increasing complexity of foreign economic activity
management processes in the context of globalization and the digital economy requires
managers to possess high levels of analytical, strategic, and digital competencies. The article
highlights the role of adaptive artificial intelligence-based training systems in
individualizing knowledge, increasing the efficiency of the educational process, developing
practical skills, and improving the quality of training for foreign economic activity
managers. The research results show that the systematic use of "Adaptive Learning" systems
is an important factor in increasing human resource potential and ensuring competitiveness
in the management of foreign economic activities of industrial enterprises.
Keywords: foreign economic activity, foreign economic management, artificial
intelligence, adaptive learning, digital education, personnel training, competencies,
industrial enterprises.
Kirish. Globallashuv sharoitida sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy
faoliyati tobora murakkablashib, xalqaro savdo, logistika, moliyaviy hisob-kitoblar
va strategik rejalashtirishni chuqur bilim va ko‘nikmalarga ega mutaxassislar
197
tomonidan boshqarishni talab etmoqda. Tashqi iqtisodiy faoliyat menejerlari
xalqaro bozorlar bilan ishlash, risklarni baholash, raqamli texnologiyalardan
foydalanish va tezkor qarorlar qabul qilish kabi murakkab vazifalarni bajaradi. Shu
sababli ularni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimiga qo‘yilayotgan talablar keskin
oshmoqda.
An’anaviy ta’lim va trening tizimlari tashqi iqtisodiy faoliyatning tez
o‘zgaruvchan muhitiga moslashishda ko‘pincha yetarli darajada samarali emas.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida sun’iy intellektga asoslangan “Adaptive Learning”
tizimlari ta’lim jarayonini individuallashtirish va moslashuvchan tashkil etish
imkonini berib, kadrlar tayyorlash sifatini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Shu
nuqtai nazardan, ushbu tizimlarning sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy
faoliyat menejerlarini tayyorlashdagi samaradorligini ilmiy jihatdan tahlil qilish
dolzarb masala hisoblanadi.
Asosiy qism. Sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy faoliyatini samarali
boshqarish ko‘p qirrali bilim va amaliy ko‘nikmalarga ega menejerlarni talab etadi.
Bunday mutaxassislar xalqaro savdo qoidalari, bojxona jarayonlari, valyuta
operatsiyalari, raqamli savdo platformalari va global bozor tahlilini chuqur bilishi
lozim. Ushbu kompetensiyalarni shakllantirish jarayonida “Adaptive Learning”
tizimlari o‘quv jarayonini o‘rganuvchining individual tayyorgarlik darajasi va
o‘zlashtirish sur’atiga moslashtirish imkonini beradi.
Sun’iy intellektga asoslangan moslashuvchan o‘qitish tizimlari
o‘quvchilarning bilim darajasini doimiy tahlil qilib, o‘quv materiallarini avtomatik
ravishda moslashtiradi. Bu holat tashqi iqtisodiy faoliyat menejerlarini
tayyorlashda bilimlardagi bo‘shliqlarni tezkor aniqlash va ularni bartaraf etishga
xizmat qiladi. Natijada o‘quv jarayoni samaradorligi oshib, tayyorlanayotgan
mutaxassislarning bilim darajasi yanada mustahkamlanadi [1].
“Adaptive Learning” tizimlari tashqi iqtisodiy faoliyatga oid murakkab
jarayonlarni modellashtirish orqali amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishda ham
muhim rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt asosidagi simulyatsiyalar va real holatlarga
yaqinlashtirilgan mashg‘ulotlar menejerlarning strategik fikrlash va qaror qabul
qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Bu esa sanoat korxonalarining tashqi iqtisodiy
faoliyatida yuzaga keladigan murakkab vaziyatlarni samarali boshqarishga imkon
yaratadi.
Raqamli ta’lim tizimlaridan foydalanish tashqi iqtisodiy faoliyat
menejerlarini tayyorlash jarayonida o‘qitish xarajatlarini optimallashtiradi.
An’anaviy treninglarga nisbatan moslashuvchan raqamli platformalar vaqt va
moliyaviy resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Shu bilan birga,
bilimlarni doimiy yangilab borish imkoniyati menejerlarning professional
rivojlanishini uzluksiz qo‘llab-quvvatlaydi [2].
Sun’iy intellektga asoslangan “Adaptive Learning” tizimlari o‘qitish
jarayonida subyektivlikni kamaytirib, bilimlarni baholashda aniqlikni oshiradi.
Algoritmlar asosida shakllantirilgan tahlillar menejerlarning real bilim va
ko‘nikmalarini ob’ektiv baholash imkonini beradi. Bu holat kadrlar tayyorlash
198