Management and Future Technologies | Volume 2, Issue 3 | № 007

Ilmiy nuqtayi nazardan qaraganda, jurnalistik faoliyatni baholash ko‘p mezonli modellashtirishni talab etadi. Masalan: Axborot sifati va haqqoniyligi – faktlarning ishonchliligi, axborot manbalarining ochiqligi. Auditoriya qamrovi – jurnalist materiallaridan foydalangan o‘quvchilar, tomoshabinlar yoki kuzatuvchilar soni. Ta’sirchanlik va ijtimoiy rezonans – maqolalarning jamiyatda muhokama qilinishi, ijtimoiy tarmoqlardagi sharhlar soni. Etik me’yorlarga rioya – milliy va xalqaro jurnalistika standartlariga moslik. Innovatsion yondashuv – multimedialilik, interaktivlik, zamonaviy raqamli formatlardan foydalanish. Undan tashqari Jurnalistlarni reytingni baholash ko‘rsatkichlarining mezonlar, asoslari va qo‘llanish usullarini quyidagi jadvalda ko‘rishimiz mumkin. 1-jadval. Mezonlar Qo‘llash usuli Mezon Asos Fakt-cheking darajasi Yolg‘on axborot tarqalishining oldini olish, media etikasi talabi. Materialdagi faktlarning mustaqil manbalar orqali tasdiqlanish foizini hisoblash. Professional faoliyat davomiyligi Tajriba va barqarorlik jurnalistning malakasi va ijtimoiy mas’uliyatini ko‘rsatadi. Faoliyat yillari, ishlagan OAVlari va tajriba davomiyligi bo‘yicha ball berish. Mavzular xilmaxilligi Turli mavzularni yoritgan jurnalist kengroq auditoriyani qamrab oladi. So‘nggi yil ichida yoritilgan mavzular soni va xilma-xilligi asosida baholash. Jamiyatdagi ishonch darajasi Auditoriya ishonchi – jurnalistning obro‘-e’tibori va ta’sirchanligining muhim ko‘rsatkichi. So‘rovnoma (survey), ijtimoiy tarmoqlar sharhlari, “like” va “share” nisbatlari. Innovatsion yondashuv Multimedia va raqamli texnologiyalardan foydalanish – zamonaviy jurnalistikaning talabi. Video, infografika, podkast va interaktiv kontentdan foydalanish darajasini baholash. Mazkur mezonlar asosida yaratilgan matematik model va axborot tizimi jurnalistlarning reytingini ob’ektiv hisoblash va ularni doimiy monitoring qilish imkonini beradi. Shuningdek, hozirgi davrda jurnalistika faoliyatini monitoring qilishda sun’iy intellekt, natural language processing (NLP), data mining va sentiment-analiz texnologiyalaridan foydalanish imkoniyati mavjud. Ushbu texnologiyalar yordamida jurnalistik materiallarni avtomatik tahlil qilish, undagi ijobiy yoki salbiy ohangni aniqlash, auditoriyaning fikr-mulohazalarini qayd etish 280

mumkin. Bu esa jurnalist faoliyatining ta’sirchanlik darajasini ilmiy asosda o‘lchashga zamin yaratadi. Shu nuqtayi nazardan, mavjud vaziyatda quyidagi ilmiy muammo yuzaga kelmoqda: Jurnalist faoliyatini baholash mezonlari ilmiy asosda yetarlicha ishlab chiqilmagan. Jurnalistlar reytingini hisoblashda sub’ektiv yondashuvlar ustunlik qilmoqda. Jurnalistik faoliyatni monitoring qilishni avtomatlashtiruvchi axborot tizimlari deyarli yaratilmagan. Xalqaro tajribada mavjud reytinglar mamlakat yoki tashkilot miqyosida bo‘lsa-da, individual jurnalist reytingini shakllantirishga e’tibor yetarli emas. Yuqorida keltirilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, jurnalistlarning professional faoliyatini ob’ektiv baholashda mavjud yondashuvlar yetarli emas. Amaliyotda ko‘proq auditoriya soni, ijtimoiy tarmoqdagi faollik yoki materiallar hajmi kabi yuzaki ko‘rsatkichlardan foydalanilmoqda. Bu esa jurnalistning kasbiy salohiyatini, axborotning haqqoniyligi va ijtimoiy ta’sirini to‘liq qamrab olmaydi hamda sub’ektiv baholashlarga olib keladi. Shu bois, muammoning ilmiy yechimi sifatida quyidagilar taklif qilinadi: Ko‘p mezonli baholash modelini ishlab chiqish. Unda jurnalist faoliyati nafaqat auditoriya ko‘lami, balki axborot sifati, ishonchlilik, tahliliy salohiyat, etik me’yorlarga rioya va innovatsion yondashuv kabi ko‘rsatkichlar asosida baholanishi lozim. Jurnalistik materiallarni tahlil qilishda sun’iy intellekt, data mining va sentiment-analiz texnologiyalarini qo‘llash orqali xolis va tezkor natijalarga erishish. Reyting baholash jarayonini avtomatlashtirilgan axborot tizimi orqali amalga oshirish, natijalarni jamoatchilikka ochiq va shaffof ko‘rinishda taqdim etish. Xalqaro tajribalarni hisobga olgan holda, O‘zbekiston sharoitiga mos ilmiy-uslubiy asos yaratish va uni milliy media maydonga tatbiq etish. Natijada, muammo sifatida qo‘yilgan “jurnalistik faoliyatni ilmiy asosda monitoring qilish va jurnalistlar reytingini shakllantirishning samarali tizimini ishlab chiqish” masalasi yechimini topadi. Bu nafaqat jurnalistlar o‘rtasida sog‘lom raqobatni kuchaytiradi, balki jamiyat uchun haqqoniy, sifatli va ishonchli axborot maydonini shakllantirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar 1. Kovach, B., & Rosenstiel, T. (2014). The Elements of Journalism: What Newspeople Should Know and the Public Should Expect. New York: Three Rivers Press. 2. McQuail, D. (2010). McQuail’s Mass Communication Theory. 6th Edition. London: Sage Publications. 3. Merrill, J. C., Gade, P. J., & Blevens, F. R. (2001). Twilight of Press Freedom: The Rise of People’s Journalism. Lawrence Erlbaum Associates. 4. Schudson, M. (2011). The Sociology of News. 2nd Edition. New York: W.W. Norton & Company. 5. Abdurahmonov A.A., Omonullayeva F.O. “Jurnalistik surishtiruv ma’lumotlariga ishlov berishning fuksional modelini ishlab chiqish” “Management and Future Technologies” Ilmiy jurnali. Volume 1, Issue 3. Toshkent – 2024. -B. 35-41. 6. Omonullayeva F.O. “Jurnalistik surushtiruv jarayonlarini monitoring qilishninig ehtimoliy modеli” “USA” International Scientific And Practical Conference Topical Issues Of Science Vol. 17 No. 1 (2024). 281

VIRTUAL TA’LIM TEXNOLOGIYASI YORDAMIDA O‘QITISH METODIKASINI SHAKLLANTIRISH Bozorov Jasurbek A.Avloniy nomidagi pedagogik mahorat milliy instituti Annotatsiya: Ushbu maqolada virtual ta’limning metodik imokoniyatlarini shakllantirishning mazmuni va vazifalari, Virtual ta’lim muhiti va virtual texnologiyalar visual tasvirlarni ob’ektiv haqiqat bilan bog‘lash uchun yangi omillarni yaratib, bular makon ko‘lami, vaqt ko‘lami, vaqtning teskari aylanishi, real bo‘lmagan vaziyatlarni modellashtirish singari omillar bilan tavsiflanadi. Kalit so‘zlar: Virtual ta’lim texnologiyasi, Virtual ta’lim muhiti, Virtual o‘quv muhiti, Interaktivlik, Virtual ta’lim jarayonini boshqaruvchi tizimlar Kirish Talabalar an’anaviy usuldagi har qanday ta’limga qaraganda ancha boy va murakkabroq bo‘lgan yangi aloqa vositalari tomonidan yaratilgan “o‘ziga xos” bilim maydonida yashaydilar. Axborotlashuv ustuvorliklarining paydo bo‘lishi bilan virtual ta’lim asta-sekin o‘z-o‘zini tarbiyalashga qaytishi mumkin. Multimedia ta’lim mahsulotlarini joriy etish nafaqat ta’lim muassasalari tomonidan amalga oshiriladi, shuning uchun o‘quv jarayoni bevosita ijtimoiy muassasadan tashqarida, balki “kompyuter bilan” yakka tartibda amalga oshirilishi mumkin. Virtual ta’lim masofaviy ta’lim bilan chambarchas bog„liq, lekin u bilan cheklanib qolmaydi. U o‘qituvchilar, talabalar va o‘rganilayotgan ob’ektlarning odatiy yuzma-yuz muloqotida paydo bo‘lishi mumkin (va sodir bo‘ladi). Masofaviy ta’lim texnologiyalari talabalar, o‘qituvchilar, mutaxassislar va bir-biridan uzoqda joylashgan axborot majmualarining o‘zaro foydalanish imkoniyatini oshirish orqali kunduzgi ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi. Virtual ta’limning, shuningdek, umuman insonni tarbiyalashning asosiy maqsadiinsonning real dunyoda o‘z taqdirini, shu jumladan virtual tarkibiy qismini aniqlash va unga erishishdir.Avvalo, ushbu kontseptsiyani tushunish va talqin qilishni chalkashtirib yuboradigan“virtual ta’lim” atamasining ikki tomonlama tushunilishini ta’kidlash kerak. Virtual ta’limdeganda nafaqat masofaviy telekommunikatsiya ta’limi, balki “ta’lim sub’ektlari va ob’ektlarining o‘zaro ta’siri jarayoni va natijasi, ularni yaratish bilan birga, o‘ziga xosligi ushbu ob’ektlar va sub’ektlar tomonidan aniq belgilanadi”[2]. Tasavvur qilish mumkinki, birinchi tushuncha virtual muhit tomonidan olib boriladigan “virtual ta’lim” ning tor ma’nosini o‘z ichiga oladi.“Virtual ta’lim” ning ikkinchi tushunchasi keng ma’noda virtual maydon, o‘zaro ta’sir sub’ektlarining o‘zaro ta’sirini belgilovchi virtual ta’lim maydoni, tashuvchisi turli xil electron va og„zaki, bosma aloqalar bo‘lgan virtual ta’lim maydoni sifatida ta’riflanadi. Agar biz ta’limni ijtimoiy o‘zaro ta’sir jarayoni deb hisoblasak, u virtual jarayon bo‘ladi: “Agar bir yoki bir nechta o‘zaro ta’sir qiluvchi ob’ektlar (talaba, o‘qituvchi) faoliyatning o‘zaro ta’siri sub’ektlari sifatida harakat qilsalar, u holda bu o‘zaro ta’sir ularning virtual manbai bo‘ladi. Bir xil sub’ektlarning ushbu o‘zaro ta’sirdan oldingi holatidan farq qiladigan holat” [3]. Ya’ni, ta’lim jarayonini amalga oshirish virtual muhitni qayta qurishdir. Ammo, haqiqiy jamiyatdagi ta’lim haqiqiy institutning barqaror maqomiga ega bo‘lganligi sababli, bizning vazifalarimiz faqat zamonaviy tadqiqotlarda ta’limni virtualizatsiya qilish deb ataladigan mavjud virtual jarayonni virtualizatsiya qilish tavsifini o‘z ichiga oladi. 282

Virtual ta’lim muhiti Virtual ta’lim sohasi - tashqi dunyoga keng tarqalib, hissiy, intellektual va intellektual qobiliyatini ishlatadigan o‘quvchining faoliyati orqali o‘zining tashqi sohalarini kashf eta oladigan makondir. Virtual o‘quv muhiti - Bu o‘quv jarayonining barcha ishtirokchilari tomonidan ta’lim maqsadlarida tashkil etilgan va foydalaniladigan mahalliy, korporativ va global kompyuter tarmoqlarining axborot mazmuni va kommunikativ imkoniyatlarini o‘z ichiga oladi; O‘quv jarayonining barcha ishtirokchilarini samarali muloqot qilish uchun yaratilgan va ishlab chiqilgan; Ta’lim olishning an’anaviy usullaridan farqli o‘laroq, ta’lim kommunikatsiyaning tabiati, bilvosita, ham uzoq, ham an’anaviy tarzda “ko‘zdan-ko‘zga” olib boriladi. Virtual ta’lim muhiti tezkor o‘sib borayotgan, ko‘p bosqichli va ko‘p funksional tizimni birlashtiradi: Tadqiqot natijalari Virtual ta’lim muhiti vazifalari Ma’lumot va trening (turli xil ta’lim ma’lumotlarining shakllarida taqdim etilgan);Aloqa (o‘quv jarayoni ishtirokchilari bilan muloqotda bo‘ladi); Nazorat va ma’muriy (bilim, ko‘nikma va boshqaruv darajasini nazorat qilish bo‘yicha kompleks choraadbirlar ko‘rilmoqda). Virtual ta’lim muhitida informatika va axborot texnologiyalari fani o‘qituvchisining o‘rni quyidagilardan iborat: - informatika va axborot texnologiyalari fani o‘quv jarayonining tashkilotchisi, bilim oluvchisi va o‘quvchilarning ijodiy faoliyatini baholaydi, innovatsion texnologiyalardan foydalangan holda virtual o‘qitish muhitida o‘qitish ishlarini olib boradi. [4] Maslahatchi, trening va postdan keyin o‘qitish jarayonida professional pedagogic yordamni tashkil etishi zarur. Virtual ta’lim muhitining afzalliklari O‘quvchi moslashuvchanligi quyidagicha ko‘rsatib o‘tilgan:- Barchasi trenajor Internet texnologiyalari orqali amalga oshirilganligi uchun qulay joyga joylashadi; O‘quvchilar ta’lim muassasalariga joylashtirilishidan masofa samarali o‘quv jarayoni uchun to‘sqinlik qilmaydi; O‘zlari uchun qulay vaqtda qatnashadi. Har bir inson o‘z biologik “soatiga” ega va ularga qarab sinflar vaqtini tanlashi va o‘zgartirishi mumkin: O‘z didaktikasini qurish orqali o‘tilgan nazariy va amaliy mashg„ulot jarayonlarini qayta ko‘rib chiqadi, avvalgi darslardagi saqlangan materiallarga murojaat qila oladi va o‘qituvchi bilan virtual makon orqali bog„lana oladi; Muayyan bo‘limlarga konsentratsiyalash, har bir bo‘limni, modulni va zarur bo‘lgan vaqtni blokirovkalash. Shunday qilib, uni tezroq qilish orqali vaqtni tejash mumkin; O‘quv mashg„ulotlarini amalga oshirish uchun talaba va ta’lim tizimining xarajatlari ta’lim sohasi, vaqt va texnik resurslardan samarali foydalanish maqsadida kamayadi. Yangi xususiyatlar O‘quv-uslubiy majmuani tayyorlash, virtual o‘quv muhiti atrofidagi materiallarni joylashtirish; O‘quv jarayoni virtual o‘quv muhitida qanday amalga oshirilishini, o‘qituvchilar dars materiallari bilan qanday tanishishi, topshiriqlarni qanday topshirishlari, forumlarda ishtirok etishlari, muloqot qilishlari va boshqalar bilan tanishishlari uchun tanishtiruvchi tashkiliy darsni o‘tkazish; Kelajakdagi professional faoliyat muhitida o‘rganish - o‘quv muhitida ta’lim olish; Kurs materiallari samaradorligini kuzatish; O‘quvchilarning mustaqil ishi bo‘yicha topshiriqlarni bajarilishini nazorat qilish; Kollektiv muhokamalarda ishtirok etish, forumlar va suhbatlar, veb283

eminarlar, vebkvestlar; Munozaralarni, yuzaga kelgan savollarga javoblarni umumlashtirih; O‘qituvchilar bilan forum, lahzali xabar almashish tizimi, Skype va boshqalar orqali muloqot qilish; Virtual o‘quv muhitining innovatsion salohiyatidan amaliy foydalanish. O‘quv jarayonlarini zarur o‘quv materiallari bilan ta’minlash; o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlar; trening tizimidagi boshqaruv axborotlarini almashish; aloqa uchun xalqaro axborot tarmoqlaridan foydalanish, professional pedagogik yordamni amalga oshirish, axborotni o‘zlashtirishni nazorat qilish; Virtual ta’lim muhiti, birinchi navbatda, mehnat muhiti va innovatsion ta’lim faoliyatiga aylanadi: “Doingle learning!” – “Doing o‘rganing!” (Dewey printsipi, XIX asr); amaliyoti davomida o‘z tajribangizni qurish; O‘qituvchini malakasini oshirish, nou-xauga ega bo‘lish va o‘z faoliyatining natijalarini tezda baholash va zamonaviy asbob-uskunalar va texnologiyalarni qo‘llash orqali o‘qitishning afzalliklarini o‘rganish imkoniga ega bo‘lganligi sababli o‘qituvchini muvaffaqiyatli vaziyatga qo‘yish. Interaktivlik O‘qituvchilar, murabbiylar, ma’murlar bilan muntazam aloqada bo‘lish jarayonida yangi ta’lim shakliga moslashish va kasbdagi virtual ta’lim muhiti innovatsion salohiyatidan foydalanish jarayonlarini tushunish; Talaba va umuman tizim o‘rtasida axborot almashinuviga tayanish; Ko‘p tomonlama o‘zaro ta’sirni amalga oshirish. Hosildorlik va samaradorlik O‘qituvchining mustaqil va ongli ravishda o‘qitish kursini tanlaganligi, o‘z kasbiy malakasi bo‘yicha o‘z baholariga asoslanib, pedagogik amaliyotda qo‘llaniladigan ma’lum professional bilimlar va ko‘nikmalarga, hosildorlik va o‘quv samaradorligining boshqa ta’lim shakllariga nisbatan taqqoslanadigan darajada ortib borishi zarurligiga asoslantirilgan holda belgilanadi.Virtual ta’lim muhitida o‘qituvchi, uning roli: Yangi aloqa shaklida - asenkron “suhbat”da virtual munozaralar boshqacha tarzda amalga oshiriladi va muloqotda aks ettirish qobiliyatini rivojlantirish uchun qo‘shimcha vosita sifatida xizmat qiladi, talabalarning mantiqiy va mavhum fikrlash darajasini oshiradi; Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish (masalan, loyiha metodologiyasi) – virtual uyushmalarni o‘rganish uchun muhim bo‘lgan nazariy asoslardan biri sifatida; Zamonaviy ta’lim asoslarini qo‘llash (individualizatsiya - bugungi kunda o‘rganishning ustuvor yo‘nalishi sifatida, amaliy mashg„ulotlar - uzluksiz ta’lim tizimi va malakali rivojlanish tizimining o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalari bilan samarali kombinatsiyasi sifatida, virtual jamoalarning har bir a’zosiga innovatsion ish uchun o‘ziga xos traektoriya yaratish imkonini beradi); Texnologik, ma’muriy va moliyaviy imkoniyatlarni hisobga olgan holda pedagogik Internet muhitini yaratishda; O‘quvchilarning shaxsiy ehtiyojlarini hisobga olgan holda, individual farqlarga moslashish va yangi kontseptsiyani va o‘qitish metodologiyasini ishlab chiqishni talab etadigan virtual moslashuv muhitini yaratish jarayonida; Ushbu yangi virtual maydonlarning professional faoliyatini yo‘naltirish va pedagogic qo‘llab-quvvatlash uchun virtual assotsiatsiyalar va an’anaviy jamoalaming turli shakllari bilan bog‘liq. Virtual ta’lim muhitida o‘qituvchi (virtual o‘qituvchi), an’anaviy muhitda o‘qituvchilik faoliyati o‘rtasidagi farqlar. 284

Adabiyotlar 1. Abduqodirov A.A., Pardayev A.X. Masofali o‘qitish nazariyasi va amaliyoti. Monografiya. T.: Fan. 2009. -146 b. 2. Abduqodirov A.A., Toshtemirov D.E. Ta’lim muassasalarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish metodikasi. Monografiya. Guliston: “Universitet”, 2019. –232 b. 3. D.E.Toshtemirov., Niyozov M.B, Yuldashev U.A., Sherali's, S. I. (2020). Resource support of distance course information educational environment. Journal of Critical Reviews, 7(5), 399-400. 4. D.B.Abduraximov, D.E.Toshtemirov. Mutaxassislik fanlarini o‘qitish metodikasi. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 2020. - 224 b. 5. Astlyayner, G. masofadan o‘qitish WWW orqali: Ijtimoiy va hissiy jihatlar G.Astlyayner // Internetda gumanitar tadqiqotlar; tomonidan. A.E. Voyskunsky. - М.: Mozhaisk-Terra, 2000. S. 333-367. 6. Atanov,G., Toshtemirov D.E. Ta’lim porta li: yaratish tamoyillari, mazmuni va foydalanish metodikasi. Monografiya. Guliston: Universitet. 2015. -156 b. 7. Yuldashev U.A., Xudoyberdiev M.Z., Axmedov T.B. O‘quv jarayonining sifatini oshirishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish //Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №. 3. – С. 1262-1268. 8. Хуторской А.В. О виртуальном образовании / А.В. Хуторской // Дистанционное и ви ртуальное обучение: Дайджест рос и зарубеж. прессы. - 2000. - № 1. - С. 25-27. 9. Yuldashev Ulmasbek Abdubanapovich, va Samatboyeva Marjona Baxtiyor qizi. “Raqamli texnologiyalarining ta’lim sohasida qo‘llanilishi”. science and innovation 1.b3 (2022): 110-113. 10. Elektron ta’lim bo‘yicha Xusan Xolmuratovich Muratovning shaxsiy blogi. x.muratov@cspi.uz 11. Internet sayti. https://www.netinbag.com/hi/education/what-is-virtual-education.html 285

YUQORI POZITSIYALI FAZA MODULYATSIYA TURLARI UCHUN BIT XATOLIK EHTIMOLLIGINI BAHOLASH USULLARI Yarashbek Yusupov; Nargiza Baymatova Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnka universiteti Radiotexnik qurilmalar va tizimlar kafedrasi yarashbekyusupov@mail.ru Annotatsiya: Maqolada qisqa to‘lqinli radioaloqa kanallardagi turli nisbiy faza manipulyatsiyalangan signallar uchun bit xatolik ehtimolligi (BER)ning signal-xalaqit nisbatiga bogliqligi ko‘rib chiqilgan. Turli statistik modeldagi radioaloqa kanallarining bit xatolik ehtimolligini baholash amalga oshirilgan. Radiokanalning statistik modelidan qat’iy nazar, modulyatsiyaning yuqori pozitsiyali NFM signallari uchun bit xatolik ehtimolligini baholash usullari tavsiya etilgan. Kalit so‘zlar: faza modulyatsiyasi, nisbiy faza manipulyatsiyalangan signal, bit xatolik ehtimolligi (BER), signal-xalaqit nisbati (SNR), xalaqitbardoshlik. Kirish Nisbiy yoki mutlaq faza modulyatsiyasidan foydalanishga asoslangan axborotlarni uzatish adaptiv radioliniyalarining ishlashi jarayonida mavjud elektromagnit muhitda uzatishning maksimal mumkin bo‘lgan axborot tezligini ta’minlash uchun modulyatsiyaning pozitsionligini tanlash vazifasi paydo bo‘ladi. Shu bilan birga, ushbu muammoni hal qilish, ayniqsa, axborotlarni uzatish seansining boshida juda muhimdir, chunki bu vaqtda shovqinga eng chidamli, va shuning uchun past tezlikli signallar, ya’ni ikki pozitsiyali faza modulyatsiyasi (FM) ishlatiladi. Ushbu momentda, masalan, to‘rt pozitsiyali yoki sakkiz pozitsiyali FM ishlatilsa, bit xatolik ehtimolligi (BER) qanday bo‘lishini baholash kerak. Bunday holda, ruxsat etilgan BER darajasida maksimal axborot tezligini ta’minlaydigan rejimni tanlash kerak. Buning uchun ko‘pincha foydali ma’lumotlar oqimini to‘xtatadigan turli xil sinov yoki xizmat signallari qo‘llaniladi. Biroq, radioliniyalarning maksimal samaradorligini ta’minlash uchun qandaydir ortiqchalikdan foydalanmasdan axborot signali bo‘yicha baholash va qaror qabul qilishga imkon beradigan yondashuvlarni qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Shuning uchun ham yuqori pozitsiyali FM signallarning ishonchliligini baholash dolzarb vazifadir. Asosiy qism Qabul qilingan 2NFM signallari bo‘yicha 4NFM signallari uchun BERni baholash masalasini ko‘rib chiqamiz. 2NFM signallari uchun 0 va 1 belgilarining uzatilishi 4NFM signallari uchun 00 va 11 belgilarining uzatilishiga tengdir. Ushbu muammoning yechimi mutlaq FM signallari uchun ham bir xil bo‘ladi [1-2]. Aytaylik, [1, 0, 0, 1] bitlar to‘plamini aloqa kanali orqali uzatish kerak. U holda ushbu bitlar to‘plamiga modulyatorda qo‘shni elementar posilkalarning signal fazalari farqlarining quyidagi to‘plami (yoki agar mutlaq FM ishlatilsa, boshlang‘ich fazalar) mos keladi: [π, 0, 0, π]. Vektorli shaklda bitlarga mos keladigan signallarni 1-rasmda ko‘rsatilgandek ifodalash mumkin. 286

1-rasm. Uzatilgan signallarning fazaviy farqlariga misollar Uzatuvchi tomonda berilgan fazalar aloqa kanalidan o‘tgandan so‘ng shovqin va so‘nish natijasida buzilishi mumkin. Aytaylik, qabul qiluvchi tomonda fazalar qiymatlari 2-rasmda ko‘rsatilganidek aniqlandi. 2-rasm. Qabul qilingan signallarning fazaviy farqlariga misollar Bunday holda, mavjud signal-shovqin sharoitida 4NFM dan foydalanish imkoniyatini aniqlash uchun aynan 4NFM ishlatiladi degan taxmin bilan demodulyatsiyani amalga oshiramiz. Buning uchun ushbu fazalarning qaysi sektorlarga tegishli ekanligini aniqlash kerak (3-rasm). 3-rasm. Signalni qo‘shimcha demodulyatsiyalashga misol Ko‘rinib turibdiki, fazalar farqlarining bunday to‘plami quyidagi bitlar to‘plamiga to‘g‘ri keladi: [11, 00, 00, 10]. Shu bilan birga, agar aloqa kanali signalni buzmasa, demodulyatsiyadan keyin quyidagi bitlar to‘plami qabul qilinadi: [11, 00, 00, 11]. Bu holda 4NFM signallari uchun BER – qabul qilingan signalning fazasini 00 va 11 belgilariga mos keladigan sektorlarga tushish ehtimoli bilan bog‘liq bo‘lib, fazalarni Grey kodiga muvofiq joylashtirishni hisobga olgan holda quyidagi tenglama bilan tavsiflanadi: 𝑝42 + (1 − 𝑝4 )2 = 𝑃4 , (1) bu erda 𝑃4 – qabul qilingan signal fazasi qaysi belgi uzatilishidan qat’iy nazar, 00 yoki 11 belgilariga mos keladigan sektorlarda bo‘lish hodisasining ehtimoli; 𝑝4 –4NFM signallari uchun BER [3-4]. Baholash sifatida o‘lchash uchun mavjud bo‘lgan chastotadan foydalanish mumkin: 𝑘4 𝑃̂4 = , (2) 𝑁 bu erda 𝑘4 – qabul qilingan signal fazasining 00 va 11 belgilariga mos keladigan sektorlarga tushishlar soni (3-rasmda quyuq rang bilan belgilangan sektorlar); 𝑁 – tanlama (namuna) hajmi. 287

Bunday almashtirishda shuni yodda tutish kerakki, yangi tenglamaning yechimi endi to‘g‘ri emas, balki xato bilan tavsiflangan 𝑝4 ning BER bahosi bo‘ladi. Shunday qilib, oddiy hisoblash sxemasida 2NFM signallari yordamida uzatiladigan foydali ma’lumotlarni qabul qilish paytida 4NFM signallari uchun BER baholanishini olish mumkin [3-4]. Xabarni 2NFM signallari yordamida uzatishda 8NFM signallari uchun BER baholanishini olish xuddi shunday tarzda amalga oshiriladi. Buning uchun 0 va 1 belgilar Grey kodiga muvofiq 000 va 110 belgilariga mos keladi. U holda 8NFM rejimidagi BER uchun tenglama quyidagi shaklga ega bo‘ladi: 𝑘8 (1 − 𝑝8 )3 + 𝑝82 (1 − 𝑝8 ) = , (3) 𝑁 bu erda 𝑘8 – qabul qilingan signal fazasining 000 yoki 110 belgilariga mos keladigan sektorlarga tushishlari soni. Shuningdek, xabarni 2NFM signallari bilan uzatishda 16NFM signallari uchun kutiladgan BER tenglamasini olish mumkin. Bunda 0 va 1 belgilar Grey kodiga muvofiq 0000 va 1100 belgilariga mos keladi. U holda 16NFM rejimidagi BER tenglamasi quyidagi shaklga ega bo‘ladi: 𝑘16 2 (1 (1 − 𝑝16 )4 + 𝑝16 − 𝑝16 )2 = , (4) 𝑁 bu erda 𝑘16 – qabul qilingan signal fazasining 0000 yoki 1100 belgilariga mos keladigan sektorlarga tushishlari soni [5]. Xuddi shunday, axborotni 4NFM signallari bilan uzatishda 8NFM va 16NFM rejimida kutiladigan BER tenglamasini olish mumkin: 𝑘8 (1 − 𝑝8 )3 + 3𝑝82 (1 − 𝑝8 ) = , (5) 𝑁 bu erda 𝑘8 – qabul qilingan signal fazasining 000, 110, 101 yoki 011 belgilariga mos keladigan sektorlarga tushishlari soni, 𝑘16 2 (1 (1 − 𝑝16 )4 + 3𝑝16 − 𝑝16 )2 = , (6) 𝑁 bu erda 𝑘16 – qabul qilingan signal fazasining 0000, 0110, 1100 yoki 1010 belgilariga mos keladigan sektorlarga tushishlari soni. Xuddi shunday 8NFM signallari bilan axborot uzatishda 16NFM rejimida kutiladigan BER tenglamasini olish mumkin: 𝑘16 2 (1 4 (1 − 𝑝16 )4 + 6𝑝16 − 𝑝16 )2 + 𝑝16 = , (7) 𝑁 bu erda 𝑘16 – qabul qilingan signal fazasining 0000, 0011, 1100, 1010, 0110, 0101, 1100 yoki 1111 belgilarga mos keladigan sektorlarga tushishlari soni [6-8]. Olingan tenglamalar chiziqli emas va 2 dan yuqori darajalar uchun sonli usullar bilan yechilishi kerak. Shu bilan birga, telefon kanalidagi signallar uchun 5 soniyadan ko‘p bo‘lmagan vaqt ichida (ma’lumotlarni uzatish tezligiga qarab) olinishi mumkin bo‘lgan 104 darajali tanlamalar (namunalar) hajmi aniqlanayotgan chastotani haqiqiy BERga yetarlicha yaqinlashtirishga imkon beradi, bu esa baholash xatoligini sezilarli darajada kamaytiradi. Joriy modulyatsiyali qabul qilingan signal fazalar farqining hisoblangan qiymatlarini tegishli sektorlariga tushish ehtimolligining yuqori pozitsiyali modulyatsiyalar uchun BER ga bog‘liqligi 4rasmda keltirilgan. 288

Belgilangan sektorga tushish ehtimolligi Bit xatolik ehtimolligi 4-rasm. Belgilangan sektorga tushish ehtimolligining aloqa kanalidagi BER ga bog‘liqligi 1 – 2NFM da 4NFM uchun, 2 – 2NFM da 8NFM uchun, 3 – 2NFM da 16NFM uchun, 4 – 4NFM da 8NFM uchun, 5 – 4NFM da 16NFM uchun, 6 – 8NFM da 16NFM uchun. Shuni ham ta’kidlash kerakki, barcha tenglamalarning yechimlari [0,01-0,1] diapazonidagi statsionar bo‘lmagan radiokanal uchun baholanayotgan ehtimolliklarning amaliyot uchun qiziqarli sohasida barqarordir, chunki tenglamalarning o‘ng tomoniga kiritilgan hodisalarning chastotasini o‘lchash uchun mavjud bo‘lgan sezilarli og‘ishlar taxmin qilingan BER larning haqiqiy qiymatlardan ozgina og‘ishlariga to‘g‘ri keladi. Hisoblash tajribasida olingan baholashlarning siljishi 5-rasmda ko‘rsatilgan. 5-rasm. Olingan baholashlar siljishining 2NFM signali bo‘yicha Gauss aloqa kanalidagi xalaqitbardoshlikning haqiqiy qiymatlariga bog‘liqligi 289

6-rasmda 2NFM va 4NFM axborot signallari bo‘yicha 8NFM signali uchun olingan BER baholanishlari ko‘rsatilgan. Tahlil oralig‘ining davomiyligi 1 soniyani tashkil etadi, OFDM signali 300-3400 Hz diapazonni egalladi. Bit xatolik ehtimolligi 2NFM signali bo‘yicha 8NFM uchun baho 4NFM signali bo‘yicha 8NFM uchun baho 8NFM uchun Pxat ning haqiqiy qiymati Blok raqami 6-rasm. QT kanali simulyatoridan foydalanganda bir nechta axborot bloklari uchun BERning haqiqiy qiymati va olingan natijalar Xulosa Shunday qilib, ushbu yondashuvdan foydalanib yuqori pozitsiyali (nisbiy va mutlaq) faza modulyatsiyasi uchun BERni baholash mumkin. Bunda katta hisoblash xarajatlarini talab qilmaydigan juda oddiy algoritm qo‘llaniladi. Eng muhim afzallik shundaki, bunday baholash axborot signalini tahlil qilish natijasida shakllanadi va qo‘shimcha sinov signallarini uzatishning hojati yo‘q, bu esa ma’lumotlarni uzatishning axborot tezligini oshirishga imkon beradi. Haqiqiy radiokanalga mos keladigan eng ko‘p ishlatiladigan modellardan doimiy parametrli va additiv oq shovqinli kanal modelini, shuningdek, signal o‘rovchisi Reley, Rays va Nakagami qonunlari bo‘yicha so‘nishli modellarni qo‘llash mumkin. Berilgan signal turi uchun bit xatolik ehtimolligini baholash uchun avval kanal modelini tanlash va uning noma’lum parametrlarini aniqlash, so‘ngra ma’lum bog‘liqliklardan foydalanish kerak. Radiokanalning statistik modelidan qat’iy nazar, modulyatsiyaning yuqori pozitsiyali NFM signallari uchun bit xatolik ehtimolligini baholashda yuqorida tavsiya etilgan usuldan foydalanish mumkin. Adabiyotlar 1. Yusupov Ya.T. Radiotexnik sistemalar nazariyasi asoslari. Darslik. – T.: «BOOK TRADE KO», 2022. – 436 b. 290

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Yusupov Ya.T., Baymatova N.T. Radioaloqa kanallarining turli statistik modellari uchun Bit xatolik ehtimolligi (BER)ni baholash. INNOVATION TECHNOSYSTEMS. Ilmiy texnik jurnal №4(16)2024. 138-142 b. Коржик, В. И. Расчет помехоустойчивости систем передачи дискретных сообщений : справочник / В. И. Коржик, Л. М. Финк, К. Н. Щелкунов. – М. : Радио и связь, 1981. – 231 с. Левин, Б. Р. Теоретические основы статистической радиотехники / Б. Р. Левин. – М. : Радио и связь, 1989. – 653 с. Rayleigh, Lord. On the resultant of a large number of vibrations of the same pitch and of arbitrary phase / Lord Rayleigh // Philosophical magazine. – 1880. – S.5., Vol.10. – P. 73-78. Nakagami, M. The m-distribution, a general formula of intensity distribution of rapid fading / M. Nakagami // Statistical Method of Radio Propagation. – 1960. – P. 3-36. Rice, S.O. Mathematical analysis of random noise / S. O. Rice // The Bell System Technical Journal. – 1945. – V. 24, Iss. 1. –P.46-156. Yacoub, M. D. The a-n-k-m Fading model / M. D. Yacoub // IEEE Trans. on Anten. and Prop. – 2016. – V. 64. №. 8. – P. 3597-3610. 291

Management and Future Technologies journal.umft.uz