Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Prezident farmonlari va hukumat qarorlari ushbu yo‘nalishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi mamlakatda raqamli transformatsiyani jadallashtirish, iqtisodiyot tarmoqlarini raqamlashtirish hamda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi [1], [2]. Mazkur strategiyada raqamli infratuzilmani rivojlantirish, elektron davlat xizmatlarini kengaytirish va raqamli platformalar asosida boshqaruv tizimini takomillashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, davlat boshqaruvini raqamlashtirish va hududlarni kompleks rivojlantirishga doir farmonlari raqamli iqtisodiyotning amaliy mexanizmlarini joriy etish uchun tashkiliy-huquqiy asoslarni mustahkamlab bermoqda [3], [4]. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan qarorlar esa raqamli texnologiyalarni sanoat, moliya, soliq, bank va kommunal xizmatlar sohalariga tatbiq etish mexanizmlarini belgilab beradi [5], [6]. Mahalliy olimlar tadqiqotlarida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish masalalari asosan institutsional va strategik yondashuvlar asosida o‘rganilgan. Xususan, Shavkat Mirziyoyev asarlarida Yangi O‘zbekistonni barpo etish sharoitida raqamli iqtisodiyot, innovatsiyalar va raqamli boshqaruvning ustuvor yo‘nalishlari yoritilgan [7]. Islom Karimov ilmiy asarlarida esa iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, infratuzilmani rivojlantirish va texnologik yangilanishning makroiqtisodiy jihatlari tahlil qilingan [8]. Ayrim mahalliy iqtisodchi olimlar tomonidan raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisodiy o‘sish, raqamli texnologiyalarning samaradorlikka ta’siri va innovatsion rivojlanish masalalari o‘rganilgan. Jumladan, A. To‘xtasinov va B. Raximov raqamli iqtisodiyotning iqtisodiy tizimga ta’sirini nazariy jihatdan tahlil qilgan [9], A.A. Abdurahmonov iqtisodiyotda innovatsion boshqaruv va raqamli transformatsiyaning ahamiyatini asoslab bergan [10]. D.Sh. Xudoyberdiyev esa raqamli iqtisodiyot sharoitida infratuzilmani rivojlantirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish masalalariga e’tibor qaratgan [11]. Biroq mahalliy adabiyotlarda raqamli iqtisodiyotning hududiy rivojlanish va ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikka ta’siri yetarli darajada kompleks yoritilmagan. Xorijiy ilmiy adabiyotlarda raqamli iqtisodiyot masalalari keng va tizimli ravishda tadqiq qilingan. World Bank va United Nations hisobotlarida raqamli iqtisodiyot barqaror iqtisodiy o‘sish, investitsiya jozibadorligi va bandlikni oshirishning muhim omili sifatida e’tirof etilgan [12], [13]. OECD tadqiqotlarida raqamli texnologiyalar asosida davlat boshqaruvi va biznes jarayonlarini takomillashtirish masalalari tahlil qilingan [14]. Tapscott, Brynjolfsson va McAfee asarlarida raqamli iqtisodiyotning nazariy asoslari, raqamli texnologiyalarning mehnat bozori va ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri chuqur tahlil qilingan [15], [16]. Shuningdek, Yevropa Ittifoqi va Osiyo mamlakatlarida raqamli iqtisodiyot bo‘yicha olib borilgan empirik tadqiqotlar raqamli texnologiyalar joriy etilishi natijasida iqtisodiy samaradorlik va raqobatbardoshlik oshganini ko‘rsatadi [17]. 124

Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, xorijiy tadqiqotlarda raqamli iqtisodiyot konsepsiyasi chuqur va tizimli o‘rganilgan bo‘lsa-da, O‘zbekiston sharoitida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi, hududiy xususiyatlari va amaliy mexanizmlarini kompleks baholash masalalari yetarli darajada tadqiq etilmagan. Mazkur holat ushbu maqolaning ilmiy dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish istiqbollari, uning iqtisodiyot tarmoqlari va davlat boshqaruviga ta’sirini ilmiy jihatdan tahlil qilishda tahlil va sintez, induksiya va deduksiya, tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil, iqtisodiy-statistik tahlil, korrelyatsion tahlil, prognozlash hamda Case-study (holat tahlili) metodlaridan keng foydalanildi. Tadqiqot natijalari. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonning axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (ICT) sektori hozircha mamlakat iqtisodiyotida nisbatan kichik ulushga ega: 2023 yilda ICT hissasi taxminan 2.1 % atrofida bo‘lgan, 2024 yilning birinchi yarmida esa rasmiy ma’lumotlar bu ko‘rsatkichni 2.4–2.6 % oralig‘ida ko‘rsatadi44,45. Bu - xizmatlar sektorining umumiy hajmi ichida raqamli xizmatlarning hali cheklangan ulushini anglatadi; shu bilan birga sohadagi yillik o‘sish tezligi boshqa sohalardan yuqori bo‘lishi mumkin. 1-jadval O‘zbekiston va xorijiy (OECD) mamlakatlarning ICT va IT sohalari bo‘yicha taqqosiy tahlili46 Xorijiy davlatlar (OECD o‘rtacha / ilg‘or tajriba) ICT sektorining YAIMdagi 2.1% (2023), 2.4–2.6% (2024 6–9% (o‘rtacha), ayrim davlatlarda ulushi I-yarim) 10% dan yuqori ICT/IT sektorining yillik O‘rtacha 10–15% (so‘nggi O‘rtacha 6.3% (2013–2023), o‘sish sur’ati yillarda jadal) barqaror yuqori o‘sish ICT: ~56 ming, IT: ~65 ming Mehnat bozorining 4–7 %i ICT/IT ICT va IT sohasida bandlik mutaxassis sohasida IT-kompaniyalar va 10 000+ (IT Park rezidentlari O‘n minglab, global miqyosda faol startaplar soni va xizmat ko‘rsatuvchilar) startap ekotizimi Raqamli infratuzilma Rivojlanish bosqichida, Yuqori darajada rivojlangan, keng (internet, data markazlar) hududlararo tafovut mavjud polosali qamrov 0.7999 (2024), 63-o‘rin, “Very Ko‘pchiligi “Very High EGDI”, Raqamli davlat (EGDI) High EGDI” top-30 davlatlar ustun O‘sish bosqichida, hajmi Yuqori hajm, global outsourcing va IT xizmatlar eksporti cheklangan platformalar Islohotlar olib borilmoqda, Barqaror STEM/IT ta’lim tizimi, Kadrlar tayyorlash tizimi ehtiyoj yuqori xususiy sektor bilan integratsiya Ko‘rsatkichlar O‘zbekiston O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasining asosiy ko‘rsatkichlari (2023–2024) : rasmiy statistik to‘plam. – Toshkent : O‘zR Statistika agentligi, 2024. – 45–47-betlar. 45 O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot holati va rivojlanish ko‘rsatkichlari : tahliliy hisobot. – Toshkent, 2024. – 18–22-betlar. 46 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 44 125

Xorijiy davlatlar (OECD o‘rtacha / ilg‘or tajriba) Xususiy investitsiyalar va Cheklangan, davlat rag‘bati Keng rivojlangan venchur kapital VC ustun bozori Yetuk, global texnologik klasterlar Innovatsion ekotizim Shakllanish bosqichida mavjud Ko‘rsatkichlar O‘zbekiston Xorijiy davlatlar bilan taqqoslaganda, OECD mamlakatlarida ICT sektori o‘rtacha tez o‘sib bormoqda - so‘nggi o‘n yillikda ICT o‘sishi umumiy iqtisodiy o‘sishdan ancha yuqori bo‘lgan (o‘rta hisob bilan ICT yillik o‘sishi ≈ 6.3% 2013–2023)47. Bu mamlakatlarda ICT sektori butun iqtisodiyotni raqamlashtirish orqali sezilarli ulush va yuqori qo‘shimcha qiymat yaratmoqda. Shu ma’noda, O‘zbekiston raqamli iqtisodiyot hajmini oshirish uchun imkoniyatga ega, ammo start nuqtasi OECD o‘rtachasidan past. Mahalliy rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2023 yakuniga qadar O‘zbekistonning ICT va IT sohasida ishchi kuchi sezilarli darajada o‘sdi - ICT sohasida 56 000, IT sohasida esa 65 000 atrofida mutaxassis mavjudligi haqida rasmiy raqamlar e’lon qilingan48. Shuningdek, IT Park kabilar orqali startap va xizmat ko‘rsatish kompaniyalari soni ortmoqda (10 000+ korxona)49. Bu - ta’lim va professional qayta tayyorlash siyosatini chuqurlashtirish zarurligini ko‘rsatadi: yuqori malakali kadrlar yetishmovchiligi raqamli xizmatlar eksporti va yuqori qo‘shimcha qiymat yaratishga cheklov bo‘lishi mumkin. Xalqaro kontekst: yuqori darajadagi raqamli iqtisodiyotga ega davlatlarda kadrlar tayyorlash va STEM/IT ta’limi tizimli investitsiya va xususiy sektorga yaqin hamkorlik bilan amalga oshirilgan; O‘zbekiston uchun bu modelni mahalliy institutlar va xorijiy hamkorlik orqali kengaytirish maqsadga muvofiq. Statistikalar va dasturiy hujjatlar raqamli infratuzilma sohasida ijobiy dinamikani ko‘rsatadi: so‘nggi yillarda internet qamrovi va mobil ulanish ko‘rsatkichlari yaxshilandi, davlat tomonidan ma’lumot markazlari va raqamli qishloq loyihalariga investitsiyalar e’lon qilindi. Biroq ba’zi indikatorlar (ma’lumot markazlari sig‘imi, xalqaro ulanishlar uchun bandwith, bulut va kiberxavfsizlik infratuzilmasi) hali ham yuqori darajadagi raqamli iqtisodiyot talablariga to‘liq javob bermaydi - bu esa yirik eksportga yo‘naltirilgan IT xizmatlarini jalb qilishni sekinlashtiradi. Xorijiy taqqoslash: rivojlangan raqamli iqtisodiyotli mamlakatlarda (masalan, OECD qatoridagi ilg‘or davlatlar) ma’lumot markazlari, keng polosali tarmoqlar va bulut infratuzilmasi yuqori darajada bo‘lib, bu yuqori qiymatli raqamli xizmatlar eksportiga asos yaratadi. O‘zbekiston uchun infratuzilmani tezroq kengaytirish va energiya/transport/soliq imtiyozlari orqali investitsiyalarni rag‘batlantirish samarali bo‘ladi. 47 OECD. OECD Digital Economy Outlook 2024. – Paris: OECD Publishing, 2024. – 340 b O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. O‘zbekistonda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va IT sohasi rivoji bo‘yicha asosiy ko‘rsatkichlar (2023) : rasmiy tahliliy hisobot. – Toshkent, 2024. – 12–15-betlar. 49 IT Park Uzbekistan. IT Park rezidentlari va IT-kompaniyalar faoliyati to‘g‘risida yillik hisobot (2023). – Toshkent : IT Park Uzbekistan, 2024. – 6–10-betlar. 48 126

2-rasm. O‘zbekiston va OECD mamlakatlari EGDI taqqoslanishi50 Mazkur diagramma O‘zbekistonning Elektron hukumatni rivojlantirish indeksini (EGDI) tashkil etuvchi asosiy komponentlar — onlayn xizmatlar indeksi (OSI), telekommunikatsiya infratuzilmasi indeksi (TII) va inson kapitali indeksi (HCI) ko‘rsatkichlarini aks ettiradi. Diagrammadan ko‘rinib turibdiki, eng yuqori ko‘rsatkich onlayn davlat xizmatlari rivoji hissasiga to‘g‘ri kelmoqda, bu davlat xizmatlarini raqamlashtirish borasida olib borilayotgan izchil islohotlarning samaradorligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, telekommunikatsiya infratuzilmasi va inson kapitali ko‘rsatkichlarini yanada mustahkamlash EGDI darajasini oshirish uchun muhim hisoblanadi. UN E-Government Survey 2024 ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston EGDI indeksida sezilarli ko‘tarilish bilan 63-o‘ringa chiqdi va indeks qiymati 0.7999 bo‘ldi - bu mamlakatni “Very High EGDI” guruhiga olib kirdi51. Ushbu natija davlat xizmatlarini raqamlashtirish sohasida samarali siyosat va loyihalar amalga oshirilayotganini tasdiqlaydi. Biroq xizmatlar sifati, e-ishtirok va xususiy sektor bilan integratsiya darajasi hali rivojlanish bosqichida qolmoqda. 3-rasm. O‘zbekiston EGDI tarkibiy indekslari52 Mazkur diagramma O‘zbekistonda elektron hukumatni rivojlantirish indeksi so‘nggi yillarda barqaror o‘sish tendensiyasiga ega ekanini ko‘rsatadi. 2020–2024- yillar oralig‘ida EGDI ko‘rsatkichining izchil oshib borishi raqamli davlat xizmatlari, institutsional islohotlar va raqamli boshqaruv tizimlarining 50 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 51 United Nations. United Nations E-Government Survey 2024: Accelerating Digital Transformation for Sustainable Development. – New York : United Nations Department of Economic and Social Affairs (UN DESA), 2024. – P. 58–60. 52 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 127

takomillashib borayotganini tasdiqlaydi. Ushbu ijobiy dinamika mamlakatda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish uchun mustahkam asos yaratayotganini ko‘rsatadi. Xorijiy misollar: ilg‘or e-hukumat tizimiga ega davlatlarda (Estoniya, Singapur kabi) nafaqat xizmatlar onlayn taqdim etiladi, balki xizmatlararo integratsiya, ma’lumot almashinuvi va xususiy sektorga ochiqlik yuqori - natijada ishbilarmonlik samaradorligi va shaffoflik oshadi. O‘zbekiston ushbu tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirib joriy etsa, iqtisodiy samaradorlik sezilarli darajada yaxshilanishi mumkin. So‘nggi yillarda xalqaro moliyaviy institutlar (World Bank va boshqalar) O‘zbekistonda raqamli inklyuziya va infratuzilma loyihalarini moliyalashtirishni boshladi - masalan, Digital Inclusion Project va boshqa loyihalar orqali qisman kreditlar va grantlar ajratildi (World Bank hujjatlarida loyihaning hajmi va maqsadlari tasvirlangan). Shu bilan birga, xususiy investitsiyalar va chet el outsourcing kompaniyalarini jalb qilish bo‘yicha siyosatlar kuchaymoqda. Ammo investitsiyalarning miqdori va yo‘naltirilishi (inson kapitali, startaplar, ma’lumot markazlari)ni oshirish zarur. Global nuqtai nazar: UNCTAD va boshqa global tahlillar raqamli iqtisodiyotning atrof-muhit ta’siri, barqarorlik va raqobatbardoshlikni hisobga olgan strategiyalarni talab qiladi. Bu esa O‘zbekiston uchun ham “barqaror va inkluziv raqamlashtirish” strategiyasini ishlab chiqishni talab etadi. 4-rasm. Samaradorlik bo‘yicha kvantitativ taqqoslash - asosiy raqamlar (yig‘ma ko‘rsatkichlar)53 - ICT hissasi, O‘zbekiston: 2.1% (2023); 2024 yil I-yarim yilda rasmiy ma’lumotlar 2.4–2.6% ni ko‘rsatdi. (Mahalliy statistika va UNDP/ICT bo‘yicha hisobotlar)54. - EGDI (UN 2024): O‘zbekiston indeks 0.7999, 63-o‘rin - “Very High EGDI” guruhiga ko‘tarilgan55. 53 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 54 O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi (2023–2024) : rasmiy statistik byulleten. – Toshkent : O‘zR Statistika agentligi, 2024. – 34–36-betlar. 55 United Nations. United Nations E-Government Survey 2024: Accelerating Digital Transformation for Sustainable Development. – New York : United Nations Department of Economic and Social Affairs (UN DESA), 2024. – P. 58–60. 128

- Xizmatlar sektori (World Bank): xizmatlar 2023 yilda mamlakatning 43.9% hajmini tashkil qiladi - raqamli xizmatlarning ulushi bu ichida hali kichik56. - Xalqaro o‘sish tendensiyasi (OECD): ICT sektori 2013–2023 yillarda o‘rtacha 6.3% o‘sish ko‘rsatgan - bu raqamli sektorlar jadal rivojlanayotgan mamlakatlardagi potentsialni ko‘rsatadi57. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda raqamli siyosat - markazlashgan (“Ministry of Digital Technologies” boshqaruvi) va maqsadli loyihalarga yo‘naltirilgan. Bu samarali bo‘lishi mumkin, biroq uzoq muddatli innovatsion ekotizim (startaplar, xususiy sarmoya, xalqaro hamkorlik)ni shakllantirish uchun regulyatoriyaga do‘stlik, intellektual mulk himoyasi va soliq/inqiroz siyosatlarida qo‘shimcha ta’minot talab etiladi. Jahon banki va boshqa tashkilotlar ham ushbu yo‘nalishni qo‘llab-quvvatlashni tavsiya qilmoqda. Xulosa va amaliy tavsiyalar. -Infratuzilmaga investitsiyalarni tezlashtirish. Ma’lumot markazlari, xalqaro kanal kengligi va barqaror energiya yetkazib berish - raqamli xizmatlar eksportini oshirish uchun zarur. (World Bank, UNCTAD tavsiyalari). - Kadrlar va ta’limga katta e’tibor. Oliy ta’lim va kasbiy qayta tayyorlash (bootcamplar, xususiy hamkorlik) orqali yuqori malakali IT-kadrlar yetishtirish. Raqamli sohada ishchi kuchi soni ortgan bo‘lsa-da, yuqori malaka talabi oshadi. - Xususiy sektorni jalb qilish: sarmoya mexanizmlari. Soliq imtiyozlari, inkubatsiya zonalari va chet ellik investitsiyalarni rag‘batlantirish - yuqori qo‘shimcha qiymatli xizmatlarni jalb qiladi. (amaliy misollar va World Bank tavsiyalari). - E-xizmatlarni chuqur integratsiyalash. E-hukumat tizimlarini xususiy sektor bilan integratsiyalash va ma’lumotlar almashinuvi mexanizmini isloh qilish - samaradorlik va xizmat ko‘rsatish sifatini oshiradi. UN EGDI natijalari bu borada ijobiy o‘sishni ko‘rsatadi, lekin keyingi qadamlar kerak. - Barqaror va inklyuziv raqamlashtirish. Raqamli siyosatlar ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, ekologik ta’sir va raqamli tenglikni hisobga olishi zarur (UNCTAD/UNDP tavsiyalari). Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi O‘zbekistonda iqtisodiy jarayonlarni boshqarishni an’anaviy yondashuvlarga nisbatan yanada samarali tashkil etish imkonini bermoqda. Raqamli texnologiyalar va zamonaviy axborot tizimlarining joriy etilishi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida resurslardan oqilona foydalanish hamda boshqaruv qarorlarining aniqligini oshirishga xizmat qilmoqda. Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, elektron davlat xizmatlari, IT-soha va raqamli platformalarning kengayishi iqtisodiy faollikni kuchaytirib, xizmatlar sifatini yaxshilash va shaffoflikni ta’minlashda muhim natijalarni bermoqda. Shu bilan birga, rivojlangan xorijiy mamlakatlar tajribasi raqamli iqtisodiyot barqaror iqtisodiy o‘sishning asosiy omillaridan biri ekanini tasdiqlaydi. 56 World Bank. The Promise of Services-Led Growth in Uzbekistan : analytical report. – Washington, DC : World Bank Group, 2023. – P. 9–11. 57 OECD. OECD Digital Economy Outlook 2024. – Paris : OECD Publishing, 2024. – P. 32–35. 129

Umuman olganda, raqamli iqtisodiyotning izchil rivojlanishi O‘zbekistonda iqtisodiy samaradorlikni oshirish, davlat boshqaruvini modernizatsiya qilish hamda barqaror ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi Farmoni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. Raqamli O‘zbekiston – 2030. – Toshkent, 2020. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga doir Farmonlari. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining iqtisodiyotni raqamlashtirishga oid Qarorlari. 5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining raqamli texnologiyalarni joriy etishga oid qarorlari. 6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Davlat boshqaruvini raqamlashtirish konsepsiyasi. 7. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent, 2021. 8. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida. – Toshkent, 1997. 9. To‘xtasinov A., Raximov B. Raqamli iqtisodiyot nazariyasi. – Toshkent, 2019. 10. Abdurahmonov A.A. Innovatsion iqtisodiyot va raqamli boshqaruv. – Toshkent, 2020. 11. Xudoyberdiyev D.Sh. Raqamli infratuzilma va iqtisodiy rivojlanish. – Toshkent, 2021. 12. World Bank. Digital Economy for Development. – Washington, DC, 2019. 13. United Nations. Digital Economy Report. – New York, 2020. 14. OECD. Going Digital: Shaping Policies. – Paris, 2019. 15. Tapscott D. The Digital Economy. – New York, 1996. 16. Brynjolfsson E., McAfee A. The Second Machine Age. – New York, 2014. 17. European Commission. Digital Economy and Society Index (DESI). – Brussels, 2021. RAQAMLI IQTISODIYOT RIVOJIDA “AQLLI SHAHARLAR” (SMART CITIES) KONSEPSIYASI Topiboldiyev Rahmatillo Dilshodjon o‘g‘li, 1-kurs magistri Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida “aqlli shaharlar” (Smart Cities) konsepsiyasining mohiyati va ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda aqlli shaharlar konsepsiyasining raqamli texnologiyalar, axborot-kommunikatsiya infratuzilmasi, sun’iy intellekt, Big Data va IoT bilan o‘zaro bog‘liqligi yoritilib, AQSh, Yevropa Ittifoqi va Osiyo mamlakatlarining ilg‘or tajribalari o‘rganiladi. Amaliy qismda O‘zbekiston sharoitida aqlli shaharlar konsepsiyasini joriy etish imkoniyatlari va uning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi baholanadi. Tadqiqot natijalari aqlli shaharlar shahar boshqaruvi samaradorligini oshirish va barqaror rivojlanishni ta’minlashda muhim omil ekanini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, aqlli shaharlar, Smart Cities, raqamli texnologiyalar, shahar infratuzilmasi, barqaror rivojlanish, sun’iy intellekt, IoT. Аннотация. В статье проводится научный анализ сущности и значения концепции «умных городов» (Smart Cities) в условиях цифровой экономики. В исследовании раскрывается взаимосвязь концепции умных городов с цифровыми технологиями, информационно-коммуникационной инфраструктурой, искусственным интеллектом, 130

большими данными (Big Data) и Интернетом вещей (IoT), а также изучается передовой опыт США, Европейского союза и стран Азии. В практической части оцениваются возможности внедрения концепции умных городов в условиях Узбекистана и ее социально-экономическая эффективность. Результаты исследования показывают, что умные города являются важным фактором повышения эффективности городского управления и обеспечения устойчивого развития. Ключевые слова: цифровая экономика, умные города, Smart Cities, цифровые технологии, городская инфраструктура, устойчивое развитие, искусственный интеллект, IoT. Abstract. This article provides a scientific analysis of the essence and significance of the Smart Cities concept in the context of the digital economy. The study examines the relationship between smart cities and digital technologies, information and communication infrastructure, artificial intelligence, big data, and the Internet of Things (IoT), as well as reviews best practices from the United States, the European Union, and Asian countries. The practical part assesses the prospects for implementing the smart city concept in Uzbekistan and its socio-economic effectiveness. The research findings indicate that smart cities are a key factor in improving urban governance efficiency and ensuring sustainable development. Keywords: digital economy, smart cities, digital technologies, urban infrastructure, sustainable development, artificial intelligence, IoT. Kirish. So‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi shaharlar boshqaruvi va infratuzilmasini tubdan o‘zgartirmoqda. Urbanizatsiya jarayonlarining tezlashuvi, aholining shaharlarda to‘planishi hamda resurslardan samarali foydalanish zarurati zamonaviy boshqaruv yondashuvlarini talab etmoqda. Shu nuqtai nazardan, “aqlli shaharlar” konsepsiyasi raqamli iqtisodiyotning muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllanmoqda. Aqlli shaharlar konsepsiyasi axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda shahar infratuzilmasini boshqarish, transport, energetika, kommunal xizmatlar, sog‘liqni saqlash va xavfsizlik sohalarida samaradorlikni oshirishga qaratilgan. Ushbu konsepsiya aholining hayot sifatini yaxshilash, resurslarni tejash va barqaror rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda aqlli shaharlar raqamli iqtisodiyotning asosiy drayverlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli transformatsiya va shaharlarni modernizatsiya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri etib belgilangan bo‘lib, bu aqlli shaharlar konsepsiyasini ilmiy asosda o‘rganishni dolzarb etadi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyot va aqlli shaharlar konsepsiyasini rivojlantirish masalalari davlat siyosati darajasida tartibga solinib, Prezident farmonlari va hukumat qarorlari ushbu yo‘nalishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Xususan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi mamlakatda raqamli transformatsiyani jadallashtirish, shahar infratuzilmasini modernizatsiya qilish hamda aqlli boshqaruv tizimlarini joriy etishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi [1], [2]. Mazkur strategiyada axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish, elektron davlat xizmatlari va raqamli platformalar asosida shahar boshqaruvini takomillashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining shaharsozlik, hududlarni kompleks rivojlantirish va raqamli texnologiyalarni joriy etishga doir 131

farmonlari aqlli shaharlar konsepsiyasini amaliyotga tatbiq etishning tashkiliyhuquqiy asoslarini mustahkamlab bermoqda [3], [4]. Vazirlar Mahkamasining raqamli texnologiyalar, “aqlli” infratuzilma va elektron boshqaruv tizimlarini rivojlantirishga oid qarorlari esa ushbu konsepsiyani transport, energetika, kommunal xo‘jalik va ijtimoiy sohalarga tatbiq etish mexanizmlarini belgilab beradi [5], [6]. Mahalliy olimlar tadqiqotlarida raqamli iqtisodiyot va shaharlarni rivojlantirish masalalari asosan institutsional va strategik yondashuvlar asosida o‘rganilgan. Xususan, Sh.M. Mirziyoyev asarlarida Yangi O‘zbekistonni barpo etish sharoitida raqamli iqtisodiyot va hududlarni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari yoritilgan [7]. I.A. Karimov tadqiqotlarida iqtisodiy modernizatsiya va infratuzilmani rivojlantirishning makroiqtisodiy jihatlari tahlil qilingan [8]. Ayrim mahalliy iqtisodchi olimlar tomonidan raqamli iqtisodiyot sharoitida shahar infratuzilmasini modernizatsiya qilish, axborot texnologiyalarining hududiy rivojlanishga ta’siri masalalari o‘rganilgan. Jumladan, A. To‘xtasinov va B. Raximov raqamli iqtisodiyotning iqtisodiy tizimga ta’sirini nazariy jihatdan tahlil qilgan [9], A.A. Abdurahmonov hududiy rivojlanishda innovatsion boshqaruv mexanizmlarining ahamiyatini asoslab bergan [10]. D.Sh. Xudoyberdiyev esa raqamli iqtisodiyot sharoitida infratuzilmani rivojlantirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish masalalariga e’tibor qaratgan [11]. Biroq mahalliy adabiyotlarda aqlli shaharlar konsepsiyasining raqamli iqtisodiyot bilan uzviy bog‘liqligi va uning amaliy samaradorligi yetarli darajada yoritilmagan. Xorijiy ilmiy adabiyotlarda aqlli shaharlar konsepsiyasi keng va tizimli ravishda tadqiq qilingan. BMT (UN-Habitat) va Jahon banki hisobotlarida aqlli shaharlar barqaror urbanizatsiya va raqamli iqtisodiyotning muhim elementi sifatida e’tirof etilgan [12], [13]. OECD tadqiqotlarida raqamli texnologiyalar asosida shahar boshqaruvini takomillashtirish va jamoat xizmatlari samaradorligini oshirish masalalari tahlil qilingan [14]. Giffinger va hamkorlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda aqlli shaharlarning asosiy komponentlari – aqlli iqtisodiyot, aqlli boshqaruv, aqlli transport va aqlli muhit tizimli yondashuv asosida asoslab berilgan [15]. Townsend va Batty asarlarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining shahar rivojiga ta’siri va raqamli urbanistika konsepsiyasi yoritilgan [16], [17]. Shuningdek, Yevropa Ittifoqi va Osiyo mamlakatlarida aqlli shaharlar bo‘yicha olib borilgan empirik tadqiqotlar raqamli texnologiyalar joriy etilishi natijasida shahar xizmatlari sifati va iqtisodiy samaradorlik oshganini ko‘rsatadi [18]. Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, xorijiy tadqiqotlarda aqlli shaharlar konsepsiyasi raqamli iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi sifatida chuqur o‘rganilgan bo‘lsa-da, O‘zbekiston sharoitida ushbu konsepsiyani joriy etishning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi va amaliy mexanizmlari yetarli darajada tadqiq etilmagan. Mazkur holat mazkur maqolaning ilmiy dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada, raqamli iqtisodiyot sharoitida aqlli shaharlar (Smart Cities) konsepsiyasining shakllanishi va rivojlanish xususiyatlarini ilmiy jihatdan tahlil qilishda tahlil va sintez, induksiya va deduksiya, tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil, iqtisodiy-statistik tahlil, korrelyatsion 132

tahlil, prognozlash hamda Case-study (holat tahlili) metodlaridan keng foydalanildi. Tadqiqot natijalari. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, aqlli shaharlar (Smart Cities) konsepsiyasi raqamli iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, shahar infratuzilmasini boshqarish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Raqamli texnologiyalar, xususan axborot-kommunikatsiya tizimlari, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data) va Internet of Things (IoT) asosida shahar xizmatlarini boshqarish resurslardan foydalanish samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Qo‘llanilgan aqlli Samaradorlik Erishilgan natija texnologiya ko‘rsatkichi (%) Aqlli transport boshqaruvi Transport tizimi Tirbandliklar kamayishi 20–25 % (ITS) Transport tizimi Raqamli monitoring Yoqilg‘i sarfi qisqarishi 10–15 % Aqlli hisoblagichlar (Smart Energiya iste’moli Energetika 15–20 % Metering) optimallashuvi Raqamli tarmoq Energiya yo‘qotishlari Energetika 10–12 % boshqaruvi kamayishi Kommunal Suv yo‘qotishlari Aqlli suv ta’minoti 20–30 % xizmatlar qisqarishi Shahar Elektron boshqaruv Operatsion xarajatlar 15–30 % boshqaruvi platformalari qisqarishi Ijtimoiy Aholi qoniqish darajasi Elektron davlat xizmatlari 25–35 % xizmatlar oshishi Iqtisodiy Investitsiya jozibadorligi Raqamli infratuzilma 10–20 % rivojlanish oshishi 1-rasm. Aqlli shahar texnologiyalarini joriy etish natijasida erishilgan asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlari58 Yo‘nalish Diagramma tahlili shuni ko‘rsatadiki, aqlli shahar texnologiyalarining eng katta ta’siri ijtimoiy xizmatlar sifati va kommunal infratuzilma sohalarida namoyon bo‘lmoqda. Aholining elektron xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarining kengayishi vaqt va xarajatlarni tejash orqali hayot sifatini sezilarli darajada oshirgan. Transport va energetika yo‘nalishlarida ham yuqori natijalar qayd etilib, tirbandliklar kamayishi va energiya resurslaridan oqilona foydalanish ekologik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda. Investitsiya jozibadorligining oshishi esa aqlli shaharlar raqamli iqtisodiyotning muhim drayveriga aylanayotganini ko‘rsatadi. Xalqaro amaliyot tahlili shuni ko‘rsatadiki, aqlli shahar (Smart City) texnologiyalarini joriy etish shahar boshqaruvining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Xususan, raqamli boshqaruv platformalari, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar (Big Data) asosida qarorlar qabul qilish natijasida shahar boshqaruvi bilan bog‘liq operatsion xarajatlar o‘rtacha 15–30 foizga qisqargan. 58 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 133

Bu qisqarish resurslardan oqilona foydalanish, jarayonlarning avtomatlashtirilishi hamda inson omiliga bog‘liq xatoliklarning kamayishi bilan izohlanadi. Ayniqsa, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida aqlli transport tizimlarini (ITS) joriy etish muhim natijalar bergan. Real vaqt rejimida transport oqimini boshqarish, “aqlli” svetoforlar, jamoat transporti harakatini optimallashtirish va mobil ilovalar orqali marshrutlarni rejalashtirish hisobiga shahar yo‘llaridagi tirbandliklar 20–25 foizga kamaygan.59 Shu bilan birga, avtomobillarning bekor turish va sekin harakatlanish holatlari qisqargani sababli yoqilg‘i sarfi 10–15 foizga kamaygan. 2-rasm. Aqlli shahar texnologiyalarining transport va boshqaruvdagi samaradorligi60 Mazkur jarayonlar nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirib, davlat va aholi xarajatlarini kamaytirgan, balki ekologik barqarorlikka ham xizmat qilgan. Atmosferaga chiqariladigan zararli gazlar miqdorining kamayishi, shovqin darajasining pasayishi hamda shahar muhitining yaxshilanishi aholining yashash sifatini oshirgan. Natijada aqlli shahar texnologiyalari transport sohasida iqtisodiy tejamkorlik, ekologik muvozanat va ijtimoiy farovonlikni bir vaqtning o‘zida ta’minlovchi kompleks yechim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Energetika sohasida aqlli hisoblagichlar (smart meters) va raqamli monitoring tizimlarining joriy etilishi energiya resurslaridan foydalanish samaradorligini tubdan oshirib, iste’mol jarayonini aniq va shaffof boshqarish imkonini bermoqda. Xususan, real vaqt rejimida energiya sarfini kuzatish, iste’molchilar xatti-harakatini tahlil qilish hamda avtomatlashtirilgan boshqaruv mexanizmlarini qo‘llash orqali energiya iste’moli o‘rtacha 15–20 foizga optimallashtirilgan61. Bu esa energiya tejash madaniyatini shakllantirish, noqonuniy ulanishlarning oldini olish va tizimdagi nosozliklarni tezkor aniqlashga xizmat qilmoqda. European Commission. Sustainable and Smart Mobility Strategy – putting European transport on track for the future. Brussels, 2020. 60 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 61 International Energy Agency. Digitalization and Energy [Text]. – Paris : IEA, 2017. – 185 p. 134 59

Xalqaro statistik ma’lumotlarga ko‘ra, aqlli energetika (Smart Grid) tizimlariga o‘tgan shaharlar va hududlarda elektr energiyasi uzatish va taqsimlash jarayonidagi texnik hamda tijorat yo‘qotishlari 10–12 foizgacha kamaygan62. Bunga tarmoqlarning raqamlashtirilishi, yuklamalarni avtomatik muvozanatlash, avariyalarni oldindan prognoz qilish va masofadan boshqarish imkoniyatlarining joriy etilishi sabab bo‘lmoqda. Shu bilan birga, energiya ishlab chiqarish va taqsimlashdagi samarasizliklar qisqarib, mavjud quvvatlardan yanada oqilona foydalanish ta’minlanmoqda. 3-rasm. Aqlli energetika tizimlari63 Mazkur jarayonlar natijasida kommunal xizmatlar ko‘rsatish bilan bog‘liq xarajatlar va tannarx sezilarli darajada pasaygan, bu esa aholiga va tadbirkorlik subyektlariga ko‘rsatilayotgan xizmatlarning iqtisodiy jihatdan maqbulligini oshirgan. Aholi uchun to‘lovlar hisob-kitobining aniqligi va shaffofligi ta’minlanib, xizmat sifati, uzluksizligi hamda ishonchliligi yaxshilangan. Umuman olganda, aqlli energetika tizimlari nafaqat iqtisodiy tejamkorlikni, balki energiya xavfsizligi va ekologik barqarorlikni ta’minlashda ham muhim strategik omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Kommunal xo‘jalik sohasida aqlli boshqaruv tizimlarining joriy etilishi suv va issiqlik resurslaridan foydalanishda samaradorlikni sezilarli darajada oshirib, ushbu sohani raqamli transformatsiya qilishga xizmat qilmoqda. Xususan, sensorlar, masofaviy monitoring qurilmalari va ma’lumotlarni tahlil qilishga asoslangan boshqaruv platformalari yordamida resurslar iste’moli real vaqt rejimida nazorat qilinib, nosozliklar va yo‘qotishlar o‘z vaqtida aniqlanmoqda. Natijada suv va issiqlik ta’minoti tizimlarining uzluksizligi hamda ishonchliligi mustahkamlanmoqda. 62 63 OECD. Smart Grids and Energy System Transformation [Text]. – Paris : OECD Publishing, 2017. – 120 p. muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 135

4-rasm. Kommunal xo‘jalikda aqlli boshqaruv tizimlari64 Amaliy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, aqlli suv ta’minoti tizimlari joriy etilgan hududlarda quvurlardagi yashirin sizib chiqishlar, noqonuniy ulanishlar va hisobga olinmagan sarf qisqarib, suv yo‘qotishlari 20–30 foizga kamaygan65. Bu ko‘rsatkich, ayniqsa, ichimlik suvi resurslari cheklangan va suv tanqisligi mavjud bo‘lgan hududlar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki mavjud suv zaxiralaridan yanada oqilona foydalanish orqali qo‘shimcha manbalarga bo‘lgan ehtiyoj kamayadi va suv ta’minoti barqarorligi ta’minlanadi. Shu bilan birga, aqlli issiqlik ta’minoti tizimlari binolarning haqiqiy ehtiyojidan kelib chiqib haroratni avtomatik boshqarish imkonini yaratib, ortiqcha energiya sarfining oldini oladi. Bu esa issiqlik energiyasi tejalishiga, kommunal xizmatlar tannarxining pasayishiga va aholiga ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatining oshishiga olib keladi. Umuman olganda, kommunal xo‘jalikda aqlli boshqaruv tizimlarining qo‘llanilishi iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash bilan birga, suv va energiya resurslarini muhofaza qilish, ekologik barqarorlikni mustahkamlash hamda aholining yashash sharoitini yaxshilashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlik nuqtayi nazaridan aqlli shaharlar (Smart City) konsepsiyasining joriy etilishi aholining hayot sifatini oshirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, raqamli boshqaruv mexanizmlari va ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish tizimlari shahar muhitini yanada qulay, xavfsiz va ochiq holga keltirmoqda. Natijada fuqarolar va davlat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar soddalashib, ijtimoiy ishonch darajasi oshmoqda. Xalqaro tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, aqlli shahar infratuzilmasi rivojlangan hududlarda aholining davlat xizmatlaridan qoniqish darajasi o‘rtacha 25–35 foizga oshgani qayd etilgan66. Bunga, avvalo, elektron hukumat tizimlari, “bir darcha” tamoyiliga asoslangan onlayn xizmatlar, mobil ilovalar orqali murojaat qilish va xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarining kengayishi sabab bo‘lmoqda. Fuqarolar davlat idoralariga bevosita borishga ehtiyoj sezmay, xizmatlarni tezkor va shaffof tarzda masofadan olishi mumkin bo‘lmoqda. 64 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. International Water Association. Smart Water Management: A Guide to Reducing Water Losses [Text]. – London : IWA Publishing, 2018. – 95 p. 66 United Nations. E-Government Survey: Digital Government in the Decade of Action [Text]. – New York : United Nations, 2020. – 290 p. 136 65

5-rasm. Aqlli shaharlar konsepsiyasini joriy etish natijasida erishilgan ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlik67 Shu bilan birga, elektron xizmatlar, aqlli boshqaruv platformalari va raqamli davlat xizmatlari vaqt va moliyaviy xarajatlarni sezilarli darajada qisqartirib, aholining kundalik hayotini yengillashtirmoqda. Navbatlar va byurokratik jarayonlarning kamayishi, axborotga tezkor kirish imkoniyati hamda xizmatlar sifatining oshishi natijasida fuqarolar uchun qulay va inklyuziv shahar muhiti shakllanmoqda. Umuman olganda, aqlli shaharlar nafaqat iqtisodiy samaradorlikni ta’minlaydi, balki ijtimoiy tenglik, ochiqlik va fuqarolarning farovonligini oshirishga xizmat qiluvchi zamonaviy boshqaruv modelini yuzaga keltiradi. Milliy amaliyot doirasida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston sharoitida raqamli platformalar va aqlli infratuzilma elementlarini joriy etish shahar boshqaruvi samaradorligini oshirish uchun muhim imkoniyatlar yaratmoqda. Jumladan, transport va kommunal xizmatlarda raqamli monitoring tizimlarining joriy etilishi xizmat ko‘rsatish jarayonlarini tezlashtirib, operatsion xarajatlarni 10–15 foizgacha qisqartirish imkonini bermoqda68. 6-rasm. O‘zbekiston sharoitida raqamli monitoring va aqlli infratuzilmani joriy etish natijasida erishilgan samaradorlik (%)69 Shuningdek, aqlli shahar elementlarining joriy etilishi shahar iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda. Raqamli infratuzilma rivojlangan hududlarda investitsiya jozibadorligi oshib, yangi ish 67 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasi [Matn]. – Toshkent : O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi, 2020. – 74 b. 69 Muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 137 68

o‘rinlari yaratilishi tezlashmoqda. Xalqaro tajribaga ko‘ra, aqlli shahar loyihalari amalga oshirilgan hududlarda innovatsion sohalarda bandlik darajasi o‘rtacha 10– 20 foizga oshgan70. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Aqlli shaharlar (Smart Cities) konsepsiyasining joriy etilishi raqamli iqtisodiyot sharoitida shahar infratuzilmasini boshqarishni an’anaviy usullarga nisbatan samaraliroq tashkil etish imkonini beradi. Raqamli texnologiyalar va aqlli boshqaruv tizimlari shahar xizmatlarini real vaqt rejimida monitoring qilish, resurslardan oqilona foydalanish hamda boshqaruv qarorlarining aniqligini oshirishga xizmat qiladi. Amaliy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, aqlli shahar texnologiyalari transport, energetika va kommunal xo‘jalik sohalarida xarajatlarni qisqartirish, xizmatlar sifatini yaxshilash va ekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim natijalarni bermoqda. Shu bilan birga, elektron davlat xizmatlari va raqamli platformalarning kengayishi aholining hayot sifatini oshirib, ijtimoiy ishonch va shaffoflikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Umuman olganda, aqlli shaharlar konsepsiyasi shahar boshqaruvi samaradorligini oshirish, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish hamda barqaror ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-son “Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. – Toshkent, 2020. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 10-iyuldagi PF-5763-son “O‘zbekiston Respublikasida shaharsozlik siyosatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son “2022– 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. 5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 17-fevraldagi 71-son “Raqamli texnologiyalarni rivojlantirish va joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. 6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Elektron hukumat va raqamli infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. 7. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – 464 b. 8. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi va O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etish yo‘llari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2009. – 56 b. 9. To‘xtasinov A., Raximov B. Raqamli iqtisodiyot va uning rivojlanish mexanizmlari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 312 b. 10. Abdurahmonov A.A. Hududiy iqtisodiyot va innovatsion rivojlanish. – Toshkent: Fan, 2019. – 280 b. 11. Xudoyberdiyev D.Sh. Raqamli iqtisodiyot sharoitida infratuzilmani rivojlantirish. – Toshkent, 2021. – 210 b. 12. United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat). World Cities Report: The Value of Sustainable Urbanization. – Nairobi, 2020. 13. World Bank. Smart Cities: Digital Solutions for a More Livable Future. – Washington, DC, 2019. 14. OECD. Smart Cities and Inclusive Growth. – Paris, 2020. 70 OECD. Smart Cities and Regional Development [Text]. – Paris : OECD Publishing, 2021. – 190 p. 138

15. Giffinger R., Fertner C., Kramar H., Kalasek R. Smart Cities: Ranking of European Medium-Sized Cities. – Vienna University of Technology, 2007. 16. Townsend A.M. Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia. – New York: W.W. Norton & Company, 2013. 17. Batty M. The New Science of Cities. – MIT Press, Cambridge, 2013. 18. European Commission. Smart Cities and Communities: European Innovation Partnership. – Brussels, 2021. RAQAMLI IQTISODIYOT RIVOJIDA DAVLAT VA XUSUSIY SEKTOR HAMKORLIGI Rashidova Dilxushxon Sherzod qizi Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikning ahamiyati va zaruriyati yoritiladi. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, davlat xizmatlari sifatini oshirish va innovatsion muhitni shakllantirishda muhim omilga aylanmoqda. Ushbu jarayonda davlat va xususiy sektor hamkorligi infratuzilmani rivojlantirish, raqamli platformalarni joriy etish hamda investitsiyalarni jalb qilishda asosiy mexanizm sifatida namoyon bo‘lmoqda. Maqolada hamkorlikning asosiy yo‘nalishlari, afzalliklari va mavjud muammolari tahlil qilinib, ularni bartaraf etish bo‘yicha taklif va xulosalar beriladi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, davlat-xususiy sheriklik, innovatsiyalar, axborot texnologiyalari, investitsiyalar, raqamli infratuzilma. Аннотация. В данной статье рассматривается роль и значение сотрудничества государства и частного сектора в развитии цифровой экономики. Стремительное развитие цифровых технологий оказывает существенное влияние на модернизацию экономики, повышение эффективности государственных услуг и формирование инновационной среды. В этих условиях государственно-частное партнёрство выступает важным инструментом развития цифровой инфраструктуры, внедрения современных цифровых платформ и привлечения инвестиций. В статье анализируются основные направления взаимодействия, его преимущества и существующие проблемы, а также предлагаются практические рекомендации по повышению эффективности сотрудничества. Ключевые слова: цифровая экономика, государственно-частное партнёрство, инновации, информационные технологии, инвестиции, цифровая инфраструктура Abstract. This article examines the role and significance of cooperation between the public and private sectors in the development of the digital economy. The rapid advancement of digital technologies has become a key driver of economic modernization, improvement of public service delivery, and creation of an innovative ecosystem. In this context, public-private partnership serves as an effective mechanism for developing digital infrastructure, implementing digital platforms, and attracting investments. The article analyzes the main areas of cooperation, highlights its advantages and challenges, and provides recommendations to enhance the effectiveness of collaboration. Keywords: digital economy, public-private partnership, innovation, information technologies, investment, digital infrastructure. Kirish. Bugungi kunda raqamli iqtisodiyot jahon iqtisodiy taraqqiyotining eng muhim va tez rivojlanayotgan yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllanib bormoqda. Xalqaro tahlillarga ko‘ra, raqamli iqtisodiyotning global yalpi ichki mahsulotdagi ulushi hozirgi kunda 15–20 foiz atrofida baholanmoqda va ushbu ko‘rsatkich yil sayin oshib bormoqda. Dunyo bo‘yicha internet foydalanuvchilari soni 5 milliarddan ortiq bo‘lib, bu raqamli texnologiyalarning iqtisodiy va ijtimoiy 139

jarayonlarga chuqur kirib borayotganini ko‘rsatadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy etilishi ishlab chiqarish jarayonlari, xizmatlar ko‘rsatish tizimi hamda davlat boshqaruvi shakllarini tubdan o‘zgartirib, yangi iqtisodiy modelning shakllanishiga zamin yaratmoqda. Raqamli yechimlar iqtisodiy samaradorlikni oshirish, tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish va resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Tadqiqotlarga ko‘ra, raqamli texnologiyalarni faol joriy etgan mamlakatlarda mehnat unumdorligi 20–30 foizgacha oshishi, davlat xizmatlarini ko‘rsatish xarajatlari esa sezilarli darajada qisqarishi kuzatilmoqda. Elektron hukumat, raqamli moliya, elektron savdo va sun’iy intellekt kabi yo‘nalishlar iqtisodiyotning raqobatbardoshligini kuchaytiruvchi asosiy drayverlarga aylanmoqda. Raqamli iqtisodiyotning muvaffaqiyatli rivojlanishi ko‘p jihatdan davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi samarali hamkorlikka bog‘liq. Davlat tomonidan normativ-huquqiy baza, strategik rivojlanish dasturlari va institutsional qo‘llabquvvatlash mexanizmlari shakllantirilsa, xususiy sektor innovatsion texnologiyalar, investitsiyalar va zamonaviy boshqaruv tajribasini iqtisodiyotga olib kiradi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli infratuzilma va platformalarga yo‘naltirilgan investitsiyalarning 40–60 foizi aynan xususiy sektor hissasiga to‘g‘ri keladi. Shu bois, davlat-xususiy sektor hamkorligi raqamli transformatsiya jarayonining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot rivojida davlat va xususiy sektor hamkorligining mohiyati, asosiy shakllari hamda ularning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri kompleks tarzda tahlil qilinadi. Shuningdek, hamkorlik jarayonida yuzaga kelayotgan institutsional, moliyaviy va texnologik muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy-nazariy va amaliy takliflar ishlab chiqiladi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish hamda davlat va xususiy sektor hamkorligini kengaytirish masalalari davlat siyosati darajasida tartibga solinib, Prezident farmonlari va hukumat qarorlari ushbu yo‘nalishda muhim normativ-huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Xususan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi mamlakatda raqamli transformatsiyani jadallashtirish, raqamli infratuzilmani rivojlantirish hamda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini keng joriy etishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi [1], [2]. Shuningdek, davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirishga qaratilgan normativ-huquqiy hujjatlar raqamli loyihalarni moliyalashtirish va boshqarishda xususiy sektor ishtirokini faollashtirishga xizmat qilmoqda [3], [4]. Mahalliy olimlar tadqiqotlarida raqamli iqtisodiyot va davlat-xususiy sektor hamkorligi masalalari asosan nazariy va institutsional yondashuvlar doirasida o‘rganilgan. Xususan, Sh.M. Mirziyoyev asarlarida iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, raqamli texnologiyalarni joriy etish va xususiy sektor rolini oshirishning strategik yo‘nalishlari yoritilgan [5]. I.A. Karimov tadqiqotlarida bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat va biznes o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning makroiqtisodiy jihatlari tahlil qilingan [6]. A. To‘xtasinov va B. Raximov davlat-xususiy sheriklikning iqtisodiy mohiyati, shakllari va moliyaviy mexanizmlarini tadqiq 140

etgan [7]. A.A. Abdurahmonov raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya jarayonlarida xususiy sektor ishtirokining ahamiyatini asoslab bergan [8], D.Sh. Xudoyberdiyev esa raqamli texnologiyalarni davlat boshqaruvi va xizmatlar ko‘rsatish tizimiga joriy etishda hamkorlik mexanizmlariga alohida e’tibor qaratgan [9]. Biroq mahalliy adabiyotlarda raqamli iqtisodiyotda davlat va xususiy sektor hamkorligining amaliy samaradorligi hamda aniq raqamli loyihalar misolida chuqur tahlili yetarli darajada yoritilmagan. Xorijiy ilmiy adabiyotlarda raqamli iqtisodiyot va public-private partnership (PPP) masalalari keng qamrovda tadqiq qilingan. Jahon banki va OECD hisobotlarida raqamli infratuzilmani rivojlantirishda davlat-xususiy sektor hamkorligi iqtisodiy o‘sishning muhim omili sifatida baholanadi [10], [11]. McKinsey & Company tadqiqotlarida raqamli transformatsiya jarayonlarida xususiy sektor innovatsiyalari va investitsiyalarining hal qiluvchi roli asoslab berilgan [12]. Mazzucato davlatning innovatsion jarayonlardagi faol ishtirokini va xususiy sektor bilan hamkorlikdagi “raqamli ekotizimlar” modelini tahlil qilgan [13]. Grimsey va Lewis tadqiqotlarida davlat-xususiy sheriklikning raqamli loyihalardagi institutsional va moliyaviy mexanizmlari keng yoritilgan [14]. Shuningdek, UNDP va Yevropa Ittifoqi hisobotlarida raqamli davlat xizmatlarini rivojlantirishda PPP mexanizmlarining samaradorligi amaliy misollar asosida ko‘rsatib berilgan [15], [16]. Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, xorijiy tadqiqotlarda raqamli iqtisodiyot sharoitida davlat va xususiy sektor hamkorligi masalalari keng va chuqur o‘rganilgan bo‘lsa-da, O‘zbekiston sharoitida ushbu hamkorlikning iqtisodiy samaradorligi, institutsional muammolari va amaliy natijalarini kompleks baholash masalalari yetarli darajada tadqiq etilmagan. Mazkur holat ushbu maqolaning ilmiy dolzarbligini belgilaydi va tadqiqot mavzusining tanlanishini asoslaydi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida davlat va xususiy sektor hamkorligining mohiyati, shakllari hamda iqtisodiy samaradorligini o‘rganishda tahlil va sintez, induksiya va deduksiya, tizimli tahlil, qiyosiy tahlil, iqtisodiy-statistik tahlil, korrelyatsion-regression tahlil, prognozlash, case-study (holat tahlili) metodi, adabiyotlar tahlili, birlamchi ma’lumotlarni to‘plash hamda ekspert baholash metodlaridan keng foydalanildi. Tadqiqot jarayonida davlat va xususiy sektor hamkorligini raqamli iqtisodiyotning muhim institutsional elementi sifatida baholash, uning iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini aniqlash hamda samaradorligini oshirishga qaratilgan metodologik yondashuvlar qo‘llanildi. Tadqiqot natijalari. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, raqamli iqtisodiyot rivojida davlat strategik boshqaruvchi va muvofiqlashtiruvchi subyekt sifatida namoyon bo‘ladi. Uning asosiy vazifasi raqamli transformatsiya uchun zarur bo‘lgan institutsional, huquqiy va infratuzilmaviy muhitni yaratishdan iborat. Davlat tomonidan raqamli iqtisodiyotning rivoji uchun normativ-huquqiy baza shakllantiriladi, milliy strategiyalar ishlab chiqiladi hamda raqamli texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan dasturlar moliyalashtiriladi. 141

1-rasm. Davlatning raqamli transformatsiyadagi asosiy yo‘nalishlari71 Xalqaro tahlillarga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlarda davlat sektori tomonidan raqamli infratuzilmani rivojlantirishga yo‘naltirilayotgan investitsiyalar YAIMning 1,5–2,5 foizini tashkil etadi72. Elektron hukumat tizimlari joriy etilgan mamlakatlarda davlat xizmatlari ko‘rsatish xarajatlari o‘rtacha 20–30 foizga qisqargani kuzatilmoqda73. Shuningdek, davlat tomonidan ochiq ma’lumotlar platformalarini yaratish va raqamli xavfsizlikni ta’minlash xususiy sektor faoliyatining barqarorligini oshirishga xizmat qiladi. Demak, davlat raqamli iqtisodiyotda: - strategik yo‘nalishlarni belgilovchi, - raqamli infratuzilmani yaratuvchi, - xususiy sektor uchun qulay muhit shakllantiruvchi asosiy subyekt hisoblanadi. Xususiy sektor raqamli iqtisodiyotda innovatsiyalarni yaratuvchi, texnologiyalarni joriy etuvchi va investitsiyalarni amalga oshiruvchi asosiy harakatlantiruvchi kuch sifatida ishtirok etadi. U zamonaviy axborot texnologiyalari, raqamli platformalar, sun’iy intellekt, elektron savdo va moliyaviy texnologiyalarni ishlab chiqish va tatbiq etishda muhim rol o‘ynaydi. 2-rasm. Raqamli iqtisodiyotda xususiy sektorning investitsion va iqtisodiy ta’siri74 Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, global miqyosda raqamli texnologiyalarga yo‘naltirilgan investitsiyalarning 60–70 foizi aynan xususiy sektor hissasiga to‘g‘ri 71 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. OECD. Digital Government Index 2022: Building Public Sector Capacity for the Digital Age. Paris: OECD Publishing, 2022. 73 UN DESA. United Nations E-Government Survey 2020: Digital Government in the Decade of Action. New York: United Nations, 2020. 74 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 142 72

keladi75. Xususiy IT-kompaniyalar tomonidan yaratilgan raqamli yechimlar mehnat unumdorligini 25–40 foizgacha oshirish imkonini bermoqda76. Elektron savdo bozorida ham xususiy sektor yetakchi bo‘lib, jahon chakana savdosining qariyb 20 foizi raqamli platformalar orqali amalga oshirilmoqda77. Shunday qilib, xususiy sektor: - texnologik innovatsiyalar manbai, - investitsiya va tadbirkorlik faolligi tashuvchisi, - raqamli xizmatlar va mahsulotlar ishlab chiqaruvchisi sifatida raqamli iqtisodiyotning asosiy drayveri hisoblanadi. Davlat va xususiy sektor hamkorligi (DXSH) raqamli iqtisodiyot rivojida resurslar, vakolatlar va mas’uliyatni birlashtirishga asoslangan institutsional mexanizm hisoblanadi. Ushbu hamkorlik davlatning strategik va tartibga soluvchi funksiyalari bilan xususiy sektorning innovatsion va investitsion salohiyatini uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. 3-rasm. DXSH asosidagi raqamli loyihalarning amalga oshirish muddati va iqtisodiy ta’siri78 Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, raqamli infratuzilma loyihalarida davlatxususiy sektor hamkorligi qo‘llanilgan mamlakatlarda loyiha amalga oshirish muddati o‘rtacha 30–40 foizga qisqaradi, moliyaviy yuk esa davlat byudjeti uchun sezilarli darajada kamayadi. Jahon banki baholariga ko‘ra, raqamli sohadagi DXSH loyihalari iqtisodiy o‘sish sur’atlarini 1–1,5 foiz punktga oshirish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida davlat va xususiy sektor hamkorligi: - keng polosali internet va ma’lumotlar markazlarini rivojlantirish, - elektron hukumat va raqamli davlat xizmatlarini joriy etish, - raqamli platformalar va innovatsion ekotizimlarni shakllantirish, - IT-startaplar va texnologik tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash kabi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi. Raqamli iqtisodiyot rivojida davlat va xususiy sektor hamkorligining istiqbollari Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi sharoitida davlat va xususiy sektor hamkorligi (DXSH) kelgusi yillarda iqtisodiy o‘sishni ta’minlovchi asosiy 75 World Bank; OECD; UNCTAD. Digital economy and investment in digital technologies: diagnostics, measurement and global investment trends. Washington, DC; Paris; Geneva, 2019–2021. 76 OECD; World Bank; McKinsey & Company. Digital technologies, productivity and economic impact: global analytical reports. Paris; Washington, DC; McKinsey Global Institute, 2016–2018. 77 UNCTAD; OECD; World Bank. E-commerce, digital platforms and global retail trade: analytical and statistical reports. Geneva; Paris; Washington, DC, 2019–2022. 78 muallif tomonidan xalqaro va milliy tadqiqotlar asosida tuzilgan. 143