"Ta’limda raqamli va innovatsion texnologiyalarning o‘rni va istiqbollari" mavzusida ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami. 2023-yil 14-dekabr.

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr uzоq vaqt saqlanishi, uzoq masofaga so‘ishlarsiz yuborilishi va xavfsizlikni oshirish hamda texnik nosozliklarni oldini olishni o‘z ichiga oladi. Telekommunikatsiya tarmoqlari qo‘shinlarda mavjud infrastrukturaning yanada kengroq имкониятларiни taklif qilish misol uchun, optik kabellarining qo‘llanilishini kengaytirish va telekommunikatsiyada raqamli VEHMSVIPI] EPSUE ZSWMXEPEVMRMRK ERXIREPEVMRM XYVPM WMKREP TVSXSOSPPEVMRM ZE JS]HEPERMPEHMKER HEWXYVPEVRM ]ERKMPEWL WLE\WM] XEVOMFRMRK MWLMRM EZXSQEXPEWLXMVMWL OEFM NEVE]SRPEVRM SWSRPEWLXMVMWLKE\M^QEXUMPEHM Qurolli Kuchlarni zamon talablariga to‘la javob beradigan qurol aslaxa va texnikalar bilan qurollantirish, innovatsion texnologiyalarni kundalik hayotda qo‘llashga kata e’tibor UEVEXMPE]SXKER FMV HEZVHE HYR]SHEKM EQEPKE SWLMVMPE]SXKER E\FSVSXPEV YVYWLM KPSFEP \EVEOXIVKEIKE IOERPMKMRM LEQ YRYXQEWPMO ^EVYVHMV&YPEV LEV UERHE]WQEVX XI\RSPSKM]EPEVRM qo‘llashdan oldin uni sinchklab o‘rganishni, ularni aynan vazifasiga mos ravishda qo‘llash me’yorlarini belgilab olishni hamda internet va kommunikatsiya texnologiyalaridan JS]HEPERMWLQEHERM]EXMRMSWLMVMWLKE\M^QEXUMPEHM /SRZIVKIRWM]E UYVMPQEPEVRM XEOSQMPPEWLXMVMWL ZE JYROWMSREP MQOSRM]EXPEVMRM OIRKE]XMVMWL QEUWEHMHE XYVPM ZE^MJEPM XI\RSPSKM]EPEVRM EWXEWIOMRPMO FMPER ]EUMRPEWLMWL NEVE]SRMHMV Axborotni almashishда IoT (Internet of Things) deb ataluvchi texnologiya, bu axborot EPQEWLMWLRMRK Sʻ^EVS FSKʻPMUPMORM ]EREHE OYGLE]XMVEHM ZE QYVEOOEF XI\RMO ZSWMXEPEV SVUEPM maʼlumot almashish imkoniyatini beradi. &Y7QEVX,SQIWQEVXQEWLMRPEVWQEVXWLELEVZE FSWLUEWSLEPEVHEUSʻWLMQGLEMQOSRM]EXPEV]EVEXEHM <YPSWE UMPMF E]XKERHE 71%68XI\RSPSKM]EPEV ZE -8texnologiyalar (ularni uyg‘unligi), FYRHE 71%68 texnologiyalar « Aqilli information ilovalar» ko‘rinishida ifodalansa IT texnologiyalar ularni ishlatish qurilmalar va soxalari sofatida uyg‘unlashadi. Zamonaviy XIPIOSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVMZE YPEVRM ^EQSRFMPERLEQREJEW ]YVMF FYKYRKM HEWXYVM] qurilmalar va ularning texnik imkoniyatini chuqur o‘rganibgina smart armiya tuzish, unga E\FSVSX OSQQYRMOEXWM]EXI\RSPSKM]EPEVM MRXIPPIOXYEP XM^MQPEV ZEU MRRSZEXWM]EPEVRM NSVM] UMPMWL haqida so‘zlash mumkin. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlariga tadbiq iqlinayotgan dasturiy ta’minotlar va elektron qurilmalar shular jumlasidandur. %HEFM]SXPEV -KSV &SVMWSZMGL %VHEWLOMR %]HE 1E]VEQFIOSZRE %]YVSZE 7QEVX Технологии как инструмент информaционной войны2019, С 1029 Оксана Николаевна Гаркушенко. ИнформaционноКоммуникaционные в эпоху постановления смарт промышленности: проблемы определения и условия развития. 2018 №2(82), С 50 LXXTWPMFJFXYMXY^EWWIXWJMPIW/)=-2+-%:03(8%61350%6-+%O‘TISHTHJ 61

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr %<&36388->-10%6-9',9269<7%82-&37,5%6-7,2-2+-0)637,2%>%6-=%7-+% %7370%2+%2%0+36-81-/13()0- 1Y\VMHHMR5YPQEXSZ2EWMFE<EPMOSZE UMFT universiteti “Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar” kafedrasi assistenti QY\VSOE$KQEMPGSQ UMFT universiteti “Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar” kafedrasi assistenti \EPMOSZEREWMFE$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E Mazkur ish matndan nutq sizntezlash tushunchasining paydo bo‘lishi, bu FSVEHE WSLE SPMQPEVMRMRK SPMF FSVKER MPQM]XEHUMUSX ]SRHSWLYZPEVM XEHUMUSXPEVRMRK QEXRKE ishlov berish va nutq signallariga ishlov berish yo‘nalishlariga bo‘linishlari hamda matndan nutq sintezlash dasturiy mahsulotlarini ishlab chiqish tamoyillarini yoritishga bag‘ishlangan. Kalit so‘zlarQEXRRYXUWMRXI^PEWLRYXURMXERMWLXEPEJJY^XEFMM]XMPUMWQPEVKEENVEXMWL Kompyuter tarmog‘ida bir nechta foydalanuvchilar ishlayotganda, ko‘pincha ba’zi foydalanuvchilarni tizimning ma’lum resurslaridan foydalanishga cheklovlar qo‘yish talab etiladi. Ruxsatni boshqarishga doir I.L.Eroshning “Offitserlar va saldotlar” nazariyasini ko‘rib GLMUE]PMO ,EV FMV JS]HEPERYZGLM WEPHSX ZE SJJMXWIVRM LEV FMVM YGLYR FMXXE IPIOXVSR OEPMX FMPER ta’minlash talab qilinsin. Bunda foydalanuvchi kaliti bilan foydalanuvchiga mo‘ljallangan tizim resurslariga ruxsatga ega bo‘lsin, saldot foydalanuvchi va saldotga ruxsat etilgan tizim resurslariga ruxsatga ega bo‘lsin, offitser esa saldot va foydalanuvchiga ruxsat etilgan resurslarga va offitser uchun mo‘ljallangan tizim resurslariga ruxsatga ega bo‘lsin. Shuningdek foydalanuvchi saldot uchun ruxsat etilgan resurslarga ruxsatga ega bo‘lmasligi kerak. Saldot esa offitser uchun ruxsat etilgan resurlarga ruxsatga ega bo‘lmasligi OIVEO&M^KE MOOMPMO WERSU WMWXIQEHEKM %(𝑎𝑎1 , 𝑎𝑎2 , … …𝑎𝑎𝑛𝑛 ) ZE &(𝑏𝑏1 , 𝑏𝑏2 , … …𝑏𝑏𝑛𝑛 ) OIXQEOIXPMO berilgan bo‘lsin. Bunda 𝑎𝑎𝑖𝑖 , 𝑏𝑏𝑖𝑖 ∈ {0, 1} 𝑖𝑖 = 1, 2, 3, … . 𝑛𝑛. % OIXQEOIXPMORM UERHE]HMV * EOWPERXMVMWLFMPER&OIXQEOIXPMOOEEOWPERXMVEQM^ 1EWEPER %= 10110001101, 𝐹𝐹 = ¬𝑎𝑎𝑖𝑖 &𝑎𝑎𝑖𝑖−1 ||𝑎𝑎𝑖𝑖+2 XERPERKER JYROWM]E SVUEPM & OIXQE OIXPMORMRKIPIQIRXPEVMUY]MHEKMGLEERMUPEREHM 𝑏𝑏𝑖𝑖 = 𝑎𝑎𝑖𝑖−1 &¬𝑎𝑎𝑖𝑖 ||𝑎𝑎𝑖𝑖+2 &IVMPKER % OIXQEOIXPMOHER * JYROWM]E SVUEPM 𝐵𝐵 = 11001110110 OIXQEOIXPMORM LSWMP qilamiz. Quyidagi misolda so‘rovlarga javob beradigan funksiyalarni quramiz. Tasadofiy so‘rov kodi uchun mantiqiy kalit funksiyasi ruxsatni boshqarish uchun parol ishlab chiqadi. Agar parol ma’lum bir ruxsat uchun kalitga to‘g‘ri kelsa ushbu foydalanuvchiga ruxsat FIVMPEHMEKEVQSWOIPQEWEYWLFYJS]HEPERYZGLMKEVY\WEXFIVMPQE]HM7LYRHE]UMPMFFM^XE XYVPM \MP QERXMUM] JYROWM]EPEVRM XSTMWLMQM^ OIVEO JS]HEPERYZGLMPEV WEPHSXPEV ZE SJJMXWIVPEV YGLYR 7LYRHE]UMPMF JS]HEPERYZGLMKE VY\WEX IXMPKERVIWYVWPEVHER JS]HEPERMWLYGLYRFEVGL afunksiyalar bir xil qiymat qaytarishi kerak bo‘ladi. Saldotga ruxsat etilgan resurslardan foydalanish uchun foydalanuvchi funksiyasi yolg‘on qiymat qaytarishi kerak, saldot va offitser JYROWM]EWM IWE VSWX UM]QEX UE]XEVMWLM OIVEO 3JJMXWIVKE VY\WEX IXMPKER XM^MQ VIWYVWPEVMHER foydalanishda yuborilgan so‘rovga foydalanuvchi uchun qurilgan funksiya hamda saldot uchun qurilgan funksiya yolg‘on qiymat qaytarishi kerak bo‘ladi, offitser uchun qurilgan funksiya esa rost qiymat qaytarishi kerak bo‘ladi. Yuqoridagi talablar asosida biz ushbu 3 ta VSPKE QSW JYROWM]EPEVRM UYVMWLMQM^ XEPEF UMPMREHM *S]HEPERYZGLM YGLYR UYVMPKER JYROWM]E UE]XEVEHMKER UM]QEX ' WEPHSX YGLYR UYVMPKER JYROWM]E UE]XEVEHMKER JYROWM]E UM]QEXM ( SJJMXWIV YGLYR UYVMPKER JYROWM]E UE]XEVEHMKER UM]QEX ) qilib tanlab olamiz. Ruxsatdan oldin tasodifiy so‘rov generatsiya qilinadi. Soddalashtirish 62

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr uchun qurilgan har bir funksiyaga 2 tadan tasadofiy so‘rov tanlab olamiz. A6, C9 – so‘rov JS]HEPERYZGLM YGLYR ) & – so‘rov saldot uchun hamda 6D, 4A – so‘rov offitser uchun XEWSHMJM]VEZMWLHEXERPEFSPHMO)RHMYWLFYJYROWM]EPEVRMUY]MHEKMLSPEXHEUYVMFSPEQM^ 𝐹𝐹1 ! 𝑎𝑎3 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ ¬𝑎𝑎−2 + ¬𝑎𝑎0 ∗ ¬𝑎𝑎−2 ∗ ¬𝑎𝑎−3 + 𝑎𝑎2 ¬𝑎𝑎0 ∗ ¬𝑎𝑎−1 + 𝑎𝑎1 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−3 – JS]HEPERYZGLMYGLYRUYVMPKERJYROWM]E 𝐹𝐹2 = 𝑎𝑎3 ∗ ¬𝑎𝑎−1 ∗ ¬𝑎𝑎−2 + 𝑎𝑎2 ∗ ¬𝑎𝑎1 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−1 + 𝑎𝑎2 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−1 ∗ 𝑎𝑎−2 + 𝑎𝑎3 ∗ ¬𝑎𝑎1 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−1 + ¬𝑎𝑎0 ∗ ¬𝑎𝑎−2 ∗ ¬𝑎𝑎−3 + 𝑎𝑎1 ∗ ¬𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−1 ∗ ¬𝑎𝑎−3 + 𝑎𝑎2 ∗ ¬𝑎𝑎0 ∗ ¬𝑎𝑎−1 + 𝑎𝑎1 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ ¬𝑎𝑎−1 ∗ 𝑎𝑎−3 – WEPHSXYGLYRUYVMPKERJYROWM]E 𝐹𝐹3 = ¬𝑎𝑎0 ∗ ¬𝑎𝑎−2 ∗ ¬𝑎𝑎−3 + ¬𝑎𝑎2 ∗ ¬𝑎𝑎1 ∗ ¬𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−2 + 𝑎𝑎3 ∗ ¬𝑎𝑎−1 ∗ ¬𝑎𝑎−2 + 𝑎𝑎2 ∗ ¬𝑎𝑎1 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−1 + ¬𝑎𝑎2 ∗ ¬𝑎𝑎1 + 𝑎𝑎1 ∗ ¬𝑎𝑎−1 ∗ 𝑎𝑎−2 ∗ 𝑎𝑎−3 + 𝑎𝑎3 ∗ 𝑎𝑎1 ∗ ¬𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−1 + 𝑎𝑎2 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−1 ∗ 𝑎𝑎−2 + 𝑎𝑎3 ∗ ¬𝑎𝑎1 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ 𝑎𝑎−1 + 𝑎𝑎2 ∗ ¬𝑎𝑎0 ∗ ¬𝑎𝑎−1 + 𝑎𝑎1 ∗ 𝑎𝑎0 ∗ ¬𝑎𝑎−2 ∗ 𝑎𝑎−3–SJJMXWIVYGLYRUYVMPKERJYROWM]E Tasodifiy so‘rovlar istalgancha miqdorda tanlanishi mumkin. Berilgan masalani soddalashtirish maqsadida so‘rovlar sonini har bir rol uchun 2 tadan qilib tanlaymiz. Natija UY]MHEKMNEHZEPHEOIPXMVMPKER So‘rov *S]HEPERYZGLM JYROWM]EWM* 7EPHSX JYROWM]EWM* 3JJMXWIV JYROWM]EWM* -^SL % ' ' ' ' ' ' ' *S]HEPERYZGLM SJJMXWIV ZE WEPHSX to‘g‘ri javob beradi ) & )' ' ( ( ( ( *EUEX WEPHSX NEZSFFIVEHM '( % ) ) *) ) ) ) Faqat offitser to‘g‘ri NEZSFFIVEHM \EXS Berilgan misolda so‘rovga javob kodi parol bilan mos kelishi talab qilinadi. Bu shuni aglatadiki tizim teshirish tizimi so‘rovga berilgan javob bilan parolni taqqoslaydi. Tizim xavfsizligini murakkablashtirish uchun har bir 16 bosqichda shunday funksiya qo‘shih mumkinku u so‘rov va javobning mosligini tekshiradi. Foydalanuvchilarni savol javob qilish orqali foydalanuvchilarning haqiqiyligini ya’ni qandaydir robot yoki hisoblash mashinasi emas IOERPMKMKEMWLSRGLLSWMPUMPMWLLEQHEXM^MQ\EZJWM^PMKMRMOYGLE]XMVMWLKEIVMWLMPEHM Ko‘rilayotgan tizimning o‘ziga xosligi shundaki, oddiy foydalanuvchi roli orqali kirilganda JS]HEPERYZGLMOSVHMREXSVZEEHQMRFMVFMVMHERJEVUUMPQE]HMOSVHMREXSVVSPMFMPEROMVMWLHEIWE OSVHMREXSVZEEHQMRFMVFMVMHERJEVUUMPQE]HM&SWLUEGLEUMPMFE]XKERHEVSPPEVMGLQEMGLPMKMRM ko‘rish mumkin. Endi nazariyaga asoslanib algoritmik modelni quramiz: Dastavval tizim uchun zarur bo‘lgan rollarni va ruxsatlarni aniqlab olamiz. Buni tizim talablari va JS]HEPERYZGLM ILXM]SNPEVMRM XELPMP UMPMWL SVUEPM EQEPKE SWLMVMWL QYQOMR 6SPPEV ZE YPEVKE tegishli ruxsatnomalar ro‘yxati berilgan funksional jadval yarating. Jadvalda rol nomi, ruxsat nomi va rolning ruxsati bor yoki yo‘qligini ko‘rsatuvchi mantiqiy qiymat uchun ustunlar bo‘lishi kerak. Funksional jadval ma’lumotlarini saqlash uchun ma’lumotlar bazasi jadvalini yaratamiz. Jadvalda rol nomi, ruxsat nomi va mantiqiy qiymat uchun ustunlar bo‘lishi kerak. ,EV FMV VSPKE QSW VY\WEXPEV UM]QEXRM VSPKE FIVMPQEKER VY\WEXPEV QERXMUM] UM]QEXRM UM]QEXRM SPEHM 1YE]]ER QEVWLVYXPEV ]SOM LEVEOEXPEVKE OMVMWLKE VY\WEX FIVMWLHER SPHMR JS]HEPERYZGLMRMRK VSPM ZE VY\WEXPEVMRM XIOWLMVEHMKER UMWQ HEWXYV ]EVEXEQM^ 6Y\WEXRM XIOWLMVMWLRM XEPEF UMPEHMKER OSRXVSPPIVPEV ]SOM QEVWLVYXPEVHE UMWQ HEWXYVHER JS]HEPEREQM^ Agar foydalanuvchi tizimga kirganda, ma’lumotlar bazasidan ularning roli va ruxsatlarini 63

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr olamiz va ularni sessiyada saqlaymiz. Foydalanuvchining ma’lum mashrutlar yoki LEVEOEXPEVKE OMVMWL LYUYUMRM XIOWLMVMWL YGLYR WEUPERKER VSP ZE VY\WEXPEVHER JS]HEPEREQM^ Rollarga va ruxsatlarga mos jadvallar shakllantiriladi hamda ular mos ravishda bog‘lanadi. ,EV FMV VSPKE QSW VY\WEXPEXPEV FMVMOXMVMPMF GLMUMPEHM *S]HEPERYZGLMPEV XM^MQKE OMVMWLPEVM FMPER birinchi navbatda ularni roli aniqlanadi va undan so‘ng roliga mos biriktirilgan ruxsat asosida XM^MQVIWYVWPEVMHERJS]HEPERMWLKEVY\WEXFIVMPEHM Xulosa qilib aytganda I.L.Eroshning ushbu nazariyasi orqali resurslarga bo‘lgan ruxastni FSWLUEVMWLHE WEQEVEPMVSU ZE \EZJWM^VSU ]SRHEWLMWL FMV QEVXEPMO WEZSPNEZSF SVUEPM EQEPKE oshiriladi. Resurs foydalanuvchilarining hech birida doimiy parol bo‘lmaydi, ya’ni har bir tizim foydalanuvchisi har safar tizimga kirishda qisqa savol javobdan o‘tadi va bergan javobiga UEVEFXM^MQVIWYVWPEVMHERJS]HEPERMWLKEVY\WEXSPEHM %HEFM]SXPEV -0)VSWLРазграничение доступа к ресурсам в системах коллективного пользования. -0)VSWLДискретная математика. Булевы функции, комбинационные схемы, преобразование двоичных последовательностей. Учебное пособие, СПяб:СПбГУАпП, 2001. 38с. LXXTWMRXYMXVY LXXTW[[[XIGLXEVKIXGSQWIEVGLWIGYVMX]HIJMRMXMSRVSPIFEWIHEGGIWWGSRXVSP6&%' 64

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr %500-8->-1-03:%0%6-(%7-17->7)27368%6135-7,32',0-0-+-2-8%(5-5)8-7, 3XEFIO5EVWLM]IZ.YQEFIOSZ-P\SQ 91*8QEKMWXVERXMUEVWLM]IZS$KQEMPGSQ 91*8QEKMWXVERXMMNYQEFIOSZ$NQGYY^ %RRSXEXWM]E 9WLFY QEUSPEHE WIRWSVPM XEVQSUPEVRMRK YQYQM] XYWLYRGLEPEVM YPEVRMRK EWSWM] XEPEFPEVM ZE NSVM] MPSZEPEVM XEWZMVPERKER 7MQWM^ WIRWSVPM XEVQSUPEVRMRK YQYQM] arxitekturasi va ishlashi ham o‘rganilgan. Kalit so‘zlarsensor tarmog‘i, WSN, ZigBee, EIoT, LPWAN, Datchiklar tarmog‘i. 7MQWM^ WIRWSVPM XEVQSUPEV ;72 QMRMEX]YVEPEVHER MFSVEX LMWSFPEWL UYVMPQEPEVM sensorlar (harorat, bosim, yorug‘lik, tebranish darajasi, joylashuv va boshqalar uchun sensorlar) va ma’lum bir radio diapazonida ishlaydigan signal qabul qiluvchilar bilan jihozlangan xandaklar. Moslashuvchan arxitektura, arzonlashtirilgan o‘rnatish xarajatlari aqlli WIRWSVPEVRMRKWMQWM^XEVQSUPEVMRMFSWLUEWMQWM^ZEWMQPMEPSUEMRXIVJI]WPEVMHERENVEXMFXYVEHM ayniqsa gap katta raqam ulangan qurilmalar, sensor tarmog‘i 65 000 tagacha qurilmalarni YPEWL MQOSRMRM FIVEHM 7MQWM^ IGLMQPEV REV\MRMRK HSMQM] TEWE]MWLM YPEVRMRK MWLPEWL TEVEQIXVPEVMRMRKSWLMWLMFM^KEEWXEsekin simli echimlardan telemetriya ma’lumotlarini yig‘ish tizimlariga, masofaviy diagnostika vositalariga va ma’lumot almashishga yo‘naltirish imkonini beradi. "Datchiklar tarmog‘i" bugungi kunda yaxshi qabul qilingan atamadir (ing. Sensor tarmoqlari), maxsus o‘rnatishni talab qilmaydigan, qarovsiz qurilmalar tarmog‘ining alohida elementlarining ishdan chiqishiga chidamli, taqsimlangan, o‘zo‘zidan tashkil etilganligini bildiradi. Sensor tarmog‘ining har bir tugunini o‘z ichiga olishi mumkin turli WIRWSVPEV EXVSJQYLMXRM RE^SVEX UMPMWL QMOVSOSQT]YXIV ZE VEHMS UEFYP UMPYZGLM YGLYR?A &Y qurilmaga o‘lchovlarni amalga oshirish, mustaqil ravishda dastlabki ma’lumotlarni qayta ishlash va tashqi axborot tizimi bilan aloqani ta’minlash imkonini beradi. 7MQWM^ WIRWSVPM XEVQSUPEV bu kompyuterlar jismoniy dunyo bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘langan va foydalanuvchilarning xohish MWXEOPEVMRM XE\QMRUMPE SPEHMKER WLYRMRKHIO YPEV uchun qarorlar qabul qila oladigan keyingi davrga o‘tishning o‘ziga xos qadami. Keling, FYRHE] WIRWSVPM XEVQSUPEV FM^KE OIPENEOHE RMQE FIVMWLM LEUMHE FMV S^ SV^Y UMPE]PMO /MGLOMRXS]PEV GLEUEPSUPEVRMRK REJEW SPE]SXKERMRM XEWEZZYV UMPMRK OPMRMOEHEKM FIQSVPEVRMRK ahvolini kuzatuvchi bilaguzuklar; tutun detektorlari, ular kerak bo‘lganda nafaqat o‘t o‘chiruvchilarni chaqira oladi, balki ularni olov manbasi va yong‘inning murakkabligi darajasi to‘g‘risida oldindan xabardor qiladi. Elektron qurilmalar bir FMVMRMXERM]SPEHMUYZZEXQERFEPEVM ularga "yangilanishi" kerakligini eslatadi. Tasavvur qiling, o‘rmonda birlashtirilgan yuz minglab sensorlar. Bunday o‘rmonda adashib bo‘lmaydi, chunki odamning harakati sensorlar ]SVHEQMHE ]S^MF SPMREHM ZE XELPMP UMPMREHM =ERE FMV QMWSP XYTVSU LSPEXMRM OY^EXMWL ZE o‘zgaruvchan sharoitga qarab sug‘orish va qo‘llaniladigan o‘g‘itlar miqdorini tartibga solish uchun dala datchiklari. Yo‘llardagi sensorli tarmoqlar ham xuddi shunday foydali bo‘ladi. Bir FMVPEVMFMPERQYPSUSXUMPMWLSVUEPMYPEVQEWLMREPEVSUMQMRMXEVXMFKEWSPESPEHMPEV&YLEVUERHE] LE]HSZGLMRMRK SV^YWM tirband bo‘lmagan yo‘llar! Bunday tarmoqlar bu vazifani har qanday EKIRXPMOOEUEVEKERHEERGLEWEQEVEPMLEPUMPESPEHM?A 7MQWM^ WIRWSVPEV XEVQSUPEVM ;72 QMRMEX]YVEPM LMWSFPEWL QSWPEQEPEVM WIRWSVPEV (harorat, bosim, yorug‘lik, tebranish darajasi, joylashuvi va boshqalar uchun sensorlar) va ma’lum bir radio diapazonida ishlaydigan signal uzatgichlardan iborat. Moslashuvchan arxitektura, o‘rnatish xarajatlarining pasayishi aqlli sensorlarning simsiz tarmoqlarini boshqa simsiz va simli aloqa interfeyslaridan ajratib turadi, ayniqsa, bir biriga ulangan ko‘p sonli UYVMPQEPEV LEUMHE KET OIXKERHE WIRWSVPM XEVQSU XE UYVMPQERM YPEWL MQOSRMRM FIVEHM 65

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr 7MQWM^ IGLMQPEV REV\MRMRK HSMQM] TEWE]MWLM YPEVRMRK STIVEXWMSR TEVEQIXVPEVMRMRK SWLMWLM bizni simli echimlardan telemetrik ma’lumotlarni yig‘ish tizimlariga, masofadan tashxis qo‘yish va axborot almashishga bosqichma bosqich yo‘naltirishga imkon beradi. "Sensor tarmog‘i"bugungi kunda yaxshi ma’lum bo‘lgan atama (ing. Sensor tarmoqlari), maxsus o‘rnatishni talab qilmaydigan, qarovsiz qurilmalar tarmog‘ining alohida elementlarining ishdan chiqishiga chidamli, tarqatilgan, o‘zini o‘zi tashkil etuvchi. Sensor tarmog‘ining har bir XYKYRMHE XEWLUM QYLMXRM OY^EXMWL YGLYR XYVPM HEXGLMOPEV QMOVSOSQT]YXIV ZE VEHMS UEFYP qilgich bo‘lishi mumkin[3]. Bu qurilmaga o‘lchovlarni amalga oshirish, ma’lumotlarni dastlabki UE]XE MWLPEWLRM QYWXEUMP EQEPKE SWLMVMWL ZE XEWLUM E\FSVSX XM^MQM FMPER EPSUERM WEUPEWL MQOSRMRMFIVEHM Sensor tarmoqlari deb nomlanuvchi 802.15.4 / ZigBee qisqa masofali o‘rni XI\RSPSKM]EWM ;72 simsiz sensorlar tarmog‘i), resurslar va jarayonlarni kuzatish va boshqarish uchun o‘zo‘zini tashkil etuvchi xatolarga bardoshli taqsimlangan tizimlarni ishlab GLMUMWLRMRK ^EQSREZM] XIRHIRXWM]EPEVMHER FMVMHMV &YKYRKM OYRHE WMQWM^ WIRWSVPM XEVQSUPEV texnologiyasi sensorlarning ishlash muddati uchun muhim bo‘lgan monitoring va nazorat vazifalarini hal qilish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan yagona simsiz texnologiya. Sensorlar simsiz aloqa tarmog‘iga birlashtirilgan bo‘lib, ular ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va uzatish uchun geografik taqsimlangan o‘zo‘zini tashkil qilish tizimini tashkil qiladi. Qo‘llanilishning asosiy sohasi bu jismoniy muhit va ob’ektlarning o‘lchangan parametrlarini RE^SVEX UMPMWL ZE QSRMXSVMRK UMPMWL 5EFYP UMPMRKER -))) WXERHEVXM WMQWM^ OEREPKE OMVMWLRM FSWLUEVMWLRM ZE TEWX XI^PMOHEKM WMQWM^ WLE\WM] XEVQSUPEV YGLYR NMWQSRM] UEXPEQRM ya’ni OSI tarmoq modeliga muvofiq ikkita pastki qatlamni tavsiflaydi. "Klassik" sensorli tarmoq arxitekturasi odatiy tugunga asoslangan bo‘lib, u odatdagi RC2200AT744-3 tuguniga misolni o‘z ichiga oladi: radio yo‘li; protsessor moduli; batareya; turli xil sensorlar. Aholi punktlarining uyali aloqasi keng bo‘lishiga qaramay, ba’zi joylarda simsiz aloqani tashkil qilish bo‘yicha ishonchli xizmat yo‘q. Bu qishloq joylarida va sanoat uskunalarining Y^SU NS]PEVMHE QEWEPER RIJX gaz sanoati yoki quvur liniyasi transportida, suv ta’minoti va SUEZE WYZPEVRM XS^EPEWL XM^MQPEVMHE EPSLMHE NS]PEWLKER YWOYREPEV ZE FSWLUEPEVHE OIRK XEVUEPKER QYEQQS &YRHE] XYKYRPEV LEQ XI^ tez uchraydi. asboblarning to‘g‘ri ishlashini tekshiradigan eng yaqin texnik xodimlardan uzoqda joylashgan. Ba’zida uskunaga etib borish va uni tekshirish uchun muhandisga bir kun yoki hatto bir necha kun kerak bo‘ladi. Bunday chekka hududlarda ishlashga tayyor mutaxassislarni topish ko‘pincha qiyin va oddiy[4]. Aloqa doirasi cheklanganligi sababli, EIoT qo‘llabUYZZEXPEREHMKER WIRWSVPEV ZE FSWLUEVYZ IPIQIRXPEVM Y^SU NS]PEVHE NYHE OEQ YGLVE]HM WLYRMRK YGLYR FY IVHE OEQ UYZZEXPM OIRK XEVQSUPMXEVQSU 04;%2 ]SVHEQKEOIPEH %HEFM]SXPEV 11S^EJJEVM;7EEH1&IRRMWERH1(IFFEKL1SFMPIYRQERRIHEIVMEPZILMGPIW 9%:W JSV IRIVK]IJJMGMIRX MRXIVRIX SJ XLMRKW GSQQYRMGEXMSRW -))) 8VERWEGXMSRW SR ;MVIPIWW'SQQYRMGEXMSRWZSPRSTT :PEHMWPEZ +YFIROS %PMWLIV 7LEOLSFMHHMRSZ %VXLYV /LEXEQSZ =IPIRE &SVMWSZE -RZIWXMKEXMSR SJ WTYVMSYW IPIGXVSQEKRIXMG VEHMEXMSR MR VIWMHIRXMEP TVIQMWIW -RXIVREXMSREP 'SRJIVIRGISR-RJSVQEXMSR7GMIRGIERH'SQQYRMGEXMSRW8IGLRSPSKMIWETTPMGEXMSRWXVIRHW ERHSTTSVXYRMXMIW-'-7'8 >LERK 8 1ES 7 )RIVK])JJMGMIRX *IHIVEXIH 0IEVRMRK [MXL -RXIPPMKIRX 6IJPIGXMRK 7YVJEGI-)))8VERW+VIIR'SQQYR2IX[ % %P,SYVERM 7 /ERHIITER ERH 7 0EVHRIV 3TXMQEP PET EPXMXYHI JSV QE\MQYQ GSZIVEKI;MVIPIWW'SQQYRMGEXMSRW0IXXIVW-)))ZSPRSTT 66

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr -2*3/31192-/%87-=%8%61350%6(%&9=9681%0%62-897,-7,:%90%6+% <->1%8/O‘67%8-7,.%6%=320%6-2-13()00%7,8-6-7, %*-^FEWEVSZ>>2MKQEXSZ%%=E\]S]IZ “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ boshqaruv raisining Elektr tarmoqlaridan foydalanish bo‘yicha birinchi o‘rinbosari, DSc. 2. Chirchiq OTQMBY Qo‘shinlar kundalik faoliyati va qo‘shinlarni boshqarish kafedrasi katta o‘qtuvchisi, PhD. 5YVSPPM/YGLPEVM&SWLWLXEFM%PSUEE\FSVSXXI\RSPSKM]EPEVMZEE\FSVSXPEVRMLMQS]EPEWL bosh boshqarmasi Telekommunikatsiya infratuzilmasini rivojlantirish bo‘lim boshlig‘i %RRSXEXWM]E 1EUSPEHE MRJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVMRMRK XYKYRPEVMHE E\FSVSX SUMQMRMRKXYXMPMWLLEQHEZEUXMRMSTXMQEPPEWLYGLYRXEWSHMJM]SUMQPEVRMOYXMWLZEUXMXYKYRRM normal ishlash vaqti va axborotlarning eskirishi noaniq bo‘lishini hisobga olgan holda, kutish ZEUXMRM LMWSFPEWL QSHIPM ]EVEXMPKER ,EV UERHE] XI\RMO XM^MQ XEZWMJPEVM ZE Y MWLPEWL WEQEVEHSVPMKM PS]LEPEWL FSWUMGLMHER FSWLPEF ERMUPEWLXMVMPEHM 9WLFY PS]LEPEWL YWYPPEVM ZE YRHE MWLPEXMPEHMKER QEXIQEXMO QSHIPPEV EHIOZEXPMKMKE OIPENEOHEKM XM^MQRMRK \SWWEPEVM ZE imkoniyatlari bog‘liq. Loyhalashdagi hatolar salbiy oqibatlarga va katta iqtisodiy zararga olib OIPKERQMWSPPEVRMXELPMPMOIPXMVMPKER Kalit so‘zlar -RJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVM XVEJMO FY]YVXQE XEEPYUPMPMO JYROWM]EWM QSHIPWEQEVEPMFSWLUEVMWLXEWSHMJM]SUMQPEV Jahonda harbiy va Davlat telekommunikatsiya tarmoqlarida ko‘p pog‘onali strukturaga ega bo‘lgan tarmoqlar faoliyatini baholash shuningdek ishlash samaradorligini ta’minlash masalasiga katta e’tibor berilmoqda. Ularning ishlash samaradorligini oshirish, QEQPEOEXRMRK MNXMQSM]MUXMWSHM] VMZSNPERMWLMRM NEHEPPEWLXMVMWL HEWXYVMRM LEP UMPMWLKE ]SVHEQ FIVEHMKERQYLMQSQMPPEVHERFMVMLMWSFPEREHM,S^MVKMZEUXHEWEQEVEPMFSWLUEVMWLWM^E\FSVSX XEVQSUPEVMRMRK RSVQEP MWLPEWLM QYQOMR IQEW &MVMRGLM REZFEXHE FY OEXXE QEWSJEPEVKE tarqalgan harakatdagi obyektlarni boshqarish uchun mo‘ljallangan tadqiq qilinayotgan ko‘p pog‘onali iyerarxik aloqa tarmog‘ini o‘z ichiga olgan kommutatsiyalanadigan aloqa XEVQSUPEVMKEXEEPYUPMHMV -RJSOSQQYRMOEXWM]EXEVQSUPEVRMPS]\EPEWLRMRKFMVMbu maxsuz aloqa kanallar o‘tkazish imkoniyati, tarmoqlar tugunlarida oqimlarga xizmat ko‘rsatish uchun ishlatiladigan buferlar hajmi va boshqa tuzilmaviy elementlarning parametrlarini tanlash. Ko‘rsatilgan vazifalarni YGLMR TEVEQIXVMO WMRXI^ YWYPPEVMRM MWLPEXMF EQEPKE SWLMVMPEHM &YKYRKM OYRHE MWLPEXMPEHMKER parametrik sintez usullari oqimlarning klassik matematik modellariga asoslangan, ular o‘zini aloqa tarmoqlari kabi kanallarni kommutatsiyalash tarmoqlarni loyhalashda o‘zini ijobiy tomondan ko‘rsatgan. -RJSOSQQYRMOEXWM]E XM^MQPEVHE Y^EXMPEHMKER XVEJMORMRK ^EQSREZM] XEHUMUSXPEVM WLYRM ko‘rsatadiOM YRMRK WXEXMWXMO XEZWMJPEVM XIPIXVEJMORMRK OPEWWMO RE^EVM]EWMHE UEFYP UMPMRKER XEZWMJPEVHER JEVU UMPEHM 1YWXEUMP E\FSVSX QERFEPEVHER OIPE]XKER SUMQPEVRMRK OEXXE WSRMRM birlashtirishda Puasson oqimi bilan yoritiladigan jarayonni paydo bo‘lishga olib kelishi to‘g‘ri IQEW&Y4YEWWSRQSHIPPEVMZE)VPERKJSVQYPEPEKEEWSWPERKERMRJSOSQQYRMOEXWM]EXM^MQPEV TEVEQIXVPEVMRM ZE YPEVRMRK ILXMQSPPMZEUXMRGLEPM XEZWMJPEVRM LMWSFPEWL EREREZM] YWYPPEVRM MWLPEXMWL ]YOPERMWLRM ]IXEVPMGLE FELSPE SPQEWPMOOE SPMF OIPEHMKER EWSWPERQEKER STXMQMWXPM REXMNEPEVRMGLMUEVMFFIVEHM -RJSOSQQYRMOEXWM]EXEVQSUPEVHEKME\FSVSXSUMQPEVRMRK\SWWEPEVRMRKSLMVKMXEHUMUSXPEVM shuni ko‘rsatdiki, o‘ziga o‘xshashli jarayonlar modellarini ishlatish bu tizimlardagi 67

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr Y^EXMPE]SXKERXVEJMORMERMUVSU]SVMXMWLMQOSRMXMRMFIVEHM O‘ziga o‘xshashli jarayonlarga amodellarni ishlatishga asoslangan xizmat sifati umumtizimli parametrlarini ta’minlovchi t infokommunikatsiya tizimning parametrik sintezi ZE^MJEPEVKE bag‘ishlangan taqdiqotlar to‘g‘risida ma’lumotlar juda kam. Bu maqolada, oldin o‘tkazilgan o‘ziga o‘xshash oqimlar tadqiqotlarga asoslangan holda oqimlar matematik QSHIPPEVM XERPERKER ZE MRJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSURMRK XYVPM UMWQPEVMHE SUMQPEV TEVEQIXVPEVMRMERMUPEWLYWYPPEVMXEOPMJIXMPKER Infokommunikatsiya tarmoqlardagi axborot oqimlarning vaqt bo‘yicha taqsimlangan hodisalar yig‘indisi oqim deb ataladi. Agar hodisa buyurtmalarning paydo bo‘lishi bilan MJSHEPERWE FY]YVXQEPEV SUMQM HI]MWLMQM^ QYQOMR &Y]YVXQEPEV SUMQMRM XEZWMJPEWL YGLYR YQYQM] LSPEXHE O ZE O KE QSW XEVXMF VEUEQM FMPER XYWLE]SXKER FY]YVXQEPEV X O ZE XO qo‘shni momentlari orasidagi τO! XOXO ZEUX MRXIVZEPMRM FIVMWL ^EVYV -RJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVHEKM FY]YVXQEPEV SUMQMRMRKEWSWM]\EVEOXIVMWXMOEWMYRMRKMRXIRWMZPMKM LMWSFPEREHMZEZEUXFMVPMKMHEFMVUERGLE chegaralardan o‘tuvchi buyurtmalarning o‘rtacha sonini bildiradi. = 1 / OEXXEPEKM MOOM OIXQE–ket buyurtmalar orasidagi o‘rtacha vaqt intervalini aniqlaydi. к OIXQEket buyurtmalar orasidagi vaqt intervali oldindan aniq bo‘lgan qiymatni qabul qilsa, bunday oqim determinirlangan oqim deyiladi. Bunda agar intervallar bir hil bo‘lsa FEVGLE O! YGLYR к = FY SUMQ QYRXE^EQ SUMQ HI]MPEHM 1YRXE^EQ SUMQ buyurtmalarini to‘la tavsiflash uchun oqim intensivligi ]SOM MRXIVZEP OEXXEPMKM = 1 / RM FIVMWL ]IXEVPM /IXQEOIX FY]YVXQEPEV SVEWMHEKM ZEUX MRXIVZEPM к XEWSHMJM]OEXXEPMORM FMPHMVWE bunday oqim tasodifiy oqim deyiladi. Tasodifiy oqim buyurtmalarini to‘la tavsiflash uchun SHEXHEFEVGLEMRXIVZEPPEV к (к = 1,2...) YGLYRXEUWMQSXUSRYRM Ак ( к ) RMFIVMWL^EVYV -RJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVHEKM FY]YVXQEPEV SVEWMHEKM FEVGLE MRXIVZEPPEV 1 , 2 ... bo‘lgan tasodifiy oqim birbiriga bog‘liq emas va А1 ( 1 ), А2 ( 2 ),... XEUWMQSX JYROWM]EPEVM FMPER FIVMPWEFYSUMQGLIOPERKERSUMQHI]MPEHM &EVGLE 1 , 2 ... MRXIVZEPPEV JEUEX FMVKMRE А( ) qonuni asosida taqsimlangan bo‘lsa, FYRHE] XEWSHMJM] SUMQ VIOYVVIRX SUMQ HI]MPEHM -RJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVHEKM E\FSVSX SUMQPEVRMRK OIXQEOIX FY]YVXQEPEV SVEWMHEKM MRXIRWMZPMO ZE XEUWMQPEWL USRYRM А( ) ZEUX o‘tishi bilan o‘zgarmasa, bunday buyurtmalar oqimi statsionar oqim deb ataladi. Aks holda buyurtmalar oqimi nostatsionar bo‘ladi. Infokommunikatsiya tarmoqlardagi axborot SUMQPEVRMRK LEV FMV ZEUX QSQIRXM t к da faqat bitta buyurtma paydo bo‘lsa, bunday FY]YVXQEPEV SUMQM SVHMREV FY]YVXQEPEV SUMQM HIF EXEPEHM %KEV ZEUXRMRK LEV UERHE] momentida birdan ortiq buyurtmalar paydo bo‘lsa, noordinar yoki guruxli buyurtmalar oqimi HI]MPEHM -RJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVHEKM E\FSVSX SUMQPEVRMRK FY]YVXQEPEVRMRK XYWLMWLM FMVbiriga bog‘liq bo‘lmasa, ya’ni navbatdagi buyurtmaning tushish momenti, shu momentgacha qachon va qancha buyurtmalar tushiganiga bog‘liq bo‘lmagan buyurtmalar SUMQM QYWXEUMP SUMQ HI]MPEHM 1YWXEUMP WXEXWMSREV SVHMREV SUMQ SHHM] SUMQ HI]MPEHM 3HHM] SUMQHE FY]YVXQEPEV SVEWMHEKM ZEUX MRXIVZEPPEVM XEUWMQPEWL JYROWM]EPM IOWTSRIRWMSREP USRYRMFMPERXEUWMQPERKER А( ) = 1 − е − FY ]IVHE 0 – taqsimot parametri, ya’ni infokommunikatsiya tarmoqlardagi axborot SUMQPEVRMRKFY]YVXQEPEVSUMQMMRXIRWMZPMKM -RJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVHEKM E\FSVSX SUMQPEVMRM FSWLUEVMWLHE FIVMPKER ZEUX oralig‘i HEXYWLEHMKERFY]YVXQEPEVWSRMOPuasson qonuni bo‘yicha taqsimlansa, oddiy oqim ko‘pincha Puasson oqimi deyiladi: ( t )k −t ( ) P k, t = e k! 68

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr FY]IVHE P (k , t ) –FMVUERGLEJMOWMVPERKERXZEUXMRXIVZEPMHEOXEFY]YVXQEPEVRMRKXYWLMWL ILXMQSPM FY]YVXQEPEV SUMQMRMRK MRXIRWMZPMKM &Y ]IVHE O –FYXYR WSRPEVRM UEFYP UMPEHMKER diskret tasodifiy kattalik: k=0,1,2, …, t 0 ZE 0 –4YEWWSRUSRYRMTEVEQIXVPEVM Shuni aytib o‘tish kerakki, Puasson oqimi oddiy oqimdan farq qilib, quyidagicha bo‘lishi QYQOMR • EKEVMRXIRWMZPMO vaqt o‘tishibilan o‘zgarmasa,statsionaroqim; • agar oqim intensivligi vaqtga bog‘liq bo‘lsa nostatsional oqim: = (t ) Shubilan birga oddiy oqim tavsiflanishi bo‘yicha statsionardir. Ommaviy xizmat ko‘rsatish modellarining analitik tadqiqoti ko‘pincha o‘ziga hos hususiyatlarini hisobga olmagan holda oddiy oqim haqidagi shartlarda o‘tkaziladi. 1. Oqimlar yig‘ish (birlashtirish). Intensivligi 1 ,..., н bo‘lgan statsionar ordinar bo‘lgan oqimlarning yig‘indisi H, qo‘shilayotgan oqimlar umumiy oqimga kam ta’sir ko‘rsatish sharti FMPERMRXIRWMZPMKM Н = k bo‘lgan oddiy oqim hosil qiladi. Amaliyotda yig‘indi oqim H 5 bo‘lganda oddiy oqimga yaqin bo‘ladi. Darhaqiqat, multiservis infokommunikatsiya tarmoqlardagi axborot oqimlarning bog‘liq bo‘lmagan oddiy oqimlarni yig‘ilayotganda umumiy oqim Н ning har qanday kattaligida oddiy oqim bo‘ladi. -RJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVHEKM SUMQPEVRMRK WM]VEOPERMWL I\XMQSPPMKM 3HHM] buyurtmalar oqimining ixtiyoriy buyurtmasi р ehtimollik bilan tasodifiy holda boshqa buyurtmalar rad etilgan yoki etilmaganligiga bog‘liq bo‘lmagan holda rad etilganda ehtimolli (determinirlanmagan) siyraklanish intensivligi λ'=pλ bo‘lgan oddiy oqimni paydo bo‘lishiga olib keladi, bu yerda λ –boshlang‘ich oqimning intensivligi. Rad etilgan oqim ham intensivligi λ''=(1р)λ bo‘lgan oddiy oqimni hosil qiladi. 3. Oddiylik. Oddiy oqim buyurtmalari haqida taxminlar ko‘pgina matematik modellar uchun xarakteristikalarning parametrlarga bog‘liqligini nisbatan oson va aniq olishga imkon beradi. Oddiy buyurtmalar oqimi uchun ko‘p sonli analitik natijalar olingan. Oddiy bo‘lmagan FY]YVXQEPEVSUMQMQSHIPMRMRKXELPMPMSHEXHEQEXIQEXMOEQEPPEVRMUM]MRPEWLXMVEHMZELEVHSMQ ham aniq ko‘rinishdagi analitik yechimni olishga imkon bermaydi. O‘zining “oddiy” oqim deb RSQPERMWLMRMEREWLYLYWYWM]EXMXYJE]PMSPKER1YPXMWIVZMWMRJSOSQQYRMOEXWM]EXEVQSUPEVHEKM axborot oqimlarning buyurtmalarga hizmat ko‘rsatish vaqti –buyurtmaning qurilmada bo‘lish ZEUXM – YQYQM] LSPHE OEXXEPMO XEWSHMJM] ZE B( ) JYRWM]EWM ]SOM XEUWMQSX ^MGLPMKM b( ) = B( ) bilan yoziladi. Turli klass buyurtmalariga xizmat ko‘rsatish vaqtining yuklamasi bir jinsli bo‘lmagan holda, taqsimlash qonunlari yoki faqat o‘rtacha kattalik bilan farq qilishi mumkin. 3HEXHELEVFMVOPEWWFY]YVXQEPEVMKE\M^QEXko‘rsatish vaqtining bog‘liq emasligi ko‘rsatiladi. Odatda buyurtmalarga xizmat ko‘rsatish vaqti eksponensial qonunbo‘yicha taqsimlangan deb tahmin qilinishi analitik amallarni soddalashtiradi. Tizimida bo‘ladigan NEVE]SRZEUXMRXIVZEPPEVMRMRKIOWTSRIRWMEPXEUWMQPERMWLMQEVOSZNEVE]SRMHMV Xizmat ko‘rsatish o‘rtacha vaqti Fga teskari kattalik vaqt birligida xizmat ko‘rsatilishi mumkin bo‘lgan buyurtmalar o‘rtacha sonini xarakterlaydi va xizmat ko‘rsatish intensivligi HIFEXEPEHM = 1 / b Ko‘p hollarda analitik bog‘liqliklar buyurtmalarga xizmat ko‘rsatish vaqtining ixtiyoriy taqsimot qonuni uchun olingan bo‘lishi mumkin. Bunda xizmat ko‘rsatish xarakteristikasining o‘rtacha kattaligini aniqlash uchun qisman, quyida ko‘rsatilishicha, matematik kutish F HER tashqari taqsimotning ikkinchi momenti (dispersiya) yoki xizmat ko‘rsatishning variatsiya OS]IJJMXWM]IRXM b RMRKFIVMPMWLMOMJS]EUMPEHM k =1 69

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr Т ZEUX FMV RIGLXE FY]YVXQEPEVRM XM^MQKE XYWLMWL QSQIRXMHER WLYRM LMWSFKE SPMWL kerakki, tushish momentida tizimda buyurtma bo‘lmasligi, ya’ni, tizim bo‘sh bo‘lishi ham mumkin, qurilmadagi buyurtmalarga xizmat ko‘rsatish tugallanguncha qolgan vaqt, xizmat ko‘rsatilguncha bo‘lgan vaqt deyiladi. Bu vaqtning matematik kutilmasi: M T0 = b 2 (1 + b2 ) / 2 FY]IVHE –XM^MQKEXYWLKERSHHM]FY]YVXQEPEVSUMQMRMRKMRXIRWMZPMKM&YRHE]QI^SR ko‘rsatkichi asosida optimal masala qo‘yilishining dolzarbligi bir tomondan, infokommunikatsiya tarmog‘i ishochliligini oshirish uchun kerakli harakatlar qilinmasa, foydalanuvchilarning so‘rovlari o‘z vaqtida va sifatsiz bajarilishi oqibatida kompaniyaning yo‘qotishlari ko‘payib ketish ILXMQSPPMKM SWLMF OIXEHM MOOMRGLM XSQSRHER MWLSRGLPMPMO ko‘rsatkichlarini haddan tashqari oshirilishi ajratilgan harajatlarni keskin ko‘payishiga olib OIPEHM?A -RJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVHEKM F]YVXQEPEVRM XYWLMWL ZE YPEVKE \M^QEX OYVWEXMWL NEVE]SRRPEVMRM QSHIPPEWLXMVMWL IRK QYLMQ ZE^MJEPEVHER FMVM TEVEQIXVMO WMRXI^MHE erishiladigan xizmat ko‘rsatish talab etiladigan sifatini ta’minlash. Parametrik sintez usullari GLM^MUPM ZE RSGLM^MUPM QSHIPPEVRM MWLPEXMWL Y^EXMPE]SXKER SUMQPEV TEVEQIXVPEVM ZE \M^QEX ko‘rsatish sifat parametrlari orasidagi funksional va ehtimolli bog‘liqliklarni inobatga olish MQOSRM]EXMRMFIVEHM 9WLFYXEHUMUSXPEVRMEWSWM]MPQM]ZEEQEPM]REXMNEWMFY MRJSOSQQYRMOEXWM]EXEVQSUPEVMHE E\FSVSX SUMQPEVMRM UE]XE MWLPEWL NEVE]SRMRM XEUWMQPEWL ZE^MJEWMRM I\XMQS]MPMKMRM optimallashtirish kommunikatsion tugunlari orqali o‘tishda axborotlarning ushlanib qolinishning o‘rtacha vaqtning hisob MRJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVMHEKM OSQQYXEXWMSR tugunlar orqali xabarni o‘rtacha to‘xtab turish vaqtini hisoblashning noravshan modeli keltirilgan. Bunda kommunikatsion tugunning har bir kanali umumiy xizmat tarmog‘i kabi QSHIPPEWLXMVMPEHM XEVQSUPEVMHE E\FSVSX SUMQPEVMRM UE]XE MWLPEWLRM XEUWMQPEWL ZE^MJEWMRM I\XMQS]MPMKMRMERMUPEWLMWLPEFGLMUMPKER “Infokommunikatsiya tarmoqlarda buyurtmalarni tushish va ularga xizmat kursatish jarayonlarini modellashtirish” mavzusidagi maqolada o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalari quyidagi \YPSWEPEVRMUMPMWLKEMQOSRFIVEHM 8M^MQPM ]SRHEWLYZ EWSWMHE MRJSOSQQYRMOEXWM]E XEVQSUPEVMHE E\FSVSX SUMQPEVM trafiklarini boshqarish tizimi samaradorligining asosiy sifat ko‘rsatkichlari, ularga ta’sir etuvchi asosiy faktorlar va sodir bo‘ladigan turli jarayonlar tahlil qilindi. Bu esa infokommunikatsiya tarmog‘i samaradorlik ko‘rsatkichlarining o‘zaro bog‘liqligini tasvirlovchi axborot oqimlari trafigini boshqarish modelini nazariy to‘plam shaklida qurish imkonini berdi. 8EOPMJ IXMPKER RI]VSRSVEZWLER XI\RSPSKM]ERM E\FSVSX SUMQPEVM XVEJMKMRM FSWLUEVMWL tizimi samaradorligini baholashda qo‘llash, tarmoqda sodir bo‘ladigan jarayonlarni yuqoriroq ERMUPMOHEMJSHEPEWLMQOSRMRMFIVEHM %HEFM]SXPEV Бычков Е.Д. Математические модели управления состояниями цифровой телекоммуникационной сети с использованием теории нечётких множеств: монография/ –Омск: Издво ОмГТУ, 2010. –236 б.; 2. А.Ф.Избосаров, З.З.Нигматов, А.А.Яхёев Мудофаа вазирлиги телекоммуникация тармоқларида ахборот оқимлари трафигини бошқаришнинг нейронoрaвшaн моделлари ва алгоритмлари (Махфий). // М.: Тошкент, 2022, АКТ ва АҲИ, Б 100 3. А.Ф. Избосаров, З.З. Нигматов Бошқарув тизимидаги телекоммуникация тармоғидаги ахборот оқимлари трафигини бошқаришнинг ўтказиш қобилиятини моделлаштириш алгоритмлари // Ахборот –коммуникация технологиялари ва алоқа 70

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr ҳарбий институти ИВ Халқаро илмийамалий конференцияси «Профессионал армия бошқарувини ривожланишида инновациялар ва рақамлаштиришнинг ўрни» Маърузалар тўплами 12 апрел 2022йил. Iшўъба. 79 бет 4. Избосаров А.Ф., Нигматов З.З., Яхёев А. А. Формализация критерия эффективности управления сообщениями информационнотелекоммуникационной сети // Ахборот – коммуникация технологиялари ва алоқа ҳарбий институти ИВ Халқаро илмийамалий конференцияси «Профессионал армия бошқарувини ривожланишида инновациялар ва рақамлаштиришнинг ўрни» Маърузалар тўплами 12 апрел 2022йил. Iшўъба. 914 бет 71

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr 8%7:-60%6(%21%822-8%2-7,8)<2303+-=%0%6-2-2+8%,0-0- -UFSPNSR8Y]GLM]IZ 9RMZIVWMX]SJ1EREKIQIRXERH*YXYVI8IGLRSPSKMIWQEKMWXVERXM -UFSPNSRXY]GLM]IZ$QEMPVY %RRSXEXWM]E 1EUSPEHE XEWZMVHER ]Y^PEF QEXRRM XERMF SPMWLRMRK XYVPM XI\RSPSKM]EPEVM XELPMP UMPMREHM 1EUSPEHE XEWZMVHER QEXRRM XERMF SPMWL EPKSVMXQMRMRK FSWUMGLPEVM QYLSOEQE UMPMREHM&IPKMPEVRMERMUPEWLEPKSVMXQMRMRK 3'6STXMGEPGLEVEGXIVVIGSKRMXMSR–STXMOFIPKMPEVRM ERMUPEWL EWSWM] YWYPPEVM XEZWMJPERKER YPEVRMRK EJ^EPPMOPEVM ZE OEQGLMPMOPEVM OIPXMVMPKER Taqqoslash natijalariga ko‘ra, neyron tarmoqni aniqlash usuli eng istiqbolli ekanligi aniqlandi. 9WLFY RI]VSR XEVQSU YWYPMHER JESP JS]HEPEREHMKER OYXYF\SREPEV XELPMP UMPMREHM <YPSWE UMPMF aytganda, vazifalarning shartlari va o‘ziga xos xususiyatlariga qarab ko‘rib chiqilayotgan kutubxonalardan foydalanishning maqsadga muvofiqligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi. Kalit so‘zlar FIPKMPEVRM ERMUPEWL WIKQIRXEXWM]EPEWL TSWXTVSGIWWMRKRI]VSRXEVQSUYWYPM8IWWIVEGXXI\RSPSKM]EWM XEWZMVPEVRM XEWRMJPEWL Hozirda axborot texnologiyalari rivojlanish cho‘qqisida, yangi texnologiyalar va XIRHIRXWM]EPEV ]EVEXMPQSUHE ZE VMZSNPERQSUHE 9WLFY WSLEPEVHER FMVM 3'6 XEWZMVPEVMHER matnni aniqlashdir. Bu yo‘nalish odamlar hayotida juda keng tarqalgan. Bu sizga fotosuratlardagi matn ma’lumotlarini tez va aniq tanib olish va uni konsoldagi matn yoki tanlangan kengaytmali alohida fayl bo‘lsin, kerakli formatga aylantirish imkonini beradi. 8EWZMVPEVHER QEXRRM XERMF SPMWL EPKSVMXQM8EWZMVPEVHER QEXRRM ERMUPEWL ]SOM STXMO FIPKMPEVRMERMUPEWL STXMOFIPKMPEVRMERMUPEWL3'6 bosma, yozma matn, skanerlangan hujjat, rasm faylidan ma’lumotlarni chiqarishni avtomatlashtirish texnologiyasi matnni keyinchalik mashinada o‘qiladigan shaklga aylantirish. Ushbu shakl ma’lumotlar bilan ishlash, masalan, ma’lumotlarni tahrirlash yoki UMHMVMWLYGLYRMWLPEXMPEHM ,EVFMV3'6XM^MQMFMV\MPEPKSVMXQFSWUMGLPEVMHERMFSVEX SPHMRHERMWLPSZFIVMWL WIKQIRXEXWM]E \YWYWM]EXPEVRMENVEXMFSPMWL \EVEOXIVRMERMUPEWL]SOMXEWRMJPEWLJERXEWXMOE UE]XEMWLPEWLHEROI]MRKMZE\EXSPEVRMXY^EXMWLXERSPMWL 9WLFY EPKSVMXQMO UEHEQPEV OIXQEOIX FENEVMPEHM ZE LEV FMV UEHEQRMRK GLMUMWLM OI]MRKM FSWUMGLRMRK OMVMWL UMWQMKE OMVMXMPEHM VEWQHE FIPKMPEVRM ERMUPEWL XM^MQM EPKSVMXQMRMRK diagrammasi ko‘rsatilgan. 8EWZMV 8EWZMVRM SPHMRHERUE]XE MWLPEWL FMREVM^EXWM]E EZXSQEXMO OSRXVEWXRM ]E\WLMPEWL &IPKMPEV bo‘]MGLE WIKQIRXEXWM]E &IPKMPEV FS‘]MGLE XEWRMJPEWL /I]MRKMMWLPSZ FIVMWL QYZSJMUPMKMRM XIOWLMVEHM 1EXR VEWQ1EXRRMERMUPEWLEPKSVMXQMRMRKMWLPEWLOIXQEOIXPMKM 3PHMRHERMWLPSZFIVMWLFSWUMGLM3PHMRWMJEXMHE8EWZMVRMXERMFSPMWLYGLYRY^EXMWLYGLYR 72

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr YRMUE]XEishlash va kerakli ma’lumotlarni olish kerak; Aynan shu maqsadda oldindan ishlov FIVMWL UEXPEQM MWLPEXMPEHM 9WLFY FSWUMGLHE XEWZMV XEWZMVRM WLSZUMRHER XS^EPEWL YRM JSRHER belgilarni ajratib ko‘rsatish, tasvirni filtrlash, kontrastni tekislash va oshirish imkonini beradigan shaklga keltirish operatsiyalarini bajarishi mumkin. Agar matn qo‘lda yozilgan bo‘lsa, unda belgilarni to‘g‘rilash uchun qo‘shimcha yondashuv qo‘llaniladi, chunki ko‘p odamlar egilgan belgilarni yozadilar. Asosan, tasvirning binarizatsiyasi qo‘llaniladi, bu matnni ERMUXERPEWLZEJSRRMSPMFXEWLPEWLMQOSRMRMFIVEHM 7IKQIRXEXWM]E EPKSVMXQM 7IKQIRXEXWM]E XEWZMVM bu tasvirdan foydali ma’lumotlarni SPMWL OI]MRGLEPMO YRM UE]XE MWLPEWL 1EXRRM XERMF SPMWL WSLEWMHEKM WIKQIRXEXWM]E FMV RIGLE FSWUMGLPEVHERMFSVEX GLM^MUWIKQIRXEXWM]EWMuchun tanlang so‘zlarning bo‘laklarini chiziqlar bilan chizish; so‘zlarni segmentatsiyalash so‘zlarni ajratib ko‘rsatish; so‘zlar mavjud bo‘lgan rasmlarning alohida qismlarini tanlang; FIPKMPEVWIKQIRXEXWM]EWMbo‘lingan so‘zning belgilarga aylangan tasviri. 6EWQPEVRM XEWRMJPEWL FSWUMGLM 8EWRMJPEWL XEWZMVHEKM FIPKMRM XERMF SPMWL ZE YRM mashinada o‘qiladigan formatga aylantirish imkonini beradi. Tanib olish algoritmlarining har \MPXYVPEVMQEZNYHIRKQEWLLYVPEVM WLEFPSREPKSVMXQPEVM \YWYWM]EXEPKSVMXQPEVM RI]VSRXEVQSUEPKSVMXQPEVM7LEFPSREPKSVMXQPEVM9WYPRMRKQSLM]EXMWLYRHEOM har bir belgi ma’lumotlar bazasidagi shablonlar bilan taqqoslanadi. Eng mos shablon o‘rganilayotgan tasvirdan farq qiladigan eng kichik nuqtalar soniga ega bo‘lgan shablon hisoblanadi. Har bir belgi uchun shablonlar odatda o‘quv majmuasidagi belgilar tasvirlarini o‘rtacha hisoblash yo‘li bilan olinadi. Bu algoritm matnni aniqlashning yuqori aniqligiga ega, ammo kamchiligi shundaki, boshqasini tanib bo‘lmaydi. Tizimda o‘rnatilganidan farq qiladigan shrift. Bu usul o‘zi taniydigan shriftni oldindan bilishi kerak; aynan shu nuqta shablon algoritmlarining ko‘p qirraliligini cheklaydi. <YWYWM]EX EPKSVMXQPEVM&IPKMPEWL &MVMRGLM YWYP tasvir N o‘lchovli xususiyatlar vektori sifatida taqdim etiladi. Tanib olish uni bir xil o‘lchamdagi standart vektorlar to‘plami bilan taqqoslashdan iborat. Tasvirning ma’lum bir belgiga o‘xshashligi to‘g‘risida qaror qabul qilish HIXIVQMRMWXMO ZE ILXMQSPPMO ]SRHEWLYZPEVM HSMVEWMHEKM QEXIQEXMO IGLMQPEVKE EWSWPEREHM 9WLFY YWYPRMRK XERMF SPMWL XM^MQM \YWYWM]EX ZIOXSVM SVEWMHEKM )ZOPMH QEWSJEWMRM LMWSFPEWL EWSWMHEXEWRMJPEWLHERJS]HEPEREHM 8ERMF SPMRKER FIPKM ZE QSW ]S^YZPEV XEZWMJMRMRK \YWYWM]EX ZIOXSVPEVM <YWYWM]EXPEVRMRK WSRM ZE XYVM XERMF SPMWL WMJEXMRM ERMUPEWLM QYQOMR :IOXSVRMRK ]EVEXMPMWLM XEWZMVRM XELPMP UMPMWL jarayonida sodir bo‘ladi, bu jarayon xususiyat deb ataladi. Belgilar uchun mos yozuvlar vektorlari o‘quv majmuasi belgilariga o‘xshash ishlov berish orqali olinadi. <YWYWM]EXYWYPPEVMRMRKEWSWM]EJ^EPPMOPEVMYPEVRMEQEPKESWLMVMWLRMRKWSHHEPMKMFIPKMPEV shaklidagi o‘zgarishlarga yaxshi qarshilik, tanib olishda kam sonli xatolar va yuqori ishlash. 9WLFY EPKSVMXQRMRK IRK QYLMQ OEQGLMPMOPEVM WLSZUMR OEFM XYVPM \MP XEWZMV RYUWSRPEVMKE beqarorlik, shuningdek, belgidan xususiyatlarni olish bosqichida asosiy ma’lumotlarning yo‘qolishi sodir bo‘ladi; qazib olish mustaqil ravishda amalga oshiriladi, shuning uchun ramz elementlarining joylashuvi yo‘qoladi. Neyron tarmoq algoritmlari rivojlanish bilan Mashinani o‘rganish kontekstida, shuningdek, neyron tarmoqlarda, chuqur o‘rganish neyron tarmoqlari yordamida qurilgan algoritmlar belgilarni aniqlash uchun tobora ko‘proq foydalanilmoqda. Matnni aniqlash klassifikatorlarining ko‘plab modellari mavjud, ammo konvolyutsion neyron tarmoqlar har HSMQEWSWM]EV\MXIOXYVEWLYRMRKHIOWEUPEWLZEWEUPEWLJYROXWM]EPEVMWMJEXMHEMWLPEXMPEHM Neyron tarmoq usuli uchun kirish ma’lumotlari qatorlar va so‘zlarning tasvirlari. 73

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr Chiqarish ma’lumotlari ketmaket belgilar bo‘lib, mashina matnini hosil qiladi. VEWQ2I]VSRXEVQSUOPEWWMJMOEXSVMEV\MXIOXYVEWM 3\MVKM FSWUMGLHE OIXQEOIXPMO QEWEPEPEVMRM ]IGLMWL YGLYR RI]VSR XEVQSU EWSWMHE UYVMPKER'8' UEXPEQMHERJS]HEPERMPEHMYRMRK 3'6HEKM EWSWM]ZE^MJEWM OMVMWL FIPKMPEV OIXQE OIXPMKMRMWEUPEWLHMV %WSWM] OEQGLMPMOPEV matn vertikal holatda bo‘lishi kerak va o‘quv namunasini XERPEWLRMRK UM]MRPMKM %WSWM] EJ^EPPMOPEVM ]YUSVM XI^PMO ZE YQYQPEWLXMVMWLHMV 7LYRMRK YGLYR ham bu usul hozirda matnni aniqlashning turli zamonaviy tizimlarida qo‘llaniladi. Qayta ishlashdan keyingi algoritm. Ko‘pgina In OCR tizimlarida tasniflashdan keyin olingan natija etarli deb hisoblanmaydi. Kontekstdan foydalanish kerak ma’lumotlar, bu REJEUEX \EXSPEVRM XSTMWLKE FEPOM YPEVRM XY^EXMWLKE LEQ MQOSR FIVEHM /I]MRKM MWLPSZ FIVMWLRMRK XYVPM YWYPPEVM QEZNYH QEWEPER KPSFEP ZE QELEPPM] NS]PEWLYZ HMEKVEQQEPEVM trigramlar, grammalar, lug‘atlar va turli xil bu barcha usullarning kombinatsiyasi. Tesseract 3'6OYXYF\SREWMWOERIVPERKERQEXRRMNYHE]E\WLMXERM]HM %HEFM]SXPEV 3TXMO FIPKMPEVRM ERMUPEWL 3'6 ?)PIOXVSR VIWYVWA 3PHMRHER VINMQ WXYTE LXXT[MOMXIGLRMGEPZMWMSRVYMRHI\TLT ( ) ( OMVMWLWEREWM 6EWQ FMREVM^EXWM]EWM &VIHPM EPKSVMXQM ?)PIOXVSR VIWYVWA 3PHMRHER VINMQ WXYTE LXXTWLEFVGSQVYTSWX OMVMWLWEREWM 6EWQRMWIKQIRXEXWM]EPEWL?)PIOXVSRVIWYVWA/MVMWLVINMQMLXXTQIGLERSMHWY OMVMWLWEREWM Afonasenko AV, Strukturaviy belgilarni tanib olish usullarini ko‘rib chiqish // (S8SQWOHEZPEXFSWLUEVYZXM^MQPEVMZEVEHMSIPIOXVSRMOEYRMZIVWMXIXMRMRK\E^MREPEVM– 8IWWIVEGX 3'6 ?)PIOXVSR VIWYVWA /MVMWL VINMQM LXXTWKMXLYFGSQXIWWIVEGX SGVXIWWIVEGX OMVMWLWEREWM 74

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr YUZ TASVIRI BO‘YICHA SHAXSNI IDENTIFIKATSIYA QILISHDA CHUQUR O‘QITISHGA %7370%2+%2=32(%7,9: Do‘stbek Abdimuratov 91*8QEKMWXVERXMHSWXFIONSLREFHMQYVEXSZ$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E Yuz tasviri bo‘]MGLE WLE\WRM MHIRXMJMOEXWM]E UMPMWL ZE WLY SVUEPM WLE\WRM kimligi haqida ma’lumot olish bugungi kunda muhim masalalardan biri hisoblanadi. Bundan XEWLUEVM WLE\WRM LEUMUM]PMKMRM XIOWLMVMWLHE LEQ QYLMQ ELEQM]EXKE IKE 9WLFY QEKMWXVPMO mavzuyim aynan yuz tasviri bo‘yicha shaxsni identifikatsiya qilishda chuqur o‘qitishga asoslangan yondashuv haqida bo‘ladi. Kalit so‘zlar-HIRXMJMOEXWM]E%YXIRXMJMOEXWM]E4'%8IQTPEXI1EXGLMRK2I]VSRXEVQSU Ko‘pchilikni yuzni tanish texnologiyasi bilan bog‘liq asosiy tashvishlardan biri uning suiste’mol qilish potentsialidir. Foydalanuvchilar hukumatlar va korporatsiyalar bu maʼlumotlardan bizning harakatlarimizni kuzatish va faoliyatimizni kuzatish uchun JS]HEPERMWLM QYQOMRPMKMHER USʻVUMWLEHM &YRHER XEWLUEVM YPEV FM^RMRK QER^MPPEVMQM^ ZE ijtimoiy media profillarimiz kabi biz haqimizda shaxsiy ma’lumotlarni topish uchun foydalanishlari mumkin. Agar bu ma’lumotlar noto‘g‘ri qo‘llarga tushsa, ular bizni ekspluatatsiya qilish yoki hatto bizning shaxsiyatimizni o‘g‘irlash uchun ishlatilishi mumkin. =Y^RM XERMF SPMWL XI\RSPSKM]EWM MRWSRRMRK ]Y^ \YWYWM]EXPEVMRM WOERIVPEWL ZE OI]MR YPEVRM FSWLUE ]Y^ WOERIVPEVM FE^EWM FMPER WSPMWLXMVMWL SVUEPM MWLPE]HM &Y EIVSTSVXPEVHE ]SOM SPSQSRHE SHEQPEVRM ERMUPEWL ]SOM ZIFWE]XPEVKE OMVMWL OEFM EYXIRXMJMOEXWM]E QEUWEHPEVMHE JS]HEPERMWLQYQOMR9WLFYWOERIVPEWLRMRKXI\RMOFSWUMGLPEVMSHHM]JSXS]SOMZMHISOEQIVE tomonidan amalga oshirilishi mumkin va ba’zida yaxshi natijalarga erishish uchun chuqurlikdagi farqlarni o‘lchash uchun infraqizil skanerlash bilan qo‘llabUYZZEXPEREHM -HIRXMJMOEXWM]E YRM FENEVMWL REXMNEWMHE MHIRXMJMOEXWM]E WYF]IOXM YGLYR YRM FY XM^MQHE ERMUPE]HMKERMHIRXMJMOEXSVFIPKMPEREHMKEREQEPM]SX %YXIRXMJMOEXWM]E – FY LEUMUM]PMORM XIOWLMVMWL TVSXWIHYVEWMHMV JS]HEPERYZGLM TEVSP ]SVHEQMHE\EXIPIOXVSRMQ^S]SVHEQMHEXIOWLMVMPEHMZELSOE^S =Y^ XEWZMVMKE EWSWPERKER WLE\WRM ERMUPEWL XI\RSPSKM]EWM FSWLUE FMSQIXVMO ko‘rsatkichlardan foydalanishdan farqli o‘laroq, tashkilot bilan jismoniy aloqani talab qilmaydi ZE XI^ VMZSNPERMWLRM LMWSFKE SPEHM 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV SQQEZM] JS]HEPERMWL YGLYR IRK QEUFYP YWYPHMV 9WLFY XI\RSPSKM]ERMRK EWSWM] UM]MRPMKM FY ]Y^RM XEWZMVPEWLHE SHEQRM burchak, pozitsiya, yorug‘lik sharoitlari va boshqalardan tanib olish natijasining sifatining o‘ziga xosligidadir. %WSWM] OSQTSRIRXPEV YWYPM EWSWM] OSQTSRIRX XELPMPM 4'% Usulning g‘oyasi “umumiy yuzlar” (eigenfaces) deb nomlangan tasvirlarning asosiy tarkibiy qismlarining videnaboridagi ZIOXSVMHEKM WLE\WPEVRM XEWZMVPEWLHER MFSVEX 9PEV WLE\WPEV JS]HEPM \YWYWM]EXKE IKE LEV FMV bunday vektorga javob beradigan tasvir yuzga o‘xshash shaklga ega. Asosiy tarkibiy qismlarni hisoblash o‘ziga xos vektorlarni va tasvirdan hisoblangan o‘zgaruvchanlikning o‘ziga xos qiymatlarini hisoblashdir. Tegishli xususiy vektorlarga ko‘paytiriladigan asosiy komponentlarning yig‘indisi tasvirni qayta tiklash orqali aniqlanadi. =Y^RMRKLEVFMVXEWZMVMYGLYRYRMRKEWSWM]XEVOMFM]UMWQPEVMGLMUEVMFXEWLPEREHM3HEXHEHER KEGLE EWSWM] OSQTSRIRXPEV QEZNYH 8ERMF SPMWL NEVE]SRM XERMUPM XEWZMVPEVRMRK EWSWM] tarkibiy qismlarini barcha ma’lum tasvirlarning tarkibiy qismlari bilan taqqoslashdan iborat. Metodik shaxslar yagona yorug‘lik parametrlari, neytral yuz ifodasi, ko‘zoynak va soqol kabi mo‘ynali kiyimlarning yo‘qligi kabi idealizatsiya qilingan sharoitlarni qo‘llashni talab qiladi. Agar ushbu shartlar bajarilmasa, asosiy komponentlar sinflararo o‘zgarishni aks 75

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr ettirmaydi. Masalan, turli xil yoritish sharoitida o‘z shaxslarining usuli amalda qo‘llanilmaydi, chunki birinchi asosiy komponentlar o‘zo‘zidan o‘zgarishlarni aks ettiradi va o‘xshash yorug‘lik darajasiga ega bo‘lgan tasvirlarni taqqoslaydi. Birgalikda ovqatlanishda MHIEPPEWLXMVMPKER WLEVXPEV JS]HEPERMWL FMPER XERMF SPMWL HEVENEWMHER HER ]YUSVM UM]QEXKE IVMWLMWLMQYQOMRFYNYHE]E\WLMREXMNEHMV Xususiy vektorlar to‘plamini hisoblash yuqori mehnat zichligi bilan ajralib turadi. Buning bir usuli rasmlarni qatorlar va ustunlar bo‘yicha yig‘ish; ushbu shaklda tasvirni oldindan FIPKMPEWL OEXXEVSU OEXXEPMOOE IKE LMWSFPEWL ZE XERMF SPMWL XI^VSU EQQS MTXEWZMVRM XMOPEWL IRHMQYQOMRIQEW :MSPE.SRW 9WYPM 9WLFY YWYP 6IEP ZEUX VINMQMHE XEWZMVPEV ZE ZMHIS OIXQEOIXPMOHEKM ob’ektlarni topish uchun juda samarali. Ushbu detektor yuzni noto‘g‘ri aniqlash ehtimoli juda TEWX Usul yaxshi ishlaydi va yuzni aniqlaydi, hatto ob’ektni kichik burchak ostida kuzatganda LEQ XE\QMRERqKEGLE 8ERMF SPMWLRMRK ERMUPMKMHERJS]HEPERMWL HER ]YUSVM UM]QEXKE erishishi mumkin bu juda yaxshi natijadandir. Nishab burchagi 30° dan yuqori bo‘lsa, o‘tish ehtimoli keskin pasayadi. Ko‘rsatilgan usulning o‘ziga xos xususiyati odamni o‘zboshimchalik FMPERFYVGLEOSWXMHEUE]XEERMUPEWLKEMQOSRFIVQE]HMFYIWEEPKSVMXQRM^EQSREZM]MWLPEF chiqarish tizimlarida ularning o‘sib borayotgan ehtiyojlarini hisobga olishni qiyinlashtiradi ]SOMMQOSRWM^UMPEHM 2EUWLPEVRM XEUUSWPEWL 8IQTPEXI 1EXGLMRK 9WLFY YWYPRMRK EWSWM XEWZMVPEWLHE ]Y^ mintaqalarini ajratib ko‘rsatish va keyinchalik ikki xil tasvir uchun ushbu sohalarni XEUUSWPEWLHER MFSVEX Har bir mos keladigan maydon tasvirlarning yo‘qolish o‘lchovini SWLMVEHM,YHYHPEVRMXEUUSWPEWLYGLYRIRKSHHM]EPKSVMXQPEVMWLPEXMPEHMQEWEPERTMOWIPPEVRM XEUUSWPEWL 9WLFY YWYPRMRK RSUYPE]PMKM WLYRHEOM Y YGLEWXOEPEVRM WEUPEWL ZE YPEVRM XEUUSWPEWL uchun juda ko‘p resurslarni talab qiladi. Eng oddiy taqqoslash algoritmidan foydalanilganligi sababli, rasmlarni qat’iy belgilangan sharoitlarda olish kerak: rakursda, yoritishda, hissiy chiqishda sezilarli o‘zgarishlarga yo‘l qo‘yilmaydi va hokazo. 9WLFY YWYPHER JS]HEPERMWLRMRK ERMUPMKM XE\QMRER RM XEWLOMP UMPEHM FY ]E\WLM REXMNEHMV Xopfildning neyron tarmog‘i. Xopfild tarmog‘ini o‘qitish algoritmi perseptronlarni o‘qitishning klassik algoritmlaridan sezilarli darajada farq qiladi, chunki xatolarni hisoblash FMPEROIVEOPMLSPEXKEOIXQEket yaqinlashish o‘rniga, QEXVMXWERMRKFEVGLEOSIJJMXWMIRXPEVMFMXXE formulada, bitta siklda hisoblab chiqiladi. Shundan so‘ng tarmoq darhol ishlashga tayyor. 9WYPGLIOPSZPEVM yodlangan tasvirlar juda o‘xshash bo‘lishi shart emas; rasm kulgili bo‘lmasligi kerak. Ko‘pgina zamonaviy avtomatik tanib olish tizimlari uchun asosiy vazifa ma’lumotlar bazasidan odamlarning rasmlarini yig‘ish orqali ma’lum bir tasvirni taqqoslash vazifasidir. Bunday holda, yuzni avtomatik aniqlash tizimlarining xususiyatlari tanib olishning noto‘g‘ri ishlamay qolishi(birinchi shahar xatolari)va noto‘g‘ri tushunish (ikkinchi turdagi xatolar) ni aniqlash orqali baholanadi. Qo‘shimcha xato ehtimoli haqida ma’lumot yuzni avtomatik tanib SPMWLRMRKWMWtemasini baholash uchun ko‘pincha murakkab fon, o‘zgaruvchan yorug‘lik, soch turmagi o‘zgarishi va boshqalar bilan o‘ralgan holda tasvir buzilishlariga qarshilik bahosi qo‘llaniladi. =YUSVMHEKMPEVRM LMWSFKE SPKER LSPHE MWXMUFSPPM KMFVMH YWYPPEVRMRK FMVKEPMOHEKM FMRSWM bo‘lishi mumkin, ular ko‘rib chiqilgan individual kichik harakatlarning afzalliklari va OEQGLMPMOPEVMRMXIOMWPE]HM <YPSWE UMPMF WLYRM E]XMWL QYQOMROM ]Y^ XEWZMVMKE EWSWPERKER EYXIRXMJMOEXWM]E 76

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr SHEQPEVRMRK ]Y^PEVMRMRK XERMRMWLMRM XEWZMVPEV ]SOM ZMHISPEV SVUEPM EQEPKE SWLMVEHMKER autentifikatsiya turi hisoblanadi. Bu usul, insonning yuzini o‘qiydigan va yuzni asoslangan ma’lumotlar bilan solishtiradigan texnologiyalardan foydalanadi. Ushbu autentifikatsiya usuli yaxshi to‘g‘ridanto‘g‘ri insonning o‘zini tasdiqlash uchun ishlatiladi. %HEFM]SXPEV 1. Filipova I.A. Sun’iy intellektni huquqiy tartibga solish: ma’ruzalar kursi. Rus tilidan tarjima Z.O. Kuvandikov, mas’ul muharrir A.R. AxаXоZ 7EQEVUERH 7EQEVUERH HEZPEX YRMZIVWMXIXMFIX 2. Ta’limda axborot texnologiyalari: Oquv qo‘llanma / R.X. Ayupov. Nizomiy nomidagi 8SWLOIRX(EZPEXTIHEKSKMOEYRMZIVWMXIXM884(9]MPFIX /LYWERSZE 1 / 2)8;36/ 7)'96-8= %2( 132-836-2+ 6IWIEVGL *SGYW – –Т. 1. –№. 4. –С. 177 77

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr %500-86%2743688->-10%6-(%-S::::-8)<2303+-=%0%6-2-2+QO‘LLANILISHI 2YVMHHMR>M]SZMHHMRSZ=YPHY^&SXMVSZE 91*8QEKMWXVERXMR^M]SZYHHMRSZ$KQEMPGSQ 91*8QEKMWXVERXM]FSXMVSZE$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E9WLFYQEUSPEHE%UMPPMXVERWTSVXXM^MQMYGLYRWMQWM^WIRWSVXEVQSUPEVRMRK strukturasi va arxitekturasini ishlab chiqishga bag‘ishlangan. Ushbu ishda EUPPM XVERWTSVX XM^MQMRMRK:%2)8TEVEQIXVPEVMXEHUMUIXMPEHM:ILMGYPEVEHLSGXEVQSUPEVM :%2)8W QSFMPEH hoc tarmoqlari. VANETs aqlli transport tizimlari (ITS) tizimining asosiy qismidir. Ba’zan VANETlar Intelligent Transportation Networks (ITS) deb ataladi. Ular kengroq “Avtomobillar interneti”ga aylangan deb tushuniladi. Uning o‘zi oxirSUMFEX EZXSRSQ EZXSQSFMPPEV MRXIVRIXMKE E]PERMWLM OYXMPQSUHE 1EUSPE MWLMHE MQQMXEXWMSR QSHIPPEWLXMVMWL XM^MQ XELPMPM QEXIQEXMO QSHIPPEWLXMVMWL ZE XM^MQRMRK IOWTVIQIRXEP XELPMPM OEFM XEHUMUSX YWYPPEVMHER JS]HEPERMPKER Kalit so‘zlar:ERIXQSFMPXEVQSUXVERWTSVXEPSUEWMJEXMREZMKEXWM]E Bugungi kunda aqlli transport tizimlarida yangi paydo bo‘layotgan modellar, birFMVMFMPER muloqot qilish va onlayn ma’lumot almashishga muvaffaq bo‘ladi. Vehicular ad hoc network :%2)8 EPSUERMRKMPSZEWMWMJEXMHEEUPPMXVERWTSVXXM^MQPEVM -RXIPPMKIRXXVERWTSVXEXMSRW]WXIQ ITS) ga olib kelmoqda. Yangi ITS ilovalari uchun asosiy omil bu barcha (V2X) aloqa bo‘lib, bu transport vositalariga boshqa transport vositalari, piyodalar, yo‘l infratuzilmasi va Internet bilan bog‘lanish imkonini beradi. V2X bilan transport vositalari birFMVMKE YPEREHM ZE haydovchilarga yo‘l sharoitlari va xavf\EXEVPEVLEUMHESKSLPERXMVMWLPEVFIVEHM?A Yaqin kelajakda avtomobil o‘z haydovchilari bilan o‘zaro aloqada bo‘ladi va atrofdagi transport vositalariga ulanadi. U o‘z atrofi va yo‘l sharoitlari haqida xabardor bo‘ladi. Kelajakda bu yo‘lda harakatlanish kuchli tirbandlik va yo‘lXVERWTSVXLSHMWEPEVMRMRKSPHMRMSPEHM hamda yo‘llarda xavfsizlikni kafolatlaydi. AtrofQYLMX OSQTSRIRXPEVM QEWEPER WMKREP chiroqlari va sensorlar (yo‘l bo‘yida o‘rnatilgan V2X yordami) tarmoqdagi tarmoq tugunlari sifatida ishlaydi. V2I avtomobil haydovchilariga signal yorug‘ligi vaqti, yo‘l belgilari va xavf xatarlar haqida ma’lumot berishda tarmoqqa yordam berish uchun avtomobil/tugunlarni qo‘llabUYZZEXPE]HM :ILMGYPEV %HLSG 2IX[SVO :%2)8 FY QSFMP XEVQSU ]EVEXMWL YGLYR LEVEOEXPERYZGLM XVERWTSVX ZSWMXEPEVMRM XEVQSUHEKM XYKYRPEV WMJEXMHE MWLPEXEHMKER XI\RSPSKM]E :%2)8 LEV FMV MWLXMVSOGLM XVERWTSVX ZSWMXEWMRM WMQWM^ VSYXIV ]SOM XYKYRKE E]PERXMVEHM FY IWE XVERWTSVX vositalariga uzatish radiusi 100 dan 300 m gacha bo‘lishiga imkon beradi. Shunday qilib, ushbu diapazondagi avtomobillar ulanishi va o‘z navbatida kengroq diapazonga ega bo‘lgan XEVQSURM]EVEXMWLMQYQOMR VANET ikkita asosiy komponentdan iborat bo‘lib, ular transport vositalari va yo‘l bo‘yidagi infratuzilmalardir. Ushbu komponentlar, odatda, (vehicle to vehicle) avtomashinadan avtomobilga (V2V) aloqa sifatida tavsiflangan transport vositalari o‘rtasida ]SOM EZXSQSFMP ZE ZILMGPIXSMRJVEWXVYGXYVI XVERWTSVX ZSWMXEWMHER MRJVEXY^MPQE :- HIF nomlanuvchi yo‘l bo‘yidagi infratuzilma o‘rtasida aloqa o‘rnatadi[1]. :ILMGYPEVEHLSGXEVQSUPEVM :%2)8W QSFMPEHLSGXEVQSUPEVM 1%2)8W XEQS]MPPEVMRM –mobil qurilmalarning simsiz tarmog‘ini o‘zo‘zidan yaratish –XVERWTSVXZSWMXEPEVMHSQIRMKE qo‘llash orqali yaratiladi. VANETlar birinchi marta 2001 yilda "avtomobildan avtomashinaga ZEUXMRGLEPMO QSFMP EPSUE ZE XEVQSU MPSZEPEVM SWXMHE XMPKE SPMRKER ZE NSVM] UMPMRKER FY ]IVHE XEVQSUPEV WLEOPPERXMVMPMWLM ZE EZXSQSFMPPEV Sʻrtasida axborot uzatilishi mumkin. Yo‘l harakati xavfsizligi, navigatsiya va boshqa yo‘l bo‘yidagi xizmatlarni ta’minlash uchun VANETPEVHE 78

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr avtomobildan avtomobilga va avtomobildan yo‘lga aloqa arxitekturalari birgalikda mavjud bo‘lishi ko‘rsatildi. VANETs aqlli transport tizimlari (ITS) tizimining asosiy qismidir. Ba’zan VANETlar Intelligent Transportation Networks (ITS) deb ataladi. Ular kengroq “Avtomobillar interneti”ga aylangan deb tushuniladi. Uning o‘zi oxirSUMFEX EZXSRSQ EZXSQSFMPPEV MRXIVRIXMKEE]PERMWLMOYXMPQSUHE?A Vehicle ad hoc networks (VANET) ko‘pincha g‘ildiraklardagi tarmoqlar deb ataladi, ular avtomobil tugunlari orasidagi ulanishni ta’minlash uchun ishlatiladi. Bu mobil tarmoqlarning o‘sishi. Avtomobil tugunlari o‘zo‘zidan tashkil etilgan va birFMVM FMPER OEQVSU IOSPSKMO XS^E infratuzilmada bog‘langan. IEEE qo‘mitasi VANETlar uchun IEEE 802.11p standartini o‘rnatdi va bu maxsus avtomobil tarmog‘i Intellektual transport tizimida xavfsizlik bilan bog‘liq ilovalarni ta’minlash uchun muhim ekanligini tan oldi[3]. VANETs sanoatda juda ko‘p e’tiborga sazovor bo‘ldi va yaqin kelajakda joriy etilishi kutilmoqda, bu esa transport vositalari va tashkilotlar o‘rtasida turli xil mobil transport xizmatlarini, masalan, xavfsizlik, yo‘l harakati samaradorligi, shaharni aniqlash, haydovchilarni qo‘llabquvvatlash kabi ma’lumotlarni almashish imkonini beradi. va avtomobil foydalanuvchilari uchun ko‘ngilochar. Avtotransport vositalari avtomobil ichida, :::-ZELEVEOEXWM^EZXSQSFMPHERFSWLUEWMKE :< Y^EXMWLRM]EVEXMWLMQYQOMR\YWYWER bunday VANETda ma’lumotlar trafigining yukini qisman kamaytirish va yaqin atrofdagi XVERWTSVXZSWMXEPEVMHERJS]HEPERYZGLMPEVRMRKXI\RMOXEPEFPEVMRMUSRHMVMWLYGLYR?A VEWQ:%2)8MPSZEPEVM :%2)8PEVHE XEVQSU RSWS^PMOPEVM QYVEOOEF XEVQSU XSTSPSKM]EWM ZE QSWPEWLYZGLER kanal talablariga ko‘p qirrali va mustahkamlikni ta’minlash uchun yumshoq hisoblash XI\RMOEWM EZXSQSFMP QYLMXMHE IRK ]E\WLM STXMQEP ]IGLMQ HIF XSTMPHM 7LYRHE] UMPMF YWLFY so‘rov adabiyotda VANETlarda optimal ishlashni ta’minlagan yumshoq hisoblash XI\RMOEWMKE EWSWPERKER ]EUMRHE XEOPMJ UMPMRKER OPEWXIVPEWL TVSXSOSPPEVMRM QYLSOEQE UMPEHM Ushbu so‘rovning asosiy hissalari quyida ko‘rib chiqildi %HEFM]SXPEV 79

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr 1.Скрипов С.А. Имитационное моделирование беспроводных сетей со сложной структурой // Молодой учёный. ––С. 59 2. Евгений Ших, Владимир Бычковский, Дороти Кертис и Джон Гуттаг, «Демо версия: непрерывный медицинский мониторинг с использованием беспроводных микросенсоров», SenSys’04, 35 ноября 2004 г., Балтимор, Мэриленд LXXTWG]FIVPIRMROEVYEVXMGPIRSF^SVFIWTVSZSHR]LXVERWTSVXR]LWIXI]ZERIX LXXTW[[[RLXWEKSZXIGLRSPSK]MRRSZEXMSRZILMGPIZILMGPIGSQQYRMGEXMSR 80