UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may включает три фрагмента объёмом по 124 бейта и 173 четверостишия. В конце книги также имеется стихотворное предисловие из 77 бейтов. Иногда высказывается мнение, что произведение написано силлабическим стихом, однако на самом деле эта большая эпическая поэма создана в арузной системе стихосложения — в укороченном (кратком) мутакарибе. Стопа FA'ülün FA'ülün FA'ülün FA'ül широко известна на Востоке как размер «Шахнаме». После принятия ислама буддийские, манихейские и христианские тексты довольно быстро были забыты, и в поэтическом отношении наиболее убедительным примером этого процесса является именно «Кутадгу билиг». Лексический состав произведения преимущественно состоит из слов тюркского происхождения. Несмотря на то, что данный метр не вполне соответствует фонологической структуре тюркского языка, Юсуф Хас Хаджиб продемонстрировал высокое мастерство, создав в нём классическое произведение. Эта традиция сыграла огромную роль в развитии классической поэзии тюркских народов на родных языках, в частности в творчестве Ахмеда Югнаки, Ахмеда Ясави, Юнуса Эмре, Насими, Рабгузи, Алишера Навои, Захириддина Бабура, Гази Бурханеддина, Хатаи, Султана Веледа, Ашика Паши, Физули и других. Четверостишия, напоминающие по духу баяты и мани, представляют интерес с точки зрения отражения естественного течения тюркского языка. СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ: 1. Сеидов М. Истоки азербайджанского мифологического мышления. Баку, 1983. 2. Сафарли Х., Юсиф. Древняя и средневековая азербайджанская литература. Баку, 1982. 3. Зейналов Ф. Древнетюркские письменные памятники. Баку, 1980. 4. Халилов Р. Литература народов СССР. Баку, 1966. 5. Başer Sait. Kutadgu Bilig‘de Kut ve Töre. Анкара, 1990. 6. Arat R. R. Kutadgu Bilig. I: Текст. Стамбул, 1947; II: Перевод. 5-е изд., Анкара, 1991. IX–XII ASRLARDA MARKAZIY OSIYO MUTAFAKKIRLARINING FALSAFIY VA PEDAGOGIK QARASHLARI HAMDA ULARNING TA’LIM-TARBIYA RIVOJIGA TA’SIRI PHILOSOPHICAL AND PEDAGOGICAL VIEWS OF CENTRAL ASIAN THINKERS IN THE IX-XII CENTURIES AND THEIR INFLUENCE ON THE DEVELOPMENT OF EDUCATION AND EDUCATION Davurova Go‘zal Akbarovna, JizDPU o‘qituvchisi, +99891-569-85-90 Davurova Guzal Akbarovna, JizDPU teacher, +99891-569-85-90 Annotatsiya. Mazkur maqolada IX–XII asrlarda Markaziy Osiyoda yashab ijod qilgan mutafakkirlarning falsafiy va pedagogik qarashlari hamda ularning ta’lim-tarbiya rivojiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Ushbu davr Sharq uyg‘onish davri sifatida ilm-fan va ma’naviy 440

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may tafakkurning yuksalishi bilan ajralib turadi. Maqolada mutafakkirlarning shaxs kamoloti, ilmning ahamiyati, axloqiy tarbiya va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni haqidagi qarashlari ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek, ularning pedagogik g‘oyalari hozirgi zamon ta’lim tizimi uchun ham muhim metodologik ahamiyatga ega ekani ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: Markaziy Osiyo, Sharq uyg‘onish davri, falsafiy qarashlar, pedagogik g‘oyalar, ta’lim-tarbiya, mutafakkirlar, shaxs kamoloti. Аннотация: В данной статье анализируются философские и педагогические взгляды мыслителей, живших и работавших в Центральной Азии в IX–XII веках, и их вклад в развитие образования. Этот период, как и период Восточного Возрождения, характеризуется подъемом науки и духовной мысли. В статье рассматриваются взгляды мыслителей на личностное развитие, важность науки, нравственное воспитание и его роль в развитии общества на научной основе. Также показано, что их педагогические идеи имеют важное методологическое значение для современной системы образования. Ключевые слова: Центральная Азия, Восточное Возрождение, философские взгляды, педагогические идеи, образование, мыслители, личностное развитие. Abstract: This article analyzes the philosophical and pedagogical views of thinkers who lived and worked in Central Asia in the 9th–12th centuries and their contribution to the development of education. This period, as the period of the Eastern Renaissance, is characterized by the rise of science and spiritual thought. The article covers the thinkers' views on personal development, the importance of science, moral education and its role in the development of society on a scientific basis. It also shows that their pedagogical ideas have important methodological significance for the modern education system. Keywords: Central Asia, Eastern Renaissance, philosophical views, pedagogical ideas, education, thinkers, personal development. IX–XII asrlar Markaziy Osiyo tarixida ilm-fan, madaniyat va falsafiy tafakkur yuksak darajada rivojlangan davr hisoblanadi. Bu davr Sharq uyg‘onish davri deb ataladi. Aynan shu davrda ko‘plab buyuk allomalar yetishib chiqib, ilmfan, falsafa va pedagogika sohalariga katta hissa qo‘shganlar. Ularning asarlarida ilmning ahamiyati, inson kamoloti, axloqiy tarbiya va jamiyat taraqqiyoti masalalari keng yoritilgan [1]. Movarounnahrda ilm-fan va ma’rifat sohasida o‘z xizmatlari bilan dunyoga mashhur bo‘lgan faylasuf va munajjim, matematika, fizika, tibbiyot, tarix, til va adabiyot, pedagogika sohasida ilmiy merosi bilan nom qoldirgan Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Yusuf Xos Hojib kabi qomusiy olimlar faoliyat olib bordilar. Qomusiy olimlar o‘z ilmiy merosida ta’limiy-axloqiy asarlar yaratishga ham katta e’tibor berib, bu asarlarda ilgari surilgan g‘oyalar insonning ham aqliy, ham axloqiy, estetik va jismoniy jihatdan kamol topishida, pedagogik fikr taraqqiyotida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Sharq Uyg‘onish davrida sof pedagogik asarlar ham yaratilib, ta’li mtarbiyada inson takomilining xususiy va umumiy metodlari haqida o‘lmas ta’limoti bilan nom qoldirgan tarbiyashunos olimlar ham maydonga chiqdi. Mutafakkirlarning pedagogik qarashlari shaxsni har tomonlama rivojlantirish, ilm olishga intilish, axloqiy fazilatlarni shakllantirish kabi g‘oyalar bilan bog‘liq bo‘lib, ular keyingi davr pedagogik tafakkuriga ham katta ta’sir ko‘rsatgan [2]. 441

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Markaziy Osiyo mutafakkirlarining falsafiy qarashlari. IX–XII asrlarda Markaziy Osiyoda yashab ijod qilgan mutafakkirlar inson va jamiyat taraqqiyoti, bilimning ahamiyati hamda axloqiy qadriyatlar haqida chuqur falsafiy fikrlar bildirganlar. Ular ilmni inson kamolotining eng muhim omili deb hisoblaganlar. Masalan, buyuk alloma Abu Nasr Forobiy insonning baxt-saodatga erishishi ilm va tarbiya orqali amalga oshishini ta’kidlagan. Uning fikricha, jamiyat taraqqiyoti bilimli va ma’rifatli shaxslar faoliyati bilan bog‘liq [3]. Yana bir mutafakkir Abu Ali ibn Sino ilm va axloqning o‘zaro bog‘liqligini ta’kidlab, inson kamolotida tarbiya muhim o‘rin tutishini qayd etgan. U tarbiya jarayonida aql, axloq va jismoniy rivojlanish uyg‘un bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi [4]. XI asrda yashab ijod qilgan buyuk mutafakkir Yusuf Xos Hojib turkiy xalqlarning ijtimoiy-falsafiy va pedagogik tafakkuri rivojiga katta hissa qo‘shgan allomalardan biridir. Uning mashhur asari Qutadg‘u bilig davlat boshqaruvi, axloqiy fazilatlar, inson kamoloti va tarbiya masalalariga bag‘ishlangan muhim manba hisoblanadi. Mazkur asar turkiy xalqlarning ma’naviy merosida muhim o‘rin egallab, unda jamiyat taraqqiyoti, adolatli boshqaruv va komil inson tarbiyasi haqidagi chuqur falsafiy g‘oyalar bayon qilingan [1]. Yusuf Xos Hojib inson kamolotini ilm va axloq bilan bog‘laydi. Uning fikricha, jamiyat taraqqiyoti bilimli va ma’rifatli shaxslar faoliyatiga bevosita bog‘liq. Shu sababli u ilm olishni inson hayotining eng muhim vazifalaridan biri deb hisoblaydi. Mutafakkir ilmni insonni jaholatdan qutqaruvchi va jamiyatni taraqqiyot sari yetaklovchi kuch sifatida talqin qiladi [2]. Mutafakkirning pedagogik qarashlarida tarbiya masalasi alohida o‘rin tutadi. U yosh avlodni tarbiyalashda axloqiy fazilatlar, halollik, adolat, sabr-toqat va kamtarlik kabi insoniy qadriyatlarni shakllantirish zarurligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, tarbiya jarayoni inson shaxsini shakllantiruvchi asosiy omil bo‘lib, komil insonni tarbiyalash jamiyat barqarorligining muhim sharti hisoblanadi [3]. “Qutadg‘u bilig” asarida tarbiya va ta’lim masalalari ramziy obrazlar orqali yoritilgan. Asarda adolat, davlat, aql va qanoat kabi tushunchalar orqali ideal jamiyat modeli tasvirlanadi. Bu esa mutafakkirning falsafiy qarashlari pedagogik g‘oyalar bilan chambarchas bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Yusuf Xos Hojibning fikricha, inson tarbiyasida aql va bilim muhim rol o‘ynaydi, chunki bilimli inson jamiyat uchun foydali faoliyat olib boradi. Shuningdek, mutafakkir ustoz-shogird munosabatlariga ham alohida e’tibor qaratgan. Uning ta’kidlashicha, ustoz nafaqat bilim beruvchi, balki axloqiy fazilatlarni shakllantiruvchi tarbiyachi hamdir. Shu sababli ustoz shaxsiy namunasi bilan shogirdlarga ta’sir ko‘rsatishi zarur [5]. Yusuf Xos Hojibning falsafiy va pedagogik qarashlari insonparvarlik, ma’rifatparvarlik va axloqiy komillik g‘oyalari bilan ajralib turadi. Uning ta’lim va tarbiya haqidagi fikrlari bugungi kunda ham pedagogika fanida muhim nazariy manba sifatida o‘rganilmoqda [6]. Mutafakkirlarning pedagogik qarashlari. IX–XII asr mutafakkirlarining pedagogik qarashlari ta’lim va tarbiya masalalariga alohida e’tibor qaratganligi bilan ajralib turadi. Ular insonni komil shaxs sifatida tarbiyalash g‘oyasini ilgari 442

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may surganlar. Forobiy ta’lim jarayonida bilimni tizimli o‘rgatish, o‘qituvchining yetakchi rolini e’tirof etgan. Uning fikricha, ustoz nafaqat bilim beruvchi, balki shaxs tarbiyasini shakllantiruvchi hamdir [5]. Ibn Sino esa bolani tarbiyalashda yosh xususiyatlarini hisobga olish, ta’limni bosqichma-bosqich tashkil etish zarurligini ta’kidlagan. U jamoaviy ta’limning ham muhimligini ko‘rsatib o‘tgan [4]. Shuningdek, Mahmud Qoshg‘ariy va Yusuf Xos Hojib kabi mutafakkirlar ham axloqiy tarbiya, insoniy fazilatlar va jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar haqida muhim pedagogik g‘oyalarni ilgari surganlar [6]. Falsafiy-pedagogik qarashlarning ta’lim-tarbiya rivojiga ta’siri. Markaziy Osiyo mutafakkirlarining falsafiy va pedagogik qarashlari o‘rta asr Sharq ta’lim tizimining shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Ularning ilmga bo‘lgan yuksak e’tibori madrasalarda ilmiy fanlarning rivojlanishiga turtki bo‘lgan. Shuningdek, ularning asarlarida ilgari surilgan axloqiy tarbiya, bilimga intilish, ustoz-shogird an’analari kabi g‘oyalar keyingi asrlarda ham ta’lim tizimining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib qolgan [7]. IX–XII asrlar Markaziy Osiyoda ilm-fan va falsafiy tafakkurning yuksalish davri bo‘lib, bu davrda yashab ijod qilgan mutafakkirlar pedagogika va falsafa rivojiga katta hissa qo‘shganlar. Ularning ilm, axloq va tarbiya haqidagi qarashlari inson kamolotini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Mutafakkirlarning pedagogik g‘oyalari zamonaviy ta’lim tizimida shaxsni har tomonlama rivojlantirish, ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalash kabi masalalarda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Hasanboyev J., To‘raqulov X., Hasanboyeva O. Pedagogika. – T.: Fan va texnologiya, 2011. 2. Zunnunov A. Pedagogika tarixi. – T.: O‘qituvchi, 2004. 3. Xayrullayev M. Sharq mutafakkirlari falsafasi. – T.: O‘zbekiston, 2009. 4. Irisov A. Abu Ali ibn Sino ta’lim-tarbiya haqida. – T.: O‘qituvchi, 1998. 5. Nizomov S. Pedagogika nazariyasi. – T.: TDPU nashriyoti, 2012. 6. Qodirov B. Pedagogika tarixi. – T.: Fan, 2015. 7. Jo‘rayev R. Ta’lim falsafasi. – T.: O‘zbekiston, 2017. TIMURLU RÖNESANSI: 14-15. YÜZYIL ORTA ASYA’SINDA BILIMSEL VE KÜLTÜREL ATILIM THE TIMURID RENAISSANCE: THE SCIENTIFIC AND CULTURAL IMPETUS IN 14th-15th CENTURY CENTRAL ASIA Muhammed Karaşov, Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi, Şarkiyat Enstitüsü, Doktora Öğrencisi, Bakü, Azerbaycan, 0000-0000-1580-0094, mqarasov@gmail.com Mahammad Garashov, PhD Candidate, Institute of Oriental Studies, Azerbaijan National Academy of Sciences (ANAS), Baku, Azerbaijan Özet. 14. ve 15. yüzyıllar, Orta Asya coğrafyasında "Timurlu Rönesansı" olarak adlandırılan eşsiz bir bilimsel ve kültürel şahlanışa sahne olmuştur. Emir Timur ile başlayan ve 443

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may halefleri döneminde kurumsallaşan bu süreç, Semerkant ve Herat’ı dünyanın entelektüel çekim merkezleri haline getirmiştir. Bu çalışmada, dönemin bilimsel atılımının merkezinde yer alan Uluğ Bey ve Semerkant Rasathanesi’nin astronomi tarihindeki dönüştürücü rolü incelenmektedir. Gıyaseddin Cemşid el-Kaşi’nin matematiksel buluşları ve Ali Kuşçu’nun bu birikimi Osmanlı dünyasına taşıması, rasyonel düşüncenin sürekliliği açısından ele alınmıştır. Kültürel boyutta ise Ali Şir Nevai’nin Türk dilini bir sanat ve bilim dili olarak yükseltmesi, Lütfi ve Sekkaki gibi ediplerin estetik katkılarıyla birlikte değerlendirilmiştir. Mimari, sanat ve tarihin iç içe geçtiği bu dönem, sadece Türk-İslam medeniyetinin değil, modern bilimin temellerinin atılmasında da kritik bir öneme sahiptir. Çalışmanın sonucunda, Timurlu dönemindeki bu aydınlanmanın küresel bilim mirasına olan kalıcı etkileri vurgulanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Timurlu Rönesansı, Uluğ Bey, Ali Şir Nevai, Semerkant Rasathanesi, Türk Bilim Tarihi, Çağatay Türkçesi. Abstract The 14th and 15th centuries witnessed a unique scientific and cultural resurgence in Central Asia, often referred to as the "Timurid Renaissance." This period, which began with Emir Timur and became institutionalized under his successors, transformed Samarkand and Herat into global intellectual hubs. This study examines the transformative role of Ulugh Beg and the Samarkand Observatory in the history of astronomy, which stood at the heart of this scientific leap. The mathematical discoveries of Ghiyath al-Din Jamshid al-Kashi and the transfer of this knowledge to the Ottoman world by Ali Qushji are analyzed in the context of the continuity of rational thought. On the cultural dimension, Ali Shir Navai's elevation of the Turkic language as a medium of art and science is evaluated alongside the aesthetic contributions of figures such as Lutfi and Sekkaki. This era, where architecture, art, and history intertwined, is of critical importance not only for Turk-Islamic civilization but also for laying the foundations of modern science. The study concludes by highlighting the lasting impacts of the Timurid enlightenment on the global scientific heritage. Keywords: Timurid Renaissance, Ulugh Beg, Ali Shir Navai, Samarkand Observatory, History of Turkic Science, Chagatai Turkic. Timurlu Rönesansı, 14. yüzyılın sonu ile 15. yüzyıl boyunca Orta Asya coğrafyasında, özellikle Semerkant ve Herat merkezli olarak ortaya çıkan muazzam bir bilimsel, kültürel ve sanatsal yükseliş dönemini ifade eder. Emir Timur’un imparatorluğun temellerini atarken fethettiği bölgelerden en yetenekli alimleri, sanatçıları ve zanaatkarları başkent Semerkant’a toplaması, bu entelektüel patlamanın ilk kıvılcımını oluşturmuştur. Onun halefleri, özellikle de torunu Uluğ Bey ve Şahruh dönemlerinde bu birikim, kurumsallaşmış bir devlet politikasına dönüşmüştür. Dönemin en dikkat çekici özelliği, hükümdarların bizzat bilimle uğraşmasıdır; Uluğ Bey sadece bir sultan değil, aynı zamanda dünyanın en gelişmiş gözlemevlerinden birini kuran dahi bir astronomdur. Semerkant Rasathanesi’nde hazırlanan ve modern döneme kadar temel referans kabul edilen Zîc-i Gürganî (Yıldız Kataloğu), o çağın teknolojik sınırlarını zorlayan devasa bir sekstant vasıtasıyla tamamlanmıştır. Bilimsel atılım sadece astronomiyle sınırlı kalmamış, matematik alanında Gıyaseddin Cemşid el-Kaşi’nin ondalık kesirler üzerindeki çalışmaları ve Pi sayısının o döneme kadarki en hassas hesaplamasıyla zirveye ulaşmıştır. “Bu süreçte Semerkant medreseleri, İslam dünyasının dört bir yanından gelen talebelerle dolup taşmış, Ali Kuşçu gibi büyük dehaların yetişmesine zemin hazırlamıştır”. [Aydın, 2014: 145]. Kültürel açıdan ise Herat, özellikle Sultan 444

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Hüseyin Baykara ve veziri Ali Şir Nevai döneminde edebi bir merkez haline gelmiştir. Nevai’nin Türkçeyi (Çağatay Türkçesi) yüksek bir edebiyat ve bilim dili olarak savunması ve bu dilde şaheserler vermesi, bölgenin kültürel kimliğini pekiştirmiştir. Mimari alanda ise "Timurlu Mavisi" olarak bilinen çini işçiliği ve devasa kubbelerle süslü camiler, medreseler ve türbeler (Registan Meydanı ve Gurı Emir gibi), bu ihtişamın görsel kanıtları olarak yükselmiştir. Bu dönem, sadece Orta Asya’nın kendi içine kapalı bir başarısı değil, aynı zamanda Ali Kuşçu aracılığıyla Osmanlı’ya, oradan da dolaylı yollarla Avrupa bilim dünyasına tesir eden küresel bir miras bırakmıştır. Minyatür sanatında Behzad’ın getirdiği gerçekçilikten, felsefe ve kelamdaki derinleşmeye kadar her alanda hissedilen bu "rönesans", bozkırın ortasında yükselen rasyonel düşünce ve estetik zevkin eşsiz bir sentezidir. Sonuç itibarıyla Timurlu Rönesansı, bilginin ve sanatın hükümdarlar eliyle himaye edildiğinde bir medeniyeti ne kadar kısa sürede dönüştürebileceğinin en görkemli tarihsel kanıtıdır. Semerkant Rasathanesi, bilginin sadece bir bölgede kalmadığı, uluslararası bir bilimsel köprü görevi gördüğü bir yerdir. Uluğ Bey'in vefatından sonra rasathanenin müdürü olan Ali Kuşçu, bu muazzam bilgi birikimini ve Zîc-i Gürganî’nin kopyalarını yanına alarak İstanbul’a gitmiş ve Fatih Sultan Mehmet’in himayesinde Osmanlı astronomi ekolünün temellerini atmıştır. Bu aktarım, Orta Asya’daki bilimsel aydınlanmanın Anadolu ve Avrupa üzerinden modern bilime eklemlenmesini sağlamıştır. Bugün hala ay kraterlerinden birine "Ulugh Beigh" adının verilmiş olması, bu Semerkant merkezli bilimsel devrimin dünya tarihindeki silinmez izinin bir göstergesidir. Uluğ Bey'in etrafında toplanan alimler topluluğunun en parlak üyelerinden biri olan Gıyaseddin Cemşid el-Kaşi, "Risaletü’l-Muhitiyye" adlı eseri, trigonometri ve hesaplama tekniklerinde bir devrim niteliğindedir. Dönemin bir diğer dev ismi, "Büyük Üstad" olarak anılan Kadızâde-i Rûmî'dir; o, Anadolu'dan Semerkant'a ilim tahsili için gitmiş ve Uluğ Bey'in hem hocası hem de rasathanenin ilk müdürü olmuştur. Onun geometri ve astronomi üzerine yazdığı şerhler, yüzyıllar boyunca medreselerde temel ders kitabı olarak okutulmuştur. Bu zincirin en kritik halkası ise hiç şüphesiz Ali Kuşçu'dur; Semerkant'taki birikimi İstanbul'a taşıyarak Osmanlı astronomi ekolünü kuran bu deha, "Fethiye" adlı eseriyle gezegenlerin hareketlerini matematiksel modellerle açıklamış ve ekliptik eğimi gibi teknik verileri o dönem için imkansız denecek doğrulukta hesaplamıştır. [İnan, 1987: 145] Mevlana Lütfi ve Sekkaki, Ali Şir Nevai öncesi dönemin en güçlü iki sütunudur. Bu iki edip, Timurlu Rönesansı'nın edebi zeminini hazırlayarak "Türkçe söyleyiş" geleneğini klasik estetikle harmanlamışlardır. Döneminde "Melikü’şşuara" (Şairlerin Sultanı) olarak anılan Lütfi, özellikle gazellerindeki akıcılık, samimiyet ve dilindeki sadelikle tanınır. Şiirlerinde halk dilindeki deyimleri ve atasözlerini ustalıkla klasik nazım biçimlerine yedirmeyi başarmış, bu yönüyle hem Çağatay hem de Osmanlı sahasındaki şairleri derinden etkilemiştir. Nevai, hatıralarında Lütfi’den büyük bir hürmetle bahsederek, onun şiirindeki "akıcılığın" 445

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may (sehl-i mümteni) ulaşılamaz bir seviyede olduğunu bizzat vurgulamıştır. Lütfi'nin "Gül ve Nevruz" adlı mesnevisi, dönemin sembolik anlatım gücünü gösteren en zarif örneklerden biridir. Öte yandan, Semerkant edebi çevresinin en önemli temsilcilerinden biri olan Sekkaki, özellikle kaside türündeki ustalığı ve hükümdarlara (Uluğ Bey ve Halil Sultan gibi) sunduğu övgülerle öne çıkmıştır. Sekkaki’nin şiirlerinde Timurlu sarayının ihtişamı, bilime verilen değer ve dönemin entelektüel atmosferi kristalleşmiş bir şekilde görülür. “Divanı, Çağatay Türkçesinin kelime hazinesini ve sentaks yapısını anlamak adına paha biçilmez bir kaynaktır. Lütfi’ye göre daha teknik ve ağdalı bir üslubu benimsemiş olsa da, Sekkaki de Türk dilinin Farsça karşısındaki özgünlüğünü savunmuş ve eserlerinde bu dilin sanatsal sınırlarını zorlamıştır”. [Levend, 1965: 93] Bu iki şairin ortak başarısı, Orta Asya bozkırlarında konuşulan Türkçeyi, medresenin ilmi derinliği ve sarayın estetik inceliğiyle buluşturmalarıdır. Onlar, Nevai’nin başlattığı "dil devrimi" için gerekli olan edebi ham maddeyi ve estetik standartları oluşturmuşlardır. Lütfi ve Sekkaki’nin divanları, 14. ve 15. yüzyıl Orta Asya toplumunun sadece duygusal dünyasını değil, aynı zamanda o dönemdeki dilsel dönüşümün ve kültürel özgüvenin de birer yansımasıdır. Sadece fen bilimlerinde değil, sosyal ve edebi bilimlerde de devasa figürler yetişmiştir; Ali Şir Nevai, Türkçenin (Çağatay Türkçesi) bilim ve edebiyat dili olarak Farsçadan geri kalmadığını "Muhakemetü’l-Luğateyn" eseriyle ispatlamış, aynı zamanda bir kültür koruyucusu olarak yüzlerce sanatçı ve alimi himaye etmiştir. Tarih yazımında Hafız-ı Ebru ve Abdürrezzak Semerkandî, minyatür sanatında ise gerçekçiliğin zirvesi sayılan Kemaleddin Behzad, Timurlu sarayının entelektüel dokusunu tamamlayan diğer önemli simalardır. Bu alimler topluluğu, bilginin sadece teoride kalmadığı, gözlem, deney ve matematiksel kanıta dayalı rasyonel bir ekol oluşturarak Orta Asya'yı dünyanın bilimsel çekim merkezi haline getirmişlerdir. Ali Şir Nevai, sadece bir devlet adamı ve şair değil, aynı zamanda Türk kültür tarihinin en büyük dil milliyetçisi ve entelektüel hamisidir. Herat merkezli gelişen bu kültürel atılımın kalbinde yer alan Nevai, Sultan Hüseyin Baykara’nın çocukluk arkadaşı ve başveziri olarak siyasi gücünü sanatın ve bilimin hizmetine sunmuştur. “Onun en büyük tarihsel başarısı, döneminde bilim ve edebiyat dili olarak mutlak hakimiyete sahip olan Farsçaya karşı Türkçenin (Çağatay Türkçesi) zenginliğini ve edebi gücünü kanıtlamış olmasıdır. Ünlü eseri "Muhakemetü’lLuğateyn" (İki Dilin Karşılaştırılması), Türkçenin kelime hazinesi, fiil yapısı ve ifade derinliği bakımından Farsçadan geri kalmadığını, aksine pek çok noktada daha üstün olduğunu bilimsel bir yöntemle ortaya koyan bir dil manifestosudur” [Gölpınarlı, Abdülbâki, 1954: 34] Nevai’nin edebi dehası, Türk edebiyatında ilk kez bir şairin beş mesneviden oluşan devasa külliyatı, yani "Hamse"yi Türkçe kaleme almasıyla zirveye ulaşmıştır. Bu hamse; "Hayretü’l-Ebrar", "Ferhad ü Şirin", "Leyla vü Mecnun", "Seb’a-i Seyyar" ve "Sedd-i İskenderî" gibi şaheserleri barındırarak Türk edebiyatının klasik formlarını mükemmelliğe taşımıştır. “Ancak 446

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Nevai sadece bir yazar değil, aynı zamanda büyük bir vakıf insanıdır; kendi servetiyle 370'ten fazla medrese, cami, kütüphane, kervansaray ve köprü inşa ettirerek Timurlu coğrafyasını bir bayındırlık ve eğitim sahasına dönüştürmüştür”. [Köprülü, 2014: 84] Herat’taki sarayı, dönemin en ünlü minyatür ustası Kemaleddin Behzad, tarihçi Abdürrezzak Semerkandî ve musikişinaslar için bir akademi görevi görmüştür. Nevai’nin bıraktığı miras, sadece Orta Asya ile sınırlı kalmamış, Osmanlı şairlerinden Hindistan’daki Babürlü sarayına kadar tüm Türk dünyasında "Nevai Mektebi"nin doğmasına yol açmıştır. O, Türkçeyi bir "bayrak" gibi yükselterek göçebe bir toplumun dilini imparatorlukların, bilimin ve yüksek sanatın dili haline getiren gerçek bir kültür devrimcisidir. Bugün "Türkçenin Babası" olarak anılması, onun 15. yüzyılda başlattığı bu devasa kültürel atılımın sönmeyen etkisinden kaynaklanmaktadır. Dönemin edebi çehresini tamamlayan bir diğer dev isim, Fars edebiyatının son büyük klasikleri arasında sayılan Abdurrahman Cami'dir. Cami, sadece bir şair değil, aynı zamanda tasavvuf ve dil bilgisi alanında bir otoriteydi. Nevai ile olan derin dostluğu, Türk ve Fars edebiyatlarının birbiriyle nasıl harmanlandığının en güzel örneğidir. Tarih yazıcılığı alanında ise Şerefeddin Ali Yezdi, "Zafername" adlı eseriyle Emir Timur'un hayatını adeta epik bir roman tadında, yüksek bir edebi üslupla kaleme almıştır. Bu eser, tarihin sadece rakamlardan ibaret olmadığını, bizzat bir edebiyat türü olduğunu göstermiştir. Aynı ekolden gelen Mirhond ve torunu Handemir, "Ravzatü’s-Safa" gibi eserlerle dünya tarihini geniş bir perspektifle ve akıcı bir dille kayıt altına almışlardır. Herat ve Semerkant merkezli bu edebi muhit, sadece metinlerle değil, o metinleri süsleyen minyatürlerle de zenginleşmiştir. Yazılan her eser, hattatların zarif yazısı ve Kemaleddin Behzad gibi nakkaşların fırçasıyla görsel bir şölene dönüşmüştür. Bu dönemin edipleri, rasyonel düşünce ile tasavvufi derinliği, bilimsel gerçeklik ile lirik coşkuyu bir potada eriterek Orta Asya’nın kültürel mirasını ölümsüz kılmışlardır. Onların eserleri, bugün hala Türk dünyasının ortak edebi ve felsefi köklerini temsil eden en sağlam kaynaklar olarak kabul edilmektedir. 14. ve 15. yüzyıl Timurlu Rönesansı'nın entelektüel dokusu, sadece bilim ve dille değil, görsel sanatlar ve tarih yazımındaki devrimlerle tamamlanmıştır. Bu dönemde Herat ekolünün zirve ismi olan Kemaleddin Behzad, İslam minyatür sanatında "Rönesans fırçası" olarak kabul edilir. Behzad, o güne kadar statik ve şematik olan minyatür anlayışını yıkarak, eserlerine derinlik, perspektif denemeleri ve inanılmaz bir insan anatomisi gerçekçiliği kazandırmıştır. Onun fırçasından çıkan figürler sadece hikâyeyi anlatmaz, aynı zamanda duygu ve hareket barındırır; sokaktaki sıradan insanı, inşaat işçilerini veya saraydaki günlük hayatı tüm canlılığıyla tasvir eder. Behzad’ın Herat’taki atölyesi, Safevi ve Babürlü sanatı üzerinde silinmez izler bırakmış, minyatürü kitaba eşlik eden bir resim olmaktan çıkarıp bağımsız bir sanat şaheserine dönüştürmüştür. 447

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Aynı dönemde Timurlu tarihçiliğinin ve diplomasisinin en önemli kalemi olan Abdürrezzak Semerkandî, bilginin kayda geçirilmesi ve kültürlerarası aktarımında kilit bir rol oynamıştır. Ünlü eseri "Matla-i Sa’deyn ve Mecma-i Bahreyn" (İki Saadet Yıldızının Doğduğu ve İki Denizin Birleştiği Yer), 14. ve 15. yüzyıl Orta Asya, İran ve Hindistan tarihinin en güvenilir kaynaklarından biridir. Semerkandî sadece bir masa başı tarihçisi değil, aynı zamanda Şahruh’un Hindistan’a (Vijayanagar İmparatorluğu) gönderdiği bir elçidir; seyahatnamesinde anlattığı diplomatik gözlemler, dönemin ticaret yolları ve siyasi ilişkileri hakkında paha biçilmez detaylar sunar. Bu iki deha, Timurlu Rönesansı'nın madalyonunun iki yüzü gibidir: Behzad dönemin estetik zevkini ve görsel ihtişamını ölümsüzleştirirken, Abdürrezzak Semerkandî bu ihtişamın siyasi ve tarihi kroniğini tutmuştur. Ali Şir Nevai’nin himayesinde birleşen bu sanat ve bilim adamları, Orta Asya’yı dünyanın en önemli medeniyet merkezlerinden biri haline getiren o büyük "atılımın" en canlı tanıkları ve yaratıcılarıdır. Onların mirası, bugün hala Doğu’nun estetik ve tarihi hafızasının temelini oluşturmaktadır. Tıp ve doğa bilimleri alanında ise Şerafeddin Ali Yezdi ve Mevlana Alaeddin Ali bin Muhammed (Molla Fenari’nin çağdaşları) gibi isimler, hem tarih yazımında hem de mantık ilminde derin izler bırakmışlardır. Bu alimler topluluğu, bilginin sadece teoride kalmadığı, gözlem ve deneye dayalı bir "Semerkant Okulu" oluşturarak Orta Asya'yı dünyanın bilimsel çekim merkezi haline getirmişlerdir. Onların çalışmaları, Rönesans Avrupa’sına giden yolda doğunun rasyonel ışığı olarak parlamaktadır. 14. ve 15. yüzyıllarda Orta Asya’da filizlenen Timurlu Rönesansı, insanlık tarihinin en görkemli bilimsel ve kültürel hamlelerinden biri olarak tarihe geçmiştir. “Emir Timur’un temellerini attığı, halefleri Şahruh ve özellikle astronom-hükümdar Uluğ Bey döneminde zirveye ulaşan bu süreç, bozkırın ortasında rasyonel düşünce ile yüksek estetiğin eşsiz bir sentezini yaratmıştır”. [Ögel, 2002: 80] Semerkant Rasathanesi’nde gökyüzünün sırlarını çözen Uluğ Bey, matematikte çığır açan El-Kaşi ve bu birikimi İstanbul’a taşıyarak Osmanlı bilim dünyasını mayalayan Ali Kuşçu, Orta Çağ karanlığının aksine bilimin ışığını Doğu’dan tüm dünyaya yaymışlardır. Kültürel alanda ise Ali Şir Nevai’nin liderliğinde Türk dili (Çağatay Türkçesi), Farsça karşısında rüştünü ispat ederek bir imparatorluk, bilim ve yüksek sanat dili mertebesine yükselmiştir. “Lütfi ve Sekkaki gibi şairlerin hazırladığı estetik zemin, Nevai’nin "Hamse"si ile doruk noktasına ulaşmış; Kemaleddin Behzad’ın fırçasıyla minyatür sanatı gerçekçilik kazanırken, Abdürrezzak Semerkandî’nin kalemiyle tarih yazıcılığı edebi bir derinliğe kavuşmuştur”. [Sertkaya, 1995: 83] Registan Meydanı’nın masmavi çinilerle süslü kubbeleri, sadece mimari birer başarı değil, aynı zamanda bu devrin entelektüel özgüveninin ve evrensel vizyonunun taşa kazınmış hali olmuştur. Sonuç olarak, Timurlu Rönesansı sadece Orta Asya’nın yerel bir başarısı değil, modern astronomi, matematik ve Türk edebiyatının temellerini atan küresel 448

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bir mirastır. Bu dönemde yetişen alimler ve edipler, bilginin himaye edildiğinde bir medeniyeti ne kadar kısa sürede dönüştürebileceğinin en somut kanıtıdır. Onların bıraktığı miras, bugün hala Türk dünyasının ortak kültürel hafızasını ve bilimsel köklerini beslemeye devam etmektedir. KAYNAKÇA: 1. Aydın, S. (2014). Türk matematikçileri ve astronomları: Orta Asya’dan Anadolu’ya bilim köprüsü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 312 s. 2. Gölpınarlı, Abdülbâki. (1954). Ali Şir Nevai: Hayatı, sanatı ve eserleri. İstanbul: Varlık Yayınları. 208 s. 3. İnan, A. (1987). Gökbilimci ve matematikçi hükümdar Uluğ Bey. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları. 256 s. 4. Köprülü, M. F. (2014). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 512 s. 5. Levend, A. S. (1965). Ali Şir Nevai. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 440 s. Ögel, B. (2002). Türk kültür tarihine giriş (IX Cilt). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. 520 s. 6. Sertkaya, O. F. (1995). Özbek edebiyatının oluşumu ve gelişimi: Lütfi, Sekkaki ve Nevai dönemi. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 384 s. MARKAZIY OSIYO ILMIY MEROSI VA TURKIY MADANIY INTEGRATSIYA CENTRAL ASIAN SCIENTIFIC HERITAGE AND TURKIC CULTURAL INTEGRATION Najmidinova Guzal Axlitdinovna, BuxDU tayanch doktoranti, Bahouddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazi yetakchi ilmiy xodimi ORCID ID: https://orcid.org/0009-0002-1207-929X, najmidinovaguzal2024@gmail.com Najmidinova Guzal Akhlitdinovna, basic doctoral student of BukhSU, Leading Researcher at the Bahauddin Naqshband Research Center ORCID ID: https://orcid.org/0009-0002-1207-929X najmidinovaguzal2024@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada IX–XII asrlarda Markaziy Osiyoda yuz bergan Ilk Uyg‘onish (Renessans) davrining ilmiy va madaniy merosi hamda turkiy xalqlar orasidagi madaniy integratsiya jarayonlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda Muhammad al-Xorazmiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy va Ahmad al-Farg‘oniy kabi allomalarning jahon ilm-fani rivojiga qo‘shgan hissasi yoritilib, ularning asarlari aniq fanlar, tibbiyot va astronomiya sohalarida fundamental ahamiyat kasb etgani asoslanadi. Shuningdek, Mahmud Koshg‘ariy va Yusuf Xos Hojib ijodi orqali turkiy til va adabiyotning yuksalishi, umumiy madaniy va ma’naviy qadriyatlarning shakllanishi ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Maqolada tasavvuf ta’limoti va mustaqil davlatlar (Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar) davridagi ijtimoiy-madaniy muhitning ilmiy taraqqiyotga ta’siri ham ochib beriladi. Xulosa sifatida, Markaziy Osiyo Ilk Uyg‘onish davri ilmiy merosi bugungi turkiy dunyo integratsiyasi va madaniy yaqinlashuv jarayonlari uchun muhim tarixiy asos bo‘lib xizmat qilishi ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: Markaziy Osiyo, Ilk Uyg‘onish (Renessans), ilmiy meros, turkiy madaniy integratsiya, Muhammad al-Xorazmiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Ahmad al- 449

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Farg‘oniy, Mahmud Koshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib, tasavvuf, Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar, madaniy taraqqiyot, jahon sivilizatsiyasi. Abstract: This article analyzes the scientific and cultural heritage of the Early Renaissance in Central Asia in the 9th–12th centuries, as well as the processes of cultural integration among the Turkic peoples. The study highlights the contribution of scholars such as Muhammad al-Khwarizmi, Abu Ali ibn Sina, Abu Rayhan al-Biruni, and Ahmad al-Farghani to the development of world science, and argues that their works were of fundamental importance in the fields of exact sciences, medicine, and astronomy. It also scientifically analyzes the rise of the Turkic language and literature through the work of Mahmud Kashgari and Yusuf Khos Hajib, and the formation of common cultural and spiritual values. The article also reveals the influence of the teachings of Sufism and the socio-cultural environment of the independent states (Samoans, Karakhanids, Khorezmshahs) on scientific development. In conclusion, it is emphasized that the scientific heritage of the Early Renaissance of Central Asia serves as an important historical basis for the processes of integration and cultural rapprochement of the Turkic world today. Keywords: Central Asia, Early Renaissance, scientific heritage, Turkic cultural integration, Muhammad al-Khwarizmi, Abu Ali ibn Sina, Abu Rayhan al-Biruni, Ahmad alFarghani, Mahmud Kashgari, Yusuf Khos Hajib, Sufism, Samanids, Karakhanids, Khorezmshahs, cultural development, world civilization. KIRISH IX–XII asrlar Markaziy Osiyo tarixida ilm-fan, falsafa va madaniyatning yangi bosqichga ko‘tarilishi bilan tavsiflanadi. Arab xalifaligi tarkibida, keyinchalik esa Somoniylar, Qoraxoniylar va Xorazmshohlar kabi mahalliy sulolalar boshqaruvida mintaqa jahon tamaddunining intellektual markaziga aylandi. Bu davr fanda shartli ravishda "Ilk Uyg‘onish (Renessans) davri" deb ataladi, chunki unda insonparvarlik nafasi, aqlni e’zozlash va umuminsoniy qadriyatlarni yuksaltirish tamoyillari ustuvor bo‘lgan[12]. Ushbu davrda ilmiy meros nafaqat aniq fanlar (matematika, astronomiya, tibbiyot), balki turkiy xalqlarning o‘zligini anglashi va madaniy integratsiyalashuvi uchun poydevor vazifasini o‘tadi. Maqolaning maqsadi IX–XII asrlar ilmiy yutuqlarini va ularning turkiy dunyo birligiga taʼsirini manbalar asosida tizimli tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqotda tarixiy, tizimli va qiyosiy-mantiqiy tahlil usullaridan foydalanildi. Asosiy manbalar sifatida o‘rta asr allomalarining (Al-Xorazmiy, Ibn Sino, Beruniy, Mahmud Koshg‘ariy) asarlari, shuningdek, zamonaviy tarixshunoslik va kulturologiya sohasidagi ilmiy maqolalar hamda monografiyalar o‘rganildi. Tahlil va natijalar. IX–XII asrlarda Markaziy Osiyo hududida yuz bergan ilk Uyg‘onish (Renessans) davri jahon sivilizatsiyasi tarixidagi eng yorqin sahifalardan biri hisoblanadi. Ushbu davrda mintaqa nafaqat islom olamining, balki butun dunyoning ilm-fan, madaniyat va ma’naviyat markaziga aylandi. Quyida ushbu davrning mohiyati, allomalarimizning jahon faniga qo‘shgan hissasi va ijtimoiy-madaniy muhit haqida maqola tayyorlash uchun asosiy ma'lumotlar keltirilgan. 450

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Renessansni ta’minlagan tarixiy shart-sharoitlar. IX-XII asrlarda O‘rta Osiyoda yuz bergan madaniy yuksalish bir qator ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy omillar bilan bog‘liq edi: 1. Mustaqil davlatlarning vujudga kelishi: Arab xalifaligi zaiflashgach, Movarounnahrda Tohiriylar, Somoniylar, Qoraxoniylar, G‘aznaviylar va Xorazmshohlar kabi mahalliy sulolalar boshqargan markazlashgan davlatlar qaror topdi[20]. 2. Iqtisodiy rivojlanish: Shaharlarning kengayishi, hunarmandchilik va savdoning (xususan, Buyuk Ipak yo‘li) ravnaq topishi moddiy asos bo‘lib xizmat qildi[7]. 3. Madaniy sintez: Qadimgi hind, eron, yunon va arab madaniy yutuqlari o‘zaro qorishib, yangi mazmundagi "musulmon madaniyati"ni vujudga keltirdi[9]. Ilm-fan markazlari va akademiyalar Ushbu davrda ilm-fanga davlat darajasida e'tibor berildi: 1. "Bayt ul-hikma" (Donishmandlik uyi): Bog‘dodda tashkil etilgan ushbu markazda Muso al-Xorazmiy va Ahmad Farg‘oniy kabi vatandoshlarimiz rahbarlik va ilmiy faoliyat olib bordilar. 2. Ma’mun akademiyasi (Xorazm akademiyasi): X asr oxiri — XI asr boshlarida Urganchda tashkil etilib, bu yerda Beruniy va Ibn Sino kabi 200 dan ortiq olimlar tadqiqotlar o‘tkazdilar[6]. 3. Madrasalar: Buxoro, Samarqand va Termiz kabi shaharlar "Qubbat-ul islom" (Islom dinining gumbazi) darajasiga ko‘tarilib, yirik ta'lim maskanlariga aylandi. Buyuk allomalar va ularning jahon sivilizatsiyasiga hissasi Markaziy Osiyo mutafakkirlari aniq va gumanitar fanlar sohasida inqilobiy kashfiyotlar qildilar: 1. Al-Xorazmiy: Algebra faniga asos soldi, o‘nlik pozitsion hisoblash tizimini (hind raqamlari asosida) jahonga yoydi va "algoritm" tushunchasini fanga kiritdi[24]. 2. Ahmad Farg‘oniy: Yerning shar shaklida ekanligini isbotladi, astronomiyaga oid asarlari Yevropada Kopernik davrigacha asosiy qo‘llanma bo‘lib xizmat qildi[5]. 3. Abu Nasr Farobiy: "Sharq Arastusi" nomi bilan mashhur bo‘lib, falsafa, mantiq va shaharni boshqarish nazariyasini rivojlantirdi[23]. 4. Abu Ali ibn Sino (Avitsenna): Uning "Tib qonunlari" asari 600 yil davomida Yevropa universitetlarida asosiy darslik sifatida o‘qitildi[13]. 5. Abu Rayhon Beruniy: Astronomiya, geodeziya va mineralogiya sohalarida 150 dan ortiq asar yozib, o‘z davrining eng buyuk ensiklopedist olimi bo‘ldi[21]. Ma’naviyat va diniy ilmlar rivoji Bu davrda islom falsafasi va huquqshunosligi yuqori cho‘qqiga chiqdi. Hadis ilmida Imom al-Buxoriy hadislar to‘plami bo‘yicha "Al-Jome' as-Sahih" asari bilan islom olamida Qur'ondan keyingi eng ishonchli manbani yaratdi. Imom 451

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may at-Termiziy ham bu sohada katta meros qoldirdi. Tasavvuf (So‘fiylik)da inson kamoloti va ruhiy poklik g‘oyalarini ilgari surgan Ahmad Yassaviy (Yassaviya), Najmiddin Kubro (Kubraviya) va Abduxoliq G‘ijduvoniy (Xojagon) kabi tariqat asoschilari yetishib chiqdi[17]. Me’morchilik va san’at Uyg‘onish davri o‘ziga xos me'moriy uslublarni shakllantirdi. Ismoil Somoniy maqbarasi pishiq g‘ishtdan qurilgan, badiiy jihatdan mukammal bo‘lgan ushbu bino o‘sha davr arxitekturasining durdonasidir. Minorayi Kalon 1127-yilda Qoraxoniylar davrida qurilgan muhandislik san’atining yuksak namunasidir. Musiqa va adabiyot sohasida Farobiy va Ibn Sino musiqashunoslikka asos soldilar. Rudakiy, Firdavsiy, Mahmud Koshg‘ariy[16] va Yusuf Xos Hojib asarlari bilan turkiy va forsiy adabiyot ravnaq topdi. IX-XII asrlardagi Markaziy Osiyo Renessansi inson aqli va intellektual salohiyatining tantanasi bo‘lib, u keyinchalik Yevropada boshlangan Uyg‘onish davri uchun poydevor vazifasini o‘tadi. Ushbu merosni o‘rganish bugungi kunda yosh avlodni milliy iftixor va vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega Turkiy xalqlar uzoq tarix davomida oʻz madaniy oʻzligini saqlab qolgan holda yangi madaniyatlarni qabul qila olish qobiliyatini namoyon etganlar. Turklar turli madaniyatlar va qadriyatlar bilan toʻqnash kelganda oʻzlarining asosiy madaniy kodlarini yoʻqotmaganlar, balki ularni yangi sharoitga moslashtirganlar. Ozodlik va mustaqillik, adolat, masʼuliyat va bagʻrikenglik kabi qadriyatlar turkiy xalqlarni birlashtiruvchi asosiy elementlar sanaladi. Turkiy anʼanalarda rahbar va davlat tushunchasi markaziy oʻrin tutadi, bu esa jamiyatning tezkor tashkil etilishi va inqirozlardan chiqib ketishiga yordam bergan. Muhokama. IX–XII asrlardagi madaniy yuksalish shunchaki tarixiy hodisa emas, balki bugungi kundagi madaniy hamkorlikning strategik manbaidir. Turkiy xalqlar uzoq tarix davomida o‘z madaniy o‘zligini saqlab qolgan holda yangi sivilizatsiyalarni qabul qila olish qobiliyatini namoyon etganlar. Integratsiya jarayonlarida "Dil ba yoru, dast ba kor" (Naqshbandiya) kabi insonparvarlik va mehnatsevarlik tamoyillari milliy xarakterning shakllanishiga xizmat qilgan. G‘arb sivilizatsiyasi bilan solishtirganda, Markaziy Osiyodagi ilm-fan o‘sha davrda ko‘proq erkin fikr va ilmiy izlanishlarga ochiqligi bilan ajralib turgan. Bugungi kunda ushbu merosni o‘rganish yosh avlodda milliy iftixor, vatanparvarlik va ilmiy tafakkurni rivojlantirishning asosiy vositasidir. Xulosa. IX–XII asrlarda Markaziy Osiyo hududida kechgan madaniy va ilmiy yuksalish jarayonlari jahon sivilizatsiyasi rivojida tub burilish yasagan "Ilk Uyg‘onish (Renessans) davri" sifatida e’tirof etiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu davr shunchaki hududiy rivojlanish emas, balki global intellektual jarayonlarning markazi bo‘lib xizmat qilgan: 1. Ilmiy merosning universalligi: Muhammad al-Xorazmiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy va Ahmad al-Farg‘oniy kabi allomalarning asarlari aniq fanlar, tibbiyot va astronomiya sohalarida fundamental poydevor yaratdi. 452

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Ularning ilmiy metodologiyasi keyinchalik Yevropa Renessansining boshlanishiga bevosita turtki bo‘ldi. 2. Turkiy madaniy integratsiya: XI asrga kelib turkiy tilning ilmiy va badiiy nufuzi ortishi (Mahmud Koshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib ijodi) mintaqadagi turli urug‘ va qabilalarni yagona madaniy va ma’naviy makonda birlashtirdi. "Qutadg‘u bilig" kabi asarlar turkiy xalqlarning adolatli davlat va komil inson haqidagi umumiy qadriyatlarini shakllantirdi. 3. Ma’naviy-axloqiy birlik: Tasavvuf ta’limoti (Yassaviylik, Kubroviylik) nafaqat diniy qarashlarni, balki vatanparvarlik, mehnatsevarlik va insonparvarlik kabi ijtimoiy normalarni ham integratsiyalashga xizmat qildi. 4. Mustaqillik va taraqqiyot: Ushbu ilmiy yuksalish Somoniylar, Qoraxoniylar va Xorazmshohlar kabi mustaqil davlatlarning vujudga kelishi va iqtisodiy barqarorlik natijasida yuzaga keldi. Xulosa qilib aytganda, Markaziy Osiyo ilmiy merosi bugungi kundagi turkiy dunyo madaniy yaqinlashuvi va intellektual hamkorligi uchun eng mustahkam tarixiy asosdir. Takliflar. Mintaqaning boy ilmiy merosidan zamonaviy taraqqiyot yo‘lida samarali foydalanish maqsadida quyidagi takliflar ilgari suriladi: 1. Fundamental tadqiqotlarni tizimlashtirish: IX–XII asr allomalarining hali o‘rganilmagan yoki kam o‘rganilgan qo‘lyozmalarini zamonaviy fan (matematika, astronomiya, farmakologiya) prizmasidan qayta tahlil qilish va ularning xalqaro ilmiy reytingini oshirish zarur. 2. Ta’lim tizimiga integratsiyalash: "Qutadg‘u bilig" va "Devonu lug‘otit turk" kabi asarlardagi davlat boshqaruvi, axloq va til integratsiyasi g‘oyalarini zamonaviy darsliklarga, ayniqsa rahbar kadrlar tayyorlash dasturlariga chuqur tatbiq etish lozim. 3. Raqamli platformalarni yaratish: Markaziy Osiyo allomalarining ilmiy merosi va turkiy tillar rivojini aks ettiruvchi yagona elektron kutubxona va raqamli xaritani shakllantirish, bu orqali yosh avlodda milliy iftixor tuyg‘usini rivojlantirish tavsiya etiladi. 4. Xalqaro ilmiy hamkorlikni kengaytirish: Turkiy davlatlar va xalqaro tashkilotlar (UNESCO, TURKSOY) doirasida ushbu merosni "Global intellektual boylik" sifatida targ‘ib qilish uchun qo‘shma ilmiy ekspeditsiyalar va konferensiyalarni muntazam tashkil etish zarur. 5. Innovatsion yondashuv: Allomalarimizning ilmiy metodlarini (masalan, Ibn Sinoning tabobat darslari yoki Beruniyning astronomik hisob-kitoblari) zamonaviy texnologiyalar (sun’iy intellekt, ma’lumotlar tahlili) bilan uyg‘unlashtirgan holda yangi tadqiqot yo‘nalishlarini ochish maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Adamson P. Philosophy in the Islamic World. – Oxford: Oxford University Press, 2016. – 672 p. 2. Ibn Sina A.A. The Canon of Medicine / Trans. by O.C. Gruner. – London, 1930. – 760 p. 453

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 3. Kashgari M. Devonu lug‘otit turk (Compendium of the Turkic Dialects). – Baghdad, XI asr. 4. Starr S.F. Lost Enlightenment: Central Asia’s Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane. – Princeton: Princeton University Press, 2013. – 704 p. 5. Абдуллаев А. Ўрта Осиёда илк уйғониш даври. – Т.: Фан, 1998. – 256 б. 6. Алимов И.А. Марказий Осиё цивилизацияси тарихи. – Т.: Ўзбекистон, 2014. – 320 б. 7. Аристов Н.А. Тюркские народы и их история. – М.: Наука, 2003. – 512 с. 8. Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – М.: Восточная литература, 1963. – 760 с. 9. Бартольд В. В. Сочинения. Том II: Общие работы по истории Средней Азии. – М.: Наука, 1964. – 1024 с. 10. Беруний Абу Райхон. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. – Т.: Фан, 1968. – 480 б. 11. Гафуров Б.Г. Таджики: Древнейшая, древняя и средневековая история. – М.: Наука, 1972. – 704 с. 12. Ғуломов Я.Ғ. Ўзбекистон тарихи. – Т.: Ўқитувчи, 1997. – 384 б. 13. Ибн Сино Абу Али. Тиб қонунлари. – Т.: Фан, 1981. – 600 б. 14. Каримов И. А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – 176 б. 15. Қосимов Б. Ўзбекистон маданияти тарихи. – Т.: Янги аср авлоди, 2005. – 240 б. 16. Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк. – Т.: Фан, 1960. – 450 б. 17. Мўминов И.М. Ўрта Осиёда ижтимоий-фалсафий фикр тараққиёти. – Т.: Фан, 1969. – 300 б. 18. Наср С.Ҳ. Исломда илм ва цивилизация. – Т.: Шарқ, 2003. – 384 б. 19. Ртвеладзе Э.В. Цивилизации, государства, культуры Центральной Азии. – Т.: Узбекистан, 2005. – 368 с. 20. Сагдуллаев А.С. Ўзбекистон тарихи (қадимги ва ўрта асрлар). – Т.: Университет, 2010. – 420 б. 21. Сайидов А.Х. Марказий Осиё мутафаккирлари. – Т.: Фан, 2008. – 280 б. 22. Тўхтиев Б. Маданиятшунослик асослари. – Т.: Ўқитувчи, 2012. – 256 б. 23. Хайруллаев М.М. Абу Наср Форобий. – Т.: Фан, 1975. – 220 б. 24. Хорезмий Мусо ал- Ал-жабр ва ал-муқобала. – Т.: Фан, 1983. – 180 б. 25. Юсупов Э. Фалсафа тарихи. – Т.: Ўзбекистон, 2016. – 300 б. YUSUF XОS HОJIB FАLSАFАSI MАDАNIYАTLАRАRО MULОQОTNING QАDIMGI MАNBАI SIFАTIDА THE PHILOSOPHY OF YUSUF KHAS HAJIB AS AN ANCIENT SOURCE OF INTERCULTURAL COMMUNICATION Sаfаrоvа Nаrgizа Bоbоmurоdоvnа, UMFT “Ijtimоiy fаnlаr” kаfedrаsi kаttа о'qituvсhisi, sаfаrоvа.nb@gmаil.соm Safarova Nargiza Bobomurodovna, UMFTSenior Lecturer of the Department of Social Sciences, safarova.nb@gmail.som Аnnоtаtsiyа. Yusuf Xоs Hоjibning “Qutаdg‘u bilig” аsаri Shаrq fаlsаfаsi vа turkiy siyоsiy tаfаkkurning yuksаk nаmunаsi sifаtidа nаfаqаt didаktik merоs, bаlki tаrixiy mаdаniyаtlаrаrо mulоqоt mоdelidir. Аsаrdа аdоlаt (Kuntug‘di), dаvlаt bаxti (Оytuldi), аql (О‘gdulmish) vа qаnоаt (О‘zg‘urmish) singаri rаmziy оbrаzlаr vоsitаsidа ijtimоiy bоshqаruv, diplоmаtik mulоqоt vа umuminsоniy qаdriyаtlаr mоhiyаti yоritilаdi. Muаllifning tа’kidlаshiсhа, bilim mаdаniy 454

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may сhegаrаlаrni yо‘qоtаdi vа turli xаlqlаr о‘rtаsidа о‘zаrо tushunishning аsоsiy оmiligа аylаnаdi. “Qutаdg‘u bilig”dа elсhilаr, kоtiblаr, hukmdоr vа ziyоlilаrning jаmiyаtdаgi о‘rni сhuqur tаlqin qilinаdi, bu esа hоzirgi zаmоn diplоmаtiyаsi vа mаdаniyаtlаrаrо kоmpetensiyа nаzаriyаlаrigа uyg‘un kelаdi. Аsаr turkiy-islаm uyg‘unligining yuksаk nаmunаsi bо‘lib, undаgi аdоlаt, mа’rifаt, qоnun ustuvоrligi vа tinсhlik kоnsepsiyаlаri glоbаl dаvrdа hаm о‘z dоlzаrbligini sаqlаb kelmоqdа. Kаlit sо‘zlаr: Yusuf Xоs Hоjib; Qutаdg‘u bilig; mаdаniyаtlаrаrо mulоqоt; diplоmаtiyа; аql; аdоlаt; bilim; mа’rifаt; qоnun ustuvоrligi. Аннотация: Трактат Юсуфа Хос Ходжиба «Кутадгу билиг» представляет собой не только литературно-нравоучительное произведение, но и древнейший источник межкультурной коммуникации на стыке тюркской и исламской цивилизаций. Через образы Справедливости, Счастья государства, Разума и Довольства автор формирует целостную концепцию управления, дипломатии и общественной гармонии. Исследователи подчёркивают, что в труде знание рассматривается как универсальный язык, объединяющий народы независимо от их этнической или религиозной принадлежности. Учение Юсуфа Хос Ходжиба о роли учёных, справедливости закона и политической мудрости полностью соотносится с современными подходами к дипломатической этике и межкультурной компетенции. Таким образом, «Кутадгу билиг» является актуальным философским источником, способным способствовать диалогу культур и укреплению международного доверия. Ключевые слова: Юсуф Хос Ходжиб; Кутадгу билиг; межкультурная коммуникация; дипломатия; справедливость; разум; знание; просвещение; верховенство закона. Аbstrасt: Yusuf Khаss Hаjib’s Qutаdghu Bilig is widely reсоgnized аs оne оf the eаrliest соnсeptuаl frаmewоrks fоr interсulturаl соmmuniсаtiоn, funсtiоning beyоnd its didасtiс nаture аnd serving аs а philоsоphiсаl bridge between Turkiс аnd Islаmiс сivilizаtiоns. Thrоugh fоur symbоliс figures—Justiсe, Fоrtune оf the Stаte, Intelleсt, аnd Соntentment—the аuthоr аrtiсulаtes а соmprehensive mоdel оf gоvernаnсe, ethiсаl diplоmасy, аnd sосiаl hаrmоny. Соntempоrаry sсhоlаrs аrgue thаt the text prоmоtes the ideа оf knоwledge аs а universаl medium uniting diverse сultures. Furthermоre, its treаtment оf diplоmаtiс etiquette, the rоle оf sсhоlаrs, аnd legаl justiсe resоnаtes with mоdern theоries оf interсulturаl соmpetenсe аnd peасe-оriented leаdership. Соnsequently, Qutаdghu Bilig remаins а signifiсаnt intelleсtuаl resоurсe thаt оffers timeless prinсiples fоr fоstering sосiаl соhesiоn, mоrаl gоvernаnсe, аnd соnstruсtive diаlоgue аmоng сivilizаtiоns. Keywоrds: Yusuf Khаss Hаjib; Qutаdghu Bilig; interсulturаl соmmuniсаtiоn; diplоmасy; justiсe; intelleсt; knоwledge; enlightenment; rule оf lаw. KIRISH Yusuf Xоs Hоjibning «Qutаdg‘u bilig» («Sаоdаtgа eltuvсhi bilim») аsаri shunсhаki аdаbiy merоs emаs, bаlki Shаrq vа G‘аrb tаmаddunlаri tutаshgаn nuqtаdаgi ulkаn mаdаniyаtlаrаrо mulоqоt mаnbаi hisоblаnаdi. Tаdqiqоtсhilаr tа’kidlаgаnidek, bu аsаr “turkiy siyоsiy tаfаkkurning ilk universаl mоdeli sifаtidа turli mаdаniy qаtlаmlаrni birlаshtirа оlgаn” [Sаhin, 2021, 208-b]. Аsаr XII аsrdа yоzilgаn bо’lsа-dа, undаgi g‘оyаlаr milliy сhegаrаlаrdаn tаshqаrigа сhiqаdi. Yusuf Xоs Hоjib insоnni diniy yоki etnik mаnsubligigа kо’rа emаs, bаlki uning mа’nаviyаti vа аqliy sаlоhiyаtigа qаrаb bаhоlаydi. Bu — turli mаdаniyаt vаkillаri о’rtаsidа о’zаrо tushunishni о’rnаtishning eng qаdimgi vа mustаhkаm pоydevоridir. Mutаxаssislаr qаyd etgаnidek, “bilimning universаlligi turli xаlqlаr оrаsidаgi mаsоfаni qisqаrtiruvсhi eng kuсhli оmildir” [Аhmed, 2022, 82-b]. Аsаrdаgi tо’rt rаmziy qаhrаmоn mulоqоtning turli qirrаlаrini аnglаtаdi: • Kuntug‘di (Аdоlаt): Jаmiyаtdа tаrtib о’rnаtish uсhun qоnun ustuvоrligi. 455

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may • Оytuldi (Dаvlаt/Bаxt): Ijtimоiy fаrоvоnlik. • О’zg‘urmish (Qаnоаt): Mа’nаviy pоklik vа аxlоq. • О’gdulmish (Аql): Mulоqоtni bоshqаruvсhi аsоsiy kuсh. Bu tо’rt tushunсhа hаr qаndаy mаdаniyаt uсhun umumiy bо’lib, mulоqоtdа «umumiy til» tоpishgа yоrdаm berаdi. Kаrаhаn (2018) bu hаqdа shundаy deydi: “Qutаdg‘u biligdа rаmziy оbrаzlаr mаdаniyаtlаrаrо idrоkni shаkllаntiruvсhi kоnseptuаl kо‘prik sifаtidа nаmоyоn bо‘lаdi” [45-b]. Yusuf Xоs Hоjib «elсhilаr» vа «kоtiblаr» hаqidа аlоhidа bоblаr аjrаtgаn. U elсhining nаfаqаt til bilishi, bаlki bоshqа xаlqlаrning urf-оdаtlаri vа qаdriyаtlаrini hurmаt qilishi lоzimligini tа’kidlаydi. Bu bugungi kundа biz «mаdаniyаtlаrаrо kоmpetensiyа» deb аtаydigаn tushunсhаning ilk kо’rinishidir. Tаdqiqоtlаrdа hаm shu nuqtа tаsdiqlаnаdi: “Diplоmаtik muvаffаqiyаtning yаrmi elсhining mаdаniy sezgirligigа bоg‘liqdir” [Hаssаn, 2019, 121-b]. Аsаr XII аsrdа yоzilgаn bо’lsа-dа, undаgi g‘оyаlаr milliy сhegаrаlаrdаn tаshqаrigа сhiqаdi. Muаllif fаlsаfаsigа kо’rа, bilim (bilig) сhegаrа bilmаydi. Ilm egаlаri qаysi yurtdа bо’lishidаn qаt’i nаzаr, bir-birlаri bilаn mulоqоtgа kirishа оlаdilаr. Zerо, «bilim bilаn kishi аziz bо’lаdi». Yusuf Xоs Hоjibning «Qutаdg‘u bilig» аsаridа tа’lim vа mа’rifаt shunсhаki shаxsiy kаmоlоt vоsitаsi emаs, bаlki xаlqlаr vа mаdаniyаtlаr о‘rtаsidаgi ijtimоiy hаmkоrlikning bоsh оmili sifаtidа tаlqin etilаdi. Yа`ni bilim — umuminsоniy mulоqоt tili. Yusuf Xоs Hоjib bilimni (bilig) quyоshgа о‘xshаtаdi: quyоsh bаrсhа uсhun bаrоbаr nur sосhgаni kаbi, ilm hаm bаrсhа xаlqlаr uсhun umumiy qаdriyаtdir. Tаdqiqоtlаr ilmning mаdаniyаtlаrаrо mulоqоtdаgi rоlini аlоhidа tа’kidlаydi: “Zаmоnаviy diplоmаtiyа jаrаyоnlаridа bilim eng bаrqаrоr vоsitа bо‘lib qоlmоqdа” [Reynоlds, 2020, 103-b]. Turli mаdаniyаt vаkillаri fаqаt bilimli bо‘lsаlаrginа bir-birlаrini tushunа оlаdilаr. Nоdоnlik esа dоimо аdоvаt vа nizоlаrgа sаbаb bо‘lаdi. Аsаrdаgi: "Bilim bilаn kishi kishigа dо‘st bо‘lur, bilim bilаn jаhоn yuzi yоrug‘ bо‘lur." Ushbu fikr hаm ilmni umumiy mulоqоt tiligа аylаntirаdi. Аsаrdаgi О‘gdulmish (Аql timsоli) bаrсhа muаmmоlаrni urush yоki kuсh bilаn emаs, bаlki mа’rifаt vа mulоqоt оrqаli hаl qilishni tаklif etаdi. Diplоmаtik hаmkоrlikdа аqlning rоli shundаki, u tоmоnlаrning mаnfааtlаrini tаhlil qilаdi vа umumiy tо‘xtаmgа kelishgа yоrdаm berаdi. Mа’rifаtli insоn о‘zgаlаrning mаdаniyаtini hаm о‘z mаdаniyаtidek hurmаt qilаdi, bu esа xаlqаrо hаmkоrlikning mа’nаviy pоydevоridir.Оlimlаr vа Ziyоlilаrning jаmiyаtdаgi о'rnini belgilаshdа Yusuf Xоs Hоjib jаmiyаtni qаtlаmlаrgа bо‘lаr ekаn, оlimlаr (biliglаr) vа fоzillаrni eng оliy о‘ringа qо‘yаdi. Uning fikriсhа, dаvlаtlаr о‘rtаsidаgi hаmkоrlikni аynаn оlimlаr mustаhkаmlаydi. Сhunki оlimlаr о‘zаrо ilm аlmаshish оrqаli xаlqlаr о‘rtаsidа ishоnсh muhitini yаrаtаdilаr. "Оlimlаrning sо‘zi — yо‘l kо‘rsаtuvсhi mаyоqdir," — deydi muаllif. Bu mаyоq zulmаtdа (bilimsizlikdа) qоlgаn xаlqlаrni о‘zаrо tоtuvlikkа yetаklаydi. 456

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Mа’rifаtli jаmiyаtdа insоnlаr bir-birigа yuk emаs, bаlki kо‘mаkсhi bо‘lаdilаr. Yusuf Xоs Hоjib tа’limning аsоsiy mаqsаdi sifаtidа "fоydаli insоn" bо‘lishni kо‘rsаtаdi. Hаmkоrlikning mоhiyаti — bir-birigа fоydа keltirishdа. Bilimli insоn о‘z mаnfааtini bоshqаlаrning mаnfааti bilаn uyg‘unlаshtirа оlаdi. Muаllif tа’kidlаgаnidek: "Kishilаrning sаrаsi — kishigа fоydаsi tegаdigаnidir." Mа’rifаtli bоshqаruv — Tinсhlik gаrоvi deb tа’kidlаydi muаllif. Hukmdоr mа’rifаtli bо‘lsа, u qо‘shni dаvlаtlаr bilаn hаmkоrlikni ustuvоr deb bilаdi. Yusuf Xоs Hоjibning tа’limоti bо‘yiсhа, hаqiqiy "Qut" (bаxt, dаvlаt) fаqаt bilim vа аdоlаt bilаn bоshqаrilgаn yurtgа kelаdi. Bundаy yurt esа dоimо mаdаniyаtlаrаrо mulоqоt mаrkаzi bо‘lib qоlаdi. Yusuf Xоs Hоjibning «Qutаdg‘u bilig» аsаridа mа’rifаtli bоshqаruv tushunсhаsi dаvlаtning bаrqаrоrligi vа xаlqlаrаrо tinсhlikning bоsh kаfоlаti sifаtidа tаlqin etilаdi. Muаllifning fikriсhа, hukmdоrning bilimi uning qiliсhidаn kuсhlirоq bо‘lishi shаrt. Ushbu fаlsаfаning аsоsiy ustunlаri quyidаgilаrdаn ibоrаt: 1."Аql bilаn bоshqаrish" tаmоyili Hukmdоr (Kuntug‘di) аdоlаtni qаrоr tоptirish uсhun, аvvаlо, О’gdulmish (Аql) bilаn mаslаhаtlаshаdi. Tinсhlik gаrоvi bu mа’rifаtli hukmdоr hissiyоtgа (g‘аzаb, kibr) berilmаydi. U hаr qаndаy xаlqаrо nizоni kuсh ishlаtishdаn оldin аql vа mulоqоt сhig‘irig‘idаn о’tkаzаdi. "Bilim bilаn bek elni (yurtni) tuzаtаdi, аql bilаn ishni tаrtibgа sоlаdi," — deydi Yusuf Xоs Hоjib. 2. Аdоlаt — Bаrqаrоrlik аsоsi Mа’rifаtli bоshqаruvning mаrkаzidа “Аdоlаt” turаdi. Аgаr hukmdоr о‘z xаlqigа vа qо‘shni dаvlаtlаrgа nisbаtаn аdоlаtli bо‘lsа, u yerdа аdоvаtgа о‘rin qоlmаydi. Аdоlаtli qоnunlаr mаvjud jоydа mаdаniyаtlаrаrо mulоqоt tаbiiy rаvishdа rivоjlаnаdi, сhunki ishоnсh pаydо bо‘lаdi. 3. Оlimlаr bilаn mаslаhаtlаshuv (Kengаsh mаdаniyаti) Yusuf Xоs Hоjib hukmdоrgа dоimо оlimlаr vа fоzillаr dаvrаsidа bо‘lishni buyurаdi. Bоshqаruvdа mа’rifаtli insоnlаrning ishtirоki dаvlаtni tаjоvuzkоrlikdаn аsrаydi. Diplоmаtik аlоqаlаrdа оlimlаrning tаvsiyаlаri urushning оldini оluvсhi eng sаmаrаli vоsitа hisоblаnаdi. 4. Mа’rifаtli hukmdоr — Bаg‘rikenglik timsоli Mа’rifаtli bоshqаruv turli din, til vа mаdаniyаt vаkillаrini bir mаqsаd yо‘lidа birlаshtirа оlаdi. Hukmdоrning bilimi ungа о‘zgа mаdаniyаtlаrni tushunish vа ulаrgа hurmаt bilаn qаrаsh imkоnini berаdi. Bu esа sivilizаtsiyаlаr tо‘qnаshuvining оldini оlib, hаmkоrlikni kuсhаytirаdi. 5. Kuсh emаs, Qоnun ustuvоrligi Аsаrdа tа’kidlаnishiсhа, fаqаt kuсhgа tаyаngаn bоshqаruv uzоqqа bоrmаydi ("Zulm bilаn el buzilаdi"). Mа’rifаtli bоshqаruv esа huquq vа аxlоqqа tаyаnаdi. Bundаy tizimdа tinсhlik tаshqi bоsim bilаn emаs, bаlki iсhki аnglаngаn ehtiyоj sifаtidа sаqlаnаdi. Yusuf Xоs Hоjib fаlsаfаsidа mа’rifаtli bоshqаruv — bu nаfаqаt dаvlаtni idоrа qilish, bаlki insоniyаtni tinсhlik vа tоtuvlikkа yetаklоvсhi yuksаk аxlоqiy 457

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may missiyаdir. Yusuf Xоs Hоjibning «Qutаdg‘u bilig» аsаridа qоnun ustuvоrligi dаvlаt mustаhkаmligi vа ijtimоiy аdоlаtning bоsh mezоni hisоblаnаdi. Muаllif buni Kuntug‘di (Аdоlаt) оbrаzi оrqаli mаhоrаt bilаn осhib bergаn. Аsаrdа qоnun ustuvоrligining аsоsiy tаmоyillаri quyidаgiсhа tаlqin etilаdi: 1. Qоnun оldidа bаrсhаning tengligi Hukmdоr Kuntug‘di о‘zining аdоlаt kursi (tо'r) hаqidа gаpirgаndа, qоnun hаmmа uсhun — xоh u bek bо‘lsin, xоh qul — bir xil ekаnini tа’kidlаydi. Аsаrdаgi: "Men qоnunni (turu) аdоlаt bilаn о‘rnаtdim, undа begu qul tengdir." Bu prinsip mаdаniyаtlаrаrо mulоqоtdа hаm muhim bо‘lib, о'zаrо kelishuvlаr (xаlqаrо qоnunlаr) bаrсhа tоmоnlаr uсhun mаjburiyligini аnglаtаdi. 2. Qоnun — Dаvlаtning pоydevоri Muаllif fikriсhа, dаvlаt qudrаtini uning аrmiyаsi emаs, bаlki qоnunlаrining аdоlаtliligi belgilаydi. "Beklik аsоsi — qоnundir": Аgаr qоnun buzilsа, jаmiyаtdа tаrtibsizlik bоshlаnаdi vа dаvlаt tаnаzzulgа yuz tutаdi. Qоnun ustuvоr bо‘lgаn yurtdа xоrijiy sаvdоgаrlаr vа elсhilаr о'zlаrini xаvfsiz his qilаdilаr, bu esа mаdаniy-iqtisоdiy аlmаshinuvgа yо'l осhаdi. 3. Hukmdоrning qоnungа bо‘ysunishi Yusuf Xоs Hоjib fаlsаfаsidа hukmdоr qоnundаn ustun emаs, bаlki uning birinсhi himоyасhisidir.Hukmdоr о'z nаfsi yоki g‘аzаbigа qаrаb emаs, bаlki belgilаngаn tаrtib (turu) аsоsidа hukm сhiqаrishi shаrt. Bu diplоmаtik mulоqоtdа "vа’dаgа vа shаrtnоmаgа sаdоqаt" tаmоyilini mustаhkаmlаydi. 4. Bаrqаrоrlik vа tinсhlik Qоnunlаr аniq vа аdоlаtli bо‘lsа, jаmiyаtdа ishоnсh muhiti hukm surаdi. Bu esа xаlqlаr о‘rtаsidаgi nizоlаrni mulоqоt vа huquqiy yо‘l bilаn hаl qilish imkоnini berаdi. Yusuf Xоs Hоjibning «Qutаdg‘u bilig» аsаridа diplоmаtik mulоqоt nаfаqаt siyоsiy zаruriyаt, bаlki yuksаk аxlоqiy sаn’аt dаrаjаsigа kо’tаrilgаn. Muаllif elсhi vа diplоmаtlаrni dаvlаtning "tili" vа "kо'zi" deb hisоblаydi. Elсhining fаzilаtlаri hаqidа Hаssаn (2019) shundаy deydi: “Diplоmаtning eng muhim qurоli — uning sо‘zi vа mаdаniy idrоki” [125-b]. Аsаrdа diplоmаtik mulоqоt mаdаniyаtining quyidаgi muhim jihаtlаri kо'rsаtib о'tilgаn: 1. Elсhining shаxsiy fаzilаtlаri (Diplоmаtik etikа) Muаllif diplоmаtning tаshqi kо‘rinishidаn tоrtib, iсhki dunyоsigасhа qаt’iy tаlаblаr qо‘yаdi: Аql vа Fаrоsаt: Elсhi о‘tа аqlli bо‘lishi, suhbаtdоshining kо‘zigа qаrаb uning niyаtini uqа оlishi shаrt. Til bilish: Bоshqа xаlqlаr bilаn mulоqоt qilish uсhun ulаrning tilini vа urfоdаtlаrini mukаmmаl bilish — muvаffаqiyаt gаrоvi. Sаdоqаt: Elсhi о‘z hukmdоrigа vа xаlqigа sаdоqаtli, sоtilmаs bо‘lishi lоzim ("Kishi tili dushmаn bо'lsа, bоshi ketаr"). 2. Nutq mаdаniyаti vа Sо'z mаs'uliyаti 458

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Diplоmаtiyаdа sо‘z — аsоsiy qurоl. Yusuf Xоs Hоjib elсhilаrgа quyidаgilаrni mаslаhаt berаdi: Vаzminlik: Оrtiqсhа gаpirmаslik, hаr bir sо‘zni о‘ylаb, о'rnidа ishlаtish. Shirinsо'zlik: "Yumshоq sо'z bilаn ilоn inidаn сhiqаdi" tаmоyili diplоmаtik mulоqоtning аsоsi sifаtidа kо'rilаdi. Qаttiq vа qо'pоl sо'z mulоqоtni buzаdi vа urushgа sаbаb bо'lishi mumkin. Xushmuоmаlаlik: Bоshqа yurtdа о‘zini tutish mаdаniyаti, mezbоnning qаdriyаtlаrigа hurmаt kо‘rsаtish. 3. Diplоmаtik mulоqоtning vаzifаlаri Аsаrgа kо'rа, mulоqоtdаn kо'zlаngаn аsоsiy mаqsаdlаr: • Nizоlаrni tinсh yо'l bilаn hаl qilish: Urushdаn kо'rа mulоqоtni аfzаl kо'rish. • Dо'stlik kо'priklаrini qurish: Dаvlаtlаr о'rtаsidа ishоnсhli аlоqаlаrni о'rnаtish. • Iqtisоdiy vа mаdаniy аlmаshinuv: Elсhilаr nаfаqаt siyоsiy xаbаrlаr, bаlki ilm vа mаdаniyаt yetkаzuvсhilаri hаmdir. 4. Xаt vа hujjаt аlmаshish mаdаniyаtiYusuf Xоs Hоjib kоtiblаr (diplоmаtik yоzishmаlаr mutаxаssislаri) hаqidа hаm tо'xtаlаdi. Diplоmаtik xаt shundаy yоzilishi kerаkki, undа nаfаqаt аxbоrоt, bаlki yubоruvсhi dаvlаtning hаybаti vа mаdаniyаti аks etishi lоzim. «Qutаdg‘u bilig» — qаdimgi turkiy dаvlаtсhilik tаjribаsi bilаn islоmiy mа’rifаtning uyg‘unlаshuvidir. Muаllif ikki xil dunyоqаrаshni tо’qnаshtirmаydi, аksinсhа, ulаrni bir-birini tо’ldiruvсhi mаnbа sifаtidа kо’rsаtаdi. Bu esа аsаrni turli sivilizаtsiyаlаr о’rtаsidаgi mulоqоt kо’prigigа аylаntirаdi. 5. Tа’lim vа Mа’rifаt — hаmkоrlik аsоsi Muаllif fаlsаfаsigа kо’rа, bilim (bilig) сhegаrа bilmаydi. Ilm egаlаri qаysi yurtdа bо’lishidаn qаt’i nаzаr, bir-birlаri bilаn mulоqоtgа kirishа оlаdilаr. Zerо, «bilim bilаn kishi аziz bо’lаdi». Xulosa. Yusuf Xоs Hоjib fаlsаfаsi bugungi glоbаllаshuv dаvridа mаdаniy ixtilоflаrni yumshаtish vа xаlqаrо mulоqоtni insоnpаrvаrlik tаmоyillаri аsоsidа qurish uсhun muhim mа’nаviy dаsturdir.Yusuf Xоs Hоjib fаlsаfаsidа tа’lim vа mа’rifаt — bu shunсhаki kitоb о‘qish emаs, bаlki о‘zgаlаrni tushunish, bаg‘rikenglik vа hаmkоrlik qilish sаn’аtidir.Yusuf Xоs Hоjib uсhun qоnun ustuvоrligi — bu shunсhаki tаrtib emаs, bаlki insоn qаdr-qimmаtini sаqlаsh vа turli mаdаniyаtlаr о'rtаsidа ishоnсhli аlоqаlаrni о'rnаtish vоsitаsidir.Yusuf Xоs Hоjib diplоmаtik mulоqоtni shunсhаki xаbаr yetkаzish emаs, bаlki ikki dunyоqаrаshni о'zаrо hurmаt аsоsidа birlаshtirish deb tushungаn: Yusuf Xоs Hоjib fаlsаfаsi bugungi glоbаllаshuv dаvridа mаdаniy ixtilоflаrni yumshаtish vа xаlqаrо mulоqоtni insоnpаrvаrlik tаmоyillаri аsоsidа qurish uсhun muhim mа’nаviy dаsturdir. FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR: 1. Аhmed, R. (2022). Knоwledge аnd ethiсs in medievаl Turkiс pоlitiсаl thоught. Jоurnаl оf Аsiаn Сivilizаtiоns, 45(2), 77–95. 459