UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may “bilgi”, “akıl”, “gönül”, “şahsiyet”, “adalet”, “devlet” ve “mutluluk” gibi temel kavramlar odak noktası olarak seçilmiş; metinler bu kavramlar çerçevesinde tekrar eden okumalarla analiz edilmiştir. Verilerin analizinde tematik analiz yöntemi kullanılmıştır. İlk aşamada metinlerde tekrar eden kavram ve anlam örüntüleri belirlenmiş, ardından bu örüntüler kategorilere ayrılarak üst temalar oluşturulmuştur. Son aşamada ise bu temalar arasındaki ilişkiler ortaya konularak insan-bilgi-devlet ilişkisini açıklayan bütüncül bir kuramsal çerçeve geliştirilmiştir. Ayrıca analiz sürecinde karşılaştırmalı okuma tekniğinden yararlanılarak Kutadgu Bilig‘deki kavramsal yapı ile Orta Asya aydınlanmasına ilişkin tarihsel veriler ve İslam düşüncesi geleneği arasında paralellikler değerlendirilmiştir. Araştırmada geçerlik, farklı kaynak türlerinin birlikte kullanılması ve yorumların doğrudan metinlere dayandırılmasıyla sağlanmıştır. Güvenirlik ise analiz sürecinin sistematik biçimde yürütülmesi ve kavramsal çerçevenin açık biçimde ortaya konulmasıyla desteklenmiştir. Bununla birlikte çalışma, belirli metinler ve kuramsal çerçeve ile sınırlı olup ampirik veri içermemektedir. Bu durum, araştırmanın genellenebilirliğinden ziyade kavramsal derinliğini ön plana çıkarmaktadır. Bulgular Kayıp Aydınlanma: Alternatif Bir Epistemolojinin İzleri Aydınlanma, modern düşünce tarihinde çoğunlukla aklın özgürleşmesi, bilginin kurumsallaşması ve bireyin özerkliğinin tanınması üzerinden tanımlanmıştır. Ancak bu tanım, insanı yalnızca bilişsel bir varlık olarak ele alan indirgemeci bir perspektif üretmiş; ahlak, hikmet ve şahsiyet inşası gibi daha derin katmanları çoğu zaman ihmal etmiştir. S. Frederick Starr’ın Kayıp Aydınlanma adlı eserinde işaret ettiği üzere İslam dünyasının erken dönemlerinde ortaya çıkan ve Orta Asya merkezli olarak gelişen entelektüel hareket, Batı merkezli Aydınlanma anlatılarının dışında bırakılmış; böylece insanın bütüncül gelişimini esas alan bir düşünce geleneği görünmez kılınmıştır. Bu bağlamda “kayıp” olan esasında tarihsel bir dönem değil insanın kendisini inşa etme biçimine dair alternatif bir epistemolojidir. Orta Asya’nın tarihsel serüveni, modern düşünce tarihinin çoğu zaman göz ardı ettiği fakat insanlık entelektüel birikiminin merkezinde yer alan bir “kayıp aydınlanma” deneyimine işaret etmektedir. S. Frederick Starr’a göre bu coğrafya, Arap fetihlerinden Timur dönemine kadar uzanan süreçte yalnızca bir kültürel geçiş alanı olmanın ötesinde bilimsel üretimin, felsefi tartışmanın ve entelektüel canlılığın merkezi olmuştur. Bu dönem, Avrupa Aydınlanması’ndan çok önce, aklın, tartışmanın ve bilimsel merakın sistematik şekilde örgütlendiği bir düşünce iklimi sunmaktadır (Starr, 2019, s. 44). Bu bağlamda Orta Asya aydınlanması, tekil dahilerin ani keşiflerinden ziyade, kolektif aklın sürekliliğine dayanan bir epistemik yapı ortaya koymaktadır. Starr’ın dikkat çektiği üzere bilimsel faaliyetler bireysel “Evreka” anlarından ibaret değildir aksine uzun soluklu tartışmalar, mektuplaşmalar ve ortak çalışmalarla şekillenmektedir. Bu durum, bilginin bireysel değil toplumsal bir üretim süreci 400

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may olduğunu açıkça göstermektedir. Orta Asya’nın bu entelektüel dinamizmini belirleyen en önemli unsurlardan biri, açık tartışma kültürüdür. İbn Sînâ ile Bîrûnî arasındaki münazaralar örneğinde görüldüğü gibi farklı görüşlerin çatışması bir kriz değil bilginin derinleşmesi için bir imkân olarak görülmektedir. Bu durum, eleştirel düşüncenin kurumsallaştığını ve fikirlerin serbestçe dolaşıma girdiği bir düşünce atmosferinin varlığını göstermektedir. Bu entelektüel ortamın en dikkat çekici yönlerinden biri, disiplinler arası etkileşimin güçlü oluşudur. Filozoflar, din âlimleri, bilim insanları ve sanatçılar aynı düşünsel evrende buluşmakta; bilimsel ve estetik üretim birbirini beslemektedir. Böylece bilgi kendi başına teknik bir faaliyet olmaktan çıkmakta, anlam ve değer üretme sürecine dönüşmektedir. Bu aydınlanma süreci sadece bilimsel ilerleme ile sınırlı değildir daha çok insanın kendisini, bilgisini ve sınırlarını sorguladığı bir bilinç durumunu ifade etmektedir. Bilginin sınırlarını sorgulamak aslında insanın kendi sınırlarını fark etmesi anlamına gelir ki bu da aydınlanmanın en temel boyutunu oluşturur. Bu çerçevede Orta Asya bilimsel keşiflerle anılan bir coğrafya olmanın ötesinde insan merkezli bir düşünce sisteminin geliştiği bir zemin olarak karşımıza çıkar. Ticaret yollarının kesişiminde yer alması, ekonomik refahın yüksekliği ve kültürel etkileşimin yoğunluğu, düşünsel üretimi besleyen bir zemin oluşturmuştur. Bu şartlar altında bilgi üretimi, toplumun geneline yayılan bir değer hâline gelmiştir (Starr, 2019, s. 651) Bununla birlikte bu aydınlanma süreci, tarihsel sürekliliğini koruyamamış ve belirli kırılmalarla zayıflamıştır. Orta Asya’nın entelektüel liderliği, zamanla yerini başka merkezlere bırakmış; özellikle 12. yüzyıldan itibaren bu dinamizmin gerilemeye başladığı görülmüştür. Bu gerileme yalnızca dışsal faktörlerle değil bununla birlikte içsel yapısal dönüşümlerle de ilişkilidir (Starr, 2019, s. 675) . Bu noktada “kayıp aydınlanma” kavramı, tarihsel bir dönemin sona ermesinden ziyade sürekliliği kesintiye uğramış bir düşünce geleneğini ifade eder. Bu geleneğin tamamen yok olmadığını aksine farklı medeniyetlere aktarılmış bir miras olarak varlığını sürdürdüğü keşfe konu bir durumdur. Ancak bu aktarım özgün entelektüel dinamizmin aynı yoğunlukta devam etmesini sağlayamamıştır. Bu perspektiften bakıldığında, Orta Asya aydınlanması yalnızca geçmişte kalmış bir dönem değil günümüz için de önemli bir referans noktasıdır. Özellikle insan merkezli düşünce, eleştirel akıl ve disiplinler arası etkileşim gibi unsurlar, çağdaş dünyada yeniden inşa edilmesi gereken bir entelektüel model sunmaktadır. Bu model, insanın kendisini inşa etmeden bir medeniyet inşa edemeyeceği fikrini temellendirmektedir. Bu durum, “Üçüncü Rönesans” fikrinin ancak geçmişteki bu kırılmaların doğru anlaşılmasıyla mümkün olacağını ortaya koymaktadır. Dolayısıyla mesele arkaikleşmiş bir medeniyetin yeniden yükselişi değil tabiatı itibarıyla değişmeyen insanın kendisini yeniden kurma cesaretidir. Kutadgu Bilig‘in Düşünsel Zemini: Gelenek, Sentez ve Sistem Bu yeniden inşa sürecinin en güçlü zemin metinlerinden kuşkusuz Yusuf Hâs Hâcib’in Kutadgu Bilig adlı eseridir. Kutadgu Bilig, biçimsel açıdan Arap ve Fars edebî geleneğinin etkilerini taşısa da, muhteva bakımından büyük ölçüde Türk 401

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may düşünce ve edebiyat geleneğine bağlı bir eser olarak öne çıkmaktadır. Nazım şekli ve vezin özellikleri bakımından İslamî dönemin ortak edebî kalıplarını benimsemiş olmakla birlikte içerdiği düşünce dünyası, kavramsal yapı ve anlatım biçimi itibarıyla yerli bir kültürel zemine dayanmaktadır. Eserin didaktik karakteri, okuyucuya verilmek istenen mesajların doğrudan değil tahkiye üslûbuyla ve alegorik bir yapı içerisinde sunulmasını beraberinde getirmiştir. Yusuf Has Hâcib, belirli kavramları temsil eden karakterler aracılığıyla düşüncelerini kişileştirmiş; bu karakterler arasındaki diyaloglar üzerinden hem bireysel ahlakı hem de siyasal düzeni açıklayan çok katmanlı bir anlatı kurmuştur. Bu yönüyle Kutadgu Bilig bir siyasetname olmanın ötesinde alegorik ve dramatik unsurlar barındıran özgün bir anlatı metni olarak değerlendirilebilir. Nitekim Ercilasun’un eseri Türk edebiyatının ilk tiyatro metinlerinden biri olarak nitelendirmesi (Ercilasun, 2004), bu dramatik ve diyalojik yapının önemine işaret etmektedir. Kutadgu Bilig‘in biçimsel yapısı incelendiğinde Yusuf Has Hâcib’in nazım tercihleri bakımından bilinçli bir estetik ve kültürel yönelim sergilediği görülmektedir. Nitekim mesnevî formu içerisinde Fars edebiyatında yaygın olan gazel yerine Arap edebiyatının temel nazım şekillerinden biri olan kasîde geleneğine yer verilmesi, onun doğrudan İran şiiri etkisine girmekten ziyade daha geniş bir İslamî edebiyat havzası içinde konumlandığını göstermektedir (Kartal, 2014, s. 252). Özellikle eserin ithaf edildiği hükümdar için kaleme alınan methiye bölümünde kasîde geleneğine uygun bir yapı tercih edilmekle birlikte, bu yapının klasik İran kasîdeleriyle tam anlamıyla örtüşmediği dikkat çekmektedir. Tabiat tasvirlerinin yer aldığı teşbîb/nesîb kısmı dışında İran kasîde geleneğine özgü motiflerin belirgin biçimde kullanılmaması eserin özgünlüğünü ortaya koyan önemli bir göstergedir. Bununla birlikte nazım örgüsünde yer yer millî şiir geleneğinden gelen dörtlüklerin kullanılması, hatta bu yapının bazı eserlerde baştan sona hâkim olması, Türk edebî geleneğinin henüz klasik İran şiirinin tam etkisi altına girmediğini göstermektedir (Akün, 1994, s. 391; 2013, s. 28–29). Ayrıca mütekârib bahrinin tercih edilmesi bir yandan Arap şiiriyle kurulan ilişkiye işaret ederken diğer yandan Türk şiirindeki 11’li hece ölçüsüyle kurduğu ritmik uyum sayesinde yerli şiir geleneğiyle bağın sürdürüldüğünü ortaya koymaktadır (Kartal, 2014, s. 252). Bu durum, Kutadgu Bilig‘in yalnızca içerik bakımından değil biçimsel düzlemde de farklı kültürel unsurları sentezleyen özgün bir eser olduğunu göstermektedir. Öte yandan eserin tahkiye geleneği içerisindeki yeri yalnızca İslamî döneme ait bir yenilik olarak değil daha eski Türk edebî birikiminin devamı olarak da okunmalıdır. Budist Türk edebiyatında özellikle jatakalar aracılığıyla görülen anlatı temelli öğretim yöntemi, kavramların kişileştirilmesi ve mesajların hikâye üzerinden aktarılması bakımından Kutadgu Bilig ile önemli benzerlikler göstermektedir. Bu durum, eserin yalnızca dış etkilerle şekillenmiş bir metin olmadığını aksine Türk anlatı geleneğinin sürekliliğini taşıyan bir yapı arz ettiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca eserde atasözlerine sıkça yer verilmesi, Türk destan geleneğine ait kahramanlara yapılan göndermeler ve devlet yönetimine dair 402

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ölçütlerin Türk kültürel kodları üzerinden temellendirilmesi, Kutadgu Bilig‘in düşünsel arka planının güçlü biçimde Türk kültürüne dayandığını göstermektedir (Dilâçar, 1988, s. 28–37). Bu yönüyle eser, farklı kültürel etkileri bünyesinde barındırmakla birlikte, özgün bir sentez ortaya koyarak yerli düşünce geleneğinin sistematik bir ifadesi hâline gelmektedir. Kutadgu Bilig‘in ortaya koyduğu düşünsel yapı öylesine olgun ve sistematik bir nitelik taşır ki bu eserin bir anda ve öncül birikimlerden bağımsız olarak meydana geldiğini düşünmek mümkün değildir. Aksine elde doğrudan metinler bulunmasa da eserin kendisi daha önceki birçok fikrî denemenin ve yarım kalmış düşünsel çabaların bir devamı ve olgunlaşmış bir sonucu olarak değerlendirilebilir. Bu yönüyle Kutadgu Bilig bireysel bir dehanın ürünü olmaktan öte Türkistan düşünce havzasında şekillenen uzun bir entelektüel geleneğin zirve noktalarından biri olarak görülmelidir. Nitekim eserde yer alan ve her biri toplumsal hayatın farklı bir yönünü temsil eden dört sembolik şahsiyet ile bunlara karşılık gelen töre, kut, akıl ve gönül kavramları, bu birikimin sistematik bir bütün hâline getirildiğini göstermektedir. Bu kavramsal yapı sadece siyasal düzenin değil insan şahsiyetinin inşasına dayanan bütüncül bir dünya görüşünü yansıtarak eserin kapsayıcılığını ve derinliğini açık biçimde ortaya koymaktadır (Akyol, 2013). Kutadgu Bilig‘in kuramsal çerçevesi, insan, toplum ve devlet arasındaki karşılıklı bağımlılık ilişkisi üzerine kuruludur. Eserde insanın tek başına var olamayacağı, toplumsal yaşamın ise güvenlik ve adalet ihtiyacıyla şekillendiği açık biçimde ifade edilmektedir. Bu bağlamda devlet, bir yönetim aygıtı olmanın ötesinde insanların güvenlik, adalet ve mutluluk ihtiyaçlarını karşılayan zorunlu bir yapı olarak tanımlanır. Metinde “adaletli devlet, müreffeh toplum ve mutlu birey” idealinin akıl, bilgi ve kut kavramları üzerinden temellendirildiği görülmektedir. Böylece Kutadgu Bilig, bireysel ahlak ile siyasal düzeni birbirinden ayırmayan bütüncül bir kuramsal model ortaya koymaktadır. Eserde devletin sürekliliğinin ancak adalet, erdem ve akıl gibi değerlerin yönetime hâkim olmasıyla mümkün olacağı vurgulanır. Bu bağlamda siyasal düzen ile bireysel ahlak arasında doğrudan bir ilişki kurulmakta, yöneticinin şahsiyeti devletin kaderini belirleyen temel unsur olarak görülmektedir (Şeker, 2018, s. 4–5). Bu yaklaşım, modern siyaset teorilerinde tartışılan kurumsal yapıların ötesine geçerek devletin ontolojik temelini insanın ahlaki niteliğinde konumlandırmaktadır. Kutadgu Bilig, rasyonalite, kavram üretimi ve sistematik düşünme gibi ölçütleri karşılayan bir felsefî metin olarak da değerlendirilmelidir. Nitekim felsefî metin olmanın temel şartları arasında yer alan “sorun ortaya koyma, tutarlılık, kavramsal derinlik ve felsefe tarihi içinde bağlam oluşturma” gibi özelliklerin büyük ölçüde bu eserde mevcut olduğu görülmektedir. Eser, özellikle kut’un geçici doğasının nasıl kalıcı hâle getirileceği sorusu etrafında şekillenen bir problematik kurarak normatif bir metin olmaktan çıkmaktadır. Bu yönüyle Kutadgu Bilig, edebiyat ile felsefe arasında kurulan geçişken bir alanda yer almakta ve anlatı üzerinden kavramsal düşünce üretmenin imkânını göstermektedir. 403

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kutadgu Bilig‘in en dikkat çekici yönlerinden biri, farklı dönem ve coğrafyalarda ortaya çıkan felsefî düşüncelerle kurduğu örtük ilişkidir. Eserde doğrudan bir etkilenme ilişkisi kurulmasa da Platon’dan Kant’a uzanan geniş bir düşünce geleneği ile kavramsal paralellikler taşıdığı ifade edilmektedir. Bu durum, eserin yerel bir kültür ürünü olmadığını aksine evrensel hakikat arayışının farklı bir tezahürü olduğunu göstermektedir. Nitekim felsefî düşüncenin soyut ve spekülatif metinlerle sınırlı olmaması, edebî anlatılar içinde de ortaya çıkabileceği ve bu anlatıların kavramsal dile çevrilebileceği görülmektedir. Bu bağlamda Kutadgu Bilig, hem anlatı temelli bir düşünce modeli sunmakta hem de farklı kültürlerde ortaya çıkan “ikiz düşünceler” üzerinden evrensel bir felsefî bağlamın parçası hâline gelmektedir (Taşdelen, 2019, s. 7). Fatih Şeker Türk tasavvuf düşüncesindeki insicamı dile getirirken Yûsuf Has Hacib’den Gazzâlî’ye uzanan bir güzergâha dikkat çeker (Şeker, 2011, s. 79). Bu bağlamda Kutadgu Bilig Türk düşünce geleneğinin prizma metinlerinden birisidir. Daire-i Adalet, Ulüvv-i Himmet ve Ahlaki Öznenin Doğuşu Kutadgu Bilig, edebî bir eser olmasının yanından sistematik bir siyaset ve toplum felsefesi metni olarak değerlendirilmelidir. Nitekim eser; siyaset, hukuk, ahlak ve eğitim gibi alanları kapsayan çok katmanlı bir düşünsel yapı ortaya koymakta ve bu yönüyle felsefî metin olma niteliği taşımaktadır (Adalıoğlu, 2013, s. 237). Eserde kavramsallaştırma, varlık ve bilgi sorunlarından başlayarak inanç, ölüm ve toplum düzenine kadar geniş bir alanda ele alınmaktadır. Bu durum metni teorik bir referans kaynağı hâline getirmektedir. Bu bağlamda Kutadgu Bilig, Platon ve Farabî gibi düşünürlerin temsil ettiği siyaset felsefesi geleneğiyle paralel bir düşünsel zeminde konumlanmakta ve evrensel bir felsefî tartışmanın parçası hâline gelmektedir. Osmanlı düşünce geleneğinde Kınalızâde Ali Efendi ve Cevdet Paşa gibi mütefekkirlerde sistemleşmiş hâliyle karşımıza çıkan “adalet dairesi” anlayışının ilk nüvelerinin Kutadgu Bilig‘de bulunması, eserin düşünsel süreklilik içerisindeki yerini açıkça göstermektedir. Yusuf Has Hâcib; siyaset ile hikmeti, hikmet ile ahlakı ve hakikati birbirinden ayrılmaz unsurlar olarak ele alarak bütüncül bir düzen tasavvuru ortaya koyar. Bu yaklaşımda insan, kozmik düzenin ve ilahî nizamın tabiî bir parçası olarak konumlandırılmaktadır. Dolayısıyla siyasal düzen de bu bütünlük içerisinde anlam kazanmaktadır. Farabî’nin Medînetü’l-Fâzıla’da teorik düzeyde inşa ettiği ideal toplum modeli, Kutadgu Bilig‘de daha pratik ve uygulanabilir bir siyasal çerçeveye dönüştürülmektedir. Bu yönüyle Yusuf Has Hâcib düşünce aktarıcısı olmanın çok ötesinde teoriyi uygulama düzeyine taşıyan bir sistem kurucu olarak değerlendirilebilir. Siyasetin karmaşık meselelerine çözüm üretme noktasında ortaya koyduğu yöntemsel yaklaşım, onun eserini yalnızca bir öğüt kitabı olmaktan çıkararak kalıcı bir siyaset felsefesi metni hâline getirmektedir. Yusuf Has Hâcib’in düşünce dünyası siyaset ve ahlak ekseninden ziyade teolojik ve metafizik bir zeminde şekillenmektedir. Nitekim onun Tanrı tasavvurunun kelâmî bir çerçeve içerisinde temellendirilmekle birlikte esas yönünü 404

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may tasavvufî bir bakış açısından aldığı görülmektedir. Bu durum, eserde akıl ile sezgi, sistematik düşünce ile içsel tecrübe arasında kurulan dengeli ilişkiyi de açıklamaktadır. Yusuf Has Hâcib, Tanrı anlayışını salt teorik bir tartışma konusu olarak ele almak yerine insanın iç dünyasında anlam bulan bir hakikat olarak kurgular. Böylece kelâmın rasyonel zemini ile tasavvufun derinlikli kavrayışını birleştiren özgün bir yaklaşım ortaya koyar (Şeker, 2011, s. 130). Bu sentez, Kutadgu Bilig‘i pratik bir siyasal rehber olmaktan kurtarır insanın varoluşunu anlamlandıran bütüncül bir düşünce metnine dönüştürür. Kutadgu Bilig‘de mutluluk anlayışı, bireysel haz ya da geçici tatminler üzerinden değil erdem temelli bir toplumsal düzen içinde kazanılan ve anlam kazanan bir olgu olarak temellendirilmektedir. Bu yönüyle eser, Aristotelesçi etik geleneğin “iyi yaşam” ve “erdem” merkezli yaklaşımıyla açık bir paralellik göstermektedir. Ancak Yusuf Has Hâcib, bu mutluluk anlayışını yalnızca dünyevî bir iyi hâli olarak bırakmaz; aksine onu aşkın bir boyuta taşıyarak İslam düşüncesinde şekillenen “çifte mutluluk” anlayışıyla ilişkilendirir. Bu çerçevede mutluluk, hem bu dünyada erdemli yaşamla elde edilen bir düzen hem de ahiret boyutunda tamamlanan bir hakikat olarak kurgulanır. Farabî ve İbn Sînâ’nın düşüncesinde olduğu gibi nihai mutluluğun ötelenmiş bir ideal olarak konumlandırılması, Kutadgu Bilig‘i siyasetname olmanın ötesine geçirir bu da eseri metafizik temellere dayanan bir insan ve toplum teorisi sunduğunu göstermektedir (Taş, 2010, s. 1895). Eserde yer alan dört temsili şahsiyetin birbirini tamamlayan unsurlar olarak kurgulanması da bu bütüncül anlayışın bir yansımasıdır. Böylece Yusuf Has Hâcib, kendi döneminin hâkim gayeci (teleolojik) ve mutluluk merkezli dünya görüşünü, İslam filozoflarının ahlak ve siyaset düşüncesiyle harmanlayarak özgün bir sentez ortaya koymakta; teorik düzeyde doğrudan bir aktarımdan ziyade bu düşünceleri işlevsel ve sistematik bir yapıya dönüştürmektedir. Kutadgu Bilig‘in insan tasavvurunda öne çıkan temel erdemlerden biri de “ulüvv-i himmet”tir. Bu kavram, insanın yalnızca kendi menfaatini gözeten dar bir varlık olmaktan çıkıp gayesini yücelten ve eylemlerini daha geniş bir iyilik ufkuna yönelten bir şahsiyet inşa etmesini ifade eder. Ulüvv-i himmet, bir yönüyle insanın nefsinin sınırlayıcı ve aşağı çekici arzularına karşı direnç göstermesi; diğer yönüyle ise makul, maruf ve toplumsal fayda üreten işlerde kararlılık ve azim sergilemesidir. Bu iki yönlü yapı, insanın hem içsel disiplinini hem de dışa dönük sorumluluğunu birlikte kurar. Dolayısıyla ulüvv-i himmet sahibi birey yalnızca iyi olanı bilen değil onu gerçekleştirme iradesini de taşıyan kişidir. Bu bağlamda Yusuf Has Hâcib’in ortaya koyduğu ideal insan modeli, bireysel arınma ile toplumsal sorumluluğu birleştiren bir ahlak anlayışına dayanır. Nitekim en yüksek iyiye ulaşmanın yolu ancak bu tür bir yüksek ideal bilinci ve kararlı eylem ahlakı ile mümkün hâle gelir. Bu yönüyle ulüvv-i himmet bireysel bir erdem olmanın ötesinde adil toplumun ve güçlü devletin de kurucu ilkelerinden biri olarak değerlendirilebilir. Şahsiyet-Bilgi-Devlet İlişkisi: Ontolojik Birlik 405

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Eser, bir siyasetname olmakla beraber insanın, toplumun ve devletin varoluşunu aynı ontolojik zeminde ele alan bütüncül bir düşünce sistemini içermesi bakımından önemlidir. Bu sistemin merkezinde insan şahsiyeti yer alır. Nitekim eserde insanın değerinin doğuştan değil akıl ve bilgi ile kazanıldığı açıkça ifade edilir: “Akılsız, bilgisiz kişi kendini yükseltemez; akıllı ve bilgili olan ise değerlidir” (KB 298–299) . Bu yaklaşım, insanı edilgen bir varlık olmaktan çıkararak onu kendi kendini sürekli inşa eden bir özneye dönüştürür. Yusuf Hâs Hâcib’e göre insanın bu inşa sürecinin temel araçları akıl ve bilgidir. Ancak burada söz konusu olan bilgi, modern anlamda teknik ya da araçsal bilgi değildir. Aksine, bilgi doğrudan ahlaki bir kategori olarak ele alınır. Kutadgu Bilig‘de bilgi ile erdem arasında keskin bir ayrım yoktur; bilgi, insanı iyi kılan ve onu doğru eyleme yönlendiren bir nitelik olarak tanımlanır. Bu nedenle eserde, insanın kendini bilmesi dahi bir erdem olarak kabul edilir. Bu yaklaşım, bilgi ile ahlakı birbirinden ayıran modern paradigmanın aksine ikisini aynı ontolojik düzlemde birleştiren bir düşünceyi temsil eder. İnsan şahsiyeti yalnızca bireysel bir mesele değil siyasal bir zorunluluk olarak ortaya çıkar. Çünkü Yusuf Hâs Hâcib’e göre devlet, soyut bir yapı olmanın ötesinde doğrudan insanın niteliğine bağlı bir organizmadır. Bu durum, eserde açık bir şekilde ifade edilir: “İnsan akılla soyluluk bulur, bilgiyle insan beylik yapar… Bilgiyle beyler il işini düzenler” (KB, 300–303). Bu beyitler, devletin varlığını sürdürebilmesi için gerekli olan temel unsurun kurumsal düzenlemelerden ziyade erki elinde bulunduran bilgili ve ahlaklı insan olduğunu ortaya koyar. Devletin sürekliliği ise doğrudan adalet ve doğruluk ilkelerine bağlanır. Eserde “Sen her vakit doğrulukla hüküm ver / Beylik kanunla ayakta durur.” (KB, 5285) ifadesiyle yönetimin temelinin güç değil hukuk ve adalet olduğu vurgulanır. Bu yaklaşım, modern siyaset teorilerinde sıklıkla tartışılan hukukun üstünlüğü ilkesinin erken bir formülasyonu olarak değerlendirilebilir. Ancak burada dikkat çekici olan nokta, adaletin kurumsal bir mekanizmadan ziyade yöneticinin şahsiyetiyle doğrudan ilişkili olarak ele alınmasıdır. Metinde bilgi, bireysel bir yetkinlik unsuru olmaktan ziyade siyasal düzenin işleyişini sağlayan temel bir güç olarak tanımlanmaktadır. Yönetici figürünün bilgili, akıllı ve basiret sahibi olması gerektiği sıkça vurgulanırken, bilgisizliğin devlet düzeninde bozulmaya yol açacağı ifade edilir. Bu durum, Kutadgu Bilig‘de bilginin epistemolojik bir değer olmanın ötesinde doğrudan pratik ve yönetsel bir işlev taşıdığını göstermektedir (Şeker, 2018, s. 6). Böylece eser, bilgi ile iktidar arasındaki ilişkiyi erken bir dönemde sistematik biçimde ortaya koyan metinlerden biri olarak değerlendirilebilir. Bu bağlamda bilgi bireysel bir birikim yahut yetkinlik değil devletin kurucu gücü olarak ortaya çıkar. “Beyler bilgi ile halka baş oldular, akıl ile memleketi idare ettiler” ve “Bey bilgili, akıllı ve zeki olmalıdır / Devletin hastalığına ancak bunlar çare olur.” (KB, 1952, 1971) ifadeleri, yönetimin doğrudan bilgiye dayandığını açıkça ortaya koyar. Bu noktada Yusuf Hâs Hâcib’in yaklaşımı, modern teknokratik yönetim anlayışından ayrılır. Çünkü burada bilgi 406

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may teknik bir argüman olmanın ötesine geçer ve ahlaki bir mesuliyet ve hikmet bilinci olarak tanımlanır. Devletin sağlıklı işleyişi için gerekli olan bir diğer temel unsur ise liyakattir. Eserde “İşi işin ehline ver… en akıllı ve bilgili olanı yönetici yap” (KB 1759, 2603) şeklindeki ifadelerle yönetimde ehliyet ve doğruluğun esas alınması gerektiği vurgulanır. Bu yaklaşım, günümüzde sıklıkla tartışılan liyakat krizlerinin tarihsel bir perspektiften değerlendirilmesine imkân tanır. Yusuf Hâs Hâcib’e göre liyakat teknik yeterlilik değildir daha çok kelime anlamına da münasip olarak ahlaki tutarlılığa işaret eder. Toplumsal düzlemde ise bu anlayışın sonucu, düzen ve huzur olarak ortaya çıkar. “Halk zenginleşti, memleket düzene girdi… kuzu ile kurt birlikte yaşamaya başladı” (KB, 1039–1040) ifadeleri adaletli ve bilgili yönetimin toplumsal barış üzerindeki etkisini metaforik bir dille ortaya koyar. Bu durum, devletin nihai amacının yalnızca düzen sağlamanın ötesinde insanın huzur içinde yaşayabileceği bir ortam oluşturmaya dönük olduğunu gösterir. Günümüzde “Üçüncü Rönesans” olarak adlandırılabilecek yeni bir düşünsel uyanış üzerine daha derin bir düşünme mesaisi başlamıştır. Modern dünyanın yaşadığı krizlerin önemli bir kısmı, bilgi ile ahlakın birbirinden koparılmasından ve pragmatik kaygılar sebebiyle insanın şahsiyet inşasının ihmal edilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu noktada Yusuf Hâs Hâcib’in ortaya koyduğu kadim model tarihsel bir değer olarak değil çağdaş sorunlara yönelik güçlü bir teorik alternatif sunmaktadır. Kutadgu Bilig‘de ortaya konulan düşünce sistemi, aydınlanmayı aklın özgürleşmesi ya da kutsanması olarak değil insanın bütüncül bir şekilde inşa edilmesi süreci olarak ele alır. Bu süreçte bilgi, ahlak ve şahsiyet birbirinden ayrılmaz unsurlar olarak ortaya çıkar. Dolayısıyla gerçek bir aydınlanma ancak bu üç unsurun birlikte var olduğu bir zeminde mümkündür. Bu bağlamda Yusuf Hâs Hâcib’in felsefesi, kayıp aydınlanma geleneğini yeniden hatırlatmakta ve geleceğin düşünsel inşası için güçlü bir referans noktası sunmaktadır. Akıl ve Gönül Arasında İnsan: Hakikatin Çift Katmanlı İnşası Kutadgu Bilig‘de aklın tek başına tüm gerçekliği kuşatamayacağı kabulünden hareketle ona yol gösterici ve tamamlayıcı bir unsur olarak “gönül” kavramı önerilmektedir (Akıncı, 2016, s. 154). Kutadgu Bilig‘de “köŋül” kavramının kullanım sıklığı ve türevleri, eserin düşünsel merkezinin anlaşılması bakımından son derece dikkat çekicidir. 6645 beyitlik metinde köŋül kelimesinin yaklaşık 490 kez geçmesi, bu kavramın metnin anlam örgüsünde kurucu bir rol üstlendiğini açıkça göstermektedir. Bu oran, neredeyse her 13 beyitte bir köŋül kavramına ya da onunla ilişkili bir ifadeye rastlanması anlamına gelmekte olup gönlün yalnızca tematik bir unsur değil eserin dilsel ve kavramsal dokusunu şekillendiren temel bir yapı taşı olduğunu ortaya koymaktadır. Tespit edilen 285 deyim içerisinde köŋül kavramının 63 farklı deyimle en yüksek kullanım oranına sahip olması da bu merkezi konumu desteklemektedir (Önler, 1999, s. 119–120). Dikkat çekici olan husus, diğer dillerde deyimlerin çoğunlukla somut organ adları etrafında şekillenmesine karşın Kutadgu Bilig‘de köŋül gibi daha soyut ve içsel bir 407

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may kavramın bu denli yoğun biçimde kullanılmasıdır. Bu durum, eserin insan tasavvurunda dışsal davranışlardan ziyade içsel derinliğe, yani vicdan, sezgi ve ahlaki farkındalık alanına öncelik verdiğini göstermektedir. Dolayısıyla köŋül aklın sınırlarını tamamlayan, insanın etik ve varoluşsal yönünü belirleyen bir merkez olarak konumlandırılmaktadır. Bu bağlamda Kutadgu Bilig‘de geliştirilen insan modeli, akıl ile gönül arasındaki denge üzerine kurulu olup bu denge hem şahsiyet inşasının hem de adil bir toplumsal düzenin temelini oluşturmaktadır. Yusuf Has Hâcib’in tek bir tanım vermediği gönül kavramı, metnin bütününde insanın derinlikli yönüne, vicdanına ve içsel sezgisine işaret eden bir anlam alanı içinde kullanılmaktadır. Metindeki ifadeyle “Gönül olmazsa insana gözünün bir faydası yoktur; Akıl olmazsa insan gönlünden yeterince faydalanamaz.” (KB, 1991b) Bu yaklaşım, aklı dışlamayan fakat onu sınırları içinde konumlandıran dengeli bir epistemolojik tutumu yansıtır. Nitekim akıl, düzen kurucu ve analiz edici bir yeti olarak vazgeçilmezdir ancak tek başına hakikatin bütününü kavramaya yeterli değildir. Bu noktada gönül, insanın etik ve varoluşsal derinliğini temsil eden bir rehber işlevi görür. Bu çift katmanlı yaklaşım, özellikle Aydınlanma sonrası düşüncede aklın mutlaklaştırılması ve siyasal düzeni tek başına dönüştürücü bir güç olarak görülmesine yönelik eleştirilerle birlikte değerlendirildiğinde son derece anlamlıdır. Zira modern dönemde akıl merkezli ilerleme anlayışının yol açtığı krizler, insanın yalnızca rasyonel bir varlık olarak ele alınmasının yetersizliğini ortaya koymuştur. Bu bağlamda Kutadgu Bilig‘in akıl-gönül birlikteliğine dayalı yaklaşımı, hem insanın şahsiyet inşası hem de adil ve sürdürülebilir bir toplumsal düzenin kurulması açısından yeniden düşünülmesi gereken güçlü bir teorik imkân sunmaktadır. Nitekim eserde gönlün taşıması gereken nitelikler doğrudan beyitler aracılığıyla sistematik biçimde ortaya konulmaktadır. Öncelikle Yusuf Has Hâcib’in ideal insan ve yönetici tasavvurunda “alçak gönüllülük” merkezi bir erdem olarak belirginleşir (Argunşah, 2016). Bu durum şu beyitte açıkça ifade edilir: “akı alp atım bolsa alçak köŋül / tuzı etmeki kėŋ ne kılkı amul” (KB, 2274) (Cömert, yiğit ve alçak gönüllü olmalı; tuzu ekmeği bol ve tabiatı sakin olmalıdır.) Benzer şekilde, sosyal adalet ve merhamet ekseninde gönül, toplumun zayıf kesimlerine yönelen bir ahlaki hassasiyetin kaynağı olarak konumlandırılır: “ögi keḍ kerek köŋli alçak amul / çıgay tul yetîmke bagırsak köŋül” (KB, 2473) (Akıllı, alçak gönüllü ve sakin olmalı; fakir, dul ve yetime karşı merhametli olmalıdır.) Bununla birlikte gönül, yücelik ve idealizmle de ilişkilendirilir. Ancak bu yücelik, kibir değil; erdemli bir büyüklük anlamına gelir: “özi koḍkı alçak ne köŋli eḍiz” (KB, 4813) (Kendisi mütevazı ama gönlü yüce olan kişi…) Buna karşılık gönlün yanlış yönelimi, yani kibir ve gurur, açık bir biçimde eleştirilir: 408

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may “bu köŋli beḍük er osallık kılur” (KB, 2297) (Gönlü büyük (kibirli) olan kişi gaflet eder.) Gönül cömertlik ve kanaat ile de doğrudan ilişkilidir. Gerçek zenginlik maddi değil kalbî bir nitelik olarak tanımlanır: “köŋül baylıkı kol ay ersig külüg” (KB, 2618) (Gerçek zenginlik gönül zenginliğidir.) Bu yaklaşım, modern ekonomik değer anlayışlarına karşı oldukça derin bir eleştiri içerir. Nitekim gönlü tok olmak, yani kanaat sahibi olmak, ideal insanın temel özelliklerinden biri olarak sunulur: “kayu kul közi tok beg ol köŋli bay” (KB, 2620) (Gözü tok olan kişi, gönlü zengin bir beydir.) Öte yandan gönlün kırılganlığı da dikkat çekici biçimde vurgulanır. İnsan psikolojisine dair bu incelikli yaklaşım, eserin antropolojik derinliğini ortaya koyar: “kişi köŋli yuwka sırınçga sanı / iḍi keḍ küḍez sınga serme anı” (KB, 4610) (İnsanın gönlü sırça gibi yufkadır; onu iyi koru, incitme.) Bir başka kullanımda insanın karamsarlığa kapanmaması anlamında şu ifadeler kullanılır: “bayat edgü kılgay bu iğdin seni / könülün çökürme sen inç yat köni” (KB, 1109) (Kadim Tanrı bu hastalıktan seni kurtaracaktır, gönlünü çökertme, doğru tut, huzurla yat.) Son olarak gönül, doğruluk ve ahlak ile doğrudan ilişkilendirilir ve bu ilişki neredeyse eserin ana etik eksenini oluşturur: “köŋül til köni tut ay bilge bügü” (KB, 1743)(Ey bilge kişi, gönlünü ve dilini doğru tut.) Bu beyitler bir arada değerlendirildiğinde Kutadgu Bilig‘de gönül kavramının yalnızca bireysel bir duygu alanı olmadığı aksine ahlak, siyaset, toplumsal düzen ve insanın varoluşsal konumu ile doğrudan ilişkili bir merkez olarak kurgulandığı görülmektedir. Bu yönüyle gönül, aklın tamamlayıcısı değil onu yönlendiren, sınırlayan ve anlamlandıran bir içsel rehber olarak ortaya çıkmaktadır Tartışma ve Sonuç. Bu çalışma, modern Aydınlanma anlatılarının sınırlarını sorgulayarak Orta Asya merkezli “kayıp aydınlanma” geleneğini yeniden görünür kılmayı ve bu geleneğin en önemli metinlerinden biri olan Kutadgu Bilig‘i insan-bilgi-devlet ilişkisi bağlamında yeniden değerlendirmeyi amaçlamıştır. Elde edilen bulgular, Kutadgu Bilig‘in yalnızca tarihsel bir metin olmadığını aksine insanın bütüncül inşasını merkeze alan sistematik bir düşünce modeli sunduğunu ortaya koymuştur. Bu yönüyle eser, modern düşüncenin indirgemeci akıl anlayışına karşı güçlü bir alternatif çerçeve geliştirmektedir. Çalışma kapsamında ortaya konulan en önemli sonuçlardan biri, bilginin Kutadgu Bilig‘de teknik ya da araçsal bir unsur olarak değil doğrudan ahlaki bir kategori olarak ele alınmasıdır. Bu yaklaşım, modern bilgi anlayışının değerlerden 409

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may arındırılmış yapısına karşı eleştirel bir duruş sergilemektedir. Eserde bilgi, insanı “iyi” kılan ve doğru eyleme yönlendiren bir güç olarak tanımlanmakta; bu durum, epistemoloji ile etiğin ayrılmaz bir bütün olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda bilgi-ahlak ayrımına dayanan modern paradigmanın yeniden düşünülmesi gerekliliği açıkça ortaya çıkmaktadır. Bir diğer önemli sonuç, devletin varlığının ve sürekliliğinin kurumsal yapılardan ziyade insanın şahsiyetiyle doğrudan ilişkili olarak ele alınmasıdır. Kutadgu Bilig‘de siyasal düzen, soyut mekanizmalar üzerinden değil bilgili, adaletli ve erdemli bireyler üzerinden temellendirilmektedir. Bu yaklaşım, günümüzde sıkça tartışılan yönetişim, liyakat ve etik liderlik meselelerine tarihsel bir derinlik kazandırmaktadır. Özellikle modern bürokratik ve teknokratik yönetim anlayışlarının karşı karşıya olduğu krizler düşünüldüğünde eserin sunduğu bu modelin güncelliği daha belirgin hâle gelmektedir. Araştırmada dikkat çeken bir diğer bulgu ise insan modelinin akıl ve gönül dengesi üzerine kurulmuş olmasıdır. Kutadgu Bilig, aklı düzen kurucu bir yeti olarak kabul etmekle birlikte onun sınırlarını “gönül” kavramı ile tamamlamaktadır. Bu çift katmanlı yapı, insanın yalnızca rasyonel bir varlık olarak ele alınamayacağını; etik, sezgisel ve varoluşsal boyutlarının da dikkate alınması gerektiğini göstermektedir. Bu yönüyle eser, modern düşüncenin akıl merkezli tek boyutlu insan anlayışına karşı daha bütüncül bir antropoloji sunmaktadır. Çalışmanın genel sonuçlarından biri de Kutadgu Bilig‘in yerel bir kültürel ürün olmanın ötesinde evrensel bir düşünce modeli sunduğudur. Eserde yer alan kavramsal yapı, farklı dönem ve coğrafyalarda ortaya çıkan felsefî geleneklerle örtüşen bir derinlik taşımaktadır. Bu durum, eserin yalnızca Türk düşünce geleneği içinde değil genel felsefe tarihi bağlamında da değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Kutadgu Bilig, “ikiz düşünceler” olarak adlandırılabilecek evrensel kavramsal paralellikler üzerinden küresel bir entelektüel mirasın parçası hâline gelmektedir. Bu bağlamda çalışma, “Üçüncü Rönesans” olarak ifade edilebilecek yeni bir düşünsel uyanışın ancak insanın bütüncül inşasını merkeze alan bir epistemolojik ve ahlaki model üzerinden mümkün olabileceğini göstermektedir. Modern dünyanın yaşadığı krizlerin önemli bir kısmı, bilgi ile ahlakın birbirinden koparılmasından ve insanın şahsiyet boyutunun ihmal edilmesinden kaynaklanmaktadır. Kutadgu Bilig‘in sunduğu model ise bu kopuşu onarabilecek bir teorik zemin sunmaktadır. Bu sonuçlar doğrultusunda öncelikle eğitim alanında bilgi-ahlak bütünlüğünü esas alan yaklaşımların geliştirilmesi önerilmektedir. Özellikle edebiyat ve düşünce eğitimi sadece bilgi aktarımı değil şahsiyet inşası süreci olarak da yeniden kurgulanmalıdır. Bunun yanı sıra siyaset ve kamu yönetimi alanında liyakat, erdem ve etik sorumluluk kavramlarının yeniden merkeze alınması gerekmektedir. Bu bağlamda Kutadgu Bilig gibi metinlerin çağdaş yönetim anlayışlarıyla birlikte okunması, alternatif modeller geliştirilmesine katkı sağlayabilir. 410

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Son olarak gelecekte yapılacak çalışmaların Kutadgu Bilig‘in sunduğu düşünce modelini farklı disiplinler bağlamında incelemesi önem arz etmektedir. Özellikle eğitim bilimleri, siyaset teorisi ve etik alanlarında yapılacak disiplinler arası araştırmalar, bu metnin çağdaş dünyadaki karşılığını daha somut biçimde ortaya koyabilir. Böylece “kayıp aydınlanma” olarak ifade edilen düşünce geleneği yalnızca tarihsel bir referans olarak değil geleceği inşa eden canlı bir epistemolojik kaynak hâline gelebilir. KAYNAKÇA: 1. Adalıoğlu, H. H. (2013). Bir Siyasetnâme Olarak” Kutadgu Bilig”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (34), 237-253. 2. Akıncı, M. (2016). Türk İslam Siyasi Düşüncesi ve Kutadgu Bilig. Yûsuf Has Hâcib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig. 148-160. 3. Akün, Ömer Faruk (2013), Divan Edebiyatı, İstanbul: İsam Yay 4. Akyol, A. (2013). Kutadgu Bilig‘de ahlâk ve siyaset. Araştırma Yayınları. 5. Argunşah, Mustafa (2016). Kutadgu Bilig‘de “Köŋül” Kelimesiyle Kurulan Deyimlerin Anlam Dünyası, Yûsuf Has Hâcib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig, 258-280. 6. Dilâçar, A. (1988), Kutadgu Bilig İncelemesi, 2. baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yay. 7. Ercilasun, Ahmet Bican (2004), Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Ankara: Akçağ Yayınları. 8. Fatih M. Şeker (2011). Türk Düşünce Tarihi Açısından Kutadgu Bilig, İstanbul: Dergâh Yayınları. 9. Kartal, Ahmet (2014), Doğu’nun Uzun Hikâyesi, 2. Baskı, İstanbul: Doğu kütüphanesi. 10. Önler, Zafer (1999). “Kutadgu Bilig‘de Yer Alan Deyimler”, Türk Dilleri Araştırmaları, C. 9. 119-186. 11. Starr, S. F. (2019). Kayıp aydınlanma: Orta Asya’nın altın çağı. Kronik Kitap. 12. Şeker, F. M. (2010). Kutadgu Bilig Tasavvufî Açıdan Nasıl Okunabilir? İslam Araştırmaları Dergisi, 24, 25-62. 13. Taş, İ. (2010). Kutadgu bilig‘in teorik yapısı. [Theoretical Structure of The Kutadgu Bilig] Turkish Studies, 5(3), 1880-1897. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies 14. Taşdelen, V. (2019). Kutadgu Bilig‘in felsefi bağlamı. Milli Folklor, 16(124), 5-16. 15. Yûsuf Has Hâcib (2015). Kutadgu Bilig, çev. Ayşegül Çakan, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. TURKIY XALQLARNING ILMIY VA FALSAFIY QARASHLARI (IX-XV ASRLAR) SCIENTIFIC AND PHILOSOPHICAL VIEWS OF TURKIC PEOPLES (IX-XV CENTURIES) Gapparov Bexzod Nematillayevich, JizPI, “Arxitekturaviy loyihalash” kafedrasi dotsent v.b., e-mail: bexzodgapparov132@gmail.com ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5358-560X, Uzbekistan Gapparov Bekhzod Nematillaevich, Acting Associate Professor of the Department of "Architectural Design" at JPI, E-mail: bexzodgapparov132@gmail.com ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5358-560X, Uzbekistan Annotatsiya. Ushbu maqolada IX–XV asrlarda turkiy xalqlar orasida shakllangan ilmiy va falsafiy tafakkurning rivojlanish jarayoni va uning tarixiy ahamiyati tahlil qilinadi. Mazkur davr Markaziy Osiyoda ilm-fan, madaniyat va ma’rifat taraqqiyoti jadal kechgan davr sifatida 411

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may alohida ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotda turkiy mutafakkirlar tomonidan yaratilgan ilmiy meros, ularning falsafa, matematika, astronomiya, tibbiyot hamda ijtimoiy fikr rivojiga qo‘shgan hissasi ilmiy jihatdan yoritiladi. Shuningdek, mutafakkirlar asarlarida inson kamoloti, jamiyat taraqqiyoti, ma’naviy qadriyatlar va ilmning jamiyat hayotidagi o‘rni haqida ilgari surilgan g‘oyalar tahlil qilinadi. Bundan tashqari, ushbu davrda shakllangan ilmiy va falsafiy merosning jahon sivilizatsiyasi rivojiga ko‘rsatgan ta’siri hamda uning hozirgi zamon ilm-fani va ma’naviy taraqqiyotidagi ahamiyatiga alohida e’tibor qaratilgan. Kalit so‘zlar: turkiy xalqlar, ilmiy meros, falsafiy qarashlar, Markaziy Osiyo mutafakkirlari, ma’naviy meros. Abstract. This article analyzes the development of scientific and philosophical thought among the Turkic peoples in the 9th-15th centuries and its historical significance. This period is of particular importance as a period of rapid development of science, culture and enlightenment in Central Asia. The study scientifically illuminates the scientific heritage created by Turkic thinkers, their contribution to the development of philosophy, mathematics, astronomy, medicine and social thought. Also, the ideas put forward in the works of thinkers about human perfection, social development, spiritual values and the role of science in social life are analyzed. In addition, special attention is paid to the impact of the scientific and philosophical heritage formed during this period on the development of world civilization and its significance in modern science and spiritual development. Keywords: Turkic peoples, scientific heritage, philosophical views, Central Asian thinkers, spiritual heritage. KIRISH Markaziy Osiyo qadimdan ilm-fan va ma’rifat markazlaridan biri sifatida jahon sivilizatsiyasi tarixida muhim o‘rin egallab kelgan. Ayniqsa, IX-XV asrlar turkiy xalqlar ilmiy va falsafiy tafakkuri yuksak darajada rivojlangan davr sifatida alohida ahamiyatga ega. Bu davrda Buxoro, Samarqand, Xorazm va Balx kabi shaharlar yirik ilmiy markazlarga aylanib, turli sohalardagi bilimlarning taraqqiyotiga keng imkoniyat yaratgan. Shu bilan bir qatorda, madrasalar, kutubxonalar va ilmiy maktablar faoliyati orqali ilm-fanning yangi yo‘nalishlari shakllangan [5,34b]. Mazkur davrda turkiy va musulmon dunyosida yetishib chiqqan qator buyuk mutafakkirlar jahon ilm-fani taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shdilar. Masalan, Muhammad al-Khwarizmi algebra ilmining asoschisi sifatida matematika rivojiga ulkan hissa qo‘shgan [3,18b] bo‘lsa, Abu Nasr al-Farabi falsafa, mantiq va siyosiy tafakkur sohasida chuqur nazariy g‘oyalarni ilgari surgan [1,52b]. Shuningdek, Abu Rayhan al-Biruni tabiatshunoslik, astronomiya va geografiya sohalarida ilmiy tadqiqotlar olib borib, ko‘plab asarlar yaratgan [2,67b]. XIV-XV asrlarda esa Mirzo Ulugʻbek tomonidan Samarqandda barpo etilgan astronomik maktab va rasadxona astronomiya fanining rivojida muhim bosqich bo‘lib xizmat qilgan [4,41b]. Shu bilan birga, ushbu davrda yaratilgan ilmiy va falsafiy meros nafaqat turkiy xalqlar madaniy hayotiga, balki jahon ilm-fani va falsafiy tafakkuri taraqqiyotiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Chunonchi, bu davr mutafakkirlarining 412

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may asarlari Sharq va G‘arb ilm maktablarida keng o‘rganilgan hamda keyingi ilmiy izlanishlar uchun mustahkam nazariy asos vazifasini o‘tagan [5,58b]. Masalaning qo‘yilishi. IX-XV asrlar Markaziy Osiyo va turkiy xalqlar tarixida ilm-fan va falsafiy tafakkur yuksak taraqqiy etgan davr hisoblanadi. Bu davrda turkiy zaminda yetishib chiqqan mutafakkirlar tomonidan matematika, astronomiya, tibbiyot, falsafa va ijtimoiy fikr sohalarida muhim ilmiy g‘oyalar ilgari surilgan. Xususan, Muhammad al-Khwarizmi, Abu Nasr al-Farabi, Abu Rayhan al-Biruni va Mirzo Ulugʻbek kabi allomalarning asarlari nafaqat Sharq, balki jahon ilm-fani taraqqiyotiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatgan [1,88b]. Biroq ushbu boy ilmiy va falsafiy merosni tizimli ravishda o‘rganish, uning turkiy xalqlar dunyoqarashi va intellektual tafakkuri shakllanishidagi o‘rnini aniqlash, shuningdek mazkur davr mutafakkirlarining ilmiy g‘oyalarini zamonaviy ilm-fan rivoji nuqtai nazaridan tahlil qilish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda [5,102b]. Shu jihatdan, IX-XV asrlarda turkiy xalqlar orasida shakllangan ilmiy va falsafiy qarashlarning mazmuni, rivojlanish omillari hamda jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasini ilmiy asosda tadqiq etish mazkur ishning asosiy masalasi sifatida qo‘yiladi. Tadqiqot metodologiyasi. Mazkur tadqiqotda IX-XV asrlarda turkiy xalqlar ilmiy va falsafiy tafakkurining shakllanishi va rivojlanishini o‘rganishda bir qator ilmiy usullardan foydalanildi. Jumladan, tarixiy va manbashunoslik usuli orqali o‘sha davrga oid ilmiy asarlar, qo‘lyozmalar va tarixiy ma’lumotlar tahlil qilindi [5,119b]. Shuningdek, qiyosiy-tahliliy usul yordamida turkiy mutafakkirlarning ilmiy g‘oyalari o‘zaro solishtirilib, ularning umumiy va o‘ziga xos jihatlari aniqlandi. Tadqiqot jarayonida tizimli tahlil va umumlashtirish usullari ham qo‘llanilib, turkiy xalqlar ilmiy merosining falsafiy, ijtimoiy va ma’naviy ahamiyati kompleks tarzda yoritildi [1,140b]. Bunda Muhammad al-Khwarizmi, Abu Nasr al-Farabi, Abu Rayhan al-Biruni va Mirzo Ulugʻbek kabi mutafakkirlarning asarlari hamda ularning ilmiy g‘oyalari asosiy manba sifatida o‘rganildi. Shu bilan bir qatorda, madaniy-tarixiy yondashuv asosida mazkur davrdagi ilm-fan rivojiga ta’sir etgan ijtimoiy, madaniy va siyosiy omillar ham tahlil qilindi [5,167b]. Natija va muhokama. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, IX-XV asrlar davomida turkiy xalqlar hududida ilm-fan va falsafiy tafakkur jadal rivojlangan. Bu davrda Markaziy Osiyodagi Buxoro, Samarqand, Xorazm va Farg‘ona kabi ilmiy markazlarda turli fan sohalari shakllanib, ularning rivojlanishiga qulay muhit yaratilgan. Shu bilan bir qatorda, madrasalar va kutubxonalar faoliyati ilm ahlining bilim almashuvi va yangi g‘oyalarning paydo bo‘lishiga xizmat qilgan. Tadqiqot jarayonida turkiy mutafakkirlarning ilmiy va falsafiy merosi jahon ilm-fani taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgani aniqlandi. Masalan, Muhammad alKhwarizmi tomonidan ishlab chiqilgan algebra asoslari matematika fanining mustaqil sohasi sifatida shakllanishiga zamin yaratgan [3,64b]. Shuningdek, Abu Nasr al-Farabi falsafa, mantiq va ijtimoiy fikr sohalarida inson kamoloti va ideal jamiyat to‘g‘risida chuqur nazariy g‘oyalarni ilgari surgan [1,172b]. 413

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Tabiatshunoslik va astronomiya sohalarida esa Abu Rayhan al-Biruni tomonidan olib borilgan tadqiqotlar tabiiy fanlar taraqqiyotida muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qilgan [2,214b]. XIV-XV asrlarda Mirzo Ulugʻbek rahbarligida Samarqandda tashkil etilgan astronomik maktab va rasadxona orqali astronomiya sohasida aniq ilmiy kuzatuvlar amalga oshirilgan [4,96b]. Muhokama jarayonida shu jihat ham ma’lum bo‘ldiki, mazkur davrdagi ilmiy va falsafiy qarashlar faqat nazariy bilimlar bilan cheklanib qolmasdan, jamiyat taraqqiyoti, ma’naviy kamolot va ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirishda ham muhim o‘rin tutgan [5,207b]. Shu bilan birga, turkiy mutafakkirlarning ilmiy merosi Sharq va G‘arb ilm maktablari o‘rtasidagi intellektual aloqalarni mustahkamlashga xizmat qilgan hamda keyingi asrlardagi ilmiy taraqqiyot uchun muhim ilmiy asos bo‘lib qolgan. Xulosa. IX-XV asrlar turkiy xalqlar tarixida ilm-fan va falsafiy tafakkur yuksak darajada rivojlangan davr sifatida alohida ahamiyatga ega. Mazkur davrda Markaziy Osiyo hududi nafaqat mintaqaviy, balki jahon miqyosida ham ilmiyma’rifiy markazlardan biriga aylangan. Buxoro, Samarqand, Xorazm va Farg‘ona kabi shaharlarda tashkil etilgan madrasalar, kutubxonalar va ilmiy maktablar ilmfanning turli sohalari rivojiga katta turtki bergan. Bu muhitda yetishib chiqqan olimlar va mutafakkirlar o‘zlarining ilmiy kashfiyotlari, falsafiy g‘oyalari va amaliy tadqiqotlari orqali insoniyat sivilizatsiyasi taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan [5,221b]. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu davrda turkiy xalqlar orasida ilmiy fikrlash madaniyati shakllanib, tabiiy va ijtimoiy fanlarning turli yo‘nalishlari izchil rivojlangan. Jumladan, matematika va aniq fanlar sohasida Muhammad al-Khwarizmining ilmiy ishlari algebra va algoritm tushunchalarining shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qilgan [3,102b]. Falsafa va mantiq sohasida esa Abu Nasr al-Farabi inson kamoloti, ma’naviy yetuklik va ideal jamiyat haqidagi chuqur nazariy qarashlarni ilgari surgan [1,244b]. Tabiatshunoslik, geografiya va astronomiya sohalarida Abu Rayhan al-Biruni tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar ilmiy kuzatuv va tajribaga asoslangan yangi yondashuvlarni shakllantirgan [2,268b]. Shuningdek, XIV-XV asrlarda Mirzo Ulugʻbek rahbarligida Samarqandda tashkil etilgan rasadxona va astronomik maktab orqali osmon jismlarini aniq kuzatish va hisoblash ishlari amalga oshirilib, astronomiya fanining rivojida muhim bosqich yuzaga kelgan. Shu bilan bir qatorda, mazkur davr mutafakkirlarining ilmiy va falsafiy merosi faqat nazariy ahamiyatga ega bo‘lib qolmasdan, jamiyatning ma’naviy, madaniy va ijtimoiy taraqqiyotiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Ularning asarlarida insonparvarlik, ma’rifatparvarlik, ilmga intilish va adolatli jamiyat g‘oyalari ilgari surilgan bo‘lib, bu g‘oyalar keyingi davrlarda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Shu jihatdan qaraganda, IX-XV asrlarda shakllangan turkiy ilmiy va falsafiy meros nafaqat tarixiy qadriyat sifatida, balki zamonaviy ilm-fan va ma’naviy taraqqiyot uchun ham muhim ilmiy va metodologik manba hisoblanadi [4,141b]. 414

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Umuman olganda, turkiy xalqlar mutafakkirlari tomonidan yaratilgan ilmiy va falsafiy meros jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga munosib hissa bo‘lib qo‘shilgan. Ushbu boy merosni chuqur o‘rganish, uning ilmiy va ma’naviy ahamiyatini keng targ‘ib etish hamda zamonaviy ta’lim va ilmiy tadqiqotlar jarayoniga tatbiq etish bugungi kunning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi [5,255b]. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abu Nasr al-Farabi. Fozil odamlar shahri. – T.: Yangi asr avlodi, 2016. – 320 b. 2. Abu Rayhan al-Biruni. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – T.: Fan, 2018. – 486 b. 3. Muhammad al-Khwarizmi. Al-jabr va al-muqobala haqida kitob. – T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2017. – 240 b. 4. Mirzo Ulugʻbek. Ziji Jadidi Ko‘ragoniy. – Samarqand: Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti, 2020. – 350 b. 5. Mamatqul Hazratqulov. Markaziy Osiyoda ilm-fan taraqqiyoti (IX–XV asrlar). – T.: Fan va texnologiya, 2021. – 288 b. НАУКА В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ В IX–XII И XIV–XV ВЕКАХ: ФИЛОСОФСКИЕ АСПЕКТЫ ЕСТЕСТВЕННО-НАУЧНЫХ, СОЦИАЛЬНО НРАВСТВЕННЫХ, ПОЛИТИЧЕСКИХ И ПРАВОВЫХ ВЗГЛЯДОВ ТЮРКСКИХ НАРОДОВ SCIENCE IN CENTRAL ASIA IN THE IX-XII AND XIV-XV CENTURIES: PHILOSOPHICAL ASPECTS OF THE NATURAL-SCIENTIFIC, SOCIALNATURAL, POLITICAL, AND LEGAL VIEWS OF TURKIC PEOPLES Хомиджонова Мукаддас Хакимджоновн , преподаватель кафедры культурологии ГОУ «Государственный университет Худжанда имени академика Бободжана Гафурова", соискателем Института развития образования имени Абдурахмана Джоми (Республика Таджикистан, Согдийская область, город Худжанд) электронная почта: muqaddas.homidjonova@mail.ru Khomidjonova Mukaddas Khakimjonovna, Lecturer at the Department of Cultural Studies, Khujand State University named after Academician Bobojon Gafurov I am also a candidate at the Abdurakhman Jomi Institute for the Development of Education, (Republic of Tajikistan, Sughd Region, Khujand city) email: muqaddas.homidjonova@mail.ru Аннотация. В статье рассматривается развитие науки в Центральной Азии в IX– XII и XIV–XV веках, анализируются философские аспекты естественно-научных, социально-нравственных, политических и правовых взглядов тюркских народов. Особое внимание уделяется взаимосвязи науки и философии, а также роли интеллектуального наследия в формировании общественного сознания. Показано значение научных достижений региона в контексте современного этапа развития, включая идеи «Третьего ренессанса». Ключевые слова: Центральная Азия, наука, философия, тюркские народы, Юсуф Хас Хаджиб, Кутадгу билиг, ренессанс, общественная мысль. Abstract. This article examines the development of science in Central Asia during the 9th–12th and 14th–15th centuries, focusing on the philosophical aspects of natural sciences, socio-ethical, political, and legal views of Turkic peoples. Special attention is given to the interconnection between science and philosophy, as well as the role of intellectual heritage in shaping social consciousness. The significance of the region’s scientific achievements is 415

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may analyzed in the context of contemporary development, including the concept of the “Third Renaissance.” Keywords: Central Asia, science, philosophy, Turkic peoples, Yusuf Khas Hajib, Kutadgu Bilig, renaissance, social thought. Bu makalede Orta Asya’da IX–XII ve XIV–XV yüzyıllarda bilimin gelişimi incelenmekte, Türk halklarının doğa bilimleri, sosyo-ahlaki, siyasi ve hukuki görüşlerinin felsefi yönleri analiz edilmektedir. Bilim ile felsefe arasındaki ilişkiye ve entelektüel mirasın toplumsal bilincin oluşumundaki rolüne özel önem verilmektedir. Ayrıca bölgenin bilimsel başarılarının günümüz gelişim süreci ve “Üçüncü Rönesans” kavramı bağlamındaki önemi ortaya konulmaktadır. Anahtar kelimeler: Orta Asya, bilim, felsefe, Türk halkları, Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, rönesans, toplumsal düşünce. История науки Центральной Азии представляет собой уникальное явление мировой цивилизации. Особенно значимыми являются периоды IX– XII и XIV–XV веков, которые характеризуются высоким уровнем развития науки, философии и общественной мысли. В эти эпохи формируются фундаментальные основы научного знания, а также философские концепции, оказавшие влияние на развитие не только Востока, но и Запада. Актуальность исследования обусловлена необходимостью осмысления научного и философского наследия региона в контексте современных процессов, в том числе идей «Третьего ренессанса». Особую роль в этом процессе играет наследие Юсуф Хас Хаджиб, в котором органично сочетаются научные, нравственные и политико-правовые идеи. Научный расцвет Центральной Азии в IX–XII веках. Период IX–XII веков часто называют «золотым веком» науки Центральной Азии. В это время формируются крупные научные центры в Бухаре, Самарканде и Хорезме, а также создаются академии, подобные «Дому мудрости» в Багдаде и Мамунской академии в Хорезме. Именно в этот период Центральная Азия становится одним из ведущих центров мировой науки. Здесь развиваются такие отрасли, как математика, астрономия, медицина, философия и география. Вклад ученых региона заложил основы многих современных наук . Среди выдающихся мыслителей особое место занимают Аль-Фараби, Ибн Сина и Аль-Бируни. Аль-Фараби разработал учение о совершенном обществе и государстве, где важнейшую роль играют разум и добродетель. Ибн Сина внес огромный вклад в медицину и философию, создав фундаментальные труды, использовавшиеся в Европе на протяжении веков. Аль-Бируни занимался исследованиями в области астрономии, географии и философии, объединяя научное знание с гуманитарным подходом. Таким образом, наука данного периода носила междисциплинарный характер и тесно переплеталась с философией и этикой. Философские аспекты научного знания. Научное развитие в Центральной Азии сопровождалось глубокими философскими размышлениями. Для ученых того времени было характерно стремление к синтезу науки, религии и философии. Естественно-научные взгляды 416

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may основывались на рационализме и эмпирических наблюдениях. Ученые не только изучали природу, но и стремились понять её закономерности. Социально-нравственные идеи отражали ценности справедливости, знания и духовного совершенствования. Эти идеи находят отражение в трудах Юсуф Хас Хаджиб, особенно в его произведении Кутадгу билиг. В этом труде рассматриваются: - принципы справедливого управления государством; - роль знаний и образования; - моральная ответственность правителя и общества. Политико-правовые взгляды основывались на идее гармоничного государства, где закон и мораль взаимосвязаны. Таким образом, философия выступала основой формирования научного мировоззрения. Развитие науки в XIV–XV веках В XIV–XV веках происходит новый этап научного подъема, связанный с эпохой Тимуридов. Центром научной жизни становится Самарканд. Особую роль в развитии науки сыграл Улугбек. Он создал научную школу, объединившую ведущих ученых своего времени, и основал одну из крупнейших обсерваторий средневекового мира. В обсерватории были проведены точнейшие астрономические наблюдения, составлен каталог более тысячи звезд и определены важнейшие астрономические величины . Этот период характеризуется: - развитием точных наук; - совершенствованием методов наблюдения; - усилением роли научных школ и образовательных учреждений. Научная деятельность вновь приобретает философское осмысление, где знания рассматриваются как средство познания мира и совершенствования общества. Взаимосвязь науки и философского наследия. Научное развитие Центральной Азии невозможно рассматривать отдельно от философского наследия. Труды мыслителей отражают целостное мировоззрение, в котором наука, мораль и политика образуют единую систему. Наследие Юсуф Хас Хаджиб играет важную роль в формировании этих идей. Его взгляды на государство, общество и человека актуальны и в современном контексте. Философские идеи ученых Центральной Азии способствовали: - развитию гуманистических ценностей; - формированию научного мышления; - укреплению социально-политических институтов; Предмет историка, философской науки представляется, во всяком случае на первый взгляд, вполне определенным и ясным. Ведь само название «история философии» указывает (и это, по-видимому, не случайно) на предмет исследования. Не следует, однако, переоценивать значение этого совпадения, поскольку оно ещё не раскрывает предмета историка – философской науки. Это становится очевидным, если поставить вопрос: чем отличается история философии от истории науки или истории искусства? Если взять, например, историю математики, то она воспроизводит 417

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may поступательное развитие этой науки, в ходе которого каждое новое достижение имеет своей предпосылкой предшествующие достижения. Здесь имеется, таким образом, иерархическая лестница развития математического знания, которая предполагает отношение необходимости между его историческими ступенями. Если правомерность исследования истории науки не оспаривается даже противниками теории развития, то в отношении искусства это – подлежащая обсуждению металогическая проблема. [1.с 19] Метафизика. Предмет о божественной науки. Мы хотим перечислить совокупность частей божественной науки. Посему говорим, что каждая из естественных и математических наук, а также другие частные науки, изучают состояние абсолютного сущего, его сопутствующих признаков, присущих ему по своей сущности, и его исходных принципов. Поэтому очевидно, что здесь должна существовать наука, рассматривающая состояние абсолютного сущего, его сопутствующих признаков, самих по себе присущих ему, и его исходных принципов. [2.с 291] Заключение. Таким образом, развитие науки в Центральной Азии в IX– XII и XIV–XV веках представляет собой важный этап в истории мировой цивилизации. В этот период были заложены основы многих научных дисциплин, а также сформированы философские концепции, определившие дальнейшее развитие общества. Синтез науки и философии, характерный для этого региона, нашел отражение в трудах выдающихся мыслителей и особенно в наследии Юсуф Хас Хаджиб. Изучение данного наследия имеет большое значение для современности, поскольку способствует формированию научного мировоззрения и духовных ценностей, лежащих в основе концепции «Третьего ренессанса». СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ: 1. Музаффаров Н., Абдумаликова С. Great Central Asian Scientists. 2. Ziyaeva D. The Rise of Science in Central Asia. 3. Teshaboyeva N. IX–XII centuries Renaissance. 4. The Times of Central Asia – материалы о Ибн Сина. 5. Материалы по научной деятельности Улугбек. 6.Диалектический материализм и история философии Теодор Ильич 7. Ойзерман. Москва Издательство «Мысль» 1979 [1.с 19] 8. Академия наук Республики Таджикистан институт философии имени А.М. Богоутдинова. Абу Али Ибн Сина «Авиценна» Сочинение Том третий Душанбе «Дониш» - 2006 ADOLAT, BILIM VA INSON QADRI: YUSUF XOS HOJIB FALSAFASI JUSTICE, KNOWLEDGE AND HUMAN DIGNITY: THE PHILOSOPHY OF YUSUF KHOS HAJIB Adashaliyev Azizbek Zafarjon o‘g‘li, NamDTU Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi azizbekadashaliye1995@gmail.com, https://orcid.org/0009-0002-1716-774X,+998999770659 Adashaliev Azizbek Zafarjon ugli, Lecturer at the Department of Social Sciences at NamSU, azizbekadashaliye1995@gmail.com, https://orcid.org/0009-0002-1716-774X +998999770659 418

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Annotatsiya. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari asosida adolat, bilim va inson qadri kabi muhim falsafiy tushunchalar tahlil qilinadi. Muallif insoniyat tarixida adolat va bilimning o‘rni, davlat boshqaruvida adolat tamoyillarining ahamiyati hamda ilmning inson kamoloti va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini ochib beradi. Kalit so‘zlar: adolat, bilim, inson qadri, Yusuf Xos Hojib, “Qutadg‘u bilig”, falsafa, davlat boshqaruvi, axloqiy qadriyatlar, jamiyat taraqqiyoti, ma’rifat. Annotation. This article analyzes key philosophical concepts such as justice, knowledge, and human dignity based on Yusuf Khass Hajib's work Qutadgu Bilig. The author explores the role of justice and knowledge in human history, the significance of justice in state governance, and the importance of knowledge in personal and societal development. Keywords: justice, knowledge, human dignity, Yusuf Khass Hajib, Qutadgu Bilig, philosophy, state governance, ethical values, social development, enlightenment. KIRISH So‘ngi yillarda islohotlarning ruhi va mazmuniga “Inson qadri uchun, el-yurt baxti uchun!” degan ezgu g‘oya chuqur kirib bormoqda. Mamlakatimiz rahbari Sh.Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Albatta, inson qadri biz uchun qandaydir mavhum, balandparvoz tushuncha emas. Inson qadri deganda, biz, avvalo, har bir fuqaroning tinch va xavfsiz hayot kechirishini, uning fundamental huquq va erkinliklarini ta’minlashni nazarda tutamiz” – degan so‘zlari ham adolat, bilim, inson qadri kabi tushunchalar xalqimiz boy tarixida haqiqat mezonlari chuqur ildizga ega ekanligidan dalolat beradi. [1, 56-b]. Tarix sahifalariga nazar tashlasak, ezgulik va adolat tamoyillariga tayanib yuritilgan siyosat har doim xalq va davlatning barqarorligini ta'minlagan. Donishmandlarning fikricha, boshqaruvning muvaffaqiyatli bo‘lishi faqatgina kuch va qudrat bilan emas, balki insoniylik, bilim va fidoyilik bilan chambarchas bog‘liqdir. Insoniyat tarixida bilim va adolat tushunchalari har doim markaziy o‘rinda bo‘lib kelgan. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari ana shu qadriyatlarni eng yuksak falsafiy nuqtai nazardan talqin etadi. Bu asar faqat siyosiy yoki ijtimoiy yo‘riqnoma emas, balki insonning hayotiy yo‘li, axloqiy tamoyillari va ezgulik sari yo‘naltiruvchi ulug‘vor bir asardir. Metodologiya. Yusuf Xos Hojibning fikricha, davlat va jamiyat mustahkamligi adolat tamoyiliga bog‘liq. U adolatni koinot tartibining asosiy elementi sifatida ko‘radi. Asarda adolat timsoli Kuntug‘di obrazi orqali gavdalantirilgan. Uning fikricha, hukmdor adolatli bo‘lsa, jamiyat gullabyashnaydi, aks holda esa inqirozga yuz tutadi. Bu g‘oya hozirgi kunda ham dolzarb bo‘lib, inson huquqlari va ijtimoiy tenglik muammolari bilan bog‘liq masalalarga javob beradi. Asarda bilim insonni hayvonlardan ajratib turuvchi eng asosiy omil sifatida talqin etiladi. Bilim va zakovat O‘gdulmish obrazi orqali ifodalangan bo‘lib, u insonning qadrini belgilovchi eng yuksak fazilat ekanini ta’kidlaydi. Bilimli odam jamiyatga nafi tegadigan, odamlarni to‘g‘ri yo‘lga boshlaydigan shaxsdir. Yana bir hikmat bor: Hazrati odam – Bilim, aql-u idrok sabab muhtaram. 419