Management and Future Technologies | Volume 1, Issue 1 | № 001

Management and Future Technologies journal.umft.uz BO‘LAJAK MUHANDISPEDAGOGLARNI LOYIHALASH KOMPETENSIYALARINI KOMPYUTER GRAFIKASI VOSITASIDA RIVOJLANTIRISH MODELI April 2024 Volume 1, Issue 1 101 Mualliflar Kayumova Kamola Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnalogiyalari Universiteti Nurafshon filiali, Nurafshon, O‘zbekiston; Dilshod Mansurov Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar kafedrasi, “University of Management and Future Technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston; A nnotatsiya: Maqolada bo‘lajak muxandis-pedagoglarni loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirish bosqichlari asosida maqsad, mazmun, jarayon va natijani o‘z ichiga olgan loyihalash kompetensiyalarini rivojlantirish modeli ishlab chiqildi. Loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirish tashkil etuvchi komponentlarni (motivatsionqadriyatli, ijodiy-faoliyatli, operatsion-texnologik) aniqlash hamda “Bo‘lajak muxandis-pedagoglarni loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirish” modeli mazmuni yoritib berildi. Kalit so‘zlar: motivatsion-qadriyatli, ijodiy-faoliyatli, operatsion-texnologik, model, kompyuter grafikasi, loyihalash, kompetensiya, muhandis-pedagog. Copyright: © 2024 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/).

Volume 1, Issue 1 April 2024 102 Authors Kayumova Kamola Nurafshan branch of Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad Al-Khorazmi, Nurafshan, Uzbekistan; Dilshod Mansurov Department of Communication and Digital Technologies, “University of Management and Future Technologies”, Tashkent, 100208, Uzbekistan; Management and Future Technologies journal.umft.uz MODEL OF DEVELOPMENT OF DESIGN COMPETENCIES OF FUTURE ENGINEEREDUCATORS USING COMPUTER GRAPHICS A bstract: In the article, based on the stages of development of design competencies of future engineer-pedagogues with the help of computer graphics, a model of development of design competencies including goal, content, process and result was developed. Identifying the components (motivational-valuable, creative-active, operational-technological) that make up the development of design competencies by means of computer graphics and the content of the model “Development of design competencies of future engineers-pedagogues by means of computer graphics” was clarified. Keywords: motivational-valuable, creative-active, operational-technological, model, computer graphics, design, competence, engineer-pedagogue. Copyright: © 2024 by the authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/ by/4.0/).

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 Kirish. Kompyuter grafikasi fanini o‘qitishda jahonning yetakchi oliy talim muassasalarida zamonaviy xorijiy tajribalarga asoslanib yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish, soha mutaxasisliklarini kasbiy-pedagogik faoliyatga tayyorlashda, grafik dasturlar orqali tushuntirish hamda ta’limning ishlab chiqarish bilan integratsiyasini bog‘lash, bo‘lajak muhandis-pedagoglarning loyihalash madaniyatini rivojlanishiga sabab bo‘lmoqda. Rivojlangan mamlakatlarda individual mashinalar emas, balki yaratilayotgan mashinalarning normal ishlashini ta’minlaydigan texnik tizimlar yaratilmoqda. Ushbu yaratilgan tizimlar tobora murakkablashib bormoqda, bu esa o‘z navbatida bo‘lajak muhandislar ishidagi o‘zgarishlar va muammolarni keltirib chiqarmoqda. Muhandis-pedagog ma’lum bir ishlab chiqarish sohasidagi texnologiya va texnologiyalarning o‘ziga xos xususiyatlarini bilishi, amaliy kasbiypedagogik kompetensiyaga ega bo‘lishi, shuningdek, nazariy va amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etish va o‘tkazishda yangi pedagogik va axborot texnologiyalarini egallagan mutaxassisdir. Zamonaviy mutaxassis o‘z sohasidagi mavjud tendensiyani bilish uchun mas’uliyatni his qilishi kerak; eng yangi axborot-kommunikasiya texnologiyalarini o‘zlashtirish va o‘z kasbiy faoliyatida qo‘llashga intilish. Bu, ayniqsa, muhandislik va o‘qituvchilar tarkibiga taalluqlidir, chunki ular o‘zlarining faoliyatining o‘ziga xos jihatlari bo‘yicha doimiy ravishda yangi bilim, ko‘nikmalarni o‘zlarining mehnat faoliyati davomida doimiy ravishda egallab turishlari, turli xil sohalardagi ma’lumotlarning katta hajmini o‘zlashtirishlari, tegishli sohadagi barcha yangiliklardan xabardor bo‘lishlari kerak. Chunki ularning kasbiy burchi ishlab chiqarish, iqtisodiyot va ilmiy-texnik taraqqiyotning tez o‘zgaruvchan sharoitida ishlashga qodir mutaxassislarni tayyorlashdir. Adabiyotlar sharhi Oliy ta’lim muassasalarida muhandis-pedogoglarni loyihalash kompetensiyalarni rivojlantirish xolatini o‘rganish, tahlil etish, loyihalashga bo‘lgan talablar hamda mavjud muammolarni aniqlash uchun qo‘yiladigan talablar o‘rganildi. Muhandis-o‘qituvchining faoliyati ko‘p qirrali, murakkab dinamik tizim bo‘lgani uchun uning funksiyalarini belgilash zarur. Muhandislik va pedagogik faoliyat funksiyalari ostida E.Zer mazmunan bir xil bo‘lgan, doimiy ravishda takrorlanadigan va amalga oshirilishi muhandis-o‘qituvchilarga xos bo‘lgan faoliyatlardan iborat bo‘lgan guruhni tushunadi . Uning tadqiqotlarida ikkita funksiya guruhini belgilaydi: kasbni o‘qitishga va kelajakdagi mutaxassisning shaxsiyatini rivojlantirishga qaratilgan maqsadli va faqat o‘qituvchi muhandislarga xos bo‘lgan operasion guruhlar haqida o‘z izlanishlarini olib borgan. Bundan tashqari juda ko‘p tadqiqotlar “Bo‘lajak muhandis-pedogoglarning loyihalash faoliyatiga tayyorlash” masalalariga bag‘ishlangan. Masalan: H.A. Alekseev; “Pedagogik dizaynning umumiy asoslari”, M.N. Nevzorov; “Oliy ta’lim muassasalari talabalarining kasbiy kompetensiyasini shakllantirish”, V.A. Adolf;“Pedagogik dizaynni o‘qitishning didaktik tomoni”, E.S. Zair-Bek; “Loyihalash ko‘nikmalarini shakllantirish”,N.Yu. Bugakovalarning “Bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlashni ta’minlash uchun o‘quv jarayonida loyihalashni amalga oshirish” kabi ilmiy izlanishlar o‘z ilmiy tadqiqotlarida nazariy asoslari keltirib o‘tilgan. Tadqiqot metodologiyasi Jamiyatning loyihalash tizimiga bo‘lgan ehtiyojlaridan kelib chiqgan holda, muhandispedagoglarning ta’lim mazmuni (DTS) hamda ularga ko‘yilgan malaka talablari o‘rganildi. Bo‘lajak muhandis-pedagoglarni loyihalash kompetensiyalarini kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirish modeli ishlab chiqildi. Mutaxassislarning tayyorlashda pedagogik jarayonlar, ta’lim jarayonini tashkil etishning didaktik asoslari, loyihalash kompetentlik komponentlari, loyihalash kompetensiyalarini kompyuter vositasida rivojlantirish bosqichlari, ta’limiy yondoshuvlar yoritib berildi. 103

Volume 1, Issue 1 104 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Tahlil va natijalar muhokamasi Zamonaviy texnologiyalaridan, kompyuter grafikasidan o‘z ichigabo‘lajak olgan MGLMKE SPKER axborot ]ERKM ]SRHSWLYZPEV YWYPPEV HM^E]R ZSWMXEPEVMfoydalanishni ^EVYV >EQSREZM] yangi yondoshuvlar, usullar, dizayn vositalari zarur. Zamonaviy bo‘lajak muhandislarga qo‘yiladigan QYLERHMWPEVKE qo‘yiladigan XEPEFPEVHER FMVM FY ]YUSVM QELWYPHSVPMOOE IKE OSQT]YXIVPEV talablardan biri bu yuqori mahsuldorlikka ega kompyuterlar bilanXM^MQPEVHER ishlay olishi,JS]HEPERMWL ish muhiti hamda FMPER MWLPE] SPMWLM MWL QYLMXM LEQHE IRK EWSWM]WM YWLFY YGLYR eng asosiysi ushbu tizimlardan foydalanish uchun qobiliyat zarurdir. Bu esa o‘z navbatida loyihalash USFMPM]EX ^EVYVHMV &Y IWE o‘z REZFEXMHE PS]MLEPEWL XM^MQMKE bo‘lgan ILXM]SNPEVMHER OIPMF tizimiga bo‘lgan kelibIKEHMV chiqqan9WLFY holda o‘z samarasiga egadir. Ushbu e’tiborga GLMUUER LSPHEehtiyojlaridan o‘z WEQEVEWMKE XEPEFPEVRM e’tiborga SPKERtalablarni LSPHE QYLERHMW olgan holda muhandis-pedagoglarni loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikkasi vositasida TIHEKSKPEVRM PS]MLEPEWL OSQTIXIRWM]EPEVRM OSQT]YXIV KVEJMOOEWM ZSWMXEWMHE VMZSNPERXMVMWL rivojlantirish modeli ishlab chiqildi QSHIPMMWLPEFGLMUMPHM VEWQ (rasm-1). Жамиятнинг эҳтиёжи Ижтимоий буюртма Лойиҳалаш тизимига бўлган Муҳандис педагогларнинг -Мақсад Малака талабла.ир Бўлажак муҳандиспедагогларни лойиҳалаш --Педагогик 1. Таьлимжараёни мазмуни, инновацион дидактик Мухандислик графикаси фанини Лойиҳалаш компетенцияларини ривожлантиришда График дастурлар ёрдамида (Компас 3(: Лойиҳалаш компетенцияларникомпьютер графикаси Ўқув машқлари Назарий маълумотлар Касбий муаммоларн Лойиҳалаш компетенцияларни ривожлантиришда Муҳокаманинг мунозара шакли, ўзини Ижодий вазифалар, ақлий ҳужум, ---. Натижалар Муҳандиспедогогларнинг лойиҳалаш Репродуктив Продуктив Креатив Муҳандис педогоглар Берилган топшириқлар Лойиҳалаш қобилятлари Натижа: Лойиҳалаш компетенцияларига эга мухандис 6EWQ QYLERHMWTIHEKSKPEVRM OSQTIXIRWM]EPEVMRM OSQT]YXIV Rasm-1. Bo‘lajakBo‘lajak muhandis-pedagoglarni loyihalashPS]MLEPEWL kompetensiyalarini kompyuter grafikasi KVEJMOEWMZSWMXEWMHEVMZSNPERXMVMWLQSHIPM vositasida rivojlantirish modeli. 0S]MLEPEWL OSQTIXIRWM]EPEVRM OSQT]YXIV KVEJMOEWM ZSWMXEWMHE VMZSNPERXMVMWL XEWLOMP IXYZGLM OSQTSRIRXPEVRM QSXMZEXWMSRUEHVM]EXPM STIVEXWMSRXI\RSPSKMO Loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi MNSHM]JESPM]EXPM vositasida rivojlantirish tashkil etuvchi ERMUPEWL “Bo‘lajak QY\ERHMWTIHEKSKPEVRM PS]MLEPEWL OSQTIXIRWM]EPEVRM komponentlarni (motivatsion-qadriyatli, ijodiy-faoliyatli, operatsion-texnologik) aniqlash.OSQT]YXIV “Bo‘lajak KVEJMOEWM ZSWMXEWMHE VMZSNPERXMVMWL” QSHIPM QE^QYRMRM FIPKMPEWL MQOSRMRM FIVHM 1SHIP muxandis-pedagoglarni loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirish” UY]MHEKMFPSOPEVHERXEVOMFXSTEHMQEUWEHPMFPSOTIHEKSKMONEVE]SRFPSOMFELSPEWLREXMNEZM] modeli mazmunini belgilash imkonini berdi. Model quyidagi bloklardan tarkib topadi: maqsadli blok, FPSO pedagogik jarayon bloki, baholash-natijaviy blok. - Maqsadli blok ijtimoiy buyurtma, jamiyatning yuqori malakali mutaxassislarga va I.Maqsadli blok - ijtimoiy buyurtma, jamiyatning yuqori malakali mutaxassislarga va loyixalash PS]M\EPEWL JESPM]EXMKE bo‘lgan I\XM]SNPEV ERMUPEWL LEQHE PS]MLEPEWL OSQTIXIRXWM]EPEVRM faoliyatiga bo‘lgan extiyojlar aniqlash hamda loyihalash kompetentsiyalarni kompyuter grafikasi vositasida OSQT]YXIV KVEJMOEWM ZSWMXEWMHE VMZSNPERXMVMWL bo‘lajak QYXE\EWWMWPEVRM FMPMQ ko‘nikma rivojlantirish bo‘lajak mutaxassislarni bilim, ko‘nikma, malaka va kompetensiyalarni rivojlantirish hamda ish QEPEOEZEOSQTIXIRWM]EPEVRMVMZSNPERXMVMWLLEQHEMWLFIVYZGLMXEPEFPEVMRMo‘rganishHEZPEX beruvchi talablarini o‘rganish, davlat ta’limi standartlarida belgilangan talablarni inobatga olish, shuningdek ta’limi WXERHEVXPEVMHE FIPKMPERKER XEPEFPEVRM MRSFEXKE SPMWL WLYRMRKHIO \EPUEVS QILREX xalqaro mehnat bozori talablarini o‘rganishnish natijasida yuzaga keladi. FS^SVMXEPEFPEVMRMo‘rganishnishREXMNEWMHE]Y^EKEOIPEHM -- 4IHEKSKMO NEVE]SR FPSOMHE bo‘lajak QY\ERHMW TIHEKSKPEVRM PS]MLEPEWL OSQTIXIRWM]EPEVRM OSQT]YXIV KVEJMOEWM ZSWMXEWMHE VMZSNPERXMVMWL QE^QYRM QSXMZEXWMSR

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 II.Pedagogik jarayon blokida - bo‘lajak muxandis pedagoglarni loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirish mazmuni (motivatsion-qadriyatli, ijodiy-faoliyatli, operatsion-texnologik komponentlari) keltirilgan. Shuningdek loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirish bosqichlari (tashkiliy tayyorgarlik, amaliy-jarayonli, analitik-korreksiyalash) berilgan. Shuningdek loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirishda ta’limning shakl, metod va vositalari tavsiflangan. Talabalarni loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirish jarayoni tamoyillariga ta’lim mazmuni, metodlari, tashkiliy shakllari va didaktik vositalarini aniqlaydigan dastlabki qoidalar nazarda tutiladi. Faoliyatning turli bosqichlarida hal qilinadigan vazifalarning o‘ziga xos xususiyatlariga qarab didaktik tamoyillarning ahamiyati turlichadir hamda turli sharoitlarda u yoki bu tamoyilning ahamiyati namoyon bo‘ladi. III.Baholash-natijaviy blok - bo‘lajak muxandis-pedagoglarni mashinasozlik sohasida loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlantirish ko‘rsatkichlari va baholash mezonlarini o‘z ichiga oladi. Bo‘lajak muxandis pedagoglarni loyihalash kompetensiyalarni kompyuter grafikasi vositasida rivojlanganlik mezonlariga mashinasozlik sohasida kasbiy kompetentlikni tavsiflovchi faoliyatga sub’ektiv munosabat va faoliyat natijalarini ob’ektiv tomonlarini aks ettiruvchi ko‘rsatkichlar kiradi. Erishilgan natijalar asosida o‘z navbatida talabalarning o‘zlashtirish darajalarining guruhlarga ajratish mumkin. Bajarilgan loyihalarning bajarilish darajalariga qarab reproduktiv, produktiv va kreativ darajalarga bo‘lish mumkin. Bunda dastlabki tushunchaga ega bo‘ladi, topshiriqlarni mustaqil bajara boshlaydi, talaba tushunib tahlil qilib amaliyotda qo‘llay boshlaydi. Xulosa va takliflar Birinchidan, mutaxassislarni bilim, ko‘nikma, malaka va kompetensiyalarni rivojlantirish hamda ish beruvchi talablarini o‘rganish, davlat ta’limi standartlarida belgilangan talablarni inobatga olish, shuningdek xalqaro mehnat bozori talablarini o‘rganish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ikkinchidan, pedagogik jarayonlarni tashkil qilishda ta’lim jarayonini tashkil etishning didaktik asoslari, ta’lim mazmuni, innovatsion didaktik vositalar, loyihalash kompetensiyalarini rivojlantirishda interfaol metodlardan foydalanish o‘z samarasini beradi. Uchinchidan, loyihalash kompetensiyalarini rivojlantirishda Kompas 3D V16 grafik dasturidan foydalanib, dars mashg‘ulotlarini tashkil etishda talabalarning loyihalash madaniyatini rivojlantirish, fazoviy tasavvurni rivojlantirish asosiy asosiy grafik vosita hisoblanadi. 105

Volume 1, Issue 1 106 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Adabiyotlar 1. Л.Н. Фридман, Наглядность и моделирование в обучении.- М., 2008. – 158 с. – ISBN 9785-8121-4239-6. 2. G.Rasch Probabilistic model for some intelligence and attainment tests. Chicago. Univ. of Chicago Press. 2017, p. 199. 3. S.L. Wong, Ab Jalil., Fauzi Mohd Ayub A., Abu Bakar K., Tang S.H. Teaching a discrete information technology course in a constructivist learning environment: is it effective for Malaysian pre-service teachers, The internet and Higher Education, volume 6, Issue 2, 2003. – P. 193-204. 4. R.L.David. Visualisation and animation of computer graphics. Korea, 2014. 105 pp/ 5. B. Jones. Computer graphics and programming. China. 2014-76 pp. 6. А.А.Холмурзаев, О.И.Алижонов, Ж.З.Мадаминов,& Р.Х.Каримов (2019). Эффективные средства создания обучающих программ по предмету «Начертательная геометрия». Проблемы современной науки и образования, (12-1 (145)), 79-80. 7. А.А.Холмурзаев, Ж.З.Мадаминов, Д.М.Рахмонов, & И.Р.Расулжонов, (2019). Методика развития профессиональной компетентности информационно-технических средств будущих учителей черчения. Актуальная наука, (4), 112-115. 8. S.S.Arziev,& M.M.Rustamova, (2020). The Modeling Method In The Integration Of Design And Engineering Graphics Disciplines. Theoretical & Applied Science, (6), 569-572. 9. J.Z.Madaminov, (2020). Methods of developing students’ design competencies in the discipline “engineering and computer graphics”. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 10(5), 66-71. 10. N.A.Muslimov, J.Z.Madaminov (2020), “Bo‘lajak Chizmachilik o‘qituvchilarini Axborot Texnologiyalari Vositasida Kasbiy Kompetentligini Rivojlantirish Metodikasi” Scientific– Technical Journal Of Ferpi , (24-1,(177) ).

Management and Future Technologies journal.umft.uz MASOFAVIY TA’LIM OLUVCHILAR FAOLIYATINI INTEGRALLASHGAN MONITORINGINI OLIB BORISH KO‘RSATKICHLARI A nnotatsiya: Ushbu maqolada men shuni bildimki har qanday axborot texnalogiyalarida raqamli texnalogiya shuningdek ta’lim jarayonida monitoring va axborot xavsizligi yuzasidan barcha xavsizlikga ega bO‘lishlari zarur. Ta’lim jarayoniga texnologiyalarni joriy etish, interfaol o‘quv materiallarini yaratish, malakali kadr yaratish zaruriy chor hisoblanadi. April 2024 Volume 1, Issue 1 107 Mualliflar Odil Asqaraliyev “Perfect University” universiteti, Toshkent, O‘zbekiston; Dilshod Mansurov Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar kafedrasi, “University of Management and Future Technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston; Kayumova Kamola Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar kafedrasi, “University of Management and Future Technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston; Mas’ul: mansurovdilshodbek4@ gmail.com Kalit so‘zlar: ta’lim, masofaviy , pedagogika, monitoring, axborot, xavsizlik. Copyright: © 2024 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/).

Volume 1, Issue 1 April 2024 108 Authors Odil Asgaraliyev Perfect University, Tashkent, Uzbekistan; Dilshod Mansurov Department of Communication and Digital Technologies, University of Management and Future Technologies, Tashkent, 100208, Uzbekistan; Kayumova Kamola Department of Communication and Digital Technologies, University of Management and Future Technologies, Tashkent, 100208, Uzbekistan; Correspondence: mansurovdilshodbek4@gmail.com Copyright: © 2024 by the authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/ by/4.0/). Management and Future Technologies journal.umft.uz GUIDELINES FOR INTEGRATED MONITORING OF DISTANCE LEARNERS A bstract: In this article, I learned that in any information technology, digital technology, as well as monitoring and information security in the educational process, must have all security. The introduction of technologies into the educational process, the creation of interactive educational materials, and the creation of qualified staff are necessary measures. Keywords: education, remote, pedagogy, monitoring, information, security.

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 Kirish Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, masofaviy ta’lim jarayonlarini tashkil etishda uning uzluksizligini ta’minlash hamda zam`onaviy ta’lim texnologiyalarini va kasbiy rivojlanishning yangicha shakllarini o‘zlashtirish orqali mustaqil malaka oshirishga yo‘naltirilgan malaka oshirishning variativ tizimini ishlab chiqish asosiy yo‘nalishlar sifatida qaraladi. Angliyada yosh yoki tajribali kadrlarning tayyorlash turli yondashuvlar asosida tashkil etiladi. AQShda oliy ta’lim tizimi masofaviy ta’lim jarayonlarini monitoringi Federal ta’lim vazirligining avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi orqali amalga oshiriladi. Shuningdek, ta’lim oluvchilar o‘z ish vaqtining 30 foizini amaliyotga yo‘naltirilgan faoliyatiga ajratadilar. Bu faoliyat talabaning o‘z kompetentligini amaliyotda oshirishi hamda mehnat bozoridagi mutaxassisligi bilan bog‘liq bo‘lgan dolzarb jarayonlar bilan uzviy aloqada bo‘lishini ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «2022 - 2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida»gi farmonida, jumladan “…oliy ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, ta’lim tashkilotlari infratuzilmasini yanada rivojlantirish, sohaga informatsion - kommunikatsion texnologiyalarni joriy etish” vazifalari belgilangan[1,2]. Mamlakatimizda oliy ta’lim tizimi masofaviy ta’lim jarayonlarida tub islohotlar olib borilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 12 iyundagi “Oliy ta’lim muassasalarining masofaviy ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF 4732-son Farmonining qabul qilinishi masofaviy ta’lim jarayonlarini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqdi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 11 fevraldagi 407-sonli qaroriga muvofiq on-layn va off-layn texnologiyalariga asoslangan masofaviy o‘qitish kurslarining joriy etilishi professor-o‘qituvchilarning asosiy ishdan ajralmagan holda kurslarning o‘quv dasturlarini mustaqil ravishda o‘zlashtirish imkoniyatini yaratdi. Ma’lumki, masofaviy ta’lim jarayonida pedagogning kasbiy mahorati rivojlantiriladi, yangi nazariy va amaliy bilimlar beriladi. Talabalarning bilim va malakalarini rivojlantirish, ularni ta’lim-tarbiya jarayonlariga tegishli yangi me’yoriy-huquqiy hujjatlar bilan tanishtirish, mustaqil malaka oshirish mazmunini aniqlashga ko‘maklashish, pedagoglarga innovatsiyalarni o‘quv jarayoniga tadbiq etishga yordam berish kabilar malaka oshirish kurslarining vazifalariga kiradi. Talabalarni o‘z-o‘zini uzluksiz kasbiy rivojlantirishga yo‘naltirish muhim hisoblanadi va bu orqali pedagog o‘z kasbiy o‘sishining maqsadi, shakllari, vositalari hamda individual traektoriyasini mustaqil belgilaydi. Pedagogning kasbiy kompetentligi darajasi ta’lim samaradorligini rivojlantirish, ta’lim jarayonlarini dinamik o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashishi, innovatsion faoliyat va nihoyat, o‘quv jarayonini sifatini ta’minlashga jiddiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biri hisoblanadi. Bunday sharoitda monitoring bo‘lajak kadrlarning kasbiy sifatlarini hamda malaka oshirish jarayonlarini rivojlantirishni tashxis qilishning asosiga aylanadi. Chunki aynan monitoring axborot olishning asosiy vositasi sifatida namoyon bo‘ladi, monitoringsiz adekvat, real tashxisni tasavvur qilib bo‘lmaydi. Bunday holatlar monitoringning ahamiyatini va uni amalga oshirishga ilmiy yondoshuv yo‘nalishlarini belgilab beradi. Asosiy qism Monitoring jarayonida qayta tayyorlash va malaka oshirish muassasalari faoliyati natijalari pedagog kadrlarning malaka talablariga moslik darajasi aniqlanadi. Bunda ta’lim jarayoni sifati, o‘quv va kadrlar resurslari bilan ta’minlanganlik darajasi, boshqaruv, tinglovchilarning o‘quv jarayoni, pedagog kadrlar kasbiy faoliyatining natijalari monitoring obyekti hisoblanadi. 109

Volume 1, Issue 1 Management and Future Technologies journal.umft.uz -WLGLMUEXPEQ 7XVEXеKMOқатлам &SWLUEVYZREXMNEPEVM =YUSVMHEVENEPM ma’muriyat 7XVEXеKMO UEVSVPEVRM MWLPEF GLMUMWL XM^MQM 6MZSNPERMWLRMRKWXVEXеKMOVеNEWM %\FSVSXXELPMP \M^QEXM 5EVSVPEVUEFYPUMPMWLKE ko‘maklashuvchi XM^MQPEV JMPXVPEWL QSHеPPEWLXMVMWL &Y]VYUPEVXEWLOMPSXHEVENE WMHEKMEREPMXMOLMWSFSXPEV FEWLSVEXPEWLVеNEPEV 1EVOE^ ma’muriyatio‘rta pog‘onadagi &SWLUEVMWLRMRKE\FSVSXXM^MQM OSVTSVEXMZma’lumotlarFE^EWM 8е^OSVko‘rsatmalarbo‘limlar HEVENEWMHEKMLMWSFSXPEV 5Y]Mpog‘onadagi FENEVYZGLMPEV STеVEXSVPEV 8VER^EOWM]EPEVRMSTеVEXMZUE]XE MWLPEWLXM^MQPEVM /SVTSVEXMZma’lumotlarFE^EWM Ma’lumotlarningLYNNEXPM ko‘rinishi *S]HEPERYZGLMPEV %\FSVSXEPQEWLMWLXM^MQM %\FSVSXVеWYVWPEVM (EWXYVM]ETTEVEXTPEXJSVQE 110 April 2024 4SVXEP %\FSVSX\EZJWM^PMKMRMta’minlovchiUMWQXM^MQ 8M^MQ\M^QEXPEVMIPеOXVSRTSGLXEZеFMREVQSRMXSVMRKTSVXJSPMSQEWSJEZM]OYVWPEVJE]P EPQEWLMWLZеFVеWYVWPEV 8EVQSUSTеVEXWMSRXM^MQPEVMZE1&&8 0MRY\9FYRXY;MRHS[WWIVZIV1]750 %PSUEQYLMXMPSOEPZEOSVTSVEXMZXEVQSU-RXеVRеXtarmog‘i ,MWSFPEWLQEWLMREPEVM WеVZеVOSQT]YXеVPEV 1-rasm. Axborot tarmog‘i strukturasi VEWQAxborot tarmog‘i strukturasi Odatda monitoring metodlari quyidagilardan iborat bo‘ladi: kuzatish, suhbat, anketa so‘rovnomasi, 3HEXHE QSRMXSVMRK QItodlari quyidagilardan bo‘ladi: kuzatish, suhbat, ankIXE talabalar va pedagoglarning hujjatlari, faoliyati mahsuli iborat va ish tajribasini tahlil qilish; natijalarni so‘rovnomasi, talabalar pedagoglarning hujjatlari, faoliyati mahsuliekspert va ishbaholash. XENVMFEWMRMXELPMP sifat jihatidan tahlil qilish va va miqdoriy qayta ishlash; individual va guruhli Qayta UMPMWL REXMNEPEVRM WMJEX NMLEXMHER XELPMP UMPMWL ZE QMUHSVM] UE]XE MWLPEWL MRHMZMHYEP ZE KYVYLPM tayyorlash va malaka oshirish ta’lim jarayoni monitoringini ta’lim ehtiyojlari va o‘qitish maqsadlari, IOWTIrt Qayta tayyorlashhamda va malaka oshirish ta’limhisobga jarayoni monitoringini ta’lim o‘qitishni baholash. loyihalashtirish, rejalashtirish natijalarni baholashni olgan holda olib borish ehtiyojlari va o‘qitish maqsadlari, o‘qitishni loyihalashtirish, rINEPEWLXMVMWL LEQHE REXMNEPEVRM zarur. Bunda qabul qilinadigan boshqaruv va pedagogik qarorlar ta’lim jarayonining barcha jihatlarini FELSPEWLRM LMWSFKE SPKER LSPHE aniq tahlil qilishga asoslanishi kerak. SPMF FSVMWL ^EVYV &YRHE UEFYP UMPMREHMKER FSWLUEVYZ ZE TIdagogik qarorlar ta’lim jarayonining barcha jihatlarini aniq tahlil qilishga asoslanishi Tarmoq tuzilmasi ishlab chiqilgandan so‘ng uning texnik va dasturiy ta’minoti masalasini hal etib OIVEO olish kerak. Bizning fikrimizcha bunday tarmoq o‘zining tegishli tarkibiga egava bo‘lishi kerak. ta’minoti Tarmoq tuzilmasi ishlab chiqilgandan so‘ng uning tIxnik dasturiy

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 QEWEPEWMRMLEPIXMFSPMWLOIrak. Bizning fikrimizcha bunday tarmoq o‘zining tIKMWLPMXEVOMFMKE Veb interfeysga ega tizimlarning ishlashi uchun Apache server, ba’lumotlar bazasini boshqarish ega bo‘lishi kIVEO uchun MySQL server, veb manzillarni boshqaruvchi DNS server, korporativ elektron pochtani yuritish :IFMRXIVJIysga ega tizimlarning ishlashi uchun Apache server, ba’lumotlar bazasini uchun Mail server, ichki fayl almashish tizimi File server, korporativ vebinar tashkil etish uchun Red5 FSWLUEVMWL YGLYR 1]750 WIVZIV ZIF QER^MPPEVRM FSWLUEVYZGLM (27 WIVZIV OSVTSVEXMZ Media server hamda Tomcat server kabi ernik litsenziyali dasturiy mahsulotlardan, shuningdek IPIOXVSR TSGLXERM ]YVMXMWL YGLYR 1EMP WIVZIV MGLOM JE]P EPQEWLMWL XM^MQM *MPI WIVZIV serverlar ishlashini ta’minlovchi operatsion tizimlardan foydalanilgan. OSVTSVEXMZZIFMREVXEWLOMPIXMWLYGLYR6IH1IHMEWIVZIVLEQHE8SQGEXWIVZIVOEFMIVRMO Ushbu tizimga oliy ta’lim muassasining ma’lum xodimlarigina to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaatlarni PMXWIR^M]EPMHEWXYVM]QELWYPSXPEVHERWLYRMRKHIOWIVZIrlar ishlashini ta’minlovchi opIVEXWMSR amalga oshirishi mumkin. Bunda ular veb interfaysdan, FTP (File Transport Protocol) bog‘lanishdan, XM^MQPEVHERJS]HEPERMPKER WinSCPUshbu va Puttytizimga kabi dasturlaridan foydalanadilar. oliy ta’lim muassasining ma’lum xodimlarigina to‘g‘ridanto‘g‘ri QYVSNEEXPEVRM EQEPKE SWLMVMWLM QYQOMR &YRHE YPEV ZIF MRXIVJE]WHER *MPI 8VERWTSVX Tashqi tarmoq (Internet) dan bo‘ladigan barcha murojaatlar faqat veb interfeys*84 (veb sahifalar) orqali Protocol) bog‘lanishdan, WinSCP va Putty kabi dasturlaridan foydalanadilar. amalga oshiriladi. 8EWLUMXEVQSU -RXIVRIt) dan bo‘ladigan barcha murojaatlar faqat vIFMRXIVJI]W ZIF Portalda monitoring olib borish hamda o‘quv-metodik ta’minotni amalga oshirishga xizmat qiluvchi WELMJEPEV SVUEPMEQEPKESWLMVMPEHM bir necha tizimlar monitoring mavjud bo‘lib, ularborish o‘zaro hamda bir-birinio‘quvQItodik to‘ldirib turadi. ta’minotni amalga oshirishga Portalda olib \M^QEXUMPYZGLMFMVRIcha tizimlar mavjudtizimlariga bo‘lib, ularbo‘ladigan o‘zaro birbirini to‘ldirib turadi. Xozirgi kunda axborot-kommunikatsiya taxdidlar, ruxsatsiz tizimga kirish E\FSVSXkommunikatsiya tizimlariga bo‘ladigan taxdidlar, ruxsatsiz holatlari<S^MVKM turli xilOYRHE yo‘llar bilan amalga oshirilishiga javoban xavfsizlikni ta’minlash turli xil usullar va tizimga yordamida kirish holatlari turli xil yo‘llar bilan amalga oshirilishiga javoban xavfsizlikni vositalar amalga oshirilmoqda. ta’minlash turli xil usullar va vositalar yordamida amalga oshirilmoqda. DĂƌŬĂnjůĂƌ DŽŶŝƚŽƌŝŶŐƚŝnjŝŵŝ ůĞŬƚƌŽŶƉŽƌƚĨŽůŝŽ ůĞŬƚƌŽŶŬƵƚŝďdžŽŶĂ ĞͲŵĂŝů tĞďŝŶĂƌ DĂƐŽĨĂǀŝLJŬƵƌƐůĂƌ &ĂLJůĂůŵĂƐŚŝƐŚ 2-rasm. MasofaviyVEWQMasofaviy ta’lim markazi portalida ta’limmavjud markazitizimlar portalida mavjud tizimlar Axborot xavfsizligi ta’minlashning birinchi va eng asosiy bu – foydalanuvchilarni Axborot xavfsizligi ta’minlashning birinchi va vositasi eng EWSWM] ZSWMXEWM FY – identifikatsiyalash va autentifikatsiyadan o‘tkazishdir. JS]HEPERYZGLMPEVRMMHIRXMJMOEXWM]EPEWLZEEYXIntifikatsiyadan o‘tkazishdir. Identifikatsiya – foydalanuvchining ro‘yxat yozuvi (login) ni kiritishi. Foydalanuvchining -HIRXMJMOEXWM]E – foydalanuvchining ro‘yxat yozuvi (login) ni tizimdagi kiritishi. logini orqali u haqidagiXM^MQHEKM barcha kerakli axborotlarga: uning shaxsi; tizimdagi ruxsat darajasi; tizimdagi *S]HEPERYZGLMRMRK PSKMRM SVUEPM Y LEUMHEKM FEVGLE OIVEOPM E\FSVSXPEVKE YRMRK faoliyati tizimdagi tarixi va boshqalar ega bo‘lish mumkin.faoliyati tarixi va boshqalar ega bo‘lish mumkin. shaxsi; ruxsat darajasi; tizimdagi %YXIRXMJMOEXWM]E – FY JS]HEPERYZGLMRMRK WLE\WMRM XEWHMUPEWLM 3HEXHE Autentifikatsiya – bu foydalanuvchining shaxsini tasdiqlashi. Odatda bu jarayon maxfiy FY so‘z NEVE]SR (parol) maxfiy so‘z (parol) orqali amalga oshiriladi. Ya’ni foydalanuvchi dastlab tizimga o‘zining orqali amalga oshiriladi. Ya’ni foydalanuvchi dastlab tizimga o‘zining kalit so‘zini kiritadi va so‘ng shu 111

Volume 1, Issue 1 112 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz kalit so‘z rostdan ham unga tegishli ekanligini maxfiy so‘z orqali tasdiqlaydi. Identifikatsiya va autentitifikatsiya vositalari birlashishi ham mumkin. Bu yerda barchamiz uchun ma’lum bo‘lgan xizmat guvohnomasini keltirish mumkin. Unda shaxsning identifikatsiyasi uchun ismi, familiyasi, mansabi (va boshqa ma’lumotlar), autentifikatsiya uchun esa uning surati keltirilganligini aytishimiz mumkin. Shuni alohida ta’kidlash kerakki autentifikatsiya va identifikatsiya vositalarining o‘zi haqiqiylikni tasdiqlovchi belgilarga ega bo‘lishi mumkin. Misol uchun guvohnomadagi muhr, imzo yoki uning himoyasini saqlovchi boshqa qalbakilashtirishdan himoyalovchi vositalar. Agar foydalanuvchi bu jarayonlardan muvafaqqiyatli o‘tsa, u axborot tizimiga kirishiga va unga berilgan vakolat darajasida istalgancha foydalanish huquqiga ega bo‘ladi. Hozirgi vaqtda axborot–hisoblash tizimlarida foydalanuvchilarni identifikatsiyalashning usullarini quyidagi asosiy guruhlarga bo‘lish mumkin: autentifikatsiya va • foydalanuvchidan qandaydir maxsus axborotni so‘rash (masalan, login yoki parol); • foydalanuvchidan qandaydir maxsus tavsiyaga yoki xususiyatga ega bo‘lgan ashyoni so‘rash (masalan, smart-karta, USB-token va boshqalar); • autentifikatsiya qilinayotgan axborot foydalanuvchi tanasining muhim qismi (masalan, barmoq izlari yoki boshqa biometrik ma’lumotlar). Demak, identifikatsiya va autentifikatsiya yordamida tizimga kirish huquqini olish mumkin. Endi foydalanish chegarasini belgilovchi mantiqiy boshqaruv vositasi ishga tushadi. Ularning vazifasi ham foydalanishga ruxsat beruvchi fizik vositalar kabidir. Foydalanishga ruxsat berishning mantiqiy boshqaruv vositalari ham foydalanuvchilarni tizimda saqlanayotgan u yoki bu axborot bo‘limiga murojaatini nazorat qiladi. Xulosa Axborot tarmoqlari xavfsizligini ta’minlash va ularni boshqarishni optimallashtiruvchi bir qancha dasturiy mahsulotlar mavjud. Masalan: Opsview Core; StoneGate SSL VPN; Kerio Control; OpenMediaVault va boshqalar. Korporativ tarmoqlar uchun bugungi kunda eng ommabop va qulay tizimlardan biri bu Kerio Control hisoblanib, unda quyidagi imkoniyatlar mavjud: • internet tarmog‘iga xavfsiz murojaatni amalga oshirish; • tezlikka chegara qo‘yish, shuningdek faqat kerakli resursga murojaatni ta’minlash orqali xarajatlarni kamaytirish; • internetdan foydalanishni nazorat qilish orqali xodimlar ish samaradorligini oshirish; • turli reklama, spam, va viruslardan himoyalashi va boshqalar. Kerio kompaniyasiga 1997 yilda asos solingan bo‘lib, u internet tarmog‘ida ma’lumotlar bilan ishlash va almashish bilan bog‘liq keng turdagi dasturiy mahsulotlarni taqdim etadi. Bizning fikrimizcha, oliy ta’lim muassasalari pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimining yaxlit axborot infratuzilmasini, uning dasturiy va metodik ta’minotini shakllantirish tinglovchilarning kasbiy rivojlanish dinamikasi monitoringini tashkil etishning muhim sharti hisoblanadi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 Volume 1, Issue 1 Adabiyotlar 1. «O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4947-sonli Farmoni. 2017 yil 7 fevral. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 yil, 6-son, 70-modda; 20-son, 354-modda; 23-son, 448-modda; 37-son, 982-modda. 2. O‘zbekiston Respublikasining «Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi qonuni. 2003 yil 11 dekabr. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2004 y., 1-2-son, 10-modda; O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2014 y., 36-son, 452-modda. 3. Ashford-Rowe K., Malfroy J. eLearning Benchmark Report: Learning Management System (LMS) usage. 2009. 4. Bersin J., Howard C., o‘Leonard K., Mallon D. Learning Management Systems. 2009. 5. Cavus N., Zabadi T. A comparison of open source Learning Management Systems. // ProcediaSocial and Behavioral Sciences. 2014. № 143. r.521-526. 6. Chapman B. How Long Does it Take to Create Learning? [Research Study]. Chapman Alliance LLC, 2010. 7. Chen C.C., Chiu P.S., Huang Y.M. The learning style-based adaptive learning system architecture. // International Journal of Online Pedagogy and Course Design, 2015. 5(2), Elov B.B. Portal National University of Uzbekistan. // International Journal of Applied Engineering Research and Development. - India, 2016, - V.6. - Issue 2. - p.33-38. 8. Elov B.B., Primova M.H. LMS klasslar diagrammasi. // o‘zMU xabarlari. - Toshkent, 2017, - № 2/2. 6-21 b. 113

Volume 1, Issue 1 April 2024 114 Mualliflar Asror Ulashov Fundamental fanlar kafedrasi, “University of Management and Future Technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston; ulashovasror9@gmail.com Umida Naziraliyeva Fundamental fanlar kafedrasi, “University of Management and Future Technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston; naziralieva@umft.uz, Rahmatillayeva Shahrizoda Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar kafedrasi, “University of management and future technologies” universiteti, Toshkent, 100208, O‘zbekiston shaxrizodaraxmatillayeva@gmail.com Mas’ul: ulashovasror9@gmail.com Copyright: © 2024 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/). Management and Future Technologies journal.umft.uz FIZIKANI O‘QITISHDA “PHET – INTERACTIVE SIMULATIONS” DASTURIDAN FOYDALANISH A nnotatsiya: PhET simulyatsiyalari ta’limda foydalanish uchun qiziqarli hamda ilmiy tadqiqotga asoslangan interaktiv simulyatsiyalar hisoblanib, ular foydalanuvchilarga faqat nazariy ma’lumotlarni taqdim etish o‘rniga, virtual modellar bilan ishlash, parametrlarni o‘zgartirish va bu o‘zgarishlar simulyatsiya qilinayotgan tizimga qanday ta’sir qilishini ko‘rish imkonini ham beradi. Ushbu amaliy yondashuv haqiqatan ham ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmaydigan hamda ba’zi murakkab tushunchalarni oson va qulay tushunishga yordam beradi. Natijada esa ta’lim samaradorligini oshirishda katta hissa qo‘shadi. Kalit so‘zlar: interaktiv simulatsiyalar, elektron ta’lim, Phet.colorado.edu elektron sayti, elektr zanjir

Management and Future Technologies journal.umft.uz THE USE OF “PHET INTERACTIVE SIMULATIONS” SOFTWARE IN TEACHING PHYSICS A bstract: PhET simulations are fun educational and research-based interactive simulations that, instead of providing only theoretical information, allow users to work with virtual models, change parameters, and see how these changes affect the system being simulated. It also allows you to see what happens. This hands-on approach really helps to understand some complex concepts that are invisible to the naked eye. As a result, it contributes greatly to the improvement of educational efficiency. Keywords: interactive simulations, e-learning, Phet. colorado.edu website, electric circuit April 2024 Volume 1, Issue 1 115 Authors Asror Ulashov Department of Fundamental Sciences, University of Management and Future Technologies, Tashkent, 100208, Uzbekistan; ulashovasror9@gmail.com, Umida Naziraliyeva Department of Fundamental Sciences, University of Management and Future Technologies, Tashkent, 100208, Uzbekistan; naziralieva@umft.uz Rahmatillayeva Shahrizoda Department of Communication and Digital Technologies, “University of Management and Future Technologies”, Tashkent, 100208, Uzbekistan; shakhrizodarakhmatillayeva@gmail. com Correspondence: ulashovasror9@ gmail.com Copyright: © 2024 by the authors. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/ by/4.0/).

Volume 1, Issue 1 116 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Kirish Talabalarga nazariyalarni vizual tarzda tushunishlariga yordam berish uchun PhET simulyatsiyalari grafika va intuitiv(ichki) boshqaruv vositalaridan foydalanish orqali ko‘zga ko‘rinmaydigan narsalarni jonlantiradi, masalan gaz molekularining bosimini, atom yardosidagi proton va neytronni yoki ular atrofida aylanayotgan elektronlarni, elektr zanjiridagi o‘tkazgichdan o‘tayotgan tokni ko‘rsatishni misol qilib keltirsak bo‘ladi: PhET simulyatsiyalari Kolorado Boulder universitetidagi PhET Interactive Simulations loyihasi notijorat ochiq ta’lim resursi bo‘lib, oson va qulay o‘rganish mumkin bo‘lgan simulyatsiyalarni yaratadi. PhET elektron ta’lim dasturiga 2002 yilda Nobel mukofoti laureati Karl Viman tomonidan asos solingan bo‘lib u Vimanning fanni o‘rgatish va o‘rganish usullarini yaxshilashga qaratilgan qarashlari bilan boshlandi. Ularning vazifasi "Bepul interaktiv simulyatsiyalar orqali butun dunyo bo‘ylab fan va matematik savodxonlik va ta’limni rivojlantirish" edi. Hozirgi kunda Respublikamizda bo‘layotgan yangi o‘zgarishlar ta’lim sohasini tubdan yangilashini taqozo etmoqda. Darhaqiqat, teran bilimli, keng dunyoqarashli komil insonni tarbiyalash masalasi pedagoglardan yangidan yangi izlanish tamoyillarini amalga oshirishda katta ma’suliyat yuklaydi. Shu jumladan, Mamlakatimiz Prezidentining Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PQ-5032 sonli (19.03.2021) qarorida Bugungi kunda ta’lim muassasalarida fizika fanini o‘qitish sifatini oshirish, ta’lim jarayoniga zamonaviy o‘qitish usullarini joriy etish, iqtidorli o‘quvchilarni tanlab olish, mehnat bozoriga raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash, ilmiy izlanish, innovatsiyalarni rivojlantirish va amaliy samaradorlikka yo‘naltirishga katta e’tibor qaratilib, yechimini topgan bir qator muammolar fizika sohasida ta’lim sifati va ilmiy izlanish samarodorligini oshirishga asoslangan tadbirlarni amalga oshirish zarurligini ko‘rsatib o‘tdi [1]. Hozirgi kunda aniq fanlarni sifatli darajada o‘qitish pedagoglarning oldida turgan muammolardan biri hisoblanadi. Aniq fanlarni o‘rganishda o‘quvchilar ko‘plab muammoli vaziyatlarga duch keladilar. Shuning bilan bilimlarni sifatli darajada yetkazib berishda pedagoglardan katta mahorat va o‘quvchilarni darslarga qiziqtirish kerak bo‘ladi. Ta’limning zamonaviy metodlaridan hisoblangan elektron ta’lim aniq fanlarni o‘qitishda qo‘l keladi. Elektron ta’lim — bu ta’limning elektron metodlaridan biri hisoblanadi. Odatda, kompyuter yordamida kurslarning to‘liq yoki bir qismi o‘qitiladi. Elektron ta’lim kurslarida Xalqaro darajadagi resurslar taqdim etiladi. Shulardan Phet.colorado.edu elektron sayti hisoblanadi. Ushbu Phet.colorado.edu sayti fizikadan laboratoriya ishlarini oson bajarishga ko‘makchi bo‘ladi. Bu sayt an’anaviy uslubda o‘quvchi yoki talaba nazariy materiallarni o‘rganib chiqib, o‘rgangan bilimini mustahkamlash uchun qulaydir[2](1745-1747 betlar). PhET saytida har xil mavzularga oid modellar mavjud bo‘lib, ular Java va Macromedia flash dasturlarida yaratilgan. Loyiha qisqartmasi "PhET" dastlab "Fizika ta’limi texnologiyasi" degan ma’noni anglatardi, ammo PhET tez orada boshqa fanlarga tarqaldi. Dasturda keltirilgan modellarni nafaqat ingliz tilida, balki afrikan, arab, bengal, braziliya, portugal, xitoy, daniya, golland, fin, fransuz, nemis, yunon, gujarat, ibroniy, hind, indoneziya, italyan, yapon, koreys, marathi, norvegiya, fors, polyak, rus, ispan, turk, vetnam kabi 65 dan ortiq tildagi tarjimalari mavjud, o‘zbek tilida ham 1 ta model tarjima qilingan (1-rasm).

dastlab "Fizika ta’limi texnologiyasi" degan ma’noni anglatardi, ammo PhET tez orada FSWLUEJERPEVKEXEVUEPHM(EWXYVHEOIPXMVMPKERQSHIPPEVRMREJEUEXMRKPM^XMPMHEFEPOMEJVMOER EVEF FIRKEP FVE^MPM]E TSVXYKEP \MXS] HERM]E KSPPERH JMR JVERWY^ RIQMW ]YRSR KYNEVEX Management and Future Technologies journal.umft.uz April 2024 JSVW TSP]EO VolumeVYW 1, Issue 1 MFVSRM] LMRH MRHSRI^M]E MXEP]ER ]ETSR OSVI]W QEVEXLM RSVZIKM]E MWTER turk, vetnam kabi 65 dan ortiq tildagi tarjimalari mavjud, o‘zbek tilida ham 1 ta model XEVNMQEUMPMRKER VEWQ 117 VEWQ4L)8-RXIVEGXMZI7MQYPEXMSRWHEWXYVMRMRKEWSWM]WELMJEWM 1-rasm. PhET Interactive Simulations dasturining asosiy sahifasi Hozirgi vaqtgacha PhET veb-sayti 1.4 milliarddan ortiq tashrif buyuruvchilarni qabul qilgan. ,S^MVKMZEUXKEGLE4L)8ZIFWE]XMQMPPMEVHHERSVXMUXEWLVMJFY]YVYZGLMPEVRMUEFYP PhET saytida taqdim etilayotgan modellar Open Sourse bo‘lib, xohlagan foydalanuvchi bepul UMPKER foydalanishi mumkin. PhETtaqdim dagi modellar soni 125modellar dan ortiq bo‘lib, fizika, matematika, kimyo PhET saytida etilayotgan OpenularSourse bo‘lib, xohlagan fanlariga oid namoyish tajribalarinimumkin. o‘tkazish,PhET virtual ishlarini tashkillashtirish va foydalanuvchi bepul foydalanishi dagilaboratoriya modellar soni 125 dan ortiq bo‘lib, ular modellashtirish imkoniyatiga ega. PhET O‘zbekiston davlato‘tkazish, ta’lim standartlariga va o‘quv fizika, matematika, kimyo fanlariga oiddasturi namoyish tajribalarini virtual laboratoriya muassasalarida qo‘llanilayotgan adabiyotlariga mos keladi. PhETega. dasturidagi modellardan fizika, ishlarini tashkillashtirish va modellashtirish imkoniyatiga PhET dasturi O‘zbekiston matematika, va biologiya va fanlaridan dars mashg‘ulotlarida namoyish tajribalari sifatida, virtual davlat ta’limkimyo standartlariga o‘quv muassasalarida qo‘llanilayotgan adabiyotlariga mos laboratoriya mashg‘ulotlarini tashkillashtirishda keng foydalanish mumkin [3] (2-rasm). OIPEHM4L)8HEWXYVMHEKMQSHIPPEVHERJM^MOEQEXIQEXMOEOMQ]SZEFMSPSKM]EJERPEVMHERHEVW mashg‘ulotlarida namoyish tajribalari sifatida, virtual laboratoriya mashg‘ulotlarini XEWLOMPPEWLXMVMWLHEOIRKJS]HEPERMWLQYQOMR?A VEWQ VEWQ*M^MOEKESMHWMQYPEXWM]EPEV oid simulatsiyalar. 2-rasm. Fizikaga Agar dasturda keltirilgan modellarni o‘zbek tiliga tarjima qilishni xohlasangiz, hech UERHE] UM]MRGLMPMOWM^ FYRM EQEPKE SWLMVMWLMRKM^ QYQOMR &YRMRK YGLYR HEWXYVRMRK VEWQM] saytida ―Translated Sims bandi mavjud bo‘lib, u yerga kirib maxsus qaydnomani to‘ldirgan holda tegishli modelni tanlab o‘zbek tiliga tarjima qilishingiz mumkin. Keling bir masala misolida ushbu simulatsiyalarning foydali tomonlarini ko‘raylik. 7EZSP Har birining kuchlanishi 9 V dan bo‘lgan 2 ta batareya parallel ulangan va unga qarshiligi 10 Ω bo‘lgan resistor, kalit, hamda lampa ketmaOIXYPERMFFIVO^ERNMVLSWMP qilingan. Kalit ulanganda lampada hosil bo‘luvchi quvvatni aniqlang ? (Vt)

Volume 1, Issue 1 118 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Agar dasturda keltirilgan modellarni o‘zbek tiliga tarjima qilishni xohlasangiz, hech qanday qiyinchiliksiz buni amalga oshirishingiz mumkin. Buning uchun dasturning rasmiy saytida Translated Sims bandi mavjud bo‘lib, u yerga kirib maxsus qaydnomani to‘ldirgan holda tegishli modelni tanlab o‘zbek tiliga tarjima qilishingiz mumkin. Keling bir masala misolida ushbu simulatsiyalarning foydali tomonlarini ko‘raylik. Savol: Har birining kuchlanishi 9 V dan bo‘lgan 2 ta batareya parallel ulangan va unga qarshiligi 10 Ω bo‘lgan resistor, kalit, hamda lampa ketma-ket ulanib berk zanjir hosil qilingan. Kalit ulanganda lampada hosil bo‘luvchi quvvatni aniqlang ? (Vt) rasm. Elektr zanjir va o‘lchov asboblari. 3-rasm. Elektr zanjir va o‘lchov asboblari. =IGLMWLMasala shartida berilganidek elektr zanjirni yig‘dik va kalitni uladik. So‘ngra rasm. Elektr zanjir va o‘lchov asboblari. Yechish: Masala shartida berilganidek zanjirni yig‘dik va kalitni uladik.o‘tayotgan So‘ngra bizga bizga berilgan o‘lchov asboblari ya’nielektr ampermetr yordamida lampadan tok =IGLMWLMasala shartida berilganidek elektr zanjirni yig‘dik va kalitni uladik. So‘ngra berilgan o‘lchov asboblari ya’ni ampermetr yordamida lampadan o‘tayotgan tok kuchi(IL)ni va voltmetr OYGLM -0 RM ZE ZSPXQIXV ]SVHEQMHE PEQTEHEKM OYGLPERMWL 90 RM ERMUPEF FIVMPKERPEVRM bizga berilgan o‘lchov asboblari ya’ni ampermetr yordamida o‘tayotgan tok yordamida lampadagi kuchlanish(UL)ni aniqlab berilganlarni, formulanilampadan va yechilishini tartib bilan JSVQYPERMZE]IGLMPMWLMRMXEVXMFFMPER]S^EQM^ OYGLM RM ZE ZSPXQIXV ]SVHEQMHE PEQTEHEKM OYGLPERMWL 9 RM ERMUPEF FIVMPKERPEVRM 0 0 yozamiz: &IVMPKER *SVQYPE =IGLMWL JSVQYPERMZE]IGLMPMWLMRMXEVXMFFMPER]S^EQM^ 9F!: &IVMPKER *SVQYPE =IGLMWL R = 10 Ω 40!-0x90 40!x!:X 9 F!: -0!% R 10 Ω 40!-0x90 4 0!x!:X 90=!: .EZSF PEQTEHEKM UYZZEX -8STMWLOIVEO# !% 0 :XIOER .EZSF PEQTEHEKM UYZZEX 90!# !: 4 0 :XIOER 8STMWLOIVEO# 40!# rasm. Elektr zanjir bo‘ylab tokning o‘tishi.

R = 10 Ω 40!-0x90 -0!% 90!: Management and Future Technologies journal.umft.uz 8STMWLOIVEO# 40!# 40!x!:X .EZSF PEQTEHEKM UYZZEX April 2024 Volume 1, Issue 1 :XIOER rasm. Elektr zanjir bo‘ylab tokning o‘tishi. 3-rasm. Elektr zanjir bo‘ylab tokning o‘tishi. 119 <YPSWE Xulosa qilib aytganda, PhET modeli orqali o‘qituvchi va o‘quvchiga o‘rgatishni va o‘rganishni oson va qulay qiladi, qolaversa fizika fanidan asosiy bilimlarni beribgina qolmay, Xulosa ularda fanga qiziqishini uyg‘otadi, shu tariqa bu sohada yuqori ma’lumotli kadrlar yetishtirib Xulosa qilib aytganda, PhET modeli va o‘quvchiga o‘rgatishni va o‘rganishniqo‘llab oson chiqarishga katta yordam beradi. Buorqali yangio‘qituvchi pedagogik va kompyuter texnologiyalarni va qulay qiladi, qolaversa fizika fanidan asosiy bilimlarni beribgina qolmay, ularda fanga qiziqishini o‘tilgan dars an’anaviy dars o‘tish usuliga qaraganda qulay va shu jumladan, o‘tilgan uyg‘otadi, shu tariqa bu sohada yuqori ma’lumotli kadrlar yetishtirib chiqarishga katta yordam beradi. Bu yangi pedagogik va kompyuter texnologiyalarni qo‘llab o‘tilgan dars an’anaviy dars o‘tish usuliga qaraganda qulay va shu jumladan, o‘tilgan mavzuni tez tushunishga imkoniyat yaratadi, shu bilan birga o‘quvchi (talaba)larni o‘z ustida ishlashga undaydi va eng asosiysi vaqtni tejashga yordam beradi. o‘qituvchi o‘quvchi (talaba)larga bir xil narsani takrorlab, zeriktirib qo‘yishi mumkin. Shuning uchun yuqorida keltirilgan saytlar yordamida dars o‘tilsa, darsning unumdorligi yanada oshgan bo‘lar edi.

Volume 1, Issue 1 April 2024 Management and Future Technologies journal.umft.uz Adabiyotlar 120 1. PQ-5032 sonli Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. 19.03.2021. 2. O.o‘rinova, S. Hamidova, D. Kamalova; Fizika fanini o‘qitishda axborot-kommunikatsion texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati. Science and innovation international scientific journal volume 1 issue 8 uif-2022: 8.2 | issn: 2181-3337 3. Phet.colorado.edu