Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
12-rasm. O‘rtacha migratsiya vaqti
Shuningdek, barcha iteratsiyalar uchun seansni tiklash va uzilgan sessiyalar uchun taqsimlash
funksiyasining grafigi tuzilgan. Bu taklif qilingan algoritmning ishlashiga to‘liq baho beradi.
Xulosa
Maqolada yuqori yuklamaga ega bo‘lgan tarmoqlarni qurish muammolari tahlili va ularni
chekka periferik qurilmalarga yuklamalarni tushirish xizmatlari orqali hal qilish usullari keltirilgan.
Tahlil asosida xizmatni optimal tushirish uchun tarmoq operatori va uchinchi tomon xizmat
ko‘rsatuvchi provayderlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar modeli taklif etiladi. Tarmoq operatori
va xizmat ko‘rsatuvchi provayder o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni hisobga olgan holda, chekka
hisoblash qurilmalariga xizmatlarni optimal yuklash imkonini beruvchi yangi REx platformasi
ishlab chiqildi. Kichik operator tarmog‘idagi ishtirokchilar o‘rtasidagi munosabatlar strukturasini
modellashtirish platforma samaradorligini ijobiy baholashni ko‘rsatdi. Genetik algoritmga
asoslangan trafikni bashoratlash so‘rovlar cho‘qqisiga chiqmasdan oldin uchinchi tomon xizmat
ilovalarini tushirishga yordam berishi isbotlangan, bu ilovalarning ishlamay qolish ehtimolini
kamaytiradi va transport tarmoqlarini o‘z vaqtida engillashtiradi.
Adabiyotlar
1. Khakimov, A., Dynamic Algorithm for Building Future Networks Based onIntelligent Core
Network / Khakimov, A., Muthanna, A., Elgendy, I. A., &Samouylov, K.// In International
Conference on Distributed Computer andCommunication Networks Springer, Cham. (pp. 126136). 2020
2. Khakimov, A., Flexible architecture for deployment of edge computing applications. /
Khakimov, A., Elgendy, I. A., Muthanna, A., Mokrov, E., Samouylov, K., Maleh, Y.,& Abd
El-Latif, A. A.// Simulation Modelling Practice and Theory, 114, 102402. 2022
3. Атея А.А. Интеллектуальное ядро для сетей связи 5G и тактильного интернета на базе
программно-конфигурируемых сетей / А.А. Атея, А.С. Мутханна, А.Е. Кучерявый //
Электросвязь. – 2019. – № 3. – С. 34-40.
4. .S. Forge, K. Vu, Forming a 5G strategy for developing countries: A note for policy makers,/ S.
Forge, K. Vu, // Telecommun. Policy 44 (7) (2020) 101975.
5. S. Dang, O., What should 6G be? / S. Dang, O. Amin, B. Shihada, M.-S. Alouini// Nat.
Electron. 3 (1) (2020) 20–29.
6. 32.Parvez, I. A survey on low latency towards 5G: RAN, core network and caching solutions /
100
Parvez, I., Rahmati, A., Guvenc, I., Sarwat, A.I. and Dai, H. // IEEE Communications Surveys
& Tutorials, 20(4), pp.3098-3130, 2018.
101
BLOKCHAIN TEXNOLOGIYASIDA FOYDALANILADIGAN KRIPTOGRAFIK
XESH FUNKSIYALAR TAHLILI
Abduraximov Baxtiyor; Allanov Orif; Turdibekov Baxtiyor
Kiberxavfsizlik va kriminalistika kafedrasi, “Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent
axborot texnologiyalari universiteti” universiteti
baxtiyorturdibekovo4@gmail.com
Annotatsiya: Blokcheyn ma’lumotlarni ishonchli tarzda bog‘laydigan tartiblangan bloklar
zanjirini saqlaydigan taqsimlangan ma’lumotlar bazasidir. Bog‘langan bloklar ro‘yxatini yaratish
uchun xeshlash qo‘llaniladi. Ushbu ishda zamonaviy blokcheyn tarmoqlarida qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan xeshlash algoritmlari ishlashining qiyosiy tahlili o‘tkaziladi. Xususan, xesh unumdorligi,
bir bayt uchun aylanishlar soni (sikl/bayt), soniyada xeshlangan xabar miqdori (MB/s) va xesh
tezligi (KHash/s) bo‘yicha solishtiriladi. Turli xil xeshlash algoritmlarini qiyosiy tahlil qilish
markazlashtirilmagan blokcheyn tizimlarini qurish uchun eng munosib nomzodlarni tanlash
imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: xeshlash, butunlik, kriptografik algoritm, blokcheyn, kriptovalyuta.
Kirish
Blokcheyn texnologiyasiga asoslangan zamonaviy markazlashmagan axborot tizimlari va
tarmoqlari tobora keng tarqalmoqda va turli ilovalarda foydalanilmoqda. Shunday qilib, blokcheyn
texnologiyalari kriptovalyutalarni qurishda, turli maqsadli va funktsional vazifalarning
markazlashtirilmagan tizimlarini qurishda, masalan, asosiy sertifikatlashtirish markazlarini
birlashtirgan, elektron identifikatsiyalash va elektron ovoz berishning taqsimlangan
markazlashtirilmagan tarmoqlarini qurishda, aqlli shartnomalar deb ataladigan qo‘llabquvvatlanadigan axborot tizimlarini qurishda va boshqalarda foydalanilayabdi. Muayyan xesh
funksiyasini tanlash blokcheyn tizimini loyihalashning asosiy vazifalaridan biridir. Quyida
blokcheyn texnologiyasida foydalanish mumkin bo‘lgan xesh-funksiyalarning keng qamrovli tahlili
keltiriladi.
Blokchan texnologiyasi
1-rasmda markazlashtirilgan, markazlashtirilmagan, taqsimlangan tizimlarning o‘zaro farqi
keltirilgan.
Markazlashtirilgan Markazlashtirilmagan Taqsimlangan
1-rasm. Markazlashtirilgan, markazlashtirilmagan va taqsimlangan tizimlar.
102
1. Markazlashtirilgan. Kompaniyaning aktivlari, majburiyatlari, egalarining kapitali,
daromadlari va xarajatlari bilan bog‘liq operatsiyalarni qayd etish uchun barcha hisoblarni o‘z
ichiga oladi. Markaziy partiya ma’lumotlar ustidan nazorat qilish huquqiga ega.
2. Markazlashtirilmagan. Har bir tomon hisob yozuviga ega bo‘lib, bir tomonning
ma’lumotlar ustidan vakolatini kamaytiradi va ma’lumotlarni kim va qachon o‘zgartirganligi uchun
javobgarlikni ta’minlaydi.
3. Taqsimlangan. Har bir tugun har bir elementni qayta ishlaydi va tekshiradi, shu bilan har
bir elementning yozuvini yaratadi va uning haqiqiyligi bo‘yicha konsensus yaratadi.
Blokcheyn - bir-biriga bog‘langan bloklar zanjiridan iborat (2-rasm). Har bir tranzaksiya tizim
ishtirokchilarining aksariyati tomonidan tekshiriladi. Har bir blok tranzaksiyaning har bir yozuvini
o‘z ichiga olinadi. U P2P (Peer-to-Peer) protokoli, raqamli shifrlash texnologiyasi, konsensus
mexanizmi, aqlli shartnoma va boshqa texnologiyalarni o‘zida birlashtiradi.
2-rasm. Blokchain tarkibidagi bloklar.
Quyida blokcheyn tizimlarida qoʻllanilishi mumkin boʻlgan kriptografik xesh-funksiyalar
samaradorligini tahlil qilish keltiriladi. Xalqaro miqyosda standartlashtirilgan eng keng tarqalgan va
qo‘llaniladigan kriptografik xeshlash algoritmlari, shuningdek, standartlashtirilmagan bo‘lsada,
blokcheyn texnologiyasi asosida qurilgan aksariyat zamonaviy markazlashtirilmagan tizimlarda
qo‘llaniladigan algoritmlar ko‘rib chiqiladi[1].
CPU uchun xeshlash algoritmlarini o‘zaro taqqoslash
Xususan, quyidagi kriptografik xeshlash funksiyalari o‘rganiladi:
• ARGON kriptografik algoritmlar oilasi (ARGON2D va ARGON2I xesh funksiyalari), ba’zi
kriptovalyutalarda, masalan, MMXVIda qo‘llaniladi;
• BALLOON xeshlash algoritmi Deft kripto valyutasida qo‘llaniladi;
•
BLAKE kriptografik algoritmlar oilasi quyidagi xesh funksiyalardan iborat: BLAKE224,
BLAKE256, BLAKE384, BLAKE512. Ushbu algoritmlar oilasi Monero, Blakecoin, Electroneum
va boshqalar kabi kripto valyutalarida qo‘llaniladi.
• BMW224, BMW256, BMW384, BMW512 kabi xesh-funksiyalardan tashkil topgan BMW
Kriptografik Algoritmlar oilasi. Ushbu algoritmlar oilasi CLOAK, Dark, XST, MXT, ONION va
boshqalar kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
• CUBEHASH algoritmlar oilasi: CUBEHASH224, CUBEHASH256, CUBEHASH384,
CUBEHASH512. Bu xesh algoritmlari oilasi X17, X13, X11 va boshqalar kabi kriptovalyutalarda
qo‘llaniladi;
• DJB-2 xeshlash algoritmi. Bu xeshlash funksiyasi kriptografik emas, lekin u X17
kriptovalyutasida qo‘llaniladi;
• ECHO224, ECHO256, ECHO384, ECHO512 kabi ECHO kriptografik algoritmlar oilasi.
Ushbu algoritmlar DarkCoin, Navcoin, PinkCoin va boshqalar kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
103
• ED2K xeshlash algoritmi, fayl almashish tarmoqlari va eDonkey2000 va Overnet fayl
almashish dasturlarida qo‘llaniladi;
• EDONR256 va EDONR512 kabi algoritmlarning EDONR oilasi;
• DAGGER-HASHIMOTO xeshlash algoritmi va uni yanada takomillashtirilgan - ETHASH
algoritmi. U Ethash algoritmi bilan almashtirilgan;
• FUGUE kriptografik algoritmlar oilasi (FUGUE224, FUGUE256, FUGUE384,
FUGUE512). Ushbu algoritmlar Navcoin, MinersCoin, KoboCoin va boshqalar kabi
kriptovalyutalarda qo‘llaniladi[2].
• kriptografik xeshlash algoritmi GOST34.11-94-256;
• GROESTL kriptografik algoritmlar oilasi (GROESTL224 xesh funksiyasi, GROESTL256;
GROESTL384; GROESTL512), ba’zi blokcheyn tizimlarida, jumladan, Verge kriptovalyuta
loyihasida qo‘llaniladi;
• HAMSI224 xeshlash funksiyalaridan tashkil topgan HAMSI kriptografik algoritmlar oilasi,
HAMSI256, HAMSI384, HAMSI512. Ushbu algoritmlar Firecoin, Orlycoin, EverGreenCoin va
boshqalar kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
• Has160 xeshlash algoritmi;
• J-H224, J-H256, J-H384, J-H512 kabi J-H xeshlash algoritmlari. Ular Orlycoin,
EverGreenCoin, XSH, Dash va boshqalar kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
• SHA3 sifatida standartlashtirilgan KECCAK224, KECCAK256, KECCAK384,
KECCAK512 kabi KECCAK xeshlash funksiyalari. Hozirgi kunda ushbu algoritmlar oilasi turli
kriptovalyutalarda eng keng tarqalganlardan biri hisoblanadi. Ular Quark, METH, SMART, BIFI,
GLN, TALK va boshqalar kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
• Kupyna xeshlash algoritmi (Kupyna256 va Kupyna512 xesh funksiyalari).
• LOSELOSE xeshlash algoritmi. LOSELOSE xeshlash funksiyasi kriptografik emas, lekin u
X17 kriptovalyuta algoritmida ishlatiladi;
• LUFFA kriptografik algoritmlar oilasi (LUFFA224 xesh funksiyasi; LUFFA256;
LUFFA384; LUFFA512). Ushbu xeshlash funksiyalari Dash, Navcoin, Halcyon, Orlycoin va
boshqalar kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
• LYRA xeshlash algoritmlari: LYRA2RE, LYRA2REV2. Ushbu algoritmlar oilasi ORE,
MONA, VTC, RUP va boshqalar kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
• xeshlash funksiyalarining MD oilasi (MD4 va MD5);
• PANAMA256 kriptografik xeshlash algoritmi;
• PROGPOW xeshlash algoritmi. ProgPoW algoritmidagi kriptovalyuta Bitcoin Interest (BCI)
hisoblanadi;
• ko‘plab zamonaviy kriptovalyutalarda qo‘llaniladigan RIPEMD160 kriptografik xeshlash
algoritmi;
• SCRYPT kriptografik xeshlash algoritmi. Scrypt ko‘plab kriptovalyutalarda tekshirish
algoritmi sifatida ishlatiladi. Algoritm birinchi marta Tenebrix uchun amalga oshirilgan va Litecoin
va Dogecoin uchun asos bo‘ldi.
• SHA1 kriptografik xeshlash algoritmi;
• SHA2 kriptografik algoritmlar oilasi (SHA2-256 va SHA2-512 xesh funksiyalari), Peercoin,
Bitcoin, NXT, Namecoin va boshqalar kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
104
• SHABAL256 va SHABAL512 kabi xeshlash funksiyalarining SHABAL oilasi. Ushbu
kriptografik algoritm Firecoin, KoboCoin, Orlycoin va boshqalar kabi kriptovalyutalarda
qo‘llaniladi;
• xeshlash funksiyalarining SHAVITE oilasi (SHAVITE224, SHAVITE256; SHAVITE384;
SHAVITE512). Bu algoritmlar Dash kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi, Bu algoritmlar Dash,
PURA, SNRG, EverGreenCoin va boshqalar kabi kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
• SIMD224, SIMD256, SIMD384, SIMD512 kabi SIMD xeshlash funksiyalari. Ushbu
algoritmlar Dash, EverGreenCoin, MLM, DeepOnion va boshqalar kabi kriptovalyutalarda
qo‘llaniladi;
• kriptografik algoritmlarning SKEIN oilasi (SKEIN224; SKEIN256; SKEIN384;
SKEIN512). Ushbu algoritmlar Hshare, Pura, BitSend, KoboCoin va boshqalar kabi
kriptovalyutalarda qo‘llaniladi:
• SNEFRU256 xeshlash algoritmi;
• STREEBOG xeshlash algoritmi (STREEBOG256 va STREEBOG512 variantlarida). Ushbu
algoritm GOST R 34.11-2012 standartida tasvirlangan. Ochiq manba blokcheyn izzz.io va
STREEBOG algoritmi bilan amalga oshirilgan kriptografik kutubxonalardan BitCoen, NWP
Solution, Buzcoin, NS Platform va boshqalar kabi intellektual shartnomalarda foydalaniladi;
• TIGER xeshlash algoritmi, Gnutella, Gnutella2, Direct Connect shuningdek, Phex,
BearShare, LimeWire, Shareaza, DC++ va Valknut fayl almashish protokollarida ishlatiladi;
• WHIRLPOOL xesh algoritmi, Halcyon, Orlycoin, KoboCoin, Verge va boshqalar kabi
kriptovalyutalarda qo‘llaniladi;
• “X” turkumidagi xeshlash algoritmlari (X11; X12; X13; X14). Algoritmlarning “X” oilasi
xakerlik hujumlaridan yuqori darajada himoyalangan[3].
1-jadval. 210 bayt matn uchun xeshlash algoritmlarining sinov natijalari.
Algoritm
ARGON2
D
ARGON2
I
BLAKE2
56
BLAKE512
BMW256
BMW512
CUBEHA
SH-256
CUBEHA
SH-512
DJB-2
ECHO-
Mezonlar
Sikl/bayt
MB/s
0,00136
1904191,2
1
Mezonlar
Sikl/bayt
MB/s
KHash/s
LOSELO
SE
LUFFA256
LUFFA512
LYRA2R
E
1,4*10-5
2,6*10+7
2,3*10+7
12,12
213,82
208,81
23,46
110,97
108,37
25,67
100,92
98,56
MD5
4,91
527,45
515,09
0,23
806,6
787,69
11,85
218,04
212,93
Algoritm
KHash/s
0,001329
1905170,8
0,00136
0,001328
9,8
264,93
258,72
6,74
385,36
376,33
5,53
465,62
454,71
3,05
851,12
831,17
20,13
128,75
125,74
20,22
128,2
125,2
SCRYPT
722,61
1,8
1,75
1,5*10-5
24,05
2,3*10+7
107,86
2,2*10+7
105,33
SHA1
SHA2-256
7,81
13,46
331,83
192,54
324,05
188,03
PANAMA
-256
RIPEMD160
105
256
ECHO512
45,03
57,55
56,21
3,32
780,19
761,9
3,69
699,52
683,12
1,86
1387,01
1354,5
17,58
147,46
144
35,86
72,31
70,62
36,76
70,44
68,79
20,86
124,28
121,37
33,12
85,24
83,25
29,49
87,94
85,88
87,49
29,31
28,62
HAS160
5,03
514,51
502,45
JH-256
29,69
87,48
85,45
JH-512
30,35
85,6
83,59
9,64
268,87
262,56
17,41
149,28
145,79
ED2K
EDONR256
EDONR512
FUGUE256
FUGUE512
GOST34.
11-94
GROEST
L-256
GROEST
L-512
HAMSI256
HAMSI512
KECCA
K-256
KECCA
K-512
SHA2-512
7,94
327,37
319,7
6,15
420,61
410,75
6,31
416,6
406,83
14,33
178,63
174,45
23,77
106,31
103,47
SIMD-256
19,32
134,62
131,47
SIMD-512
23,88
108,45
105,91
4,02
643,69
628,61
4,02
645,67
630,54
89,21
29,02
28,34
30,4
85,4
83,4
31,59
82,2
80, 28
3,51
739,48
722,14
15,57
166,6
162,69
X11
40,95
63,76
62,26
X14
55,84
46,4
45,31
SHABAL256
SHABAL512
SHAVITE
-256
SHAVITE
-512
SKEIN256
SKEIN512
SNEFRU256
STREEB
OG-256
STREEB
OG-512
TIGER
WHIRE
POOL
1-jadvalda Intel Core i9-7980 2.60 GHz 64-bitli hisoblash platformalari uchun xeshlash
algoritmlarining sinov natijalari keltirilgan. Natijalar uchta mezon bo‘yicha olingan:
• bir bayt uchun hisoblash tizimining aylanishlar soni (Sikl/bayt);
• har soniyadagi xabar hajmi (MB/s);
• har soniyada hosil qilingan xesh-kodlar soni (KHash/s).
Qiyosiy tahlil davomida HashCat dasturidan foydalanildi. Hashcat hozirgi kunda eng tezkor
parolni tiklash vositalaridan biridir. Dastur 2015 yilgacha xususiy bo‘lgan, ammo hozirda bepul
dasturiy ta’minot sifatida chiqarildi. Linux, macOS va Windows uchun versiyalari mavjud va ular
CPU yoki GPU asosida ishlaydi[4].
HashCat dasturi yordamida quyidagi buyruq bilan tezlikni tekshirish bajariladi:
hashcat64.exe -m1400 –b
Hashcat barcha turdagi xeshlarni samarali sindirish uchun har xil turdagi hujumlardan
foydalanishni nazarda tutadi. Bu Maska hujumi, Lug‘at hujumi, Permutatsiya hujumi, Jadvalni
qidirish hujumi (faqat CPUda) va boshqalar kabi hujumlar bo‘lishi mumkin[5].
106
Taqqoslash sinovlari quyidagi xesh algoritmlari va Geforce GTX1050ti 4GB GPU da bitta
OpenCL hisoblash yadrosi uchun amalga oshiriladi. Sinov uchun tanlab olingan xesh algoritmlar
quyidagilar: GOST 34.311, STRIBOG256, STRIBOG512, KECCAK256, KECCAK512, SHA2
256, SHA2 512, RIPEMD160, Blake2b, Whirlpool.
3-rasm. Hashcatda bitta OpenCL hisoblash yadrosi uchun xeshlash tezligini hisoblash.
GPU uchun xeshlash algoritmlari tadqiqot sinovlari
HashCat dasturidan foydalangan holda xeshlash algoritmlarining unumdorligi natijalari 2jadvalda keltirilgan.
2-jadval. Grafik video kartaning bitta OpenCL hisoblash yadrosiga to'g'ri keladigan xesh
tezligini (KHash/s).
Geforce
GTX1050ti
4GB
(KHash/s)
GOST
34.311
STRIBOG256
STRIBOG512
KECCAK256
KECCAK25
6
10889,65
2268,9
2261,5
43400
43733,3
SHA2 256
SHA2 512
RIPEMD 160
Blake2b
Whirlpool
148266,6
49550
230516,6
97516,6
10795,5
107
250000
230516
200000
148266
150000
97516
100000
43400 43733
50000
10889 2268
49550
10795
2261
0
GOST 34.311
STRIBOG256 STRIBOG512 KECCAK256
KECCAK512
SHA2 256
SHA2 512
Whirlpool
RIPEMD160
Blake2b
4-rasm. OpenCL hisoblash yadrosiga to‘g‘ri keladigan xesh tezligini diagrammasi.
2-jadvalda qo‘llanilgan Geforce GTX1050ti 4GB GPU da bitta OpenCL hisoblash yadrosi
uchun turli xil algoritmlar uchun xeshlash tezligi ko‘rsatilgan.
4-rasmda 2-jadvaldagi ma’lumotlar tasvirlangan. Diagrammadan eng tezkor algoritm
RIPEMD160 ekanligini ko‘rish mumkin. Ikkinchi va uchinchi o‘rinlarda mos ravishda SHA2 va
Blake2b algoritmlari joylashgan.
Xulosa
Yaxshi xesh funksiyasi ikkita xususiyatni qondirishi kerak: tez hisoblash va to‘qnashuvlar
sonini minimallashtirish. Xeshlash blokcheyn tizimining xavfsizligi va ishonchliligini ta’minlaydi,
uni to‘qnashuvlar va mumkin bo‘lgan xakerlik hujumlaridan himoya qiladi. Hozirgi vaqtda juda
ko‘p xesh funksiyalari mavjud. Haqiqiy muammo blokcheyn tizimi uchun xesh funksiyasini
tanlashdir. Xususan, ko‘pchilik taqsimlangan tarmoq loyihalari nisbatan yuqori tezlikda ishlashga
ega ishonchli va vaqt sinovidan o‘tgan kriptografik xeshlash algoritmlaridan masalan, KECCAK,
SHA2, RIPEMD160 lardan foydalanishadi. Ammo so‘nggi yillarda MD4, EDONR-256, EDONR512, ED2K yoki hatto eng oddiy DJB-2 va LOSELOSE xesh funktsiyalari qo‘llanila boshlandi,
balki ular tezroq bo‘lishi mumkin, ammo qaytarilmaslik xususiyatlariga nisbatan ba’zi zaifliklarga
ega. Muayyan ko‘rsatkichlarni hisoblashning soddaligi tufayli, qaytarib bo‘lmaydigan
xususiyatlarning buzilishini e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi, ayniqsa ular blokcheyn tarmoqlarining
asosiy afzalliklariga asoslangan bo‘lsa
1.
2.
Adabiyotlar
R.Naveenkumar Raman “The Persistence of Blockchain Technology using Digital Signature
and Hash Functions” International Journal of All Research Education and Scientific Methods
(IJARESM), ISSN: 2455-6211 Volume 8, Issue 11, November-2020.
E. Swathi, G. Vivek, and G. S. Rani, “Role of Hash Function in Cryptography”, in National
Conference on Computer Security, Image Processing, Graphics, Mobility andAnalytics,
India,2016, pp.10-13.
108
3.
4.
5.
A. Kuznetsov, I. Oleshko, V. Tymchenko, K. Lisitsky, M. Rodinko, A. Kolhatin, “Performance
Analysis of Cryptographic Hash Functions Suitable for Use in Blockchain”, International
Journal of Computer Network and Information Security (IJCNIS), Vol.13, No.2, pp.1-15, 2021.
DOI: 10.5815/ijcnis.2021.02.01
B. Seok, J. Park, J.H. Park. A Lightweight Hash-Based Blockchain Architecture for Industrial
IoT / Byoungjin Seok, Jinseong Park, Jong Hyuk Park// Appl. Sci. 2019, 9, 3740;
doi:10.3390/app9183740.
Hany F. Atlam, Ahmed Alenezi, Madini O. Alassafi, Gary B. Wills, "Blockchain with Internet
of Things: Benefits, Challenges, and Future Directions", International Journal of Intelligent
Systems and Applications, Vol.10, No.6, pp.40-48, 2018.
109
DEVELOPMENT OF A LEMMATIZATION ALGORITHM: INTERPRETING OPEN
COMPOUND WORDS
Maksud Sharipov; Ogabek Sobirov
Urgench State University named after Abu Rayhan Biruni
maqsbek72@gmail.com, sobirovogabek0409@gmail.com
Abstract: Open compound words pose significant challenges in the lemmatization process
for morphologically rich and low-resource languages such as Uzbek, where multi-word
expressions often carry unified meanings but appear as separate tokens. This research aims to
address this issue by developing a lemmatization algorithm tailored specifically for Uzbek open
compound words, which are underrepresented in existing NLP resources. The method relies on a
dictionary-based approach supported by a finite-state machine (FSM) to recognize and normalize
compound expressions without requiring prior tokenization. The compiled lexicon includes over
900 compound units across various parts of speech, including verbs, adverbs, pronouns,
interjections, and auxiliary verb constructions. Evaluation of the algorithm on structured textual
data demonstrates its ability to accurately identify compound forms and map them to their base
lemmas with high precision. The approach does not require large annotated corpora or complex
machine learning models, making it transparent, reproducible, and adaptable for resource-scarce
languages. These findings highlight the potential of rule-based lexical methods combined with
finite-state modeling in improving lemmatization performance and suggest promising directions
for further development of NLP tools for the Uzbek language and other agglutinative languages
with similar structural characteristics.
Keywords: Natural Language Processing (NLP), compound words, morphological analysis,
text normalization, lemma, lemmatization.
Introduction
Natural Language Processing (NLP) has witnessed remarkable advancements over the past
decades, fundamentally transforming the way humans interact with machines. One of the key
components of many NLP systems is lemmatization, the process of reducing inflected or derived
words to their base or dictionary form, known as the lemma. For instance, the lemma of the words
“baxt” - (happiness), “baxtda” - (in happiness), “baxtdan” - (from happiness), “baxtga” - (to
happiness), “baxtning” - (of happiness) is “baxt” - (happiness). Accurate lemmatization is vital for
a wide range of language technologies, including search engines, text summarization, information
retrieval, and machine translation. However, the lemmatization of open compound words—multiword expressions that are syntactically independent but semantically unified—remains a significant
challenge, especially in agglutinative and morphologically rich languages. In English, compound
words are commonly categorized into three types: open compounds (e.g., ice cream), closed
compounds (e.g., firefighter), and hyphenated compounds (e.g., up-to-date). These structures are
generally well-documented in English lexicons and can be handled by established rules or
dictionary-based methods in NLP systems. In contrast, the Uzbek language recognizes two primary
forms of compound words: merged compounds (e.g., “balandparvoz” - high-flying) and syntactic
compounds comprised of two or more separate words (e.g., “sotib olmoq” – to buy, “qaror qabul
110
qilmoq” - to make a decision). The latter, often referred to as “open compounds” present unique
challenges for automatic lemmatization, as they are not explicitly marked and require contextual or
syntactic cues for correct interpretation. Although significant work has been done in the field of
NLP for many languages, Turkic languages, which are morphologically rich and low-resource,
particularly Uzbek, have not seen sufficient work specifically in the area of lemmatization.
However, it is worth reviewing the work that has been carried out in the Uzbek language segment
within the scope of NLP. This article [1] discusses the pros and cons of lemma, stemming, and
tokenization techniques in the field of corpus linguistics. In this article [2], it is argued that the
lemmatization process is complicated due to the morphology of the Uzbek language, the richness of
agglutinative aspects, lexical ambiguity, and the methods of lemmatization of word forms with
different structures are presented. A variety of machine learning algorithms were employed in this
approach, including Naive Bayes, K-Nearest Neighbors (KNN), Support Vector Machine (SVM),
Decision Tree, and Random Forest [3]. This article [4] discusses the development of a linguistic
resource for the lemmatization of Uzbek language verbs. It also examines the processes involved in
gathering this resource and its importance for Uzbek verb forms.
In this work [5], authors describe how they address the difficulties posed by harmonizing
disparate lemmatization standards in a project that seeks to use the Linked Data paradigm to
connect Latin language resources, in particular, the study discusses how a lemmatized and
syntactically annotated corpus, a word formation lexicon, and its lexical foundation were added to
the Knowledge Base. This work [6] introduces a novel hybrid technique to lemmatization of
Turkish inflected words by utilizing graph models based on morphological similarity, which is
gaining popularity lately. To do this, a unique Turkish similarity function is created to link the
related word forms. A Turkish lemmatization dataset that has been double-checked is used to train
and evaluate the suggested model. They evaluated how well various lemmatization techniques
performed while retrieving information from a collection of Turkish texts. Additionally, they
compared one fixed length truncation strategy and three distinct lemmatizers across a collection of
Turkish texts. The first one is based on finite state technology, another one is dictionary-based, the
third one is a simple dictionary-based top-down parser and the last one is truncation of words at
fixed length [7]. In the lexicon and rule-based lemmatization method for Somali language, lexicons
and derived term dictionaries were formed and enriched with rules, tested on different documents
and achieved the best results of 95.87% [8]. In the work done for Bangla language, we can see that
they also developed a lemmatization algorithm based on the dictionary and partially using rules and
achieved 96.36%, developed a program based on the algorithm and made it open source together
with the dictionary [9]. Looking at the results of the work done for Urdu language, we can also see
the work done on the dictionary, they used the dictionary not only for lemmatization but also for
tagging the part-of-speech (POS) and achieved the best 76.44% [10].
This study aims to fill this gap by proposing a lemmatization algorithm specifically designed
to interpret and process open compound words. By doing so, we contribute to more accurate text
analysis in languages where open compounds play a central role in communication.
Methodology
This study introduces a dictionary-based lemmatization algorithm developed to handle
tokenized compound expressions in the Uzbek language. Rather than operating at the raw text level,
111
this approach assumes that the input has already been tokenized. The algorithm focuses on
identifying multi-token compound expressions and converting them to their correct lemma forms
using an exact-match lexicon. The methodology is designed to be transparent, rule-driven, and
highly reproducible, particularly for morphologically rich and low-resource languages like Uzbek.
The core linguistic resources consist of curated lexicons grouped by syntactic category. These
include 383 verb compound expressions (e.g., ado et, hosil ber, toza qil), 71 adverbial compounds
(e.g., bir dam, bir kam, bir payt), 26 compound pronouns (e.g., har bir, har kim, har narsa), and 12
interjections (e.g., assalomu alaykum, bor bo‘ling, omon bo‘ling). A key part of the dataset is the
inclusion of 485 Auxiliary Verb Phrases (Ko‘makchi Fe’lli So‘z Qo‘shilmalari – KFSQ), such as
“buzil ket”, “chiz tur”, and “ishla yur”, which are frequent in colloquial and literary Uzbek and
require special handling due to their syntactic structure and meaning [Table 1].
Table 1. Types and frequencies of compound words in Uzbek.
Compound word type
Number
Example
Compound verbs
383
Ado etmoq (to carry out)
Compound adverbs
71
Bir safar (one time)
Compound pronouns
26
Ana shu (thet one)
Interjections
12
Xush kelibsiz (welcome)
Auxiliary Verb Phrases (Ko‘makchi
485
Olib chiqmoq (to take out)
Fe’lli So‘z Qo‘shilmalari – KFSQ)
Given the discrete and deterministic nature of this problem — matching fixed-length token
sequences to known entries in a lexicon — the most appropriate mathematical model for this task is
the Finite-State Machine (FSM). Unlike sequence-to-sequence neural models or statistical
vectorization methods like TF-IDF, FSMs offer high efficiency, interpretability, and minimal data
dependency, making them especially suitable for dictionary-based systems where the input space is
predefined and rule-governed. FSMs can be used to scan token streams in a stateful manner,
detecting the presence of compound patterns and handling variable-length matches (bigrams,
trigrams, etc.) with minimal computational overhead [Figure 1].
Figure 1. FSM for compound n-gram detection in token sequences (2–4 grams).
The algorithm processes each input sentence as a sequence of tokens and uses a sliding
window to match n-grams (of size 2 to 4) against the compound lexicon. If a match is found, the
matched phrase is replaced with its lemma and marked as complete. Overlapping matches are
resolved based on maximal length preference, ensuring longer compounds are prioritized to avoid
partial lemmatization.
Algorithm (descriptive form) [Figure 2]:
1. Receive a tokenized sentence as input.
2. Begin scanning from the first token.
112
3. For each token position, check for n-gram matches (n = 4 down to 2) against the compound
lexicon.
4. If a match is found, replace the entire n-gram with its corresponding lemma from the
dictionary.
5. Skip ahead by n tokens and continue scanning.
6. If no match is found, retain the original token and move to the next position.
7. Repeat until the end of the token sequence is reached.
8. Return the updated sequence with compound expressions lemmatized.
This algorithm is language-agnostic but is optimized through the use of a domain-specific
lexicon. The data structure used for the compound dictionary is a Python hash map (i.e., dict) for
O(1) average lookup time. The code supports integration with broader NLP pipelines and can be
extended to include POS tagging, syntactic parsing, or neural reranking modules in future stages.
All resources — including the compound lexicon, auxiliary verb phrase list, and
implementation scripts — are planned to be released under an open-source license in a GitHub
repository upon publication. The system has no external dependencies beyond standard Python
libraries and is thus portable and reproducible across environments.
This deterministic, lexicon-driven method not only ensures linguistic precision but also
facilitates transparency, error analysis, and domain-specific customization.
Figure 2. Lemmatization of compound words using sliding n-gram matching.
Results
3.1. Lexicon Coverage and Matching Accuracy
The compiled dictionary of compound expressions, consisting of 977 entries across verb
phrases, adverbials, pronouns, interjections, and auxiliary verb phrases (KFSQ), was evaluated on a
test corpus of 25,000 manually tokenized Uzbek sentences. The corpus was drawn from literary,
113
journalistic, and conversational sources to ensure variety. The dictionary-based FSM lemmatizer
achieved a compound recognition rate of 92.6%, indicating that the majority of compound
expressions in the test data were successfully identified and matched with entries in the lexicon.
3.2. Lemmatization Precision
Among the correctly identified compounds, lemmatization precision was measured at 98.2%,
with only a few errors caused by syntactic ambiguities or overlapping expressions. For example, the
expression "chiqib ketdi" was sometimes misclassified when preceded by noise tokens or
punctuation. However, the system consistently returned correct lemmas for standard expressions
such as "sotib olibdi" → "sotib olmoq" and "qaror qabul qilganmish" → "qaror qabul qilmoq".
3.3. Error Analysis
The 7.4% of unmatched compounds were mainly due to:
• Variations in word order or intervening particles (e.g., “tezda sotib ol” vs. “sotib ol”),
• Lexical innovations or informal constructs not present in the static lexicon,
• Errors in tokenization (although not the focus of the algorithm).
These limitations suggest potential extensions, such as fuzzy matching strategies,
morphological normalization of intervening tokens, or dynamic expansion of the compound
dictionary using corpus mining.
3.4. Processing Efficiency
Thanks to the FSM-based implementation, the algorithm processed the full test corpus in less
than 2.1 seconds, demonstrating suitability for real-time applications. Unlike neural models, which
often require GPU acceleration and substantial memory, this approach maintained low
computational overhead and high interpretability, crucial for resource-constrained NLP
environments.
3.4. Example Outputs
A few illustrative examples of input and output from the system are presented below:
Input Tokens
… sotib olgan mashinasi …
… ular qaror qabul qilishgandi.
Assalomu alaykum dedim …
Lemma Output
…, sotib olmoq, mashina, …
…, u, qaror qabul qilmoq.
assalomu alaykum, demoq, …
The results confirm the effectiveness of using an FSM guided by a well-structured compound
lexicon for high-precision lemmatization of open compounds in Uzbek. This approach not only
provides reproducibility and transparency but also meets practical needs in tasks such as
information retrieval, machine translation, and chatbot interaction in morphologically complex
languages.
Discussion
The results obtained from the development and evaluation of a dictionary-based
lemmatization algorithm for open compound words in the Uzbek language demonstrate the
effectiveness of rule-governed symbolic approaches when sufficient lexical resources are available.
The high recognition rate (92.6%) and lemmatization precision (98.2%) affirm the initial hypothesis
that compound word lemmatization in morphologically rich, agglutinative languages such as Uzbek
can be successfully implemented using a finite-state model guided by a manually curated lexicon.
114
These findings align with earlier research conducted for other morphologically complex
languages such as Turkish, Somali, Bangla, and Urdu [6–10], where dictionary and rule-based
techniques have yielded high accuracy. However, our work makes a novel contribution by focusing
explicitly on open compound expressions, which remain under-addressed in many NLP pipelines
for Turkic and low-resource languages. Prior works on Uzbek NLP have largely concentrated on
single-word lemmatization or limited classes of derivational morphology [1–4], without dedicated
treatment of syntactic compound units. This study addresses that gap by offering a systematic
solution to a structurally challenging linguistic phenomenon.
Furthermore, the use of a finite-state machine (FSM) as the core computational model proves
to be a pragmatic design choice. While deep learning approaches such as sequence-to-sequence
(seq2seq) models or transformer-based systems might offer robustness to noisy input and context
variability, they typically require large annotated corpora and extensive training. In contrast, our
approach ensures interpretability, scalability, and resource efficiency, making it well-suited for lowresource environments where computational power and training data are limited.
In a broader context, accurate lemmatization of open compounds directly impacts the quality
of higher-level NLP tasks. For instance, in information retrieval systems, the failure to recognize
expressions like "sotib olmoq" as a single semantic unit can significantly degrade search relevance.
Similarly, in machine translation, the misinterpretation of compound verbs or auxiliary phrases can
lead to grammatical and semantic inaccuracies.
In conclusion, this study not only confirms the viability of a structured, rule-based model for
handling open compound lemmatization in Uzbek but also sets a foundation for further hybrid or
adaptive systems. The approach is scalable, interpretable, and replicable, and has the potential to
support the development of more advanced NLP applications in other under-resourced agglutinative
languages as well.
Conclusions
This study presents a dedicated approach to the lemmatization of open compound words in
the Uzbek language, a challenge that remains largely unresolved in the domain of Natural Language
Processing (NLP) for low-resource and morphologically rich languages. By employing a dictionarybased method supported by a finite-state machine (FSM), we demonstrated that high-accuracy
lemmatization can be achieved without the need for large annotated corpora or complex machine
learning infrastructures.
The proposed method successfully leverages a curated lexicon of compound expressions—
including verb phrases, adverbial groups, pronouns, interjections, and auxiliary verb
constructions—to perform accurate lemmatization at the token level. Experimental results affirm
the robustness and scalability of this approach, particularly in structured or domain-specific texts
where compound usage is consistent and well-defined.
The significance of this work lies not only in its direct contribution to Uzbek NLP resources
but also in its broader implications for processing compound structures in other agglutinative
languages. Accurate compound lemmatization enhances downstream applications such as
information retrieval, sentiment analysis, syntactic parsing, and machine translation, where
semantic integrity across multi-word expressions is critical.
115
While the system achieves strong performance, it remains dependent on the completeness and
maintenance of the underlying lexicon. As such, one of the key directions for future work includes
the automated expansion of the compound word database using corpus-driven techniques, as well as
the integration of statistical or neural methods to support more dynamic and adaptive compound
recognition.
In summary, this research provides a reproducible, transparent, and linguistically grounded
method for lemmatizing Uzbek open compound words. It lays the groundwork for building more
advanced tools that can process natural language in a nuanced and semantically faithful manner,
thereby enriching the digital ecosystem for the Uzbek language and beyond.
Literatures
1.
Abdullayeva O. Korpus lingvistikasida lemmalashtirish, stemming va tokenlashtirish jarayoni.
O’zMU xabarlari 2021; 1: 240–243.
2. Elov B, Khamroeva S, Khusainova Z. OʻZBEK TILIDAGI TURLI TUZILISHLI SOʻZLARNI
LEMMALASH USULLARI. 2023; 13–19.
3. Sharipov M, Sobirov O, Matsalayev A. Creating a database of uzbek words and part-ofspeeches using machine learning methods, and lemmatization. DTAI – 2024: “Digital
transformation and artificial intelligence: problems, innovations and trends” I international
scientific - practical conference, 2024, 291–294.
4. Sobirov O, Sharipov M. Creating a linguistic supply for lemmatization of uzbek verbs. DTAI –
2024: “Digital transformation and artificial intelligence: problems, innovations and trends” I
international scientific - practical conference 2024; 1: 187–189.
5. Mambrini F, Passarotti M. Harmonizing different lemmatization strategies for building a
knowledge base of linguistic resources for Latin. Proceedings of the 13th Linguistic Annotation
Workshop, 2019, 71–80.
6. Arslan E, Orhan U. Graph-based lemmatization of Turkish words by using morphological
similarity. 2016 International Symposium on INnovations in Intelligent SysTems and
Applications (INISTA), 2016, 1–5.
7. Ozturkmenoglu O, Alpkocak A. Comparison of different lemmatization approaches for
information retrieval on Turkish text collection. 2012 International Symposium on Innovations
in Intelligent Systems and Applications, 2012, 1–5.
8. Mohamed SA, Mohamed MA. Lexicon and Rule-based Word Lemmatization Approach for the
Somali Language. 2023.
9. Afrin S, Chowdhury MdSM, Islam MdE et al. BanLemma: A Word Formation Dependent Rule
and Dictionary Based Bangla Lemmatizer. 2023.
10. Shaukat S, Asad M, Akram A. Developing an Urdu Lemmatizer Using a Dictionary-Based
Lookup Approach. Applied Sciences (Switzerland) 2023; 13.
116
DOIRANI GEOMETRIK SHAKILLAR BILAN TO‘LDIRISH YORDAMIDA OROL
DENGIZINING FRAKTAL O‘LCHOVINI ANIQLASH
Saidkulov Elyor Abdullayevich, Ibrohimova Zulayho Ergash qizi
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand
filiali, elyorsamtiut9977@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada tabiatdagi fraktal shakllar, ularning xususiyatlari, shuningdek,
fraktal o‘lchov tushunchasi haqida fikrlar berilgan. Fraktal geometrik shakllarning geofizik kelib
chiqish hodisalari hamda murakkab shakllarni tavsiflash uchun potensial foydali vositalar taqdim
etilgan. Fraktallarning geografik sohalarda ko‘plab qo‘llanilishiga qaramay, turli fraktal hisoblash
algoritmlaridan kelib chiqadigan nomuvofiq natijalarni keltirib chiqaruvchi muammolari haqida
fikrlar keltirilgan. Fraktal o‘lchov birinchi bo‘lib geometrik jihatdan murakkab shakllarni
tavsiflovchi koyeffisiyent sifatida kiritilgan bo‘lib, ular uchun to‘liq chizilgan rasmdan ko‘ra
detallar muhimroqdir.
Kalit so‘zlar: Fraktal, fraktal o‘lchov, geometrik o’lchov, doirani qoplash, lokal-dispersiya
usuli, Richardson effekti, masshtab, xarita.
Kirish
Fraktallarning ayrim asosiy xususiyatlarini va tabiiy geografiya sohasiga aloqadorligini bayon
qilish kerak. Ma’lumki, fraktallar o‘ta murakkab shakllarga ega bo‘lib, ular fraktal gʻoyalarni va
haqiqiy hayotiy dasturlarni tushunish uchun muhim bo‘lgan noyob obyektlardan tashkil topadi.Turli
chegara hududlarini fraktal o‘lchov bilan tavsiflanishi mumkin. Biroq tasvir ma’lumotlari
cheklangan bo‘lsa, chegaralarning fraktal o‘lchovlarini muntazam ravishda hisoblash birmuncha
murakkab. Ammo chegara o‘lchovi ba’zan taqriban hisoblanadi. Ushbu ilmiy tadqiqot ishida
fraktallar nazariyasiga asoslangan tadqiqotlar yordamida chegara o‘lchovlarini hisoblash uchun bir
qator amaliy geometrik modellarni ishlab chiqishga qaratilgan. Bundan tashqari, chegara o‘lchovi
va shakl indekslari hamda masshtablash o‘rtasidagi bog‘liqlik va farqlarni ko‘rish mumkun.
Asosiy Qism
Fraktal xususiyatli obyektlar fraktal o‘lchovga ega bo‘lib, ushbu tushunchaning asosiy va
muhim yondashuvi geometrik o‘lchov munosabatlaridir. Yevklid fazosidagi geometrik o‘lchov
munosabatlari o‘lchov izchilligi va prinsipidan kelib chiqadi. Fraktal o‘lchov (masalan, uzunlik)
boshqa o‘lchovga (masalan, maydon) proportsional emas, ya’ni ular bir xil fazoviy o‘lchovga ega
emas. O‘lchov bir xilligi printsipidan biz Yevklid geometrik o‘lchov munosabatlarini olishimiz
mumkin, bu fraktal geometrik o‘lchov munosabatiga umumlashtirilishi mumkin. Fraktal o‘lchov
munosabatlaridan fraktal o‘lchov va xaritadagi masshtab ko‘rsatkichlarini olish mumkin. Xaritadagi
masshtablash munosabati umumlashtirilgan fraktal o‘lchov munosabati sifatida qaralishi mumkin.
Turli xil geometrik o‘lchov munosabatlari orasida umumiylik mavjud bo‘lib, ikki o‘lchovli fazoga
kiritilgan o‘ziga o‘xshash shakllarning chegaraviy o‘lchovini olish uchun foydalaniladi. Sirtlarning
chegara uzunligini masshtablash parametri va chegara o‘lchovi fraktal o‘lchov munosabatlaridan
olinishi mumkin. Agar yetarlicha ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, turli fraktal parametrlarni hisoblash
mumkin. Biror hudud chegarasini misol qilib oladigan bo‘lsak, katakchalar usulidan foydalangan
117
holda fazoviy tuzilmani o‘rganish va fraktal o‘lchov yordamida hududning kengayish darajasini
aniqlash mumkin. Agar hududning chegara uzunligini aniqlash uchun yetarli ma’lumot mavjud
bo‘lmasa, u holda chegara uzunligini fraktal o‘lchovini aniqlash orqali hisoblash mumkin. Yevklid
fazosiga murojaat qilib, fraktal o‘lchovni hisoblashning bir qator formulalarini qurish mumkin.
Bunda olingan hudud tasvirini oddiy uchburchak, kvadrat, muntazam olti burchak va doira shaklli
qismlarga bo‘lib, fraktal o‘lchov aniqlanadi.
Taqribiy geometrik modellarga asoslangan fraktal o‘lchov qiymatlari aslida fraktal
ko‘rsatkichlar bo‘lib, tegishli ma’lumotlar yo‘qligi sharti bilan fraktal o‘lchovni almashtirish uchun
ishlatilishi mumkin. Bunda notekis abyektning chegara chizig‘i yopiq prefraktal egri chiziq
hisoblanadi. Prefraktal fraktalga o‘xshash obyekt bo‘lib, u haqiqiy fraktal emas. Haqiqiy
fraktallarda chiziqning uzunligi cheksizdir. Agar shahar konverti kabi tartibsiz chegara haqiqiy
fraktal egri chiziq bo‘lsa, fraktal ko‘rsatkichlar va shakl indekslari uchun oddiy formulani keltirib
bo‘lmaydi. Prefraktallardan olingan aniqliklardan foydalanib, berilgan mos yozuvlar shaklidan
chegara o‘lchovining bir qanch taxminiy geometrik modellarini topishimiz mumkin. Yo‘naltiruvchi
shakllar ikki o‘lchovli Yevklid fazosida aniqlangan muntazam geometrik figuralarning ba’zi turlari
quyidagi doira, muntazam uchburchak, kvadrat, muntazam olti burchakli va muntazam
yulduzsimon shakillarda bo‘lishi mumkin. Uchburchakni Yevklid geometriyasining asosiy shakli
deb hisoblash mumkin. Kvadratchalar, to‘rtburchaklar, trapezoidlar, doiralar, ellipslar va tartibsiz
shakllarni o‘z ichiga olgan barcha geometrik shakllarni uchburchaklarga qisqartirish mumkin.
Shunday qilib tartibsiz chegaralar uchun fraktal o‘lchovlarni aniqlashning birinchi formulasi
muntazam uchburchaklardan foydalanish tartibi keltirilgan bo‘lib bunda tomon uzunligi r bo‘lgan
teng tomonli uchburchak uchun A maydoni va perimetri P quyidagicha ifodalanishi mumkin.
A=
a
sin( 3) 2
2 r
(1)
P = 3r
(2)
b
c
d
1-rasm. Fraktal o‘lchovlarni aniqlashda qo‘llanilgan to‘rtta (a) uchburchak, (b) kvadrat, (c)
olti burchak va (d) yuldizsimon belgilar.
Notekis chegaralarning fraktal o‘lchovining formulalarini ishlab chiqish uchun to‘rtta (a)
uchburchak, (b) kvadrat, (c) olti burchak va (d) yuldizsimon belgilar olingan. Bu shakllardagi
doiralar standart doiralar bo‘lib ulardan biz chegara o‘lchovining taxminiy formulalarini va shakl
indekslari uchun qiymatlar olishimiz mumkin.
Shunday qilib A maydonni va perimetri P o‘rtasidagi geometrik o‘lchov munosabatlarida
birinchi va ikkinchi formulani birlashtirib r ni yo‘qotib olish mumkin.
118
12
2A
r =(
) = P3
sin( 3)
(3)
Faraz qilaylik, uchta Yevklid tomoni uchta fractal chiziq bilan almashtirildi va bu
chiziqlarning fraktal o‘lchovi D bo‘lsin. Bunday holda, muntazam shakl tartibsiz shaklga
o‘zgaradi. Shunday qilib, Yevklid geometrik o‘lchovni aniqlovchi uchunchi formulaning fraktal
geometrik o‘lchov munosabati bilan almashtirilishi kerak.
1
1
2A 2 P D
sin( 3) = 3
(4)
Bu yerda D chegara chizig‘ining fraktal o‘lchovini bildiradi. 4-formuladan foydalanib
obyektning chegara chiziqlarining fraktal o‘lchovini aniqlash formulasini quyidagi tarzda yozish
mumkin.
P
P P
2 ln
2 ln
3
=
3 3
D=
4A
ln
2A
3
ln
sin
3
(5)
Agar olingan obektning shakli uchburchakka o‘xshash bo‘lsa chegara chizig‘ining fraktal
o‘lchamini 5-formula bilan aniqlash mumkin.
Ikkinchi formulani kvadrat asosida qurish mumkin. Kvadrat oddiy va muntazam bo‘lib, agar
tomon uzunligi r ma’lum bo‘lsa, uning maydoni A va perimetri P ni hisoblash oson. Maydon va
perimetr formulalari quydagi formulada berilgan.
A = r2
(6)
P = 4r
(7)
Oltinchi va yettinchi formulalarni birlashtirish natiyjasida A
P perimetri oʻrtasidagi geometrik oʻlchov munosabati quyidagicha hosil qilinadi.
1
r = A2 =
P
4
maydoni
va
(8)
Agar kvadrat tomonlari D fraktal o‘lchovli fraktal chiziqlar bilan almashtirilsa, geometrik
o‘lchov munosabati esa yuqoridagi 8-formula bilan almashtiriladi.
1
P D
A = 4
1
2
(9)
10-formuladan fraktal o‘lchovni aniqlashda formulaga quyidagicha o‘zgartirishi kiritish
mumkin.
P
2ln
4
D=
ln ( A)
119
(10)