Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Odamzod naslining ulug‘ligi bilimdan. U aql-idrok tufayli ne-ne tugunlami
yechishga qodir. Uquv-idrok va bilim egasi bo‘lgan har qanday odam sharaflidir.
[2, 15-b.] Bugungi kunda ham ilm-fan va ma’rifat taraqqiyotning muhim omili
bo‘lib qolmoqda. “Qutadg‘u bilig” bu jihatdan nafaqat o‘tmish odamlari, balki
zamonaviy insonlar uchun ham muhim yo‘riqnomadir.
Asarda qanoat tushunchasi ham alohida o‘rin tutadi. O‘zg‘urmish obrazi
orqali inson o‘z nafsini tiyishi, hayotda me’yorni bilishi kerakligi uqtiriladi.
Bugungi materialistik jamiyatda odamlar ko‘pincha boylik va qudrat ortidan
quvishadi. Ammo haqiqiy baxt ichki xotirjamlik va ma’naviy boylikda ekanini
Yusuf Xos Hojib aniq ko‘rsatib beradi. Qanoatli bo‘lish – insonni haqiqiy ozodlik
va baxt sari yetaklovchi yo‘ldir.
Tadqiqot natijasi. “Qutadg‘u bilig” inson hayoti, jamiyat tartibi va axloqiy
qadriyatlar haqida chuqur falsafiy fikr yuritadi. U insoniyatga to‘g‘ri yo‘lni
ko‘rsatuvchi yulduz misolidir. Adolat, bilim va qanoat kabi tushunchalar har
qanday jamiyatda ham barqarorlik va taraqqiyotning garovi bo‘lib qoladi. Yusuf
Xos Hojibning bu asari bugungi kun kishisi uchun ham dolzarb bo‘lib, bizni bilim,
axloq va ma’rifat yo‘lidan yurishga undaydi.
Bilim insonning eng katta boyligi bo‘lib, uni egallagan kishi hayotning har bir
jabhasida muvaffaqiyat qozonadi. Donolar ta’kidlaganidek, uquv-idrok insonni
yuksak darajaga olib chiqadi, har qanday masalada uning to‘g‘ri yo‘lni topishiga
yordam beradi. Axloq muallimi nomi bilan mashhur bo‘lgan buyuk so‘z san’atkori
Adib Ahmad Yugnakiy ham “Hibat ul-haqoyiq” asarida bilim haqida quydagi
so‘zlarni keltiradi:
Bilik birla bilnur sa’adat yo‘li,
Bilik bil sa’adat yo‘lini bula.
(Bilim bilan saodat yo‘li ochiladi, (shunga ko‘ra) ilmli bo‘l, baxt yo‘lini izla).
[3, 10-b.]
Xalqlar o‘rtasida bilimli va bilimsiz, boy va kambag‘al, dono va nodon
kishilar bor. Ammo haqiqiy rahbar bo‘lish uchun bilim va odob zarur.
O‘tgan tarixdan ma’lumki, odamlarning eng katta merosi – ularning ezgu
nomlari va yaxshi ishlari. O‘zidan keyin yaxshilik va odillik bilan nom qoldirgan
kishi, haqiqatan ham, mangu yashaydi. El-yurtga xizmat qilish, xalq uchun naf
keltirish, haqiqat va adolat yo‘lida yurish – mana shular insoniyatni ulug‘lovchi
fazilatlardir.
Tirik oxir o‘lar qora yer quchib,
Nom ezgu esa-chi, ketarmi o‘chib?!
Ezgularning nomi buyuk bo‘ladi, yomonlar nasibi esa qarg‘ish va so‘kishdan
boshqa narsa bo‘lmaydi. Bunga tarixdagi quyidagi hodisa juda yaxshi misoldir:
Nedan bo‘ldi Zahhok so‘kishga duchor,
Faridunga nechun omad sazovor. [4, 20-b.]
“Qutadg‘u bilig” insonning ezgu ishi va yaxshi nomi undan keyin ham
yashashini ta’kidlaydi. Adolatli va saxovatli bo‘lgan shaxslar tarixda doimo yaxshi
420
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
nom bilan yodga olinadi. Ularning siymosi xalq xotirasida saqlanib qoladi. Shu
sababli, har bir inson ezgu amallar bilan yashashga intilishi lozim.
Asarda tilning ta’siri va undan to‘g‘ri foydalanish masalasi alohida o‘rin
egallaydi. Til donishmandlar uchun qurol, nodonlar uchun esa xavf ekanligi
ta’kidlanadi. Shuning uchun inson har bir so‘zini o‘ylab aytishi, ortiqcha
gapirishdan tiyilishi kerak.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari turkiy adabiyotning bebaho
yodgorligi bo‘lib, unda insoniy fazilatlar, adolat, davlat boshqaruvi va bilimning
qadri haqida hikmatli so‘zlar jamlangan. Ushbu asar qadimgi va zamonaviy
jamiyat uchun ibrat bo‘luvchi ta’limotlarni o‘z ichiga oladi.
Yusuf Xos Hojib ta’kidlaydiki, bilim inson hayotida eng katta boylikdir.
Bilimli inson jamiyatda yuqori o‘rin egallaydi, donoligi bilan el-yurtga naf
keltiradi. Asarda bilimning inson kamoloti va jamiyat rivojlanishidagi o‘rni keng
yoritilgan. Donishmandlik va zakovat barcha ezgu amallarning asosi ekanligi qayd
etiladi.
Asarda adolat davlatning mustahkamligi uchun muhim asos sifatida
ko‘rsatiladi. Podshohning adolatli bo‘lishi, xalq manfaatlarini ko‘zlab ish yuritishi
davlatning barqarorligi va rivojlanishini ta’minlaydi. Boshqaruvdagi halollik va
odillik xalq farovonligining garovidir.
Rahbarlik va boshqaruv faqat kuch bilan amalga oshiriladigan ish emas.
Haqiqiy yetakchi xalq manfaatini ko‘zlab harakat qiladi, uning ehtiyojlari bilan
hisoblashadi. Baxtli jamiyat qurish uchun rahbar saxovatli, adolatli va halol
bo‘lishi lozim. Baxil va adolatsiz boshqaruv jamiyatga zarar keltiradi, xalqni
g‘azablantiradi va nihoyat barbod qiladi.
Xulosa. Yaxshilik qilish – insonning eng ulug‘ burchidir. Har kim jamiyatga
naf keltiruvchi ish bilan shug‘ullansa, halol yashasa va boshqalarga ham yordam
bersa, bu dunyoda haqiqiy saodatga erishadi. Ezgulik uchun tirishgan inson mangu
yashaydi, zero uning ishlari va nomi unutilmaydi.
Tarixiy haqiqat shuki, insonlar bir-biriga yordam bergan, adolat va bilimni
hurmat qilgan jamiyat doimo gullab-yashnaydi. Ezgulik va adolat yo‘lidan
yuradigan kishi xalq va davlat uchun bebaho boylik hisoblanadi. Shuning uchun
ham har bir inson o‘z hayotini ezgu ishlarga bag‘ishlashi lozim.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari insoniyatga ibrat bo‘luvchi
bebaho durdir. Bilim, adolat, insoniylik va ezgulik tamoyillariga asoslangan ushbu
asar bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Shu sababli, har bir kishi
ushbu hikmatlardan ibrat olib, o‘z hayotida qo‘llashi lozim.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Mirziyoyev Sh. Inson qadri, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari uchun. –
T.: “O‘zbekiston”, 2022. – B-56.
2. Yusuf Xos Hojib Qutadg‘u bilig: (“Saodatda eltuvchi bilim”)/Yusuf Xos Hojib;
[Hozirgi O‘zbek tilida bayon qiluvchi va so‘zboshi muallifi Boqijon To‘xliyev]. – Cho‘lpon
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2007. – B-15.
3. Adib Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq (She’riy tabdilni amalga oshiruvchi,
so‘zboshi va izohlar muallifi: E.Ochilov). - Т.: “Sharq”, 2013. – B-10.
421
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
4. Yusuf Xos Hojib Qutadg‘u bilig: (“Saodatda eltuvchi bilim”)/Yusuf Xos Hojib;
[Hozirgi O‘zbek tilida bayon qiluvchi va so‘zboshi muallifi Boqijon To‘xliyev]. – Cho‘lpon
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2007. – B-20.
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA MILLIY MA’NAVIY MEROSNI O‘QITISH:
YUSUF XOS HOJIB ASARLARI MISOLIDA
TEACHING NATIONAL SPIRITUAL HERITAGE IN PRIMARY
EDUCATION: ON THE EXAMPLE OF YUSUF KHOS HAJIB'S WORKS
Maxmudova Muxabbat, Iqtisodiyot va Pedagogika universiteti
Assistent-o‘qituvchisi
Makhmudova Mukhabbat, University of Economics and Pedagogy
Teaching assistant
Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf darsliklarida buyuk mutafakkir Yusuf Xos
Hojib merosidan foydalanishning pedagogik ahamiyati tahlil qilinadi. Maqolada Yusuf Xos
Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida ilgari surilgan axloqiy g‘oyalar, ularning ta’lim jarayonidagi
tarbiyaviy ahamiyati hamda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ma’naviy-axloqiy tarbiyasini
rivojlantirishdagi o‘rni tahlil qilinadi
Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, axloqiy fazilatlar,
ma’naviy tarbiya, o‘qish savodxonligi darsligi, suhbat metodi, milliy qadriyatlar.
Abstract. This article analyzes the pedagogical significance of using the heritage of the great
thinker Yusuf Khass Hajib in primary school textbooks. The article analyzes the moral ideas put
forward in Yusuf Khass Hajib's work "Kutadgu Bilig," their educational significance in the
educational process, and their role in developing the spiritual and moral education of primary
school students.
Keywords: primary education, Yusuf Khass Hajib, Qutadgu bilig, moral qualities, spiritual
education, reading literacy textbook, conversation method, national values.
Boshlang‘ich ta’lim tizimi o‘quvchilarning bilim olish jarayoni bilan bir
qatorda ularning ma’naviy-axloqiy shakllanishida ham muhim ahamiyat kasb
etadi. Zamonaviy ta’limda yosh avlodni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalash,
ularda odob-axloq, halollik, adolat va bilimga hurmat kabi fazilatlarni
shakllantirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Shu nuqtai nazardan, buyuk allomalar merosini ta’lim jarayoniga integratsiya
qilish muhim pedagogik yondashuv sifatida qaraladi. Yusuf Xos Hojibning
“Qutadg‘u bilig” asari o‘zida inson kamoloti, adolat, aql va qanoat kabi
fundamental g‘oyalarni mujassam etgan bo‘lib, u boshlang‘ich ta’limda tarbiyaviy
vosita sifatida katta imkoniyatlarga ega.
Boshlang‘ich sinf darsliklarida milliy merosdan foydalanish o‘quvchilarning
ma’naviy dunyosini boyitish bilan birga, ularning axloqiy tafakkurini ham izchil
rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu jarayonni 4-sinf “O‘qish savodxonligi” darsligi
misolida yaqqol kuzatish mumkin. Mazkur darslikda berilgan matn va topshiriqlar
o‘quvchilarning nafaqat o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirish, balki ularning shaxs
sifatida shakllanishiga ham yo‘naltirilgan.
Xususan, darslikning “Qanot qoqqan orzular” mavzusi buyuk mutafakkir
Yusuf Xos Hojibning quyidagi hikmati bilan boshlanishi bejiz emas: “Yaxshi
422
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
axloqiy fazilatlarga ega kishi har qanday qimmatbaho durlardan ham
qimmatliroqdir.” Ushbu hikmat orqali o‘quvchilarga insonning haqiqiy qadri
moddiy boyliklar bilan emas, balki uning ichki dunyosi, odobi va fazilatlari bilan
belgilanishi haqidagi muhim hayotiy g‘oya singdiriladi. Bu esa bolalarda
qadriyatlar tizimini shakllantirishda muhim pedagogik vosita sifatida xizmat qiladi.
Mazkur hikmat asosida berilgan matnlar va savol-topshiriqlar o‘quvchilarni
mustaqil fikrlashga, o‘z xulq-atvorini tahlil qilishga undaydi. Masalan, “Yaxshi
inson qanday bo‘ladi?”, “Qaysi fazilatlar insonni ulug‘laydi?” kabi savollar orqali
o‘quvchilarda o‘z fikrini tahlil qilish ko‘nikmasi shakllanadi. Shu bilan birga,
o‘quvchilar o‘z hayotidagi voqealar bilan matn mazmunini solishtirish orqali
shaxsiy xulosalar chiqarishga o‘rganadilar.
Darslikda milliy meros namunalarining qo‘llanishi o‘quvchilarda tarixiy
xotira va milliy o‘zlikni anglash hissini ham kuchaytiradi. Yusuf Xos Hojib kabi
allomalarning hikmatli so‘zlari orqali bolalar ajdodlarimizning ma’naviy merosi
bilan tanishadi, ularda milliy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usi shakllanadi. Bu esa
ta’limning tarbiyaviy funksiyasini kuchaytirib, komil insonni tarbiyalashga xizmat
qiladi.
Shuningdek, mazkur mavzuda qo‘llangan metodik yondashuvlar — matn
bilan ishlash, savol-javob, muhokama, hayotiy misollar keltirish kabi usullar
o‘quvchilarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishga yordam beradi.
O‘quvchilar nafaqat matn mazmunini tushunadi, balki uni tahlil qiladi, o‘z fikrini
erkin ifodalashga intiladi. Bu esa zamonaviy ta’lim talablariga mos ravishda
tanqidiy va ijodiy fikrlashni rivojlantiradi.
Umuman olganda, “O‘qish savodxonligi” darsligida milliy merosdan
foydalanish o‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasini ta’minlashda samarali
vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Ayniqsa, Yusuf Xos Hojibning hikmatlari asosida
qurilgan mazkur mavzu orqali bolalarda insoniy fazilatlar, ezgulik, halollik va
adolat kabi tushunchalar mustahkamlanadi. Bu esa ularni kelajakda yetuk, ongli va
barkamol shaxs sifatida shakllanishiga zamin yaratadi.
Dars jarayonida suhbat metodi orqali o‘quvchilarning fikrlash faoliyati
faollashtiriladi. “Axloqiy fazilatlar nimalardan iborat?” kabi savollar orqali ular
mustaqil fikr bildirishga undaladi. Bu esa o‘quvchilarda mantiqiy tafakkur va
ijtimoiy qarashlarning shakllanishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, o‘qituvchi dars davomida axloqiy fazilatlarning kundalik
hayotdagi namoyon bo‘lishiga misollar keltiradi. Masalan, do‘stlarga yordam
berish, kattalarga hurmat ko‘rsatish, tabiatni asrash, yolg‘on gapirmaslik kabi
oddiy amaliy harakatlar orqali o‘quvchilarda ijobiy xulq-atvor shakllantiriladi. Bu
jarayonda o‘quvchilar axloqiy qadriyatlarning faqat nazariy tushuncha emas, balki
real hayotda qo‘llaniladigan muhim mezon ekanligini anglab yetadilar. Mavzu
asosida berilgan “Qanot qoqqan orzular” hikoyasi o‘quvchilarda mehnatsevarlik,
sabr-toqat va maqsad sari intilish kabi muhim axloqiy fazilatlarni shakllantirishga
xizmat qiladi.
423
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Hikoya muallifi Hilola Hamdamova yosh avlodga ibrat bo‘ladigan voqealar
orqali insonning orzulari mehnat va qat’iyat bilan amalga oshishini ko‘rsatadi.
Hikoya markazida Nusratjon ismli bola obrazi turadi. U ustozidan “Yosh
hunarmand” tanlovi haqida eshitgach, unda qatnashishni niyat qiladi. Nusratjon
mashhur kulolning nabirasi bo‘lgani sababli u o‘z iste’dodini namoyon etishga
intiladi. Bobosi bilan birgalikda loydan turli hushtaklar va o‘yinchoqlar yasab,
ularni quritib va bo‘yab tanlovga tayyorlaydi. Bu jarayon bolaning hunarga
bo‘lgan qiziqishi, mehnatsevarligi va ustoz hamda ota-bobolardan o‘rganilgan
tajribaga hurmat bilan qarashini ifodalaydi. Biroq voqealar rivojida kutilmagan
holat yuz beradi. Nusratjonning tayyorlagan buyumlari tasodifiy hodisa sabab sinib
ketadi. Shunga qaramay, u tushkunlikka tushmaydi va hech kimga shikoyat
qilmasdan, kechasi bilan yana qayta ishlashga kirishadi. Bir necha kecha davomida
tinmay mehnat qilib, yana yangi hushtaklar va savatchalar yasaydi. Bu epizod
o‘quvchilarga inson hayotida uchraydigan qiyinchiliklar muvaffaqiyat sari yo‘lda
to‘siq emas, balki sinov ekanini anglatadi. Yuqoridagi tahlillardan ko‘rinadiki,
boshlang‘ich ta’lim darsliklarida buyuk mutafakkir Yusuf Xos Hojib merosidan
foydalanish o‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasida muhim ahamiyat kasb
etadi. Uning asarlarida ilgari surilgan adolat, halollik, bilimga intilish, odob-axloq
va insoniy fazilatlar haqidagi g‘oyalar yosh avlodni komil inson ruhida
tarbiyalashga xizmat qiladi. Ayniqsa, Qutadg‘u bilig asarida bayon etilgan hikmatli
fikrlar bugungi ta’lim jarayonida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, ular
o‘quvchilarning axloqiy qarashlarini shakllantirishda muhim manba bo‘lib xizmat
qiladi. Shunday ekan, boshlang‘ich ta’lim jarayonida Yusuf Xos Hojibning boy
ma’naviy merosidan keng foydalanish yosh avlodni milliy qadriyatlarga hurmat
ruhida tarbiyalash, ularning axloqiy ongini rivojlantirish hamda komil inson
sifatida kamol topishida muhim pedagogik vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois
mutafakkirning hikmatli g‘oyalari ta’lim mazmuniga izchil singdirilishi bugungi
kun ta’lim tizimining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig: («Saodatda eltuvchi bilim») / Yusuf Xos Hojib; [Hozirgi.
o‘zbek tilida bayon qiluvchi va so‘zboshi muallifi Boqijon To‘xliyev], — Cho‘lpon nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2007. — 200 b.
2. Toirova M.E. 4-sinf “O‘qish savodxonligi” darsligi. – Toshkent: Novda nashriyoti, 2023.
3. Pedagogika asoslari: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020.
YUSUF XOS HOJIB VA ISLOM AXLOQ FALSAFASI
YUSUF KHOS HAJIB AND ISLAMIC MORAL PHILOSOPHY
Begimov Muhammmadjon Begimovich, Ko‘kaldosh o‘rta maxsus islom bilim yurti
o‘qituvchisi, +998 91 408 90 80
Begimov Mukhammadjon Begimovich, Teacher at the Kokaldosh Secondary Specialized
Islamic School, +998 91 408 90 80
Annotatsiya. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning axloqiy-falsafiy qarashlari hamda
ularning islom axloq ta’limoti bilan uyg‘un jihatlari tahlil qilinadi. Xususan, Qutadg‘u bilig
424
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
asaridagi adolat, qanoat, ilm, sabr va komil inson haqidagi g‘oyalarning mazmuni ochib
beriladi. Shuningdek, mutafakkir merosining bugungi ma’naviy taraqqiyot va Uchinchi
Renessans jarayonidagi ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Axloq, islom falsafasi, komil inson, qanoat, adolat, ma’naviyat, Qutadg‘u
bilig.
Аннотация. В данной статье анализируются моральные и философские взгляды
Юсуфа Хос Хаджиба и их соответствие исламским моральным учениям. В частности,
раскрывается содержание идей о справедливости, удовлетворенности, знании, терпении
и совершенном человеке в трудах Кутадгу Билига. Также подчеркивается значение
наследия мыслителя для современного духовного развития и процесса Третьего
Возрождения.
Ключевые слова: Мораль, исламская философия, совершенный человек,
удовлетворенность, справедливость, духовность, знания Кутадгу.
Abstract: This article analyzes the moral and philosophical views of Yusuf Khos Hajib
and their compatibility with Islamic moral teachings. In particular, the content of the ideas
about justice, contentment, knowledge, patience, and the perfect person in the work of Qutadgu
Bilig is revealed. The significance of the thinker's legacy in today's spiritual development and the
Third Renaissance process is also highlighted.
Keywords: Morality, Islamic philosophy, perfect person, contentment, justice,
spirituality, Qutadgu knowledge.
KIRISH
Sharq tamadduni tarixida ilm-fan, ma’naviyat va axloq masalalariga alohida
e’tibor qaratilgan. Ayniqsa, Markaziy Osiyo hududida yashab ijod qilgan buyuk
mutafakkirlar inson kamoloti, jamiyat taraqqiyoti hamda adolatli davlat qurish
g‘oyalarini ilgari surganlar. Ushbu boy ilmiy-ma’naviy meros bugungi kunda ham
o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, yosh avlodni tarbiyalashda muhim manba
sifatida xizmat qilmoqda. Ana shunday ulug‘ allomalardan biri Yusuf Xos Hojib
hisoblanadi. XI asrda yashab ijod qilgan Yusuf Xos Hojib turkiy xalqlar
madaniyati va falsafiy tafakkuri rivojiga katta hissa qo‘shgan mutafakkirdir. Uning
mashhur “Qutadg‘u bilig” asari turkiy tilda yaratilgan ilk didaktik-falsafiy
asarlardan biri bo‘lib, unda davlat boshqaruvi, inson odobi, ilm-ma’rifat, adolat,
qanoat va axloq masalalari chuqur yoritilgan. Asar nafaqat badiiy yodgorlik, balki
o‘z davrining siyosiy, ijtimoiy va axloqiy qarashlarini aks ettiruvchi muhim manba
sifatida ham qadrlanadi. Yusuf Xos Hojib o‘z asarida insonning komillikka
erishishini eng oliy maqsad sifatida talqin qiladi. Mutafakkir fikricha, inson ilm,
odob, halollik va sabr orqali jamiyatda yuksak mavqega erishadi. Bu g‘oyalar
islom axloq falsafasi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, Qur’on va hadislarda ilgari
surilgan ma’naviy tamoyillar bilan uyg‘unlashadi. Ayniqsa, adolat, qanoat, ilmga
intilish va nafsni tiyish kabi tushunchalar Yusuf Xos Hojib qarashlarining asosini
tashkil etadi.
Islom axloq falsafasi insonni ma’naviy jihatdan poklash, komil insonni
tarbiyalash hamda jamiyatda ezgulik va adolatni qaror toptirishni maqsad qiladi.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, “Qutadg‘u bilig” asaridagi ko‘plab g‘oyalar islom
ta’limotidagi axloqiy qarashlar bilan hamohang ekani ko‘rinadi. Mutafakkir ilmli
va odobli insonni jamiyat tayanchi sifatida baholaydi hamda rahbar shaxsning
mas’uliyati va adolati davlat barqarorligining asosiy omili ekanini ta’kidlaydi.
425
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Bugungi globallashuv davrida yoshlarni turli ma’naviy tahdidlardan asrash, ularda
milliy va diniy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usini shakllantirish dolzarb masalalardan
biridir[1,-24-b]. Shu sababli Yusuf Xos Hojibning axloqiy-falsafiy merosini
o‘rganish va targ‘ib qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, Yangi
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan Uchinchi Renessans g‘oyasi doirasida
ajdodlar merosiga murojaat qilish, komil inson tarbiyasi va ma’naviy yuksalish
masalalarini chuqur tadqiq etish zarurati ortib bormoqda. Mazkur maqolaning
asosiy maqsadi — Yusuf Xos Hojibning axloqiy-falsafiy qarashlarini tahlil qilish,
ularning islom axloq ta’limoti bilan bog‘liqligini ochib berish hamda mutafakkir
merosining bugungi jamiyat ma’naviy taraqqiyotidagi o‘rnini yoritishdan iborat.
Tadqiqot usullari. Mazkur maqolani tayyorlash jarayonida ilmiy
tadqiqotning bir necha zamonaviy va an’anaviy usullaridan foydalanildi.
Tadqiqotning asosiy e’tibori Yusuf Xos Hojibning axloqiy-falsafiy qarashlarini
islom axloq ta’limoti bilan qiyosiy o‘rganishga qaratildi. Avvalo, tadqiqotda
tarixiy-qiyosiy tahlil usuli qo‘llanildi. Ushbu usul orqali XI asr ijtimoiy-siyosiy
muhiti, o‘sha davrdagi diniy va falsafiy qarashlar hamda Yusuf Xos Hojib
yashagan davr ma’naviy hayoti o‘rganildi. Shuningdek, mutafakkirning axloqiy
qarashlari islom ta’limotidagi axloqiy mezonlar bilan qiyoslandi. Natijada
“Qutadg‘u bilig” asaridagi ko‘plab g‘oyalar Qur’on oyatlari, hadislar va islom
mutafakkirlarining qarashlari bilan uyg‘un ekani aniqlandi. Tadqiqot davomida
manbashunoslik usuli ham muhim o‘rin tutdi. Asosiy manba sifatida Qutadg‘u
bilig asari tahlil qilindi. Bundan tashqari, islom axloq falsafasiga oid ilmiy
adabiyotlar, sharq mutafakkirlarining asarlari va zamonaviy tadqiqotchilar ilmiy
ishlari o‘rganildi[2,-36-b]. Manbalarni tahlil qilish orqali Yusuf Xos Hojibning
ilm, adolat, qanoat va komil inson haqidagi qarashlarining mazmun-mohiyati
yoritildi. Maqolada falsafiy tahlil usulidan ham foydalanildi. Ushbu usul
yordamida mutafakkirning axloqiy qarashlari chuqur tahlil qilinib, ularning inson
ma’naviy kamolotidagi ahamiyati ochib berildi. Ayniqsa, inson odobi, rahbar
mas’uliyati, sabr-qanoat va halollik kabi tushunchalarning falsafiy mohiyatiga
e’tibor qaratildi.
Shuningdek, tadqiqotda deduktiv va induktiv usullar qo‘llanildi. Deduktiv
usul orqali umumiy diniy va axloqiy qarashlardan kelib chiqib Yusuf Xos
Hojibning fikrlari tahlil qilindi. Induktiv usul yordamida esa asardagi alohida fikr
va hikmatlar umumlashtirilib, muallifning axloqiy-falsafiy konsepsiyasi haqida
xulosalar chiqarildi. Bundan tashqari, maqolani tayyorlashda analiz va sintez
usullaridan ham foydalanildi. Analiz usuli orqali “Qutadg‘u bilig”dagi axloqiy
tushunchalar alohida o‘rganilgan bo‘lsa, sintez usuli orqali ular yagona ma’naviy
tizim sifatida umumlashtirildi. Mazkur tadqiqot usullari Yusuf Xos Hojibning
axloqiy-falsafiy merosini har tomonlama o‘rganish, uning islom axloq ta’limoti
bilan bog‘liqligini ochib berish hamda bugungi jamiyat ma’naviy hayotidagi
ahamiyatini yoritishga xizmat qildi.
Muhokama. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Yusuf Xos Hojibning
axloqiy-falsafiy qarashlari nafaqat o‘z davri uchun, balki bugungi zamonaviy
426
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
jamiyat uchun ham muhim ahamiyatga ega. Mutafakkir tomonidan ilgari surilgan
ilm, adolat, qanoat, halollik va komil inson haqidagi g‘oyalar hozirgi davr
ma’naviy hayotida ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, globallashuv va
axborot oqimi kuchaygan bir davrda yoshlarni ma’naviy tahdidlardan himoya
qilish, ularda sog‘lom dunyoqarash va axloqiy fazilatlarni shakllantirishda Yusuf
Xos Hojib merosi muhim manba vazifasini bajaradi. Muhokama jarayonida
ma’lum bo‘ldiki, “Qutadg‘u bilig” asari insonni har tomonlama komil qilib
tarbiyalashga qaratilgan didaktik-falsafiy qo‘llanma sifatida ham katta ahamiyat
kasb etadi. Asarda insonning jamiyatdagi o‘rni, uning odobi, muomalasi,
mas’uliyati va ma’naviy kamoloti haqida ilgari surilgan fikrlar bugungi tarbiya
tizimi bilan ham uyg‘unlashadi. Xususan, yoshlarni vatanparvarlik, halollik,
insonparvarlik va mas’uliyat ruhida tarbiyalashda mutafakkirning qarashlari
muhim metodik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shuningdek, Yusuf Xos
Hojibning adolat haqidagi qarashlari zamonaviy davlat boshqaruvi uchun ham
dolzarbdir. Mutafakkir davlatning mustahkamligi va xalq farovonligi adolatli
boshqaruv bilan bog‘liq ekanini ta’kidlaydi[3,-42-b]. Bu g‘oya bugungi
demokratik jamiyat tamoyillari bilan hamohangdir. Asarda rahbar shaxsining
odobi, mas’uliyati va xalq oldidagi burchi haqida bildirilgan fikrlar hozirgi davr
rahbarlari uchun ham muhim ma’naviy mezon bo‘la oladi. Muhokama davomida
Yusuf Xos Hojibning qanoat va sabr haqidagi qarashlari ham alohida e’tiborga
loyiq ekani aniqlandi. Hozirgi iste’molchilik kayfiyati kuchayib borayotgan davrda
insonning nafsini tiyishi, qanoatli bo‘lishi va ma’naviy qadriyatlarni ustun qo‘yishi
muhim masalalardan biridir[4,-37-b]. Mutafakkirning bu boradagi fikrlari islom
axloqidagi nafsni tarbiyalash tamoyillari bilan uyg‘unlashib, insonni ma’naviy
poklikka chorlaydi. Bundan tashqari, tadqiqot natijalari Yusuf Xos Hojib
qarashlarining tasavvufiy g‘oyalar bilan ham yaqin ekanini ko‘rsatdi. Chunki
asarda insonning ichki dunyosini poklash, odob-axloqni yuksaltirish va ruhiy
kamolotga erishish masalalari keng yoritilgan. Bu esa mutafakkirning qarashlari
faqat siyosiy yoki ijtimoiy emas, balki chuqur ma’naviy-falsafiy mazmunga ega
ekanini ko‘rsatadi.
Bugungi Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida ham ma’naviyat va
ma’rifat masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shu jihatdan qaraganda, Yusuf
Xos Hojibning axloqiy-falsafiy merosi Uchinchi Renessans poydevorini yaratishda
muhim manbalardan biri hisoblanadi[5,-28-b]. Chunki mutafakkir ilgari surgan
komil inson g‘oyasi zamonaviy taraqqiyotning asosiy maqsadlaridan biri bilan
bevosita bog‘liqdir. Muhokama natijasida shunday xulosaga kelish mumkinki,
Yusuf Xos Hojibning axloqiy qarashlari yosh avlodni ma’naviy barkamol qilib
tarbiyalash, jamiyatda sog‘lom axloqiy muhitni shakllantirish va insonparvarlik
tamoyillarini mustahkamlashda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu
sababli mutafakkir merosini chuqur o‘rganish va uni ta’lim-tarbiya tizimiga keng
joriy etish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir.
Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning axloqiy-falsafiy
merosi Sharq ma’naviy tafakkuri taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Uning
427
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
“Qutadg‘u bilig” asari nafaqat adabiy yodgorlik, balki inson kamoloti, jamiyat
taraqqiyoti va adolatli davlat boshqaruvi haqidagi chuqur falsafiy qarashlarni
o‘zida mujassam etgan muhim ma’naviy manba hisoblanadi. Asarda ilgari surilgan
ilm, odob, adolat, qanoat, sabr va halollik kabi g‘oyalar islom axloq ta’limoti bilan
uzviy bog‘liq ekani tadqiqot davomida o‘z tasdig‘ini topdi. Tahlillar shuni
ko‘rsatdiki, Yusuf Xos Hojib insonni jamiyatning eng muhim tayanchi sifatida
baholaydi. Mutafakkirning fikricha, insonning haqiqiy boyligi uning moldunyosida emas, balki ilmida, odobida va ezgu amallaridadir. Shu sababli ham u
komil inson tarbiyasiga alohida e’tibor qaratadi. Bu qarashlar bugungi kunda ham
o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, yosh avlodni ma’naviy barkamol etib
tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, tadqiqot natijalari Yusuf
Xos Hojibning davlat va jamiyat haqidagi qarashlari zamonaviy taraqqiyot
tamoyillari bilan uyg‘un ekanini ko‘rsatdi. Mutafakkir adolatli boshqaruvni
jamiyat barqarorligining asosiy omili sifatida talqin qiladi. Rahbarning halolligi,
xalq oldidagi mas’uliyati va ilmli bo‘lishi haqidagi fikrlar bugungi davlat
boshqaruvi tizimi uchun ham muhim ma’naviy mezon bo‘lib xizmat qilishi
mumkin.
Maqola davomida qanoat, sabr va nafsni tiyish kabi tushunchalarning islom
axloq falsafasidagi o‘rni ham yoritildi. Yusuf Xos Hojib ushbu fazilatlarni inson
ma’naviy kamolotining muhim sharti sifatida baholaydi. Bu esa mutafakkirning
qarashlari tasavvufiy va islomiy axloqiy g‘oyalar bilan chambarchas bog‘liq
ekanini ko‘rsatadi. Bugungi globallashuv davrida yoshlarni turli yot g‘oyalardan
asrash, ularda milliy va diniy qadriyatlarga hurmat ruhini shakllantirish dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, Yusuf Xos Hojibning axloqiyfalsafiy merosi yoshlar tarbiyasida muhim nazariy va amaliy manba bo‘lib xizmat
qilishi mumkin. Ayniqsa, Yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan Uchinchi
Renessans g‘oyasini ro‘yobga chiqarishda ajdodlarimizning boy ma’naviy
merosiga tayanish muhim ahamiyat kasb etadi. Umuman olganda, Yusuf Xos
Hojibning axloqiy-falsafiy qarashlari insonni ezgulikka, ilm-ma’rifatga, halollik va
adolatga chorlaydi. Shu bois mutafakkir merosini chuqur o‘rganish, uni ta’lim
tizimiga keng joriy etish hamda yoshlar orasida targ‘ib qilish bugungi kunning
muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Yusuf Xos Hojib. (2019). Qutadg‘u bilig (Q. Karimov tarjimasi). Toshkent: G‘afur
G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
2. Abu Nasr Forobiy. (2004). Fozil odamlar shahri. Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi
xalq merosi nashriyoti.
3. Alisher Navoiy. (2011). Mahbub ul-qulub. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyoti.
4. Qobusnoma. (2013). Toshkent: Yangi asr avlodi.
5. Imomnazarov, M. (2006). Milliy ma’naviyatimiz asoslari. Toshkent: O‘zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti.
428
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
YUSUF XOS HOJIB FALSAFASIDA HARBIY VATANPARVARLIK
TUSHUNCHASI VA UNING BUGUNGI YOSHLAR TARBIYASIDAGI
PEDAGOGIK AHAMIYATI
THE CONCEPT OF MILITARY PATRIOTISM IN THE PHILOSOPHY OF
YUSUF KHOS HAJIB AND ITS PEDAGOGICAL SIGNIFICANCE IN THE
EDUCATION OF MODERN YOUTH
Mirzayev Muhammadaziz Erkinjon o‘g‘li, AndDPI, Tadqiqotchisi mustaqil tadqiqotchi
maktabmaktab413@gmail.com, 0009-0007-4023-2665
Mirzaev Muhammadaziz Erkinjon ugli, AndDPI, Researcher independent researcher
maktabmaktab413@gmail.com, 0009-0007-4023-2665
Annotatsiya. Ushbu tezisda Yusuf Xos Hojib merosida harbiy vatanparvarlik mazmuni
axloqiy-siyosiy tafakkur doirasida tahlil qilinadi. Tadqiqot maqsadi qadriyatlar, burch va xizmat
g‘oyalarining tarbiyaviy mexanizmlarini aniqlashdir. Metodologiya sifatida tarixiy-falsafiy tahlil
hamda pedagogik interpretatsiya qo‘llanadi. Ilmiy yangilik sifatida g‘oyaning kompetensiyaviy
tarbiya modeliga moslashtirish yo‘llari asoslanadi.
Annotatsiya. This thesis examines the notion of military patriotism in Yusuf Khos Hojib’s
thought within an ethical and political-philosophical framework. The study aims to identify
educational mechanisms embedded in ideas of duty, service, and civic responsibility.
Methodologically, it employs historical-philosophical analysis and pedagogical interpretation.
The novelty lies in proposing ways to align these concepts with contemporary competence-based
youth education.
Kalit so‘zlar. Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, harbiy vatanparvarlik, burch, xizmat,
fuqarolik mas’uliyati, pedagogik tarbiya.
Kalit so‘zlar. Yusuf Khos Hojib, Qutadghu Bilig, military patriotism, duty, service, civic
responsibility, pedagogical education.
Yusuf Xos Hojibning falsafiy merosi turkiy yozma tafakkur tarixida ijtimoiy
tartib, adolat, davlat boshqaruvi va shaxs kamoloti muammolarini yagona axloqiy
tizimga birlashtirgani bilan ajralib turadi. Uning qarashlari ko‘pincha siyosiyaxloqiy didaktika sifatida o‘qiladi, biroq mazkur qatlamning ichida jamiyat
xavfsizligi, yurt tinchligi va tartibni saqlash kabi masalalar ham konseptual tarzda
yoritilgan. Harbiy vatanparvarlik tushunchasi aynan shu nuqtada, ya’ni davlat va
jamiyat barqarorligini ta’minlash uchun shaxsning burchi, intizomi va mas’uliyati
qanday shakllanishi masalasida muhim nazariy ahamiyat kasb etadi. Bugungi
tarbiya amaliyotida “vatanparvarlik” ko‘pincha emotsional sadoqat sifatida talqin
qilinadi; Yusuf Xos Hojib esa bunday sadoqatni axloqiy me’yor, aql bilan
boshqariladigan iroda va ijtimoiy xizmat bilan bog‘laydi. Shu bois tezisning asosiy
vazifasi “harbiy vatanparvarlik”ni tor ma’nodagi jangovar ruh emas, balki qonuniy
tartibni, adolatni va fuqarolik mas’uliyatini himoya qilishga yo‘naltirilgan shaxsiy
fazilatlar majmui sifatida qayta o‘qishdan iboratdir.
Tadqiqotning metodologik asosini tarixiy-falsafiy tahlil, matn mazmunini
konseptual rekonstruksiya qilish va pedagogik interpretatsiya tashkil etadi.
“Qutadg‘u bilig”dagi burch, xizmat, tartib, jasorat, ehtiyotkorlik, maslahat va
rahbar mas’uliyati kabi tushunchalar o‘zaro bog‘liq kategoriya sifatida qaralib, ular
bugungi yoshlar tarbiyasida qo‘llanadigan kompetensiyalar bilan taqqoslanadi. Bu
429
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
yerda “harbiy vatanparvarlik” iborasi zamonaviy termin bo‘lsa-da, uning mazmuni
sifatida yurt manfaatini shaxsiy manfaatdan ustun qo‘yish, tartib-intizomga ongli
rioya qilish, jamoaga sadoqat, xavf-xatar sharoitida muvozanatli qaror qabul qilish,
jismoniy va ma’naviy tayyorgarlikni doimiy tutish kabi sifatlar tushuniladi.
Mazkur mazmunni qadimgi matndan chiqarishda anaxronizm xavfi mavjud,
shuning uchun tushuncha bevosita “harbiy institut”ga qaratilmay, ijtimoiy
xizmatning muhim ko‘rinishi bo‘lgan mudofaa va xavfsizlik bilan bog‘liq axloqiy
me’yorlar sifatida izohlanadi.
Yusuf Xos Hojibning g‘oyaviy tizimida vatanparvarlikning tayanchi avvalo
adolat va qonuniylikdir. Adolat faqat hokimning shiori emas, balki jamiyat a’zolari
uchun ham me’yor bo‘lib, tartib buzilganda barcha qatlamlar zarar ko‘rishi
ta’kidlanadi. Shu nuqtada harbiy vatanparvarlikning birinchi pedagogik
komponenti ko‘rinadi: tartibni saqlashga bo‘lgan ichki ehtiyojni shakllantirish.
Bunday ehtiyoj qo‘rquv yoki majburlash bilan emas, ijtimoiy oqibatni tushunish,
shaxsiy manfaatning jamiyat barqarorligiga bog‘liqligini anglash orqali vujudga
keladi. “Qutadg‘u bilig”da aql va odobning ustuvorligi, hissiyotning me’yor bilan
boshqarilishi, kuchning adolatga bo‘ysunishi kabi fikrlar aynan intizomni shaxsiy
axloqning bir qismi sifatida ko‘rsatadi [1]. Pedagogik jihatdan bu holat yoshlarni
qoidalarga ko‘r-ko‘rona bo‘ysundirish emas, balki qoidaning ma’nosi va ijtimoiy
vazifasini anglatish orqali mas’uliyatli xulqni rivojlantirish g‘oyasini beradi.
Ikkinchi komponent burch va xizmat konsepsiyasidir. Yusuf Xos Hojibda
xizmat martaba yoki manfaat vositasi sifatida emas, balki jamiyatga qaytadigan
foyda, ya’ni o‘z imkoniyatini umumiy farovonlik uchun safarbar qilish sifatida
ko‘rsatiladi. Harbiy vatanparvarlik shu yerda “kasbiy fazilat”dan kengroq ma’noda
namoyon bo‘ladi: yurt manfaatiga sodiqlik shaxsiy hayot strategiyasiga aylanadi.
Bu strategiya o‘zini tiyish, sabr, mehnat, shijoat va zarur paytda qat’iyat
ko‘rsatishni talab qiladi. Zamonaviy tarbiya nazariyasida bunday sifatlar fuqarolik
kompetensiyasi, o‘zini o‘zi boshqarish, stressga chidamlilik va ijtimoiy hamkorlik
ko‘nikmalari bilan uyg‘unlashadi [4]. Demak, Yusuf Xos Hojib konsepsiyasini
pedagogik modelga aylantirishning asosiy yo‘li burchni mavhum shior emas,
kundalik xulq me’yori sifatida o‘rgatishdir: vaqtga rioya, mas’uliyatni bo‘lishish,
jamoa mulkiga ehtiyotkorlik, va’da ustidan chiqish kabi odatlar vatanparvarlikning
amaliy tiliga aylanadi.
Uchinchi komponent jasoratning axloqiy mezon bilan bog‘lanishidir.
Matnda kuch, shijoat va mardlik qadrlanadi, biroq ular doimo oqibatni o‘ylash,
maslahatlashish va me’yorni saqlash bilan birga talqin qilinadi. Bu yondashuv
harbiy vatanparvarlikni agressivlikdan ajratadi: jasorat o‘zini ko‘rsatish uchun
emas, xavfni kamaytirish, tinchlikni asrash va adolatni himoya qilish uchun kerak
bo‘ladi. Rus ilmiy an’analarida vatanparvarlik tarbiyasining xavfi sifatida
emotsional radikallashuv, “dushman obrazi” orqali safarbarlik va tanqidiy fikrning
susayishi ko‘rsatiladi; bunday xavflarni kamaytirishda axloqiy me’yor va refleksiv
yondashuv muhimligi ta’kidlanadi [3]. Yusuf Xos Hojibdagi “aqlning yetakchiligi”
g‘oyasi ana shu pedagogik ehtiyoj bilan hamohang: yoshda jismoniy tayyorgarlik
430
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
va jasoratni tarbiyalash bilan birga, vaziyatni tahlil qilish, qaror oqibatini ko‘ra
bilish, nizoni zo‘ravonliksiz boshqarish ko‘nikmalari ham shakllantirilishi zarur.
To‘rtinchi komponent rahbar va jamoa munosabatining tarbiyaviy modeli
bilan bog‘liq. “Qutadg‘u bilig”da boshqaruv legitimligi shaxsiy manfaat emas,
xizmat va mas’uliyat bilan o‘lchanadi; rahbar odob-axloq, adolat va maslahatga
tayanmasa, kuchning o‘zi barqarorlik bermasligi uqtiriladi [2]. Bu fikr harbiy
vatanparvarlik tarbiyasida ierarxiya va intizom masalasiga nozik yondashuvni talab
qiladi: bo‘ysunishning ma’nosi inson qadr-qimmatini kamsitish emas, umumiy
maqsadni muvofiqlashtirishdir. Shuning uchun pedagogik amaliyotda
komandaviylikni rivojlantirish jarayoni muloqot madaniyati, ishonch, vazifa
taqsimoti va javobgarlikning shaffofligi orqali olib borilishi lozim. Yoshlar jamoa
ichida “vazifa”ni “qadr” bilan uyg‘un ko‘rganida, intizom majburiyatdan ko‘ra
ichki ijtimoiy ehtiyojga aylanadi.
Beshinchi komponent bilim va tarbiyaning birligi masalasidir. Yusuf Xos
Hojibning didaktik uslubi bilimni axloqiy me’yor bilan birga ko‘rsatadi: bilim
kuchni boshqaradi, odob esa bilimni foydaga yo‘naltiradi. Bu yondashuv bugungi
ta’limda harbiy-vatanparvarlik mazmunini alohida tadbirlar bilan cheklab
qo‘ymaslik, balki fanlararo integratsiya orqali singdirish zarurligini ko‘rsatadi.
Masalan, tarix va huquqiy bilimlar fuqarolik mas’uliyatini asoslaydi, jismoniy
tarbiya o‘zini tuta bilish va bardoshlilikni kuchaytiradi, adabiyot va falsafa esa
ma’naviy refleksiya hamda maqsadga sodiqlikni shakllantiradi. Xalqaro pedagogik
adabiyotlarda ham vatanparvarlikka yaqin bo‘lgan “fuqarolik tarbiyasi”ning
samaradorligi aynan maktab madaniyati, ijtimoiy amaliyot va reflektiv muhokama
birligida ta’minlanishi qayd etiladi [5]. Demak, Yusuf Xos Hojibdan kelib
chiqadigan ilmiy xulosa shuki, harbiy vatanparvarlik tarbiyasi faqat marosimiy
ruhlantirish emas, balki bilim, odat va qadriyatlarni birlashtirgan uzluksiz ta’limiy
muhitdir.
Mazkur tahlil asosida pedagogik ahamiyat uch yo‘nalishda
umumlashtiriladi. Birinchidan, “harbiy vatanparvarlik”ning mazmuni axloqiyijtimoiy burch, intizom va adolat bilan bog‘langanda u yosh ongida barqaror
motivatsiyaga aylanadi, chunki bunday motivatsiya vaziyatga qarab o‘zgarib
ketmaydigan ichki me’yorlarga tayanadi. Ikkinchidan, jasorat va kuchning aql
bilan uyg‘un talqini yoshlarni xavfli romantizatsiyadan saqlaydi, ularni
mas’uliyatli qaror qabul qilishga yo‘naltiradi; bu esa bugungi tez o‘zgaruvchan
axborot muhitida alohida zarur. Uchinchidan, xizmat va rahbar mas’uliyati
haqidagi g‘oyalar jamoada ishlash, liderlik va itoatning muvozanatli modelini
beradi, natijada yoshlar ijtimoiy institutlarga ishonch va hamkorlik madaniyatini
ongli ravishda qabul qiladi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, Yusuf Xos Hojib falsafasida harbiy
vatanparvarlik hissiy shior darajasidan ko‘ra kengroq, ijtimoiy tartib va adolatni
saqlashga qaratilgan axloqiy-amaliy loyiha sifatida namoyon bo‘ladi. Bu loyiha
shaxsning o‘zini boshqarishi, burchni anglash, jamoaga sodiqlik, jasoratni me’yor
bilan uyg‘unlashtirish va xizmatni hayotiy qadriyatga aylantirish kabi
431
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
komponentlar orqali quriladi. Bugungi yoshlar tarbiyasida mazkur merosning
pedagogik ahamiyati shundaki, u vatanparvarlikni marosimiy bayonlardan
chiqarib, kundalik xulq va kompetensiyalar tizimiga aylantirish imkonini beradi;
natijada tarbiya jarayonida intizom, mas’uliyat, hamkorlik va fuqarolik yetukligi
uzviy, izchil va ilmiy asoslangan yo‘nalishda shakllantiriladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Toshkent: Fan, 1971. 560 b.
2. Karimov N. Yusuf Xos Hojib va turkiy uyg‘onish tafakkuri. Toshkent: Akademnashr,
2016. 240 b.
3. Лихачёв Д.С. Письма о добром и прекрасном. Санкт-Петербург: Азбука, 2012.
320 с.
4. Slastenin V.A., Isaev I.F., Shiyanov E.N. Pedagogika: uchebnik dlya studentov
vysshikh uchebnykh zavedeniy. –M.: Akademiya, 2002. 576 s.
5. Dewey J. Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education.
New York: The Macmillan Company, 1916. 434 p.
6. Banks J. A. Cultural Diversity and Education: Foundations, Curriculum, and Teaching.
Boston: Pearson, 2016. 432 p.
ПРИНЦИПЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО УПРАВЛЕНИЯ И
СПРАВЕДЛИВОЙ ВЛАСТИ В ПРОИЗВЕДЕНИИ «КУТАДГУ БИЛИГ»
PRINCIPLES OF STATE MANAGEMENT AND JUST POWER IN THE
WORK "KUTADGU BILIG"
Гаранфиль Рзаева, Агджабадинский филиал
Азербайджанского Государственного Педагогического
Университета, Азербайджан, qerenfilrzayeva40@gmail.com
Garanfil Rzayeva, "Agjabadi" Branch Azerbaijan State
Pedagogical Azerbaijan University, qerenfilrzayeva40@gmail.com
Аннотация. Произведение «Кутадгу билиг», написанное Юсуф Хас Хаджиб в XI
веке, является одним из важнейших памятников тюрко-исламской культуры. В
произведении всесторонне анализируются вопросы государственного управления,
справедливой власти, общественного устройства и духовного совершенства человека.
Автор, органично соединяя древнетюркские традиции государственности с исламской
философией, предлагает модель идеального общества.
В произведении подчеркивается, что основой государства является
справедливость, а также акцентируется ответственность правителя перед народом. С
помощью понятий «кут» (божественное счастье) и «төре» (закон, обычай) объясняется
устойчивость государства. Посредством сюжетной линии, построенной в форме
диалогов, такие ценности, как справедливость, разум, счастье и умеренность,
представлены через символические образы.
«Кутадгу билиг» является не только литературным произведением, но и
энциклопедическим источником, в котором системно выражены правовые, политические,
этические и педагогические идеи. Произведение сохраняет свою актуальность и в
современную эпоху с точки зрения государственности, гражданственности и социальной
справедливости.
432
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Ключевые слова: Кутадгу билиг, Юсуф Хас Хаджиб, тюрко-исламская культура,
государственное управление, справедливая власть, кут, төре, справедливость, правитель,
общество и др.
Abstract. The work "Kutadgu Bilig," written by Yusuf Khas Hajib in the 11th century, is
one of the most important monuments of Turkic-Islamic culture. The work comprehensively
analyzes issues of state governance, just power, social structure, and human spiritual perfection.
By organically combining ancient Turkic traditions of statehood with Islamic philosophy, the
author proposes a model of an ideal society.
The work emphasizes that justice is the foundation of the state, emphasizing the ruler's
responsibility to the people. Through the concepts of "kut" (divine happiness) and "tore" (law,
custom), the stability of the state is explained. Through a storyline structured in the form of
dialogues, values such as justice, reason, happiness, and moderation are presented through
symbolic imagery.
"Qutadgu Bilig" is not only a literary work but also an encyclopedic source that
systematically expresses legal, political, ethical, and pedagogical ideas. The work remains
relevant in the modern era from the perspective of statehood, citizenship, and social justice.
Keywords: Qutadgu bilig, Yusuf Khas Hajib, Turkic-Islamic culture, state governance,
just power, kut, төre, justice, ruler, society, etc.
Одним из фундаментальных произведений, возникших в процессе
формирования тюрко-исламской культуры, является «Кутадгу билиг»,
которое занимает особое место в истории средневековой тюркской мысли.
Это произведение оценивается не только как образец художественного
творчества, но и как комплексный идеологический источник, охватывающий
систему государственности, права, морали и социальных отношений.
Созданное в XI веке Юсуф Хас Хаджиб, это выдающееся произведение
отражает синтез древних традиций государственности тюркских народов с
исламским мировоззрением.
В произведении подробно рассматриваются основные принципы
управления государством, взаимоотношения правителя и гражданина, роль
справедливости и закона. Представляя модель идеального общества, автор
подчеркивает важность справедливой власти и связывает устойчивость
государства с духовными ценностями.
С этой точки зрения «Кутадгу билиг» выступает как классический
источник, отвечающий не только на вопросы своего времени, но и на
актуальные проблемы современности, играя важную роль в формировании
идеологии государственности.
Историческое развитие тюркской культуры в широком смысле
невозможно рассматривать вне исламской культуры. Несомненно,
неправильно смешивать взаимоотношения тюркской и исламской культур с
отношением других народов мира к тюркской культуре. Поскольку исламская
культура представляет собой новый этап, современную фазу мировой
культуры. С точки зрения науки и логики ислам, как последняя и наиболее
совершенная религия, привнёс в жизнь человека и общества новое
мировоззрение, новую духовную атмосферу. Священный Коран стал началом
новой эпохи, связанной с последним пророком, и именно с этого начала берут
433
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
исток новое мышление, новое познание, новое искусство и новая культура.
Этот рассвет мира принёс новое оживление и тюркскому миру. Параллелизм
и органическая связь между верой в единого и всемогущего Небесного Бога
(Тенгри) и Аллаха, отсутствие противоречий между тюркскими верованиями,
тенгрианской философией и исламской философией создали основу для их
органического единства.
Поскольку традиционные верования тюркских народов нашли
закономерное отражение в исламе, начиная с VII–VIII веков тюркская и
исламская культуры вошли в мировую историю как единая тюрко-исламская
культура. Среди сотен и тысяч памятников, отражающих этот масштабный
процесс, особое место занимает «Кутадгу билиг».
Историческая среда, сформировавшая таких выдающихся личностей,
как Юсуф Баласагуни и его современник, автор «Диван лугат ат-тюрк»
Махмуд Кашгари, представляет значительный интерес. Представитель
династии Караханидов Абдулкарим Сатук Буғра-хан, первым принявший
ислам и создавший в Кашгаре первое тюрко-исламское государство, заложил
основы тюркского языка и культуры вместо согдийского языка и культуры.
Город Баласагун, один из древних городов Туркестана, был известен
под названиями Кубалыг (Красивый город), Кара-Орду, Куз-Орду, Улуш,
Балык и на карте, представленной Махмудом Кашгари в его «Диване»,
изображён в самом центре. Хотя столицей был Кашгар (Ордукент), Баласагун
при правителе Харуне стал вторым крупным экономическим и культурным
центром Караханидского государства. Ослабление Саманидов и обращение
Караханидов в ислам свидетельствовали о формировании новой мощной
системы государственности в Западном Туркестане (1, с. 78).
Юсуф Баласагуни начал писать произведение «Кутадгу билиг» на своей
родине, в Баласагуне, и, предположительно, завершил его там же в течение 18
месяцев. Датой написания произведения считаются 1069–1070 годы.
Несомненно, автор впоследствии возвращался к тексту, особенно добавив
позднее начальную поэтическую часть объёмом около 70 страниц. Это
объясняется тем, что в данной части говорится о широкой известности
произведения в Туркестане и о его успехе как своеобразной «тюркской
Шахнаме».
Автор впервые прочитал произведение при дворе Табгача Кара-Буграхана и преподнёс его ему. В знак признания правитель присвоил автору титул
Хас Хаджиб, третий по значимости после правителя и визиря, благодаря чему
писатель и стал известен под этим именем. Личность и общественнолитературная позиция Юсуфа Хас Хаджиба Баласагуни также заслуживают
особого внимания. Должность хаджиба в произведении «Кутадгу билиг»
оценивается как «одна из самых тонких служб» - своего рода идеологический
советник правителя. Для того чтобы стать хаджибом и вести людей вперёд,
выдвигаются серьёзные требования.
434
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Для этой почётной должности необходимы не только ум, интеллект,
рассудительность и знания, но и соответствующая внешность, опрятность,
благородный облик. Хаджиб, выступающий как «мозг дворцовой жизни»,
должен обладать всеми этими качествами, чему посвящено около 90 бейтов
произведения.
Безусловно, сам Юсуф служил живым примером этих качеств (2, с. 47).
Мыслитель и государственный деятель своего времени, Юсуф Хас Хаджиб
был идеологом, глубоко освоившим историю и культуру тюрко-исламского
мира. То, что произведение полностью написано на тюркском языке,
содержит минимальное количество заимствованных слов, демонстрирует
прекрасное знание древних обычаев и этнографических особенностей, а
также глубокое освоение Корана и исламской философии, характеризует
Юсуфа Баласагуни не только как выдающегося художника слова, но и как
одну из мощных идейных фигур в истории тюркской государственности.
Не случайно, что на основе богатого материала «Кутадгу билиг» можно
создавать отдельные труды по религиозным, нравственным, дидактическим,
правовым, социально-политическим, эстетическим, педагогическим и
психологическим взглядам. В одном месте произведения Юсуф Баласагуни
обращается к самому себе: «О Юсуф, говори нужное и правдивое слово;
ненужное слово скрывай, ибо оно может принести вред».
Эти слова не только свидетельствуют о мудрости и глубине тюркской
истории, но и отражают высокую культуру письма, чистоту и необходимость
нравственности художника. Именно поэтому мы испытываем благодарность к
тюркской истории.
Обратимся кратко к философии, этической и дидактической системе, а
также правовым и политическим взглядам «Кутадгу билиг». Известно, что
тюркская философия и история государственности прошли значительный
путь развития ещё до принятия ислама. Особое место тюрков в истории
связано не только с военными успехами. Невозможно представить тюркский
мир без философского взгляда на человека и мир, без правового и
государственно-политического мировоззрения.
У древних тюрков большое значение имела система обычного права,
называемая «төре» (тёрё), представлявшая собой совокупность правовых
взглядов, отражённых в традициях и обычаях. Юсуф Баласагуни, органично
соединяя исламскую философию с философией древних тюрков, исходящей
из традиций, тенгрианства и образа жизни, выразил естественные социальнофилософские взгляды. В этом смысле произведение сумело раскрыть
духовную сущность тюрков, их политические и управленческие
представления, тем самым представив социально-политическую основу
тюркского государства.
Национальная философия жизни тюрков, принявших ислам, их
представления о гражданине и государстве, а также принцип святости
национального государства актуальны и сегодня. Мулла или ахунд может не
435
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
соответствовать мечети, однако сама мечеть как дом Бога священна.
Правитель - избранный, назначенный или наследственный - может быть
неудачным или недостойным, но национальное государство остаётся
священным. Пока эта святость не будет осознана и укоренена в сознании
людей, право такого государства на существование будет оставаться под
вопросом.
Законы государства, его конституция, армия и система управления
становятся по-настоящему величественными и могущественными тогда,
когда каждый сын Отечества, каждый человек, считающий себя
гражданином, любит это государство так же, как свою семью, и почитает его
как святыню. С точки зрения выражения чувства государственности у
гражданина и любви к национальному государству «Кутадгу билиг» вошло в
нашу историю как одно из образцовых произведений. Эти идеи, возможно,
являются современным взглядом на национальное государство и в какой-то
мере субъективным толкованием. Однако наша цель - не выдвижение
методологии или концепции, а раскрытие взглядов на национальное
государство, идущих из нашей истории, традиций, корней и основ.
Разъяснение этих взглядов необходимо для формирования в нашем обществе
убеждения в ценности национального государства, воспитания чувства
государственнической чести и достоинства. В сложной политической
«азбуке» современного мира невозможно говорить ни о свободе, ни о
независимости, не осознав принципы государственности и демократии на
уровне убеждений и идеалов.
Для глубокого понимания свободы и независимости Азербайджана
крайне важно переосмысление, изучение и популяризация наших
литературных и исторических источников с современной точки зрения. В
этом плане существует большая потребность в раскрытии истин, скрытых в
строках «Кутадгу билиг».
Среди изданий «Кутадгу билиг» особенно следует отметить три: вопервых, издания выдающегося турецкого учёного Рашида Рахмати Арата
1947 и 1979 годов; во-вторых, ташкентское издание известного узбекского
учёного К. Каримова; в-третьих, перевод памятника на русский язык,
выполненный выдающимся российским тюркологом С. Н. Ивановым. В
числе исследований существует множество ценных трудов, посвящённых
истории, художественно-поэтическим и языковым особенностям «Кутадгу
билиг».
«Кутадгу билиг» начинается с молитвы (минаджата), прославляющей
Бога. Затем следует восхваление пророка, после чего даётся характеристика
четырёх праведных халифов. Четвёртый раздел посвящён описанию
прекрасной весны и прославлению правителя Бугра-хана. Далее следуют
разделы о семи планетах, двенадцати знаках зодиака, а также о науке, разуме
и языке; приводятся сведения о названии книги, её значении и самом авторе.
После этого начинается основная часть произведения.
436
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Рассказывается о мудром, добродетельном и справедливом правителе
по имени Гюндугду. Услышав о нём, умный и справедливый человек по
имени Айдолду приходит к нему на службу. Благодаря своим заслугам и
достоинствам он становится визирем Гюндугду. Между правителем и
визирем ведутся беседы о жизни, государстве и управлении. В этих диалогах
раскрывается, что Гюндугду символизирует справедливость, а Айдолду —
счастье и благополучие. Однако, как и всякое счастье, жизнь Айдолду
оказывается недолгой: он заболевает и умирает. Перед смертью он даёт
наставления своему сыну Огдюльмишу. Визирь записывает свои советы о
справедливом управлении государством и народом и передаёт их правителю.
Айдолду, раздав своё имущество народу и покинув этот мир, оставляет
великое государственное дело, которое начинает продолжать его сын
Огдюльмиш. Беседы между Гюндугду и Огдюльмишем посвящены разуму,
науке, вкусу, правлению, справедливости, мужеству и политике. В диалогах о
правителе и его окружении, личности визиря, о том, какими должны быть
военачальники, также обсуждаются роли посланника, привратника, писца,
казначея и даже повара. Эти государственные деятели, подробно
рассматривающие управление государством во всех его деталях, анализируют
не повседневную, текущую жизнь, а ценности, обеспечивающие вечность
государства.
В ходе бесед Огдюльмиш, символизирующий разум, рассказывает о
своём родственнике Одгурмуше. Одгурмуш - простой отшельник, символ
умеренности и довольства малым. Одгурмуш ведёт с Огдюльмишем и
Гюндугду глубокие беседы о религии и мирской жизни - как лично, так и
посредством переписки. Эти части произведения проникнуты духом
исламской веры, исламского мышления и даже тонкостями суфийской
философии.
Становится ясно, что ни человек мира, ни человек религии не свободны
от нужд. Однако если представители обеих групп осознают свои
общественные и личные обязанности и будут жить, понимая свой вечный
долг, они смогут обрести счастье как в этом мире, так и в загробной жизни.
Рассуждения о всех слоях общества - крестьянах, учёных, поэтах, врачах,
гадателях, астрологах - представляют собой подлинный социологический
анализ, без которого невозможно управлять обществом. Вопросы вроде «как
создать семью?» и «на чём основывается семейное воспитание?» привлекают
внимание с точки зрения раскрытия органической связи между семьёй и
государством.
В итоге правитель понимает философию отшельника Одгурмуша,
заключающуюся в уединении и служении Богу, и признаёт её справедливой.
Поскольку и сам правитель Гюндугду осознаёт идею вечного мира,
Одгурмуш, достигший высокой духовной судьбы, оказывает на него
серьёзное нравственное влияние.
437
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Почему же «Кутадгу билиг», являясь своего рода энциклопедией
культуры эпохи Караханидов, отражающей мировоззрение, чувства и мысли
тюркской интеллигенции, основы их социальной и культурной жизни, звучит
актуально и сегодня? Безусловно, причина кроется в универсальности
содержащихся в нём понятий и духовных ценностей, не зависящих от
времени. Остановимся на некоторых из них.
Древние тюрки (сравните: древние шумеры) поклонялись Небесному
Тенгри - владыке Вселенной, единому и всемогущему. Параллели между
качествами Небесного Тенгри и представлением об Аллахе в исламе
поразительно совпадают. Как и Аллах, Тенгри является создателем и
устроителем мира, источником жизни и смерти, единственным, кто дарует
счастье и несчастье. Он вечен, един, самосущ, свободен от нужды, жив,
обладает волей и могуществом, является творцом и обращён к своим
созданиям как необходимое бытие.
Разумеется, ислам как более совершенная система и представление об
Аллахе стоят выше всех иных духовных ценностей. Однако речь здесь идёт
не о превосходстве, а о поиске истины и стремлении к ней. В этом смысле
философский, этический, эстетический и социологический анализ «Кутадгу
билиг» приобретает особую значимость.
Автор весьма интересного исследования Саит Башер подробно
останавливается на понятиях «кут» и «тёре», освещая вышеупомянутые
аспекты. Хотя данное исследование в основном опирается на труды Р.Р. Арата
и И. Кафесоглу, молодой исследователь достойно изучил основные категории
тюрко-исламской культуры. Понятие «кут» по своему происхождению
исходит от Бога. Этот ключевой термин, многократно упоминаемый и
используемый в «Кутадгу билиг», применялся ещё во времена гуннской
империи. Например: «Дело раба, которому Бог даровал кут и счастье, с
каждым днём возвышается», «Тот раб, которому Бог помогает и
покровительствует, обретает кут», «Кут — это милость Бога», «Одной из
причин усиления кута является также благословение народа»… Философия,
согласно которой «если сердце, язык и натура правителя не будут
праведными, кут не сможет пребывать в этом государстве и покинет его»,
раскрывается как важнейшая ценность тюркской государственности.
Тёре - в широком смысле означает совокупность обычаев, традиций,
норм и правил общежития, передаваемых из поколения в поколение. «Чем
лучше применяется тёре, тем сильнее становится кут», и в результате «волк и
овца живут в согласии». В основе тёре лежит справедливость, и оно
представляет интересы народа. В произведении тёре метафорически
соотносится с Солнцем, а кут - с Луной. Эта метафора сама по себе является
отражением знаний о мировом порядке и гармонии. Иными словами,
«поскольку тёре есть божественный порядок, Бог дарует кут тому, кто
следует этому порядку».
438
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Концепция человека, понимание разума, философия мудрости в
«Кутадгу билиг» могут быть раскрыты через многогранный анализ таких
понятий, как кут и тёре. В целом не вызывает сомнений, что постановка
социально-философских и этических проблем в произведении носит
системный характер. Такие мысли, как: «Пороки рождаются от невежества;
болезни и зло происходят от недостатков. Болезни можно излечить лечением;
дурных людей можно исправить воспитанием; невежественных можно
обучить посредством чтения», «правитель обязан обучать и воспитывать свой
народ, а глава семьи - членов своей семьи», - имеют глубокий смысл.
С экономической точки зрения общество делится на три слоя: богатые,
средний слой (армия и чиновники) и бедные слои населения. Однако при
поддержке и поощрении народ (так называемый «кара будун») может
подняться до уровня среднего класса, который со временем сближается с
богатыми. Таким образом, в обществе не остаётся угнетённого и
обездоленного слоя. Подобные многочисленные идеи представляют собой не
только размышления об идеальной модели общества, но и формируют
идеологическую основу мусульманского тюркского государства Средней
Азии.
Счастье личности связано со счастьем труда. Если люди будут
трудиться на благо общества и государства, а правитель будет справедливым,
народ будет счастлив - эта мысль и размышления о законе являются яркими
примерами государственно-политических взглядов Юсуфа Хас Хаджиба.
В произведении настолько ярко выражена любовь к родному и
государственному языку, что это не может не вызывать восхищения, и
невольно приходит понимание: любовь к государству и Родине начинается
именно с родного языка. Именно отношение к родному языку на уровне
государственной ценности является основой национального мышления.
Поэт пишет: «Я увидел это тюркское слово, как степного джейрана; я
мягко поймал его, приручил и привлёк к себе. Я ласкал его, полюбил — и оно
быстро откликнулось мне, но всё же временами, пугаясь, отдаляется от меня.
Овладев словом, я устремился за ним, и оно стало источать тонкий,
благовонный аромат мускуса».
Выражая свою любовь посредством метафоры, поэт демонстрирует
высокое мастерство языка, культуру речи и искусство слова; его
размышления о языке и мышлении также представляют большой интерес.
«Кутадгу билиг» обладает девятигласной вокалической системой.
Произведение отличается богатством морфологических и синтаксических
особенностей. Особое внимание привлекает разнообразие типов сложных
предложений и грамматических средств, что свидетельствует о
формировании зрелых норм письменного литературного языка.
«Кутадгу билиг», называемое «Тюркской Шахнаме», обладает весьма
интересной поэтической структурой. Произведение представляет собой
эпическую поэму, написанную в форме маснави. Оно состоит из 6645 бейтов,
439