"Ta’limda raqamli va innovatsion texnologiyalarning o‘rni va istiqbollari" mavzusida ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami. 2023-yil 14-dekabr.

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr %500-7-17->7)27368%613+ʻ-2-2+-7,32',0-0-//3ʻ67%8/-',- =YPHY^&SXMVSZE2YVMHHMR>M]SZMHHMRSZ 91*8QEKMWXVERXM]FSXMVSZE$KQEMPGSQ 91*8QEKMWXVERXMR^M]SZYHHMRSZ$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E9WLFYQEUSPEEUMPPMWMQWM^WIRWSVXEVQSKʻMRMRKMWLSRGLPMPMOOSʻVWEXOMGLPEVM XELPMPMKE FEKʻMWLPERKER %UMPPM WMQWM^ WIRWSV XEVQSKʻMRMRK MWLSRGLPMPMO OSʻVWEXOMGLPEVM XELPMPM Sʻ^MGLMKESPEHM7MQWM^WIRWSVXEVQSUMWLSRGLPMPMKMKEOEXXEXE WMVOSʻVWEXEHMKERXEWLUMXEWMVPEV QEZNYH 7LYRMRK YGLYR %UPPM XM^MQ MPSZEPEVMHE WMQWM^ WIRWSVPEV XEVQSKʻMRM MWLSRGLPMPMO OSʻVWEXOMGLMRM XELPMP UMPMWL ZE LEUMUM] EXVSJQYLMX WLEVSMXPEVM ZE WSLEHE NS]PEWLXMVMPKER XYKYRPEVRMRK NS]PEWLYZMRM LMWSFKE SPKER LSPHE YRMRK MWLSRGLPMPMKM LMWSFPEWL QYLMQ LMWSFPEREHM%UPPMXM^MQMPSZEPEVMHEWMQWM^WIRWSVXEVQSUPEVZEE\FSVSXPEVRMY^EXMWL XM^MQRMRK MWLSRGLPMPMKM ETTEVEXHEKM RSWS^PMOPEV ZE EPSUE Y^MPMWLPEVM SVUEPM FELSPERHM 1EUSPEHE XM^MQ XELPMPMZEQEXIQEXMOQSHIPPEWLXMVMWLOEFMXEHUMUSXYWYPPEVMHERJS]HEPERMPKER /EPMXWSʻ^PEVMWLSRGLPMPMOOSʻVWEXOMGLPEVMWMQWM^WIRWSVXEVQSUFY^MPMWLPEVMRXIRWMZPMKM OSIJJMXWMIRXMWLSRGLPMPMOHEVENEWM >EQSREZM] LE]SXMQM^HE YGLVE]HMKER FEVGLE QYEQQSPEVRM E\FSVSX OSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVM ]SVHEQM FMPER LEP IXMWL EWSWM] XIRHIRWM]EKE E]PERMF YPKYVHM 1EWEPER FY]YQPEVMRXIVRIXM -S8 VMZSNMSVUEPMFEVGLEXYVHEKMWERSEXPEVEUPPMXM^MQPEVKEE]PERXMVMPQSUHE -S8 ]IGLMQPEVM EUPPM XM^MQPEVHE ]YUSVM QELWYPHSVPMO ZE WEQEVEHSVPMORM XE QMRPEWLKE ]SVHEQ FIVEHM <YWYWER -S8 XI\RSPSKM]EWM ERMU EUPPM XM^MQPEVRM VMZSNPERXMVMWL MQOSRMRM FIVEHM FY IWE STIVEXWMSR \EVENEXPEVRM OEQE]XMVEHM ZE XEFMM] VIWYVWPEVRM STXMQEPPEWLXMVMWLRM OEJSPEXPE]HM %]RMUWEFYRHE]XM^MQPEVRMRKWMJEXHEVENEWMRMMWLSRGLPMPMOOSʻVWEXOMGLPEVMFIPKMPE]HM?A -WLSRGLPMPMORMRK WXVYOXYVEZM] W\IQEWM -77 OIXQEOIX YPERKER WMQWM^ QSHYPPEV OSʻVMRMWLMHE XEUHMQ IXMPEHM VEWQ FYRHE] XY^MPQE XERPERKER FY^MPMWL QI^SRM FMPER aniqlanadi, meʼzon sifatida esa bosilgan elektron platadagi har qanday elementning ishdan GLMUMWLMSPMRKER VEWQ7MQWM^WIRWSVXEVQSUXM^MQMRMRKQSHYPMYGLYRMWLSRGLPMPMORMRK WXVYOXYVEZM]W\IQEWM ,EVFMVWMQWM^QSHYPPEVMRXIRWMZPMKM]SʻVMURSQEWMKEQYZSJMULMWSFPEREHMFY]IVHELEV FMVIPIQIRXYGLYRQSHIPUY]MHEKMWLEOPHEXEWZMVPEREHM e = b K i i FY]IVHEλM—WMRSZREXMNEPEVMKEOSʻVEWMQWM^QSHYPRMRKXYVMYGLYRLMWSFPERKEREWSWM] FY^MPMWLPEV MRXIRWMZPMKM /M – XYVPM SQMPPEV FMPER ERMUPEREHMKER OSIJJMXWMIRXPEV XSʻTPEQM %WSWM] OSIJMWM]IRXPEV WMJEXMHE UY]MHEKMPEVRM ENVEXMWL QYQOMR VINMQ OSIJMWM]IRXM UEFYP UMPMWL OSIJMWM]IRXMIOWTPYEXEWM]EOSIJMWM]IRXMZEFSWLUEPEV?A %UPPM XM^MQ WMQWM^ WIRWSV XEVQSKʻMRMRK EWSWM] FSWLUEVMWL IPIQIRXM QMOVSOSRXVSPPIV YGLYRFY^MPMWLPEVMRXIRWMZPMKMUY]MHEKMMJSHESVUEPMERMUPEREHM 41

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti e = b K m K korp KV K e K q 2023-yil 14-dekabr FY ]IVHE /Q MRXIKVEWM]EPEWLKER QMOVSW\IQERMRK QYVEOOEFPMKMKE IPIQIRXPEV WSRM FMXPEV ZE EXVSJQYLMX LEVSVEXMKE FSKʻPMUPMO OSIJJMXWMIRXM /OSVT – OSVTYW XYVMKE FSKʻPMU OSIJJMXWMIRXM /: – OYGLPERMWLKE FSKʻPMUPMO OSIJJMXWMIRXM /I – ETTEVEXYVE XYVMKE FSKʻPMU LSPHE IOWTPYXEXWM]ENEVE]SRMOSIJJMWM]IRXM/U–UEFYPUMPMRKERUYVMPQEWMJEXMOSIJJMXWMIRXM 7MQWM^WIRWSVXEVQSKʻMRMRKMWLSRGLPMPMKMRMOSʻVMFGLMUMWLHEFY^MPMWLWM^MWLPEWLILXMQSPM tushunchasi ishlatiladi, chunki simsiz tarmoq orqali maʼlumot uzatish kanali uchun tashqi omillar taʼsiri natijasida maʼlumotlarning vaqtincha toʻPMU ]SOM UMWQER ]SʻUSPMWLM FMPER XEZWMJPEREHMKERRSWS^PMOPEVTE]HSFSʻPMWLM\SWHMV 7MQWM^ XEVQSU FY^MPMWLWM^ MWLPEWL ILXMQSPM XSʻKʻVMHERXSʻKʻVM ZE XIWOEVM EPSUE OEREPPEVMRMRKMWLSRGLPMPMKMZESFLEZSLEVSMXMKEFSKʻliq ishonchlilik bilan belgilanadi, yaʼni: PST = PST −ТК PST −ТесК POB FY ]IVHE 6788/ 6788IW/ XSʻKʻVM ]SʻREPMWLHEKM OEREPRMRK XIWOEVM ]SʻREPMWLHEKM OEREPRMRK FY^MPMWLWM^MWLPEWLILXMQSPM63&–SFhavo sharoitining taʼsiriga qarab buzilishsiz MWLPEWLILXMQSPM 43& MWLPEQE] USPMWL ILXMQSPM SFhavo taʼsiriga bogʻPMU ZE XERPERKER QMRXEUERMRK statistik maʼlumotlari asosida hisoblanadi. HisobOMXSFHE WMQWM^ WIRWSV XEVQSU QSHYPPEVM SʻVREXMPEHMKERLEVFMVNS]YGLYRLEVS]HEKMSFhavo sharoitlarining taʼsiri hisobga olinadi[3]. 8SʻKʻVM]SʻREPMWLHEKMOEREPRMRK XIWOEVMOEREPRMRK MWLPEQE]USPMWLILXMQSPM4788/ 478 8IW/ LEV \MP UM]QEXHEKM WMKREPWLSZUMR RMWFEXM YGLYR LMWSFPEREHM ,MWSFPEWLHE UEFYP UMPYZGLMRMRKOMVMWLMHEKMSʻVXEGLEJS]HEPMWMKREPOYGLMRMRKOSʻVWEXOMGLPEVMEXQSWJIVEVEHMEWM]E ZE MGLOM WLSZUMRPEVRM LMWSFKE SPEHMKER SʻVXEGLE WLSZUMR OSIJJMWM]IRXM OSʻVMWL GLM^MKʻMHER WMKREPPEVRMRKSKʻMWLMZEFSWLUEPEVMWLPEXMPEHM&YXYRWMQWM^WIRWSVXEVQSUYGLYRFY^MPMWLWM^ MWLPEWL ILXMQSPM UM]QEXMRM SPKERHER WSʻRK YRM PS]MLEPEWLHEKM XI\RMO ZE^MJEPEVHEKM UM]QEXPEV FMPERXEUUSWPEWLOIVEO EKEV478(t)≥P8 FSʻlsa, talab qilinadigan ishonchlilik darajasi taʼminlangan hisoblanadi ZEUSʻWLMQGLELEVEOEXXEPEFIXMPQE]HM EKEV 478(t)≤48 FSʻlsa, talab qilinadigan ishonchlilik darajasi taʼminlanmagan LMWSFPEREHMZEWMQWM^WIRWSVXEVQSUKEUSʻWLMQGLESʻ^KEVXMVMWLPEVOMVMXMWLXEPEFIXMPEHM Bu yerda ikkinchi nuqta, yaʼni mumkin boʻPKER Sʻ^KEVMWLPEV ZEVMERXPEVMHE FEXEJWMP XSʻ\XEPMF SʻXMWL OIVEO FSʻladi. Yuqorida taʼkidlab oʻXMPKERMHIO WMQWM^ WIRWSV XEVQSURMRK FY^MPMWLWM^ MWLPEWL ILXMQSPM WMQWM^ QSHYP 71 RMRK FY^PYPMWLWM^ MWLPEWL ILXMQSPM ZE maʼlumotlarni uzatish uchun simsiz tarmoqning buzilishsiz ishlash ehtimoliga bogʻPMUFSʻPMF agar yetarlicha ishonchlilik taʼminlanmagan boʻPWE E]RER WLY OSʻVWEXOMGLPEVRM WS^PEWL XEPEF IXMPEHM %HEFM]SXPEV Таненбаум Э., Уэзеролл Д.Компьютерные сети. 5е изд. СПб.:Питер, 2012. 960 с. Иванов В.В., Малинецкий Г.Г. Россия XXI век. Стратегия прорыва: технологии, образование, наука. Изд. 2е. –М.: УРСС: ЛЕНАНД, 2017. –304 с. LXXTWJE]PPEVSVKQEVY^EWMQWM^WIRWSVXEVQSUPEVMVINELXQP 42

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr 1%82(%229857-28)>0%7,8->-1- *EVVY\%\QIHSZ1YLVMHHMR9QEVSZ UMFT universiteti “Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar” kafedrasi katta o‘qituvchisi UMFT universiteti “Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar” kafedrasi HSXWIRXM E\QIHSZJEVVY\$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E 1E^OYV MWL QEXRHER RYXU WM^RXI^PEWL tushunchasining paydo bo‘lishi, bu FSVEHE WSLE SPMQPEVMRMRK SPMF FSVKER MPQM]XEHUMUSX ]SRHSWLYZPEVM XEHUMUSXPEVRMRK QEXRKE ishlov berish va nutq signallariga ishlov berish yo‘nalishlariga bo‘linishlari hamda matndan nutq sintezlash dasturiy mahsulotlarini ishlab chiqish tamoyillarini yoritishga bag‘ishlangan. Kalit so‘zlarQEXRRYXUWMRXI^PEWLRYXURMXERMWLXEPEJJY^XEFMM]XMPUMWQPEVKEENVEXMWL /SQT]YXIVPEVRMRK HEWXPEFOM EZPSHPEVM GLMUE FSWLPEKER TE]XPEVHE JER EVFSFPEVM YGLYR OSQT]YXIV FMPER RYXUPM QYPSUSX UMPMWL JEUEX SV^Y FSʻPKER \SPSW 3ʻWLE TE]XPEVHE JERXEWXMO JMPQPEVRMRK IRK WIZMQPM WSLEWM OSQT]YXIVRMRK KETMVE SPMWLM ZE RYXURM XERM] SPMWLM FSʻPMF USPKER 8YVPM QMRXEUEPEVHE SPMQPEV OSQT]YXIV QYXE\EWWMWM IPIOXVSRMO ZE LSOE^S FY SV^YPEVRMRKYWLEPMWLM]SʻPMHEOSʻTPEFMPQM]XEHUMUSXMWLPEVMRMSPMFFSVMWLKER9PEVMOOMXEEWSWM] ]SʻREPMWLPEVFSʻ]MGLEMPQM]XEHUMUSXMWLPEVMRMSPMFFSVMWLKER 1EXRHERRYXUWMRXI^PEWL 2YXURMXERMWL &YMOOM\MPHEKMQYEQQSPEVXYVPMGLEXELPMPUMPMRKER,S^MVKMOYRHESPMQPEV1EXRHERRYXU WMRXI^PEWL 127 XM^MQM ZE RYXURM XERMWL XM^MQPEVM FSʻ]MGLE MPQM] MWLPEV SPMF FSVMWLQSUHE ZE EKEV FY XM^MQPEV FMVPEWLXMVMPWE OIPENEOHE RYXURM XYWLYREHMKER ZE WYLFEXPEWLE SPEHMKER OSQT]YXIVPEVRMZEXYVPMUYVMPQEPEVRM]EVEXMWLMQOSRM]EXPEVMZYNYHKEOIPEHM?A 127 XM^MQM 127 XM^MQM – FY FIVMPKER QEXRRM RYXU XSZYWLPEVMKE SʻXOE^MWL XM^MQMHMV &YRHEQEXRQERFEEWMXYVPMGLEFSʻPMWLMQYQOMR7LYSʻVMRHE127XM^MQMQEXRRMUE]XEMWLPEWL ZERYXU]EVEXMWLUMWQPEVMRMSʻ^MGLMKEUEQVEFSPKERXM^MQHMV-HIEP127XM^MQHIKERHEMRWSR RYXUMRM ERMU ZE XSʻPMU XYWLYRE SPYZGLM XM^MQ XYWLYRMPEHM?A 1MWSP YGLYR Y VEUEQPEVRM ZE USʻP]S^QEQEXRPEVRMSʻUM]SPMWLMPS^MQWSʻ^PEVRMXSʻKʻVMXEPEJJY^IXESPMWLM^EVYVZEFSWLUEPEV 127XM^MQM XEVOMFM 127XM^MQM MOOM EWSWM]UMWQHERMFSVEX1EXRRM XELPMP UMPMWLUMWQM ZE RYXU LSWMP UMPMWL UMWQM?A 1EXRRM XELPMP UMPMWL UMWQM MHIEP XM^MQRMRK IRK QYVEOOEF UMWQMHMV GLYROM YRHE UERHE]HMV QEXRRM XYWLYRMWLKE ZE ERMU REXMNE SPMWLKE FY]YVXQE FIVMPEHM QEXR IWE SʻXE ERMUPMOHE KVEQQEXMO XELPMP UMPMREHM 1EXRRM XELPMP UMPMWL UMWQMRMRK EWSWM] ZE^MJEWM – kiritiluvchi matnni nutq hosil qilish qismiga muvofiq “mos boʻlinmas qismlar”ga ajratishdir. “Mos boʻlinmas qismlar” hosil qilish usuli nutq hosil qilish qismidan foydalangan holda XERPERMPEHM 1EXRRM XELPMP UMPMWL UMWQMRMRK MOOMRGLM ZE^MJEWM – WSʻ^ ZE KETHEKM XEPEJJY^RM aniqlashdir. Bunda ma’lumot nutq hosil qilish qismiga u tushunadigan formatda yuboriladi. 1EXRXELPMPMUMWQMRMRKFYRHE]ZE^MJEPEVMOSʻTNMLEXHER127XM^MQMRMRKWMJEXHEVENEWMRMFIPKMPEF FIVEHM 2YXU LSWMP UMPMWL UMWQM OSʻproq nutqni hosil qilishga mas’ul. Bu jarayon matn tahlili qismidan keladigan ma’lumotni qabul qilish va chiquvchi nutqni hosil qilishdan iborat. Nutq LSWMP UMPMWLRMRK MOOM \MP YWYPM QEZNYH EWSWPERKER USMHEPEV EWSWMHE LSWMP UMPMWL ZE HMJSRPEVRM FMVPEWLXMVMWL SVUEPM LSWMP UMPMWL?A *S]HEPERMPKER YWYPKE QYZSJMU FMV UERGLE XM^MQSWXM NEVE]SRPEVFENEVMPEHM1MWSPYGLYRXM^MQMWLKEXYWLMWLMHERSPHMRSZS^PMJE]PLSWMPUMPMWLYGLYR asosiy tovush birliklari ma’lumotlar bazasidan foydalaniladi. 8EPEJJY^ QYEQQSWM 127 XM^MQM MWLPEWL NEVE]SRMRMRK LEV FMV UMWQMKE QYZSJMU OSQT]YXIV YGLYR HEWXYV XY^MPEHM (EWXYVGLM XY^MPMWLM OIVEO FSʻPKER HEWXYV OSʻVMRMWLMRM 43

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr oldindan tasavvur eta olishi kerak. Ba’zi topshiriqlar uchun bu oson, ammo, tabiiy tilni tahlil UMPMWL NYHE OEXXE UM]MRGLMPMOOE SPMF OIPMWLM QYQOMR -PKEVM XM^MQKE JS]HEPERMPYZGLM YWYPPEVRM OMVMXMWL ]SʻPPEVMRM ERMUPEWL NYHE NYHE UM]MR OIGLKER &YRKE WEFEF SʻWLE TE]XPEVHE HEWXYVPEWLRMRKOPEWWMO]SRHSWLYZMHERJS]HEPERMPKER7LYRKEUEVEQEWHERFYYWYPPEVSHEXHE OSʻTKMRE LSPPEVHE ERMU REXMNE FIVKER EQQS FEVGLE LSPPEVHE IQEW 127 XM^MQM XEFMM] XMP QEXRPEVMFMPERMWLE]HMWLYWEFEFPM127XM^MQMLEQWLYOEFMQYEQQSPEVKEYGLVE]HM 3ʻWLE QYEQQSPEVHER FMVMXEPEJJY^ UMPMWLHMV %KEV XMP JSRIXMO FSʻPQEWE Y LSPHE 127 XM^MQMXEPEJJY^FMPERMWLPE]SPQEWPMKMQYQOMR?A&MVSVFMVXMPRMRKFEVGLEWSʻ^PEVMRMRKXEPEJJY^MRM ]S^MWL FY FMV ]IGLMQM EQQS FY \SXMVEHER ERGLE NS] XEPEF UMPEHM =IGLMQRMRK ]ERE FMVM XEPEJJY^KE SMH FMV UERGLE EWSWM] USMHEPEVRM MWLPEF GLMUMWL ZE YRM OMVMXMPYZGLM WSʻ^PEVKE USʻPPEWLHMV <SXMVE FSFMHE Y ]E\WLMVSU ]IGLMQ ZE NYHE ]E\WLM PMRKZMWXMO XEHUMUSX FMVSU WLYRHE] FSʻlsa ham ba’zi hollarda xatolikka yoʻP USʻ]QEWPMO SPHMRHER FY USMHEPEVRM LEV FMV WSʻ^ YGLYR USʻPPEWL MQOSRM]EXM ]SʻU 1YEQQSRMRK ]ERE FMVMtalaffuzdagi noaniqlik; ya’ni FYRHE FMXXE WSʻ^ YGLYR FMV RIGLE XYVHEKM XEPEJJY^PEV XSʻKʻVM OIPMF USPMWLM QYQOMR ZE QEXRRM UE]XE MWLPEWL UMWQMHE YPEVHER FMVM UEFYP UMPMREHM?A 7LYRMRKHIO QEXRRM UE]XE MWLPEWL UMWQM QEʻPYQ QMUHSVHE UMWUEVXMVMWLPEV FMPER LEQ MWLPE]HM /YRHEPMO LE]SXKE LEV FMV ]ERKM UMWUEVXMVMWLRM OMVMXQE] XYVMF FEVGLE UMWUEVXMVMWLPEV FMPER MWLPSZGLM XM^MQRM ]EVEXMWL NYHE mushkul. Bundan tashqari ikki xil ma’no beruvchi qisqartirishlar boʻPMWLM QYQOMR 1MWSP uchun, MNS tizimi “bb” qisqartmasini “bilib” yoki “boʻlib” koʻVMRMWLMHE XEPEJJY^ UMPMRMWLMRM LEP IXMWLM OIVEO 127 XM^MQMHE ]ERE FMV UM]MR QEWEPE FY VEUEQPEVRM SʻUMWLHMV 8M^MQ FMVMRGLM REZFEXHE Y Sʻ^M UERHE] VEUEQPMKMRM ZE YRM SʻUMWLRM UERHE] QYZSJMUPERXMVMPMWLMRM XYWLYRMWLM OIVEO 2SVQEP VEUEQPEVRM SʻUMWL XIPIJSR VEUEQPEVMRM SʻUMWLHER FSWLUEGLEVSU &MVSR MWLPEF GLMUEVMWL OSV\SREWM XEQ\E WIVM]E VEUEQMRM SʻUMWL FSWLUEGLE OSʻVMRMWLHE FSʻPEHM 1MWSP uchun “Nokia 8850” ni “sakkiz ming sakkiz yuz ellik” emas, “Nokia sakson sakkiz, ellik” deb SʻUMWLMOIVEO 8EPEJJY^RM MWLPEF GLMUMWLRMRK IRK UM]MR QEWEPEPEVMHER FMVM – FY FMV \MP OSʻVMRMWLHEKM ZE^M]EXHEJEVUPEVFSʻPMWLMQYQOMRPMKMHMV5Y]MHEKMMOOMLSPEXRMOSʻVMFGLMUEQM^ /MQOIXMWLRM\SLPE]HM#–1IROIXMWLRM\SLPE]QER 7M^RMQEUMPMWLRM\SLPE]WM^#1IROIXMWLRM\SLPE]QER Bu yerda birinchi misolda “Men” soʻziga, ikkinchi misolda esa, “ketishni” soʻ^MKEEPSLMHE YVKʻYFIVMPEHM1EXRRMUE]XEMWLPEWLXM^MQMFYRHE]ZE^M]EXPEVRMXYWLYRESPMWLMPS^MQ Matndan nutq sintezlash tushunchasining paydo bo‘lishi insoniyat faoliyatiga elektron hisoblash mashinasining kirib kelishi bilan bog‘liq. Aynan shu davrlardan boshlab soha SPMQPEVMHE OSQT]YXIV FMPER MRWSR QYPSUSXM OSQT]YXIVKE SZS^PM FY]VYU FIVMWL ZE kompyuterda mavjud matnli ma’lumotlarni foydalanuvchiga nutq signali shaklida uzatish texnologiyasini yaratish istagi paydo bo‘lgan va jadal suratlarda ommalashgan. 1EXRHERRYXUWMRXI^PEWLHEWXYVM]XM^MQMRMYGLXEEWSWM]UMWQPEVKE–QEXRRMXELPMPUMPMWL QEXRRMHMJSRPEVKEENVEXMWLZEQEZNYHHMJSRPEVFE^EWM]SVHEQMHERYXUWMKREPMRMLSWMPUMPMWL Nutq bo‘laklaridan yangi nutq signalini hosil qilish yuzaga keladigan eng katta muammo – talaffuzning to‘g‘ri tashkil etilishidir va bu bosqich oldindan til fonetikasi bilan bog‘liq USMHEPEVRMFMPMWLRMXEPEFIXEHM %HEFM]SXPEV %PPIR.,YRRMGYXX7/PEXX(*VSQ8I\XXS7TIIGL8LI1-8EPO7]WXIQ'EQFVMHKI 9RMZIVWMX]4VIWW-RG 8E]PSV4–“Text8S7TIIGLSynthesis”, University of Cambridge, 2007. B.Bahriddinova, “Hozirgi o`zbek tili fonetikafonologiyasi” –ma’ruzalar matni, Qarshi (EZPEX9RMZIVWMXIXM] Б. М. Лобанов, Л. И. Цирульник «Компьютерный синтез и клонирование речи». —Минск, «Белорусская Наука», 2008. —316 стр. 44

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 394 с. 2023-yil 14-dekabr Джеймс Л. Фланаган. Анализ, синтез и восприятие речи. —М., Связь, 1968. 45

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr O‘ZBEKCHA MATNDAN NUTQ SIZTEZLASH DASTURIY TIZIMI UCHUN DIFONLAR &%>%7-2-2-2+596-0-7,- *EVVY\%\QIHSZ1YLVMHHMR9QEVSZ UMFT universiteti “Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar” kafedrasi katta o‘qituvchisi UMFT universiteti “Kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar” kafedrasi HSXWIRXM E\QIHSZJEVVY\$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]EMazkur ishda o‘zbekcha matndan nutq sintez qilish dasturi uchun kiritilgan matnni tahlil qilish, fonetik qoidalar asosida difonli bo‘lakarga ajratish va ushbu bo‘laklar uchun ma’lumotlar bazasini shakllantirish tamoyillari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlarQEXRRYXUWMRXI^PEWLHMJSRFE^EYRPMYRHSWL 1EXRHERRYXUWMRXI^PEWL 127 XM^MQM–bu berilgan matnni nutq tovushlariga o‘tkazish tizimidir. Bunda matn manbaasi turlicha bo‘lishi mumkin. Shu o‘VMRHE 127 XM^MQM QEXRRM qayta ishlash va nutq yaratish qismlarini o‘z ichiga qamrab olgan tizimdir. Ideal MNS tizim deganda inson nutqini aniq va to‘liq talaffuz eta oluvchi tizim tushuniladi. Misol uchun u raqamlarni va qo‘lyozma matnlarni o‘qiy olishi lozim, so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz eta olishi zarur ZELSOE^S 1EXRRMXELPMPUMPMWLUMWQMMHIEPXM^MQRMRKIRKQYVEOOEFUMWQMHMVGLYROMYRHEQYE]]ER matnni tushunishga va aniq natija olishga buyurtma beriladi, matn esa o‘ta aniqlikda KVEQQEXMO XELPMP UMPMREHM 1EXRRM XELPMP UMPMWL UMWQMRMRK EWSWM] ZE^MJEWM – OMVMXMPYZGLM QEXRRM nutq hosil qilish qismiga yuborish uchun “kichik qismlar”ga ajratishdir. Matnni tahlil qilish UMWQMRMRK MOOMRGLM ZE^MJEWM – so‘z va gapdagi talaffuzni aniqlashdir. Bunda ma’lumot nutq LSWMP UMPMWL UMWQMKE Y XYWLYREHMKER JSVQEXHE ]YFSVMPEHM 1EXR XELPMPM UMWQMRMRK FYRHE] vazifalari ko‘p jihatdan MNS tizimining sifat darajasini belgilab beradi. 1EXRRM UE]XE MWLPEWL 9WLFY XM^MQRMRK QEXRRM UE]XE MWLPSZGLM UMWQM HEWXPEF FIVMPKER matnni so‘zlarga, so‘ngra so‘zlarni difon deb ataluvchi bo‘laklarga ajratadi. Difon –so‘zning ikki yoki uch harfidan iborat nutqiy bo‘lagi bo‘lib, u tizimning nutqni sintez qilish qismi tomonidan qabul qilinadi va qayta ishlanadi. Tizimning nutqni qayta ishlash qismi to‘g‘ri va aniq ishlashi uchun so‘zlar mumkin qadar jarangli (unli harf qatnashgan) bo‘laklarga bo‘linishi kerak. Agar bunday bo‘laklashni uch hafrdan iborat chegarani saqlagan holda bajarib bo‘lmasa (ya’ni, ketmaOIX YRHSWL LEVJPEV OIPWE Y LSPHE NEVERKWM^ UMWQPEVHE LEQ bo‘laklash amalga oshiriladi. 2YXU LSWMP UMPMWL UMWQMRMRK ZE^MJEWM – XSZYWLRM MQOSR UEHEV QSWPEWLXMVMF XSZYWL GLMUEVMWL UYVMPQEWMKE Y^EXMWLHER MFSVEX %KEV LEVJPEV WSRM PMQMXHER SWLMF OIXWE Y LSPHE jarangsiz bo‘lakchalarda ham bo‘laklanish amalga oshiriladi. Jarangli qismlarni birlashtirish uchun PSOLA algoritmidan foydalaniladi. Jarangsiz qismlar esa bevosita, to‘g‘ridanto‘g‘ri birlashtiriladi. Agar unli harf ikkita undosh harflar o‘rtasida kelsa, u holda bu unli harf har ikkala difonga qo‘shiladi. Masalan, “fan” so‘zi “fa” va “an” kabi bo‘linadi. Bu yerda “a” harfi har ikkala difonga kiritilgan. Lekin bunday bo‘laklashni jarangsiz qismlar uchun ishlatib bo‘lmaydi. Ideal holatda barcha bo‘laklar jarangli bo‘lishi kerak. Biroq, bo‘laklardagi harflar WSRMRMRK 5 tadan oshib ketishi muammo tug‘diradi. Masalan, “shartli” so‘zi quyidagicha bo‘laklarga bo‘linishi kerak: “sha” va “artli”. Ushbu birikmaning 2bo‘lagidagi harflar soni 5 ta. Bunday vaziyatda ikkinchi bo‘lak harflari ikki bo‘lakka ajratiladi. Jarangsiz qismlar odatda, nutqning turg‘un qismi bo‘lib, ularni birlashtirishda sifati deyarli pasaymaydi. Tizimda so‘zlarning bo‘laklarga bo‘lib olinishini ushbu jadval orqali yaxshiroq tushunib olish mumkin. 46

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti /-6-8-7, (EWXYV 7EQEVE 8Y^MPQE 7EVS] 7SEX &MVPEWLQE 2023-yil 14-dekabr ',-5%6-7, (EEWXYYV 7EEQEEVE 8YY^MMPQE 7EEVSS] 7SEX FMMVPEEWLQE NEHZEPTizimda so‘zlarning bo‘laklarga bo‘lib olinishini. Kiritiluvchi matn faqat harflar va sonlardan tashkil topgan bo‘lishi lozim. 7SRPEVXM^MQHE so‘zlarga aylantiriladi. Tizim tinish belgilarini tushirib qoldiradi hamda tizimda aniq vaqt FIPKMPERQE]HM Ma’lumotlar bazasining shakllantirilishi. Ma’lumotlar bazasini shakllantirish – 127 tizimining eng zaruriy qismlaridan biri bo‘PMF YRHER RYXU WMRXI^ UMPMWL UMWQMHE QSW XSZYWL fayllarini olish uchun foydalaniladi. Birlashyitishlarda qo‘llaniluvchi difonli bo‘lakchalarning tovush fayllari tizim ishga tushmasidan avval, ma’lumotlar bazasiga joylashtirilgan bo‘lishi PS^MQ9PEVHERRYXUWMRXI^MUMWQMHERYXURMQSWPEWLXMVMWLNEVE]SRMHEJS]HEPERMPEHM Kiritilgan matndan ajratib olingan bo‘laklar uchun mos difonlarni ma’lumotlar bazasidan olish mumkin. Matndan yoki to‘liq so‘zdan difon olish, yaxshi talaffuzli nutq hosil qilishda tayyor difonlardan foydalanishdan ko‘ra yaxshiroq sifat ko‘rsatkichini beradi. Matn yoki so‘z kiritishni hal qilish muhim bosqich. Bir qancha mulohazalardan so‘ng shu narsa ma’lum bo‘ldiki, yangi yozilgan ibora ma’lumotlar bazasiga ko‘pgina difonlarni qo‘shadi. Bunda, difonlarning aksariyat qismi oldindan yozib qo‘yilgan bo‘ladi. Shunga qaramasdan, yozilgan HMJSRPEV WSRM YRKE QSW HMJSRPEV WSRMRMRK MRM XEWLOMP IXEHM 7LYRMRK YGLYR FM^ HMJSR olishning yaxshiroq yo‘lini topishimiz lozim. Maqsad – FE^EKE ]ERKM HMJSR OMVMXQEWHER so‘zlar ustida ishlashga ko‘p vaqt sarflamaslik uchun mumkin qadar kamroq so‘zlarni yozishdir. Kiritilgan so‘zlarda mumkin qadar takrorlanuvchi difonlar soniga mos holda yozilgan so‘zlar soni qisqartiriladi. Kiritilgan matnda buni bajarish juda qiyin bo‘lganligi sababli dasturda shu ishni bajaruvchi qism dastur kritiladi. Dastur matndagi barcha so‘zlar ro‘yxatini tuzadi va ularga mos bo‘lgan difonlar sonini hisoblaydi, so‘ngra, bu so‘zlardan olingan difonlarni ro‘yxatga oladi va ro‘yxatda yo‘q bo‘lgan difonlar sonini barcha so‘zlardan tekshirib chiqadi. Eng ko‘p difonlarni qabul qilgan so‘z olinadi va yana jarayon shu tarzda davom etadi. Jarayon barcha so‘zlarda yangi difonlar yo‘qolgunga qadar davom etadi. Biroq, so‘zlar soni oshib ketganda operatsiyani bajarish uchun juda ko‘p vaqt talab etiladi. Ushbu muammoni hal etish uchun boshqacharoq yo‘sinda yondoshish kerak. Yaratilgan so‘zlar ro‘yxatidagi harflar soni 16 tadan ko‘p bo‘lgan so‘zlarning ixchamroq ro‘yxati yasaladi. Jarayon bu ro‘yxatda qisqa vaqt ichida bajariladi. Agar barcha difonlarni olish imkoni bo‘lmasa, limit qisqartiriladi va jarayon yana davom ettiriladi. Ushbu metodlardan foydalanib, OMVMXMPKERQEXR]S^MPEHM Tovush ohangi so‘zning turli joyida turlicha eshitilishi mumkin. So‘z tarkibidan olingan XSZYWL – shunga o‘xshash boshqa qismdan olingan tovush bilan birgalikda kelishi nuqtayi nazaridan, ba’zi o‘zgarishlar bo‘lish ehtimolligi oshadi, chunki, fonemalar bo‘yicha harakatlanadi. Shuning uchun, yaxshiroq nutq yasash maqsadida, so‘zning turli qismlari uchun turli difonlar faylga yozilgan bo‘lishi kerak. Bu qismlarni uchga bo‘lish mumkin: boshlang‘ich qism o‘rta qism ZE so‘ngi UMWQPEV 9WLFY UMWQPEV YGLYR XYVPM HMJSRPEVRM ]S^MF olinadi va ulardan mos ravishda foydalaniladi. Bunda so‘z yasashda so‘zning birinchi qismi uchun ajratib olingan difon o‘rta qismi yoki so‘ngi qismida ishlatilmaydi. Masalan, agar ”da” HMJSRM “daftar” so‘zidan olib yozilgan bo‘lsa, u “oldida” sintezida qo‘llanilmaydi. Mazkur tamoyil asosida, difonlar va harflarni farqlash tamoyili ishlab chiqildi. Unga ko‘ra agar “a” 47

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr harfi so‘z oxirida kelsa, tizim difonlarni o‘qishda “a” HER OI]MR “_” belgisini qo‘yib ajratadi. 1EWEPER “no” HMJSRM“nomli” so‘zidan ajratib olingan bo‘lsa, u “nomli” so‘zining boshlang‘ich UMWQMHE OIPKERPMKM YGLYR “no_b” (boshlang‘ich) kabi yoziladi, agar “no” HMJSRM “asnoda” so‘zidan ajratib olingan bo‘lsa, “no”so‘zning o‘rtasida kelganligi uchun “no_o”OEFM]S^MPEHMZE EKEV“no”HMJSRM“istisno”so‘zidan ajratib olingan bo‘lsa, “no”so‘zning so‘ngida kelganligi bois “no_s” OEFM ]S^MPEHM Har bir difon o‘zining o‘ng va chap taraflarining har ikkalasi uchun tebranish qiymatlariga ega. Agar chap yoki o‘ng tomon jarangsiz bo‘lsa, u holda, bu qism bo‘yicha tebranish qiymati 0 (nol)ga keltiriladi. Masalan, hosil qilingan ma’lumotlar bazasida “ka_b”bo‘yicha tebranish qiymati chap tomon uchun 0 ga va o‘ng tomon uchun 147 ga teng; “ara_o” uchun tebranish qiymati chap tomon uchun 142 ga va o‘ng tomon uchun 145 ga XIRK 6IEP ZEUXHE FY UM]QEXPEVHER FMVM LMWSFPERMWLM OIVEO ]SOM FMVKEPMOHE LMWSFPERMF MWLKE tushiriladi. Tizim ishlayotgan jarayonda buni avtomatik tarzda bajarish qiyin bo‘lganligi sababli, uni ma’lumotlar bazasini shakllantirish vaqtida hisoblagan ma’qul. =YUSVMHEKM JMOV mulohazalardan kelib chiqib, difonli ma’lutlar bazasini shakllantirishda quyidagicha QE]HSRPEVRMRKQEZNYHPMKMLMWSFKESPMRMWLMPS^MQ &SWLPER O‘rta So‘ng 8IFVERMWL 8IFVERMWL Boshlang‘ich 8V g‘ich HMJS M UM]QEXMGLET qiymati o‘ng So‘nggi HMETE^SR HMETE^SR HMJSR R HMJSR XSQSR XSQSR EECF EECS EECW EFCF EFCS EFCW IOMC IOMCF IOMCW S NEHZEP(MJSRPMma’luotlar bazasining ma’lumot maydonlari Ushbu jadval misol sifatida keltirilgan. Undagi “Boshlang‘ich diapazon” hamda “So‘nggi HMETE^SR” deb nomlangan maydonlarda mazkur difonli bo‘lakchaning oldindan yozib olingan nutq fayli tarkibidagi boshlang‘ich va so‘nggi nuqtalardagi diapazon qiymati. Bu ustundagi qiymatlar difonning boshlang‘ich, o‘rta va so‘nggi qismlari uchun slesh (“/”) belgisi bilan ajratib ko‘rsatilgan. Ma’lumotlar bazasini shakllantirishda, dasturlash jarayoni hamda HEWXYVRMRKFENEVMPMWLNEVE]SRPEVMHEKMSVXMUGLELMWSFPEWLPEVRMRKSPHMRMSPMWLQEUWEHMHEYPEVRM alohida maydonlarda kiritish kerak bo‘ladi.1EXRHERRYXUWMRXI^PEWLRMRKOIRKSQQEPEWLKER YWYPPEVMHER FMVM – konkatenativ sintezlash uslubidir. Bunda difonli bo‘laklarning bog‘lanishi asosida yangi nutqning sintezlanishi tamoyili qo‘llaniladi. Ishda o‘zbekcha matndan nutq WMRXI^ UMPMWL HEWXYVM YGLYR OMVMXMPKER QEXRRM XELPMP UMPMWL JSRIXMO USMHEPEV EWSWMHE HMJSRPM bo‘lakarga ajratish va ushbu bo‘laklar uchun ma’lumotlar bazasini shakllantirish masalalari ko‘rib chiqildi. Bunda difonlar bazasini shakllantirish va bu bosqichda o‘zbekcha matnlar uchun yuzaga keluvchi ba’zi muammolar va ularning yechimlari xususida fikrlar yoritildi. %HEFM]SXPEV %PPIR.,YRRMGYXX7/PEXX(*VSQ8I\XXS7TIIGL8LI1-8EPO7]WXIQ'EQFVMHKI 9RMZIVWMX]4VIWW-RG 8E]PSV4–“Text8S7TIIGLSynthesis”, University of Cambridge, 2007. Б. М. Лобанов, Л. И. Цирульник «Компьютерный синтез и клонирование речи». —Минск, «Белорусская Наука», 2008. —316 стр. &&ELVMHHMRSZE, “,S^MVKM SD^FIO XMPM JSRIXMOEJSRSPSKM]EWM” – QE’VY^EPEV QEXRM 5EVWLM(EZPEX9RMZIVWMXIXM] 48

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr %500-<32%(328->-10%6-*%30-=%8-2-348-1%00%7,8-6-7,(%792’-=-28)0)/8(%2 *3=(%0%2-7,-1/32-=%80%6-8%,0-0- &IO^SH8YVKYRSZ 91*8/SQQYRMOEXWM]EZEVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVOEJIHVEWMOEXXES‘UMXYZGLMWM FIO^SHQMV^SXYVKYRSZ$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E 9WLFY QEUSPEHE FYKYRKM OYRHE MRWSRM]EX LE]SXMHE QYLMQ NS] IKEPPEF FSVE]SXKER-S8]E’RMMRXIVRIXFY]YQPEXMXM^MQPEVMZEWYR’M]MRXIPIOXXM^MQPEVMRMRKLEQOSVPMKMZE FY LEQOSVPMO REXMNEWMHE EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMRMRK JESPM]EXMRM ]EREHE STXMQEPPEWLXMVMWL MQOSRM]EXPEVM OS‘VMF GLMUMPEHM 1EUSPEHE EUMPPM \SREHSR XM^MQMRMRK YQYQM] EV\MXIOXYVEWM ZE YRHEKM QYEQQSPEV XE\PMP UMPMRMF YWLFY QYEQQSPEVRM LEP IXMWLHE WYR’M] MRXIPIOX MQOSRM]EXPEVMHERJS]HEPERMWLMWXMUFSPPEVMOS‘VMFGLMUMPKER Kalit so‘zlar internet buyumlari, mashinali o‘qitish, neyron tarmoqlar, chuqur o‘qitish, Y^PYOWM^IRIVKM]EQERFEM Ma’lumki, bugungi kunda nafaqat rivojlangan davlatlarda, balki rivojlanayotgan davlatlar ELSPMWMRMRK XYVQYWL XEV^MKE LEQ EUMPPM XM^MQPEVHER JS]HEPERMWL OIRK XEHFMU UMPMRQSUHE Bunga “Aqilli shahar” tizimlarini, “Aqilli xonadon” tizimlarini misol keltirish mumkin. %]RMUWE FYKYRKM OYRHE EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVM MRWSRPEVMRMRK OYRHEPMO XYVQYWL XEV^MHEKM ENVEPQEW yordamchiga aylanib bormoqda. Ya’ni, aqilli xonadon sohibi o‘zining kundalik turmush tarzidagi ko‘plab bajarishi kerak bo‘lgan yumushlarini aqilli uyga yuklaydi va bu uning ]EWLEWL WLEVSMXMRM ]EREHE UYPE]PEWLXMVMWL MQOSRMRM FIVEHM %UMPPM \SREHSR XM^MQMHE qo‘llanilayorgan ko‘plab sensor qurilmalar xonadon ichki va tashqarisidagi jarayonlarni muntazam ravishda kuzatib boradi, parametrlar o‘lchanib boriladi va agar ushbu jarayon yoki LSHMWEPEVRMRK TEVEQIXVPEVM FIPKMPERKER ZE JS]HEPERYZGLM XSQSRMHER OMVMXMPKER OVMXMO qiymatdan og‘ishi kuzatilganda aqilli xonadon tizimi tarkibida bo‘lan ishga tushirish UYVMPQEPEVM ]SVHEQMHE \EZJ \EXEVRM SPHMRM SPMWL ZE SKSLPERXMVMWL XM^MQPEVM MWLKE XYWLEHM rasm). Aqilli xonadon tizimidagi barcha elementlarni shunga ko‘ra quyidagi guruhlarga ENVEXMWLQYQOMR?A • %UMPPM \SREHSR FSWLUEVYZ XM^MQM ,SQI KEXI[E] &Y IPIQIRX EUMPPM \SREHSR tizimining eng muhim tuguni bo‘lib, u xonadondagi jarayonlarni yoki avtomatik tarzda yoki xonadon sohibi buyrug‘iga asosan boshqarishni amalga oshiradi. • %UMPPM \SREHSR WIRWSV XM^MQPEVM &Y WIRWSV XM^MQPEVMKE Y]HEKM IRK QYLMQ NEVE]SRPEVRMRK TEVEQIXVPEVMRM UM]QEXPEVMRM RE^SVEX UMPMWLKE UEVEXMPKER IPIQIRXPEV OMVEHM Masalan, xonadon ichkarisidagi zaharli va tabiiy gaz konsentratsiyasini, suv ta’minot XM^MQMHER WYZRMRK WM^MF GLMUMWLM \SREHSR MGLOEVMWMHEKM LEVSVEX VY\WEX IXMPQEKER ZEUXHE \EVEOEXRM QEZNYHPMKM OEFM TEVEQIXVPEVRM UM]QEXPEVMRM RE^SVEX UMPMWLKE UEVEXMPKER WIRWSVPEVHMV • %UMPPM \SREHSR MWLKE XYWLMVMWL XM^MQPEVM EOXYEXSVPEV &Y IPIQIRXPEV EUMPPM \SREHSR XM^MQMKE \SREHSR WSLMFM XSQSRMHER ]SOM \SREHSRRM EUMPPM FSWLUEVYZ XM^MQM XSQSRMHER FIVMPKER FY]VYU EWSWMHE FMVSV UYVMPQERM MWLKE XYWLMVYZGLM IPIQIRXPEV OMVEHM 1EWEPERб \SREHSR MGLOEVMWMHE \EVSVEX FIPKMPERKER UM]QEXHER SVXMF OIXKERHE MWMXMWL tizimini faoliyatini to‘htatish, suv sizib chiqishi kuzatilganda avtomatik suv ta’minot tizimini bloklash, tabiiy gaz sizib chiqganda gaz ta’minot tizimini bloklash kabi vazifalarni FENEVYZGLMIPIQIRXPEVHMV 49

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr VEWQ%UMPPM\SREHSRXM^MQMEV\MXIOXYVEWMZEYRMRKEWSWM]IPIQIRXPEVM &YRHE] EUMPPM \SREHSR XM^MQPEVMHER JS]HEPERMWL EPFEXXE ELSPM YGLYR OEXXE UYPE]PMOPEV ]EVEXEHM %QQS WLYRM YRMXQEWPMO PS^MQOM FYRHE] XM^MQPEVHER JS]HEPERMPKERHE LEP UMPMRMWLM lozim bo‘lgan qo‘shimcha muammolar yuzaga keladi. 9PEVKE UY]MHEKMPEVRM QMWSP OIPXMVMWL QYQOMR • %UMPPM\SREHSRPEVRM\EZJWM^PMOQEWEPEWM • %UMPPM\SREHSRPEVHEIPIOXVIRIVKM]EWMHERWEQEVEPMJS]HEPERYWLQEWEPEWM • %UMPPM \SREHSRPEV JESPM]EXMRM \SREHSR WSLMFMRMRK XYVQYWL XEV^MKE QSWPEWLYZGLEPMOQEWEPEWM Biz yoqorida ko‘rib o‘tgan aqilli xonadonlarni aslida aqilli deb nomlash doim ham to‘g‘ri bo‘lavermaydi. Sababi bunday tizimlar odatda ularga yozilgan dastur asosida faqat standatr qarorlar qabul qiladi va moslashuvchanlik xususiyatiga ega emas. Ya’ni, bunday tizimlar faqat ularning boshqaruv qurilmasiga yozilgan dasturda ko‘rsatib o‘tilgan buyruqlarga EWSWPERMFUEVSVUEFYPUMPEHMZEYRKEQSWJESPM]EX]YVMXEHM &YRHE] XM^MQPEVRMRK IRK EWSWM] QYEQQSPEVMHER FMVM FY YPEVRMRK XEWLUM LYNYQPEVHER LMQS]EPERKERPMO HEVENEWMRMRK TEWXPMKMHMV %UMPPM \SREHSR XM^MQMKE XEWLUM LYNYQ REXMNEWMHE VY\WEXWM^YPERMWLRMRKEQEPKESWLMVMPMWLM\SREHSRIKEWMYGLYRJEPSOEXPMREXMNEPEVKESPMFOIPMWLM mumkin. Chunki bu holatda xonadon egasining turmush tarziga to‘g‘ridanto‘g‘ri tashqi aralashuv imkoni paydo bo‘ladi va bu xonadon egasining shaxsiy daxlsizligiga taxdidni ]Y^EKEOIPXMVEHM Shuningdek yuqorida takidlab o‘tilganidek aqilli xonadon tizimlarida ko‘plab elektr energiyasi asosida ishlovchi elementlar qo‘llaniladi. Bu o‘z navbatida xonadonning umumiy elektr energiya iste’molini ortib ketishiga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari aqilli xonadon tizimi o‘zining faoliyatini xonadon itiqomatchilarining kundalik turmush tarziga, odatlariga moslashuvchanligi yuqori bo‘lishi zarur. Sababi doim standart qarorlar qabul qiluvchi va moslashuvchanlik xususiyatiga ega bo‘lmagan aqilli xonadon tizimlari vaqt o‘tishi bilan xonadon istiqomatchilari uchun noqulayliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Yoki doimiy ravishda bunday tizimlarga o‘zgarishlar inson omili aralashuvi bilan, yoki soda qilib aytganda qo‘lda kiritib borilishini talab qiladi. Shu sababli ham aqilli xonadon tizimlarida moslashuvchanlik xususiyati bo‘lishi lozim. Aqilli xonadon tizimlaridagi yuqorida sanab o‘tilgan muammolarni hal etishda eng 50

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr samarali vosita bu sun’iy intelekt tizimlaridan aqilli xonadon tizimlarida foydalanishdir. Bugungi kunda shu maqsadda ko‘plab ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Xususan mashinali o‘qitishdan foydalangan holda aqilli xonadon tizimida sensorlar sonini STXMQEPPEWLXMVMWL UMWUEVXMVMWL ]SOM MRXIKVEXWM]E UMPMWL SVUEPM IPIOXV IRIVKM]E WEVJMRM kamaytirish, shuningdek elektr energiyasiga bo‘lgan talablarni oldindan bashoratlash orqali elektr ta’minot tizimini adaptatsiya qilish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan [2]. Har ikki maqsadda ham ma’lumotlarni korrelyatsion taxliliga tayanilmoqda. Uni amalga oshirish uchun VIKVIWWM]E OPEWWMJMOEXWM]E ZE OPEWXIVM^EXWM]E EPKEVMXQPEVMHER JS]HEPERMPQSUHE 7LYRMRKHIO EUMPPM \SREHSR XM^MQMHEKM IPIQIRXPEV JESPM]EXMRM RE^SVEX UMPMWL SVUEPM YPEVRMRK IPIOXV energiyasidan foydalanishini optimallashtirish inkoniyatlari ko‘rib chiqilgan [3]. Shu jumladan, aqilli xonadon tizimlarini faoliyatini kompleks optimallashtirish maqsadida chuqur o‘qitish tizimlaridan foydalanish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqilgan [4]. Xulosa o‘rnida shuni takidlash lozimki, aqilli xonadon tizimlarida sun’iy intelekt XM^MQPEVMHER JS]HEPERMWL EUMPPM Y] XM^MQPEVMRMRK JESPM]EXMRM WEQEVEHSVPMKMRM ]EREHE SWLMVMWL imkonini beradi. Bunda aqilli uy tizimlaridan o‘qitish uchun olinadigan ma’liumotlar turi ham muhimdir. Mashinali o‘qitish tizimlaridan foydalangan holda aqilli xonadon tizimlarini faoliyatini samaradorligini oshirishda chuqur o‘qitish tizimlariga asoslangan neyron XEVQSUPEVHERJS]HEPERMWLEUMPPMY]XM^MQPEVMRMIRIVKM]EWEVJMRMSTXMQEPPEWLXMVMWLMHEZE\SREHSR IKEWMRMRKOYRHEPMOXYVQYWLXEV^MKEQSWPEWLYZGLERPMKMRMSWLMWLMKE\M^QEXUMPEHM %HEFM]SXPEV Поморов С.Б., Лихобабин К.А., Поморов Ф.С., Шевнина А.П., Концепция умного дома, функции, критерии в контексте стратегии устойчивого развития. Статъя в журнале журнал“+VERH%PXEM6IWIEVGL )HYGEXMSR” . Выпуск №2. 2015. Стр 215. 7YRKYO4EVO1EGLMRI0IEVRMRK&EWIH'SWX)JJIGXMZI7QEVX,SQI(EXE%REP]WMWERH *SVIGEWXMRK JSV )RIVK] 7EZMRK .SYVREPW&YMPHMRKW:SPYQI -WWYI FYMPHMRKW %WIQ %P^SYFM 1EGLMRI PIEVRMRK JSVMRXIPPMKIRX IRIVK] GSRWYQTXMSR MRWQEVX LSQIW -RXIVREXMSREP .SYVREP SJ 'SQTYXEXMSRW -RJSVQEXMSRERH 1ERYJEGXYVMRK -.'-1 :SP 2S (3-LXXTWHSMSVKMNGMQZM 8EYWMJE .ER7EPIIQ1SLEQQEH %LWER'LMWLXM (IIT PIEVRMRK JSV XLI MRXIVRIX SJ XLMRKW 4SXIRXMEP FIRIJMXW ERH YWIGEWIW (MKMXEP 'SQQYRMGEXMSRW ERH 2IX[SVOW :SPYQI -WWYI2SZIQFIV4EKIW 51

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING ZAMONAVIY HAYOTIMIZDAGI O‘RNI 7LE\RS^E6E]MQSZE 91*8QEKMWXVERXMWLE\RS^EVE]MQSZE$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E Sun’iy intellekt, umuman olganda, mexanizmlarga xos bo'lgan aqli va LMWWM] USFMPM]EXPEVMRM MJSHEPSZGLM S UMXYZGLM QSHIPPEVHER JS]HEPERMF QE PYQSXPEVRM S VKERMWL XYWLYRMWL ZE MWLPSZGLM STIVEXWM]EPEVRM FENEVMWL MQOSRM]EXMKE IKE FS PKER XI\RSPSKM]EHMV &Y E\FSVSXPEV XELPMPMRM S VKERMWL VEWQPEVRM XEWEZZYV UMPMWL XMPRM XYWLYRMWL QYEQQS ]IGLMWL ZE boshqa kompleks vazifalarni bajarishga yordam beradi. Sun’iy intellekt o'ziga xos tajribaga IKEFS PMFEZXSQEXPEWLXMVMPKERZEUXMRGLEOS VWEXMWLPEVSVUEPMS VKERMWLMQOSRMRMSWLMVEHM Kalit so‘zlarMa'lumotlar to‘plami, sun'iy ko‘paytirish algoritmlariOSQT]YXIVEPKSVMXQ /MVMWL Sun’iy intellekt (SI), kompyuterlarga inson aqliy va hissiy qobiliyatlarini XE QMRPEWLHE MWLPEXMPYZGLM XI\RSPSKM]EHMV 7- QE PYQSXPEVRM S VKERMWL XYWLYRMWL JMOV UMPMWL XE PMQ SPMWL ZE FSWLUE EUPM] ZE^MJEPEVRM FENEVMWLHE ]SVHEQ FIVEHM -RXIPPIOX FY E\FSVSXRM ERKPEWLMHVSO UMPMWLUE]XE MWLPEWLWEUPEF USPMWL ZE UEVSV UEFYP UMPE SPMWL USFMPM]EXMHMV &Y odamlar, hayvonlar, mashinalarda turli hil ko’rinish va darajalarda bo’lishi mumkin. 7LYRMRKHIO EPFEXXE WLYRM XYWLYRMWLMQM^ OIVEO OM MRXIPPIOXRMRK QEZNYHPMKM SRKRMRK mavjudligini anglatmaydi. Intellekt turli masalalarni o’lchash va hisoblash mumkin bo’lgan narsalalarni hal qila oladi. Yig’ilgan tajriba hamda ko’nikmalar vositasida yangi vazifalarga moslasha oladi. Ong esa hissiyotga ega bo’lgan psixik faoliyatning oliy shakli, u faqat MRWSRKELSWJIRSQIRHMV Ma'lumotlar to‘plamini sun'iy ko‘paytirish algoritmlari haqida tadqiqotlar, algoritmni rivojlantirish, va bu sohada yangi texnologiyalarni implementatsiya qilish bo‘yicha ko‘plab muhim ma'lumotlar mavjud. Bu tadqiqotlar ma'lumotlar tahlilini, o‘rganishni, va ma'lumotlar bazasini o‘rganishda qanday rivojlanganligini o‘rganishda yordam bera olishadi. 1E PYQSXPEVRM FSWLUEVMWLKE EWSWPERKER FM^RIWHEKM E\FSVSX EWWMQIXVM]EWM FS^SV EKIRXPEVM o‘rtasida erkin raqobatni ta'minlaydigan mashinani o‘rganish usullaridan foydalanish orqali kamaytirilishi mumkin. Sun’iy ko‘paytirish algoritmilarida ma’lumotlar to‘plamini ko‘paytirish uchun qo‘llaniladigan bir qator texnologiyalarga, masalan, ma’lumotlar tahlili, modellash va optimallashtirish kiritiladi. Bu algoritm ma’lumotlar to‘plamidan iste’molchining so‘rovini tushunib, u bilan bog‘liq ma’lumotlarni baholaydi va aniqlangan strukturada ko‘paytiradi. Bu ko‘paytirish natijasida, modellarga o‘zini yangi ma’lumotlarni boshqarishga o‘rganish MQOSRM]EXM]EVEXMPEHM Sun'iy intellekt" atamasi 1956 yilda paydo bo‘lgan, ammo bugungi kunda SI XI\RSPSKM]EWM ma'lumotlar hajmini ko‘paytirish, algoritmlarni takomillashtirish, hisoblash quvvatini va QE PYQSXPEVRMWEUPEWLZSWMXEPEVMRMSTXMQEPPEWLXMVMWLJSRMHELEUMUM]QEWLLYVPMOOEIVMWLHM O‘tgan asrning 50]MPPEVMHE FSWLPERKER 7- WSLEWMHEKM FMVMRGLM XEHUMUSX QYEQQSPEVRM LEPUMPMWLZEVEQ^M]LMWSFPEWLXM^MQPEVMRMVMZSNPERXMVMWLKEUEVEXMPKERIHM yillarda bu sohada AQSh Mudofaa vazirligi qiziqish uyg‘otdi. AQSh harbiylari insonning aqliy faoliyatini simulyatsiya qilish uchun kompyuterlarni o‘qitishni boshladi. Masalan, mudofaa vazirligining Ilg‘or tadqiqot loyihalari agentligi (DARPA) 1970]MPPEVHE bir qator virtual ko‘cha xaritalarini loyihalarini yakunladi. DARPA mutaxassislari Siri, Alexa va Cortana paydo bo‘lishidan ancha oldin 2003 yilda aqlli shaxsiy yordamchilarni yaratishga muvaffaq bo‘lishdi.Ushbu ishlar zamonaviy kompyuterlarda, xususan, qarorlarni qo‘llab UYZZEXPEWLXM^MQPEVMHEZEMRWSRMQOSRM]EXPEVMRMOIRKE]XMVMWLYGLYRMWLPEFGLMUMPKEREUPPM 52

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr qidiruv tizimlarida qo‘llaniladigan avtomatlashtirish va rasmiy mantiqiy tamoyillar uchun asos bo‘ldi.Garchi SI ko‘pincha ilmiy fantastika filmlari va romanlarida ilmiy qudratli robotlar sifatida tasvirlangan bo‘lsada, dunyo miqyosida o‘z kuchini egallagan, SI texnologiyasini rivojlantirishning hozirgi bosqichida, SIlar unchalik qo‘rqinchli va aqlli IQEWPEV %OWMRGLE WYR M] MRXIPPIOXRM VMZSNPERXMVMWL YWLFYXI\RSPSKM]EPEVKE MUXMWSHM]SXRMRK barcha sohalarida haqiqiy foyda keltiradi. Sog‘liqni saqlash, chakana savdo va boshqa WSLEPEVHEWYR M]MRXIPPIOXXI\RSPSKM]EPEVMHERJS]HEPERMWLQMWSPPEVMUY]MHEOIPXMVMPKER %RXMOHEZV7LYRHE]UMPMFasrning o‘rtalarida sun'iy intellekt haqidagi ilmiy bilimlarning barqaror maydoni shakllantirildi, ammo bu yo‘nalishda harakatlar qadimgi va o‘rta asrlarda LEQ EQEPKE SWLMVMPKER ,EXXS UEHMQKM QMWVPMOPEV ZE VMQPMOPEV LEQ MQSMWLSVE UMPEHMKER ZE bashorat qiladigan haykallardan qo‘rqishgan. Albatta, bu ruhoniylarning bevosita yordami FMPEREQEPKESWLMVMPHM O‘rta asrlar O‘rta asrlarda sun'iy aql tushunchasi aqlMHVSOHE YRHER LEQ YWXYR turadigan,odamga o‘xshash mexanik fikrlash mashinasini yaratish vazifasiga sarmoya OMVMXHM &Y ZEUXHE \YWYWER YPEV LSQYRGYPM EXVSJHEKM SPEQHER QE PYQSX SPMWLKE USHMV bo‘lgan kichik sun'iy odamlar haqida gaplashdilar. <:---EWVEWVHEXI\RSPSKM]EPEVRMRKVMZSNPERMWLMZE\YWYWERWSEXLEVEOEXMXYJE]PM bunday ixtirolarga qiziqish yanada ortdi. 1750 yillarning o‘rtalarida, Frensis I sudida \M^QEXUMPKEREZWXVM]EPMOM\XMVSGLM*VMHVM\JSR/REYWVYGLOEFMPERNYHEY^YRQEXRPEVRM]S^E SPEHMKER FMV UEXSV QEWLMREPEVRM ]EVEXHM EWV QI\ERMOEWMHEKM ]YXYUPEV M\XMVS YGLYR zamonaviy sun'iy intellektni anglashga yangi turtki berdi. O‘ttizinchi asrning 30]MPPEVMHEMRKPM^ QEXIQEXMOM 'LEVP^ &EFF QYVEOOEF VEUEQPM OEPOYP]EXSV XELPMPGLM QEWLMRE WLE\QEX o‘yinidagi harakatlarni hisoblashi mumkin degan fikrni ilgari surdi. Va 1914 yilda, Ispaniya XI\RMO MRWXMXYXPEVMHER FMVMRMRK HMVIOXSVM 0ISREVHS 8SVVIW 5YIZIHS SHHM] SHEQKE LEQ SHHM] shaxmat o‘yiniga ham qodir bo‘lgan elektromexanik asbob yaratdi. XX asr O‘tgan asrning 30 yillari o‘rtalaridan boshlab, turli xil murakkab muammolarni mustaqil hal qilishga qodir UYVMPQEPEVRM ]EVEXMWL QYEQQSPEVM QYLSOEQE UMPMRKER 8YVMRK EWEVPEVM REWLV IXMPKERHER beri, sun'iy intellekt muammosi jahon ilmiy hamjamiyatida diqqat bilan ko‘rib chiqila boshlandi. Turing mashinani intellektual vosita sifatida ko‘rib chiqishni taklif qildi, uni tester uni o‘zi bilan aloqa qilish jarayonida odamdan ajratib turolmaydi. 1956 yilda kibernetika EWSWGLMPEVM %57LHE 7YR M] MRXIPPIOX PS]MLEWMRM EQEPKE SWLMVMWL MQOSRM]EXPEVMRM QYLSOEQE qilish uchun yig‘ilishdi. /SRJIVIRXWM]E UEXREWLGLMPEVM SVEWMHE 1EOOEVXM 1MRWOM 7LERRSR 8YVMRK ZE FSWLUEPEV FSV IHM (EWXPEF YWLFY XYWLYRGLE MRWSRRMRK MRHMZMHYEP JYROXWM]EPEVMRM FENEVEHMKER QEWLMREPEVRMRK \YWYWM]EXPEVMKE QEWEPER FMV XMPHER FSWLUEWMKE XEVNMQE UMPMWL ob'ektni tanib olish va maqbul qaror qabul qilishga bag‘ishlangan edi. Mamlakatimizda "Sun'iy intellekt" yo‘nalishi qariyb 10 yil kechikish bilan paydo bo‘ldi va XX asrning 60 yillarining birinchi yarmidagi kibernetik va bionik bum o‘rnini egalladi. 7YR M]MRXIPPIOXRMRKIRKJESPMWLPEFGLMUMPKERYWYPPEVMZEYWYPPEVMUY]MHEOIPXMVMPKER WYR M]RI]VSRXEVQSUPEVM IZSP]YXWMSRLMWSFPEWL loyqa mantiq va loyqa to‘plam nazariyasi; IOWTIVXXM^MQPEVM Y]EPMEZXSQEXMOE Sun‘iy intelekt. 7YRDM]MRXIPPIOXUE]WMWSLEHEIRK^EVYV#%PFEXXEQIHMXWMREHEW EFEFMLS^MV bilasiz butun yer yuziga “koronavirus” infeksiyasi tarqalgan. Yurtimizda hali ham bu virus avj olib FSVQSUHE5ERGLEHERUERGLEWLMJSOSVPEVMQM^FYZMVYWFMPEROEWEPPERKERFIQSVPEVMQM^RMHEZSPEWL QEUWEHMHE SD^PEVMLEQWLYOEWEPKEGLEPMRMWLQSUHE0IOMRFYRM]IGLMQMFSV,S^MVXI\RSPSKM]E asri. Biz bu virusga qarshi zamonaviy texnologiyalardan foydalanishimiz kerak. Ya`ni “Sun`iy intellekt”dan. G`oya shundan iboratki, biz o`z shifokorlarimizni bu bema`ni virusdan omon 53

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr WEUPEWLMQM^YGLYRYPEVRMRKSDVRMKEWYRDM]MRXIPPIOXOMVMXMPKERVSFSXRMFIQSVPEVKEUEVEWLYGLYRLEV FMXXEOEWEP\SREKEFMXXEHERUSD]MWLOIVEO9PEVXI^PMOFMPERLEVFMVOEWEPRMRKSPHMKEFSVMFYRMRKMWWMKDMRM SDPGLEFOIVEOPMHSVMHEVQSRPEVFIVMFFSWLUEOEWEPRMRKSPHMKE]IXMFFSVMWLMOIVEO 7LMJSOSVPEVRMRKSDVRMKEVSFSXUSD]MWLRMRKEWSWM]WEFEFPEVM :MVYW ]YUYWL \EZJM XYKDMPQE]HM WEFEFM Y VSFSX 6SFSX SD^ RSQM FMPER VSFSX Y XI^PMO FMPER FMV FIQSVKEUEVEFMOOMRGLMFIQSVXSQSRXI^LEVEOEXPEREHM -WLLEUMSPQE]HM 0IOMR FYRHE] VSFSXPEVHER LIGL UE]IVHE ]SDU HIF E]XSPQE]QM^ 7EFEFM OSDTPEF VMZSNPERKER HEZPEXPEVHE WLY WYRDM] MRXIPPIOXKE EWSWPERKER VSFSXPEV OEWEP\SREPEVHE FIQSVPEVKEKDEQ\SDPMOUMPQSUHEPEV Saratonni aniqlash uchun foydalanib kelingan sun’iy intellekt endi COVID koronavirusini topishda ham ishlatiladi. Dasturiy ta’minotdan Xitoyning 34 ta gospitalida foydalanildi va uning yordamida 32 mingdan ortiq holat bo‘yicha tekshiruvlar o‘tkazildi, HIF\EFEVFIVQSUHE2IS[MR =EUMRHE 5EWLUEHE]S ZMPS]EXM +DY^SV XYQERMHER LEQ FMV ]YVXHSWLMQM^ FYRHE] WYRDM] MRXIPPIOXKE EWSWPERKER VSFSXPEV ]EVEXHM&Y VSFSXPEV HI^MRJIOWM]EKE QSDPNEPPERKER&M^ FY ]YVXHSWLMQM^KE OEXXE VELQEX E]XMFUSPEQM^ ]YVXMQM^KE WLYRHE]VSFSXPEVRM XEUHMQ UMP]SXKERM YGLYR)RHMFM^]ERHEOSDTJYROWM]EPMVSFSXPEVRMXEUHMQIXMWLPEVMRMYPEVHEROYXMFUSPEQM^ Odatda, robotlar deganda, ko‘pchilikning ko‘z oldiga insonlardek gaplasha oladigan, ularning o‘rniga barcha yumushlarni bajara oladigan yordamchilar keladi. Ammo bu RMWFEXER OIRKVSU XYWLYRGLE %WPMHE QSFMP UYVMPQERKM^HEKM HEWXYVPEV KSSKPIXEVNMQSR lug‘atlar, turli xil o‘yinlar vahokazolar ham sun’iy intellektga yaqqol misol bo‘la oladi. Faqat ularning qamrovi kichikroq bo‘lib, ma’lum bir yo‘nalishdagina sizga yordam bera oladi. Ya’ni, bajarmoqchi bo‘lgan amallaringiz turiga qarab tegishli dasturdan foydalanasiz. Hozirda SI turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan algoritm hamda dasturiy tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo‘lgan bir qancha vazifalarning YHHEWMHER GLMUE SPEHM ]MPPEVHE 7- XEVEUUM]SXMHE ]ERKM WELMJE SGLMPHM ]MPHE (IIT Blue nomli IBM kompyuteri shaxmat bo‘yicha jahon chempioni Garri Kasparovni yenggan tarixdagi ilk kompyuter bo‘ldi. SIning yorqin namunalaridan yana biri – -&1 ;EXWSR superkompyuteri bo‘lib, u o‘z bazasidan kelib chiqib muayyan tilda berilgan savollarga javob beradi. Shuningdek, ko‘pchilikning doimiy hamrohiga aylanib ulgurgan mobil ]SVHEQGLM7MVMJSXSWYVEXPEVRMUE]XEMWLPSZGLM4VMWQEOEFMHEWXYVPEVRM7-RMRK]YXYUPEVMHERFMVM sifatida qayd etish mumkin. Hozirga kelib sun’iy intellekt keng ko‘lamda ommalashib OYRHEPMO XYVQYWL XEV^MQM^RMRK HI]EVPM FEVGLE NEFLEPEVMRM UEQVEF SPQSUHE 1EWEPER Xitoydagi Inchuan shahri aholisiga bank kartalarining keragi yo‘q. HisobOMXSFPEV FMPER bog‘liq barcha jarayonlar sun’iy intellekt tomonidan insonning yuz qiyofasini aniqlashtirish SVUEPMEQEPKESWLMVMPEHM 7- LEUMHEKM FELWQYRS^EVEPEV UEVM]F ]MPHER FIVM HEZSQ IXMF OIPQSUHE Mutaxassislar hanuzgacha bir to‘xtamga kelishgani yo‘q. Ba’zilar ularning ommalashib odamlar o‘rnini egallab borayotgani natijasida ommaviy ishsizlik ko‘rsatkichlari oshib OIXMWLMQYQOMRPMKMHERXEWLZMWLHEPEV1YXE\EWWMWPEVRMRKFSWLUEFMVKYVYLMIWE7-KEMNSFM] munosabatda bo‘lish kerakligini uqtirishmoqda. Hatto IT WSLEWMHEKM QMPPMEVHIVPEV SVEWMHE LEQXYVPMUEVEWLPEVQEZNYH.YQPEHER7TEGI<EWSWGLMWM-PSR1EWO7-RMRKFYXYRFSWLPM sivilizatsiyani barbod qilishiga ishonchi komil. Maskning fikricha, “SI insoniyat sivilizatssiyasi uchun asosiy xavfdir. SI mehnat bilan bog‘liq ommaviy muammolarni keltirib chiqaradi. Sababi, robotlar hamma ishni bizdan ko‘ra yaxshiroq bajara olishadi. Ilg‘or texnologiyalar ortidan quvish natijasida, kompaniyalar sun’iy intellekt ortidan kelib chiqadigan \EZJxatarni ko‘rmay qolishlari mumkin”. Shuningdek, Microsoft rahbari Bill Geyts ham uning zarariga to‘xtalib o‘tadi. <YPSWE 1IR FY QEUSPERM ]S^MWL QSFE]RMHEWYRM] MRXIPIOXRMRK XEVM\M VMZSNPERMWLM 54

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr XEVEUUM]SXM MRWSRPEV LE]SXMHEKM ELEQM]EXM ZE JS]HEPM NMLEXPEVMRM LEQHE IOWTIVX tizimlarning afzalliklari, xususiyatlari haqida juda ko‘p qo‘shimcha ma‘lumotlarga ega bo‘ldim. Izlanishlarim davomidi men bir qiziqarli faktni bilib oldim endi ana wu qiziq bir JEOXKE I XMFSVMRKM^RM UEVEXQSUGLMQER 1E PYQOM LEV UERHE] OSQT]YXIV HIQEOOM WYR M] MRXIPPIOXKE IKE QEWLMRE MOOMPMO WERSU XM^MQM EWSWMHE MWLPE]HM &Y LEUMHER QEOXEF MRJSVQEXMOE OYVWMHE ]IXVEPMGLE QE PYQSX FIVMPEHM %XMKE MOOMXE VEUEQHER MFSVEX WERSU tizimida esa, muayyan algoritmalarni bajarishda o‘ziga xos cheklovGLIKEVEPEV ]Y^EKE OIPEHM ,EUMUM] WSRPEV FMPER MWLPEWLHE ]SOM XEUVMFM] LMWSFPEWLPEVHE MOOMPMO WERSU XM^MQM ]EVEQE]HMKER ZE^M]EXPEV ]Y^EKE OIPEHM ]MPHE QEXIQEXMO SPMQ (IZMH 7XEYXQE]IV XE XYVPM\MPHEKMLMWSFOMXSFEQEPM]SXPEVRMOSQT]YXIVHEWXYVM yordamida bajarib, ularning barchasida natija noto‘g‘ri chiqqanini, ya'ni, kompyuter (sun'iy intellekt) noto‘g‘ri ishlaganini isbotlab berdi. Demak, sun'iy intellektOSQT]YXIV hamma masalani ham to‘g‘ri hal qila olmasligining jiddiy ilmiy asosi bor ekan. Shu asosga ko‘ra, qo‘rqmay aytish mumkinki, sun'iy intellekt haliFIVMXEFMM]MRXIPPIOXKEHSZFIVESPQE]HM Uning ayrim xususiy hollarda (asosoan matematikada) insondan o‘zib ketishi esa, tezkorlik \SWWEWM IZE^MKE \SPSW *MOVPE]HMKERQEWLMRE ]SOM WYR M] MRXIPPIOX IWE LS^MVGLE JERXEWX yozuvchilar, hamda entuziast dasturchilarning orzusi o‘laroq qolib ketmoqda. Balki shu ]E\WLMHMV# Shu bilan birga men kurs ishimni tayyorlash mobaynida juda ko‘p qiziqarli ma‘lumotlarga ega bo‘ldim va men tayyorlagan ishimdan juda ham mamnunman %HEFM]SXPEV %OLQIHSZ & % /LEWERSZE 7 / 4YFPMG IHYGEXMSRW]WXIQ QIXLSHW SJ HMWXERGI MR IHYGEXMSR MR HIZIPSTQIRX SJ IQTPS]IIW .SYVREP SJ -RRSZEXMSRW MR )RKMRIIVMRK6IWIEVGLERH8IGLRSPSK] Ахмедов, Б. А. (2020). Математические модели оценки характиристик качества и надежности программного обеспечения. EURASIAN EDUCATION SCIENCE %2(-223:%8-32.3962%0 Гулбоев, Н. А., Дуйсенов, Н. Э., Ахмедов, Б. А. (2020). Модели систем управления электрическими сетями. Молодой ученый, 22(312), 105 Мухамедов, Ғ. И., & Ахмедов, Б. А. (2020). Инновацион “Klaster mobile” иловаси. Academic Research in Educational Sciences, 1 (3), 140 Ахмедов, Б. А. (2020). О развитии навыков интерактивных онлайнкурсов в дистанционных условиях современного общества (модельпрограмма для преподавателей образовательных учреждений). Universum: технические науки, Ахмедов, Б.А., Якубов, М. С. (2020). Геймификация образовательного процесса кластерный подход. INTERCONF, 2 (38), 371 55

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr 29852-8%2-&30-7,2-%1%0+%37,-6-7,&375-',0%6- O‘rinboy Naziraliyev 91*8YRMZIVWMXIXM/SQQYRMOEXWM]EZE6EUEQPMXI\RSPSKM]EPEVOEJIHVEWMEWWMXIRXM RE^MVEPM]IZYVMRFS]$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E 9WLFY QEUSPEHE RYXU WMKREPMRM XERMF SPMWLRMRK WSLEPEVKE XEHFMUPEVM FY]VYUPEVRM XERMF SPMWL FSWUMGLPEVM RYXU WMKREPMRM XELPMP UMPMWL EPKSVMXQPEVM YPEVHE qo‘llaniladigan uslublar va yondashuvlar yoritib berilgan. Kalit so‘zlarRYXURMXERMWL7QEVX,SYWI-S8 -RXIVRIXFY]YQPEVM JSVQERXGLEWXSXE JVEKQIRX WTIOXVEP XELPMP \YWYWM]EXPEVRM ENVEXMF SPMWL O22 7:1 1EVOSZ ^ERNMVM EOYWXMO MWLPSZFIVMWLSZS^QSHIPMJMPXVPEWL 2YXURM XERMWL – bu nutq signalini tanib olinishi kerak bo‘lgan so‘zlar yoki harflarga E]PERXMVMWLRMRK WXEXMWXMO NEVE]SRMHMV 8I\RSPSKM]E ]YXYUPEVMRMRK VMZSNPERMWLM FMPER RYXU so‘zlarini tanish quyidagi sohalarda keng qo‘llanilmoqda: 1. Xavfli xudud va yuqori zararga ega bo‘lgan joylarda sanoat dastgohlarini nutq FY]VYUPEVMSVUEPMQEWSJEHERFSWLUEVMWL 2. “Smart House” tizimlarida uy jihozlarini boshqarish, foydalanuvchini aniqlash va RE^SVEXUMPMWL 8VERWTSVX ZSWMXEPEVMRM FSWLUEVMWLHE – WLXEX ZE FSVX XM^MQPEVMRM SZS^PM FSWLUEVMWL QYPXMQIHMEXM^MQPEVMREZMKEXWM]EUYVMPQEPEVMFSVXOSQT]YXIVPEVMZELO -S8 MRK -RXIVRIX SJ XLMRKW XI\RSPSKM]EPEVMRM EQEPKE SWLMVMWLHE – QEWSJEHER FSWLUEVMWLZEMHIRXMJMOEXWM]EUMPMWLHE -QOSRM]EXM GLIOPERKER MRWSRPEV YGLYR MRXIVJI]W – FY]VYUPEVRM FENEVMWL SZS^PM boshqarish, ovozli assistent, nutqni matnga o‘girish. 6. Xizmat ko‘rsatish sohalarida –infokioskalarda ma’lumot olish, “Call Center” larda avtomatik javob berish, mijozlar xohishlarini o‘rganish tizimlari. /YRHER OYRKE VIEP ZEUXHE RYXURM XERMF SPMWL ZE XELPMP UMPMWL XM^MQPEVKE XEPEF SVXMF bormoqda. Bunday real vaqt tizimlari orqali katta ma’lumotlar bazasi talablari, nutq signallarining shovqinga ta’sirchanligi va yuqori hisoblash resurslari talablari bo‘lganligi uchun o‘rnatilgan apparatHEWXYVM] TPEXJSVQEHE FSWLUEVMWL UM]MR 5E]XE HEWXYVPERYZGLM MRXIKVEP W\IQEPEV MRK *MIPH 4VSKVEQQEFPI +EXI %VVE] ZE QE\WYWQSFMP TVSXWIWWSVPEVKE EWSWPERKER ETTEVEXHEWXYVM] TPEXJSVQEPEV FYRHE] VIEP ZEUX XM^MQPEVMRMRK WEQEVEWERM SWLMVEHM ZE RYXU FY]VYUPEVMRM XERMF SPMWL MQOSRM]EXM FIVEHM &YRHE] TPEXJSVQEPEV SWSR HEWXYVPEWL MQOSRM]EXM ZE ]YUSVM LMWSFPEWL WEQEVEHSVPMKMKE IKE IOERPMKM FMPER RYXU WMKREPPEVMKEMWLPSZFIVMWLHEQYRSWMFTPEXJSVQELMWSFPERMWLMQYQOMR 2YXU WMKREPM – bu murakkab dinamik jarayonning modeli bo‘lib, uni tahlil qilishda signal va uning fragment qismini tavsiflovchi bir nechta ko‘rsatikich (xususiyatlar)lariga XE]ERMPEHM 2YXU WMKREPPEVMRMRK YWLFY EWSWM] \YWYWM]EPEVM UY]MHEKMPEV JSVQERX GLEWXSXEWM EWSWM]XSRGLEWXSXEWMWTIOXVEPXEWLOMPIXYZGLMPEVHMV Tahlil qilish uchun nuqt signalining eng sodda ko‘rinishi, bu ajratib olingan so‘zlardir. Odatda so‘zlar va ularning lug‘atlari cheklangan bo‘ladi. Zamonaviy murakkab nutqni tanish tizimlarida ham asosan o‘zak so‘zlarni ajratib olish orqali amalga oshiriladi. Nutq buyruqlari orqali boshqarish tizimlarida esa juda ham qo‘l keladi. 6SQERgerman oilasiga mansub va ba’zi bir osiyo tillar uchun nutqni tanib olish EPKSVMXQPEVMZEQSHIPPEVMMWLPEFGLMUMPKER0IOMRYWLFYXMPPEVYGLYRMWLPEFGLMUMPKERQSHIP va algoritmlar “O‘zbek tili” uchun to‘g‘ri kelmaydi. Bundan tashqari ularni apparatHEWXYVM] 56

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr ZSWMXEPEVMHEEQEPKESWLMVMWLLS^MVKMOYRHELEQEOXYEPLMWSFPERMFQE\WYW]SRHEWLYZPEVRM XEPEFIXEHM 2YXURM EZXSQEXMO XERMF SPMWL XM^MQPEVM UY]MHEKM FSWUMGLPEVHE EQEPKE SWLMVMPEHM rasm): xususiyatlarni ajratib olish, o‘qitish va tanib olish. VEWQ2YXUXERMFSPMWLRMEQEPKESWLMVMWLFSWUMGLPEVM (EWXPEFOM MWLPSZ FIVMWL – signalni qabul qilish, analogdan raqamli ko‘rinishga o‘zgartirish, filtrlashdan iborat. <YWYWM]EXPEVRMENEVMXMWL–jimlik sohalarini olib tashlash, oynalardan o‘tqazish, spektr UM]QEXPEVMRM ZE 1*'' MRK 1IP *VIUYIRG] 'ITWXVEP 'SIJJMGMIRX 1IP GLEWXSXEZM] OITWXVEP OSIJJMXWMIRXM TEVEQIXVPEVMRMLMWSFPEWLRMXEWLOMPIXEHM O‘qitish va tanib olish – bunda har bir nutq so‘zi olingan parametralari bo‘yicha mashinali o‘qitish va sun’iy intellekt algoritmlari orqali o‘qitiladi va tanib olinadi. Nutqni avtomatik tanib olishning eng muvaffaqiyatlilari ajratilgan so‘zlarni tanib olish uchun suxandonga sozlangan tizimlar bo‘lib chiqdi. Bunday tizimlar ikki rejimdan birida ishlaydi. O‘qitish rejimida foydalanuvchi tizimga mikrofonda tanib olish uchun har bir so‘zni aytib, ovozini tanib olishga o‘rgatadi. Tizim har bir so‘zni na’munasini(etalonini) ]EVEXEHMZE\SXMVEHEWEUPE]HM Tanib olish rejimida har bir aytilgan so‘z yana raqamlashtiriladi va uning na’muna etaloni xotiradan olingan na’muna etalonlar bilan taqqoslanadi. Agar mos keladigan bo‘lsa, unda so‘z tanib olinadi va tizim bu haqda foydalanuvchini xabardor qiladi yoki biron bir harakatni amalga oshiradi. Bunday tizimlarning ishlashi suxandonning har bir so‘z oldidan yetarlicha pauza qilishiga, shovqinli fonga va so‘zlarning aniq va to‘g‘ri talaffuz qilinishiga bog‘liq. Tanib olish paytida nutq signallariga raqamli ishlov berishning eng muhim amallari, xususiyatlarni ajratish, og‘zaki nutqlardan alohida namunalar olinib etalonlar ]EVEXMWLZEREQYREPEVHEROIVEOPMKMRMXERPEFSPMWLIXEPSRPEV\SXMVEHEWEUPEREHMKER]S^YZPEV FMPERXEUUSWPEWLFENEVMPEHM VEWQ VEWQ2YUXRMXERMFSPMWLXM^MQMRMRKYQYQM]FPSOW\IQEWM 2YXURMXELPMPUMPMWLZE\YWYWM]EXPEVRMENVEXMWLFSWUMGLPEVMUY]MHEKMPEVHERXEWLOMPXSTMWLM QYQOMR • EOYWXMO • JSRIXMO • PIOWMO • WMRXEOXMO 2YXU WMKREPPEVMKE MWLPSZ FIVMWLRMRK HEWXPEFOM ZE RMWFEXER IRK WSHHE HEVENEWM FY akustik va fonetik tahlil bo‘lib, asosan gap bo‘lagini ichidagi alohida ajratilgan so‘zlarni tanib olishga bag‘ishlangan. Nutq buyruq so‘zlarini tanib olishda akustik ishlov berish FSWUMGLMRMEQEPKESWLMVMWL]IXEVPMLMWSFPEREHM/I]MRKMRMWFEXERQYVEOOEFHEVENEWMIWEFY leksik, sintaktik va semantik tahlil hisoblanib, qo‘shma murakkab gaplarni tushunishga UEVEXMPKER 57

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr &ENEVMPKER MPQM] MWLPERQEPEV ZE IOWTIVMQIRXEP XEHUMUSXPEVRM XELPMP UMPMF UEVE]HMKER bo‘lsak, nutqni tahlil qilish va tanib olish usullari va algoritmlari orasida alohida ajartilgan nutqlarga ishlov berishning quyidagi protseduralarini ajratib ko‘rsatishimiz mumkin(3 VEWQ %OYWXMO XELPMP QYLMXHE XEVUEPKER EOYWXMO E\FSVSXRM ERMUPEWL XELPMP UMPMWL ZE XEWRMJPEWLKE UEVEXMPKER YWYPPEVRM ERKPEXEHM %OYWXMO XELPMP UMPMWL EZXSQEXMO OY^EXYZ EUPPM ZMHISOSRJIVIRWM]EMRWSROSQT]YXIVEPSUEWMZEIWLMXMWLETTEVEXPEVMXI\RSPSKM]EPEVMOEFMFMV necha xil ilovalarga ega bo‘lgan usullarni o‘z ichiga olishi mumkin. %OYWXMOLSHMWEPEVRMERMUPEWLZEXEWRMJPEWLYWYPPEVMFYXSZYWLPEVRMRKZEUXGLIKEVEPEVMRM aniqlash va ularni sinf bo‘yicha turkumlashga qaratilgan. Akustik tahlilning asosiy QYEQQSPEVMHER FMVM WMKREPPEVRMRK RYXU JESPPMKM ERMUPEWL RYXUPM ZE RYXUWM^ WMRJPEVKE ajratishdir. Nutq signallarida energiya chegaralari va chastotaning noldan o‘tish UM]QEXPEVMRM ERMUPEWL SVUEPM RYXURMRK EOXMZPMKMRM ERMUPEWL IRK WSHHE YWYPPEVMHMV &YRHER tashqari nutq signali aktivligini aniqlashning chuqur o‘rganishiga asoslangan usullari keng XEVUEPKER 2YXU WMKREPPEVMKE HEWXPEFOM MWLPSZ FIVMWLRMRK FMV RIGLXE EWSWM] EPKSVMXQPEVM QEZNYH 9WLFY EPKSVMXQPEVRMRK FEVGLEWM WLY NYQPEHER IRK QYVEOOEFPEVM LEQ FMV \MP EVMJQIXMO EQEPPEVRM XEOVSVPE]HM 7MKREPPEVKE HEWXPEFOM MWLPSZ FIVMWL EQEPPEVM ]YUSVMHE OIPXMVMPKER ma’lumotlarni yig‘ish(o‘qib olish), segmentlash, filtrlash, o‘zgartirishlar(almashtirishlar) SVUEPM\YWYWM]EXPEVMRENVEXMWLXERMFSPMWLFSWUMGLPEVMHEEQEPKESWLMVMPEHM2YXUWMKREPPEVMKE MWLPSZ FIVMWL FEVGLE EWSWM] EQEPPEVM YGLYR JEUEX SHHM] EVMJQIXMO EQEPPEV ko‘paytirish, qo‘shish, ayirish va o‘zgartirish amallarini bajarish talab qilinadi. Svyortka signallarga raqamli ishlov berishda eng ko‘p ishlatiladigan amallardan biri bo‘lib, raqamli filtrlash asosini tashkil etadi va ko‘paytirib jamlash amalidan tashkil topadi. *MPXVPEWLRMRK QEUWEHM FY foydali signalda shovqinni yo‘qotish yoki kamaytirishdan MFSVEX >EQSREZM] RYXU WMKREPPEVMKE MWLPSZ FIVMWLHE ZE E]RMUWE SZS^PM FSWLUEVYZ XM^MQPEVMHE VIEP WLEVSMXPEVHE QYVEOOEF JMPXVPEWL EQEPPEVMRM XEPEF IXEHM &YRHE] QYVEOOEF filtrlash amallarini adaptiv filtrlar, ya’ni ma’lum bir muhitga moslashuvchi filtrlar orqali EQEPKESWLMVMPEHM 2YXUWMKREPPEVMRMXERMFSPMWLZEYRMUYVMPQEKEMRXIKVEXWM]EUMPMWL]ERKMGLYUYVRI]VSR tahlilga asoslangan yondashuvlarni talab etadi. Bu orqali qisqa lug‘atga asoslangan nutq FY]VYUPEVMRMXERMFSPMWLHE]YUSVMREXMNEPEVKEIVMWLMWLQYQOMR 58

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr %HEFM]SXPEV 1. Мусаев М. М., «Современные методы цифровой обработки речевых сигналов.,» Вестник ТУИТ, т. 2, № 42, TT. стр. 2 2. Мусаев М.М., Хужаяров И.Ш., Очилов М.М., «Машинали ўқитиш алгоритмлари асосида ўзбек тили фонемаларини таниб олиш.,» Информатика ва энергетика муаммолари., т. 6, 2019. 3. Алимурадов А.К., Чураков П.П., «обзор и классификация методов обработки речевых сигналов в системах распознавания речи,» Измерение. Мониторинг УправлениеКонтрольт. №2, № 12, pp. 27 1YWEIZ1/LYNE]SVSZ-ERH3GLMPSZ1m8LI9WISJ2IYVEP2IX[SVOWXS-QTVSZI XLI 6IGSKRMXMSR %GGYVEG] SJ )\TPSWMZI ERH 9RZSMGIH 4LSRIQIW MR 9^FIO 0ERKYEKI| в -RJSVQEXMSR'SQQYRMGEXMSR8IGLRSPSKMIW'SRJIVIRGI -'8' 2ERNMRK'LMRE 59

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr 6%5%10-8)<2303+-=%0%6:%-2*3/31192-/%87-=%2-2+-78-5&300%6- %ZE^FIO1EHSPMQSZ 91*8QEKMWXVERXM %RRSXEXWM]E 8IPIOSQQYRMOEXWM]EPEV WSLEWMHEKM VMSNPERMWL MWXMUFSPM XIPIOSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVM ZE MRJVEWXVYOXYVMRMRK ]EREHE VMZSNPERMWLMHE E\FSVSX kommunikatsiyalarining zamonaviy qurilmalarini qo‘shinlarga joriy qilish muhim mavzudir. 9WLFY XI^MWHE E\FSVSX OSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVM MRXIPPIOXYEP XM^MQPEV ZE MRRSZEXWM]EPEVRMNSVM]UMPMWLKEXYWLYRXMVMWLFIVMPKER Kalit so‘zlar EPSUE XIPIOSQQYRMOEXWM]E OSRZIVKIRWM]E 2+2 -S8 E\FSVSX XI\RSPSKS]EPEVMHMWOYWWM]E 2013 yillardan dunyoning ilg‘or mamlakatlarining armiyasida iqtisodiy, texnik va XI\RSPSKMO WS\EPEVHE VMZSNPERMWL NEVE]SRM WI^MPEVPM HEVENEHE NEHEPPEWLMF OIXKER &EVGLE QEQPEOEXPEVHE XI\RSPSKM]EPEVRMRK ]ERKM FSWUMGLMKE GLMUMWL ^EVYVPMKM ZE m7QEVX %VQM]E| tuzish to‘g‘risida diskussiya olib borilmoqda. Bugungi turmushimizda, kasbiy faoliyatimizda har qanday turdagi ma’lumotlarni izlash, yangiliklarni ommaga xavola qilishda internet va E\FSVSXOSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVMRMRK VSPM XSFSVE OIRKE]MF FSVQSUHE 7EREF o‘tilayotgan terminlar armiyamizga kirib kelganligida hali ko‘p bo‘lgani yo‘q, ammo ular shu UMWUE ZEUX MGLMHE EVQM]E UYHVEXMRM YRMRK MQOSRM]EXPEVM ZE WLE]PMKMRM SWLMVMWLHE WI^MPEVRM HEVENEHESWLMVMFFIVQSUHE -8 WS\EWMHEKM %QIVMOEPM SPMQ ( 1]YVVI] E]XKERMHIO %/8 E\FSVSX OSQQYRMOEXWM]E texnologiyalari) texnologiyalari avval boshidanoq o‘zining keng imkoniyatlar va yaratib berga qulayliklari bilan yoqlagan. Xozirgi kunga kelib esa, uning fikriga ko‘ra, AKT tushunchasi IT WS\EWMHE ]EVEXMPE]SVXKER ^EQSREZM] XI\RSPSKM]EPEV ZE XI\RMO ZSWMXEPEVRMRK OSQT]YXIV qurilmalarining, dasturiy ta’minotlar, oraliq qurilmalarning telekommunikatsiyaga MRXIKVEWM]EWMRMREQS]SRIXQSUHEREXMNEHEOYRWE]MROIRKE]MFFSVQSUHE 7SHHE UMPMF E]XKERHE %/8 E\FSVSX OSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVM – FY JS]HEPERYZGLMPEV tomonidan ularni extiyojlaridan kelib chiqib ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash, saqlash, XEVUEXMWLXEWZMVPEWLYPEVHERJS]HEPERMWLMRXIKVEXWM]ENEVE]SRMXYWLYRMPEHM %OWEVM]EX \SPPEVHE ^EQSREZM] EVQM]EKE -8 WS\EWMRM E]RMUWE %/8 E\FSVSX kommunikatsiya texnologiyalari) joriy qilish deganda, asosiy urg‘u axborotlar bilan ishlashning «qurilma» jihatiga qaratilishiga o‘rganilgan ya’ni axborotlar bilan ishlash uchun qanday zamonaviy qurilmalar talab etilishi tushunilib kelingan. Bunda esa dasturiy ta’minot manbalarini ham e’tibordan chetda qoldirmaslik maqsadga muvofiq sanaladi. &YKYRKM OYRHE %/8 E\FSVSX OSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVM RMRK VSZMNPERMWLM deganda birinchi bo‘lib smartXI\RSPSKM]EPEV EUMPPM texnologiyalar) ko‘z oldimizga keladi. Bugungu kunda smart texnologiyalarga talab darajasi eng kuliminatsion nuqtaga ko‘tarildi desak mubolag‘a bo‘lmaydi chunki smart texnologiyalar chin ma’noda inson ishtirokisiz uning vazifalarini to‘la bajara oladigan dasturiy va qurilmaviy texnologiyalar hayotimizning LEVFMVNEF\EWMKEOMVMFFSVQSUHE &YKYRKMWQEVXEVQM]EHEE\FSVSXOSQQYRMOEXWM]EXI\RSPSKM]EPEVMMRXIPPIOXYEPXM^MQPEV ZE MRRSZEXWM]EPEVRM NSVM]UMPMWLZE^MVPMO MHSVEPEV \EVFM] OMWQ ZE QYEWWEPEVHE NEHEP VMZSNPERMWL ZEVMZSNPERMWLYGLYR^EQMR]EVEXEHM 8IPIOSQQYRMOEXWM]EPEVRMRKVMSNPERMWLMWXMUFSPM]ERKMOSQQYRMOEXWM]EXI\RSPSKM]EPEVMRMUEFYP UMPMWLYPEVRMRKQSWPEWLXMVMWLXEOSQMPPEWLXMVMWLRMRKXY^MPMWLMRMXE QMRPEWL Rivojlanish istiqboli, telekommunikatsiya tarmog‘i va qurilmalarining rivojlanishiga asoslangan bo‘lib, yorug‘lik, energiya va tekshiruvning samaradorlik darajalari, axborotni 60