Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

O‘zbekistonda so‘nggi yillarda ekologik soliqlarni modernizatsiya qilish, yashil budjetlashtirish tamoyillarini joriy etish, qayta tiklanuvchi energiya loyihalariga imtiyozlar berish kabi chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ammo fiskal mexanizmlarning to‘liq va samarali ishlashi uchun institutsional islohotlar, ekologik nazoratning kuchaytirilishi va xususiy sektorning yashil investitsiyalardagi faolligini oshirish zarur. Umuman olganda, yashil iqtisodiyotga o‘tishda fiskal siyosat iqtisodiy barqarorlik va ekologik xavfsizlikni uyg‘unlashtiruvchi hal qiluvchi vosita bo‘lib, uning izchil takomillashtirilishi kelajak avlodlar uchun ekologik toza va barqaror rivojlanish muhitini yaratishga xizmat qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 10-apreldagi “2019-2030-yillar davrida Oʻzbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga oʻtish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PQ-4477-son Qarori / https://lex.uz/docs/-4539502 2. https://gov.uz/oz/eco - O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi rasmiy sayti 3. UNEP - Green Economy 4. OECD - Green Growth and Sustainable Development 5. World Bank - Climate Change 6. World Bank - "Fiscal Policies for Development and Climate Action" (2019) (PDF ko‘rinishida mavjud) 7. IMF - Climate Change 8. IMF - "Fiscal Policies for Paris Climate Strategies" (2021) 9. Bowen, A., & Kuralbayeva, K. (2018). "Green fiscal reform, carbon pricing and climate policy". Oxford Review of Economic Policy. 10. Pearce, D., Markandya, A., & Barbier, E. (2013). "Blueprint for a Green Economy". Earthscan Publications. RAQAMLI IQTISODIYOTDA FRILANSERLIK XIZMATLARINING BANDLIKNI OSHIRISHDAGI O‘RNI Xamdamov O‘lmas Baxrom o‘g‘li, UMFT , magistrant 2-kurs, Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida frilanserlik xizmatlarining bandlikni oshirishdagi o‘rni va ahamiyati tadqiq etilgan. Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalarning jadal rivojlanishi mehnat bozorida yangi, moslashuvchan bandlik shakllarining paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Shular jumlasidan frilanserlik faoliyati an’anaviy bandlik modellari bilan bir qatorda aholi, ayniqsa yoshlar bandligini ta’minlashning muhim vositasiga aylanib bormoqda. Maqolada frilanserlik xizmatlarining iqtisodiy mohiyati ochib berilgan, raqamli platformalar orqali bandlikni kengaytirish mexanizmlari tahlil qilingan. Shuningdek, frilanserlik faoliyatining ijobiy jihatlari va mavjud muammolari aniqlanib, O‘zbekiston sharoitida frilanserlik xizmatlarini rivojlantirish orqali bandlik darajasini oshirishga qaratilgan amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari raqamli iqtisodiyot sharoitida mehnat bozorini takomillashtirish va bandlik siyosatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, frilanserlik, bandlik, raqamli platformalar, mehnat bozori, gig iqtisodiyoti. Аннотация. В данной статье исследуется роль и значение фриланс-услуг в повышении уровня занятости в условиях цифровой экономики. Стремительное развитие 504

цифровых технологий и онлайн-платформ приводит к формированию новых, гибких форм занятости на рынке труда. В этом контексте фрилансинг становится одним из эффективных инструментов обеспечения занятости населения, особенно молодежи, наряду с традиционными моделями трудоустройства. В статье раскрывается экономическая сущность фриланс-услуг, анализируются механизмы расширения занятости посредством цифровых платформ. Кроме того, выявляются преимущества и существующие проблемы развития фрилансинга, а также разрабатываются практические предложения и рекомендации, направленные на повышение уровня занятости за счет развития фриланс-услуг в условиях Узбекистана. Результаты исследования могут быть использованы при совершенствовании рынка труда и формировании политики занятости в условиях цифровой экономики. Ключевые слова: цифровая экономика, фрилансинг, занятость, цифровые платформы, рынок труда, gig-экономика. Abstract. This article examines the role and significance of freelance services in increasing employment in the context of the digital economy. The rapid development of digital technologies and online platforms has led to the emergence of new and flexible forms of employment in the labor market. In this regard, freelancing has become an effective tool for enhancing employment, especially among young people, alongside traditional employment models. The article reveals the economic essence of freelance services and analyzes the mechanisms for expanding employment through digital platforms. In addition, the advantages and existing challenges of freelance activities are identified, and practical recommendations are proposed to increase employment through the development of freelance services under the conditions of Uzbekistan. The research findings are valuable for improving the labor market and shaping employment policies in the digital economy. Keywords: digital economy, freelancing, employment, digital platforms, labor market, gig economy. Kirish. Bugungi kunda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi va raqamli iqtisodiyotga o‘tish jarayonlari mehnat bozori tuzilmasida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, internet tarmog‘i va raqamli platformalarning keng qo‘llanilishi natijasida bandlikning yangi, moslashuvchan shakllari shakllanib, an’anaviy mehnat munosabatlariga muqobil sifatida rivojlanmoqda. Ushbu jarayonda frilanserlik xizmatlari zamonaviy mehnat bozorining muhim tarkibiy qismiga aylanib, bandlikni oshirishning samarali vositasi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida frilanserlik faoliyati ish beruvchi va ijrochilar o‘rtasidagi masofaviy hamkorlikni ta’minlab, mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini oshiradi. Ayniqsa, yoshlar, ayollar, nogironligi bo‘lgan shaxslar hamda vaqtinchalik yoki qisman band bo‘lishni istovchi aholi qatlamlari uchun frilanserlik xizmatlari qo‘shimcha daromad manbai va barqaror bandlikni ta’minlash imkoniyatini yaratmoqda. Shu bilan birga, frilanserlik xizmatlari hududiy cheklovlarni kamaytirib, global mehnat bozoriga integratsiyalashuvni kuchaytiradi. Shu bilan birga, frilanserlik xizmatlarining rivojlanishi bilan bog‘liq qator muammolar, jumladan, huquqiy tartibga solish, ijtimoiy himoya, soliq mexanizmlari hamda raqamli ko‘nikmalarning yetarli emasligi kabi masalalar mavjud. Bu holat frilanserlik faoliyatini ilmiy jihatdan chuqur tahlil qilish va uning bandlikni oshirishdagi o‘rnini baholash zaruratini yuzaga keltirmoqda. Mazkur maqolaning maqsadi raqamli iqtisodiyot sharoitida frilanserlik 505

xizmatlarining bandlikni oshirishdagi o‘rnini tadqiq etish, ularning mehnat bozoriga ta’sirini baholash hamda O‘zbekiston sharoitida frilanserlik faoliyatini rivojlantirish orqali bandlik darajasini oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun maqolada tahlil va taqqoslash, statistik kuzatuv hamda mantiqiy umumlashtirish usullaridan foydalanilgan. Adabiyotlar tahlili. Raqamli iqtisodiyot va frilanserlik xizmatlarining mehnat bozoriga ta’siri masalalari so‘nggi yillarda mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan keng tadqiq etilmoqda. Xususan, raqamli iqtisodiyot sharoitida bandlikning yangi shakllari, jumladan frilanserlik va gig-iqtisodiyotning shakllanishi mehnat munosabatlarining transformatsiyasi bilan izohlanadi. Chet el olimlari tadqiqotlarida frilanserlik xizmatlari moslashuvchan bandlik modeli sifatida baholanadi. Masalan, D. Kalleberg va G. Standing ishlarida frilanserlik va gig-iqtisodiyot sharoitida mehnat bozori ishtirokchilarining erkinligi va daromad manbalarining diversifikatsiyasi ta’kidlangan. Ularning fikricha, raqamli platformalar mehnat bozoriga kirish to‘siqlarini kamaytirib, aholi bandligini oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, ayrim tadqiqotlarda frilanserlik faoliyatining barqarorlik va ijtimoiy himoya bilan bog‘liq muammolari ham qayd etilgan. R. Baldwin, E. Brynjolfsson va A. McAfee kabi olimlar raqamli texnologiyalarning mehnat bozoriga ta’sirini tahlil qilib, masofaviy ish shakllari va frilanserlik xizmatlari raqamli iqtisodiyotning ajralmas qismi ekanligini asoslab berganlar. Ularning tadqiqotlarida raqamli platformalar orqali bandlikni oshirish yuqori malakali mehnat resurslariga bo‘lgan talabni kuchaytirishi bilan izohlanadi. MDH mamlakatlari olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda frilanserlik xizmatlarining iqtisodiy va institutsional jihatlariga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, frilanserlik faoliyatini huquqiy tartibga solish, soliq mexanizmlarini soddalashtirish hamda frilanserlar uchun ijtimoiy kafolatlarni ta’minlash masalalari muhim yo‘nalish sifatida ko‘riladi. Ushbu tadqiqotlar frilanserlik xizmatlarining rasmiy iqtisodiyotga integratsiyalashuvini ta’minlash zarurligini ko‘rsatadi. O‘zbekistonlik olimlar tadqiqotlarida esa raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va mehnat bozorini modernizatsiya qilish masalalari yoritilgan. Ularning ishlarida frilanserlik xizmatlari kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish, yoshlar bandligini ta’minlash hamda aholi daromadlarini oshirishning muhim omili sifatida baholanadi. Shu bilan birga, frilanserlik xizmatlarining rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan infratuzilmaviy va institutsional muammolar mavjudligi ta’kidlanadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, frilanserlik xizmatlarining bandlikni oshirishdagi o‘rni xorijiy va mahalliy tadqiqotlarda umumiy jihatdan yoritilgan bo‘lsa-da, O‘zbekiston sharoitida frilanserlik xizmatlarining bandlikka ta’sirini kompleks baholash va raqamli platformalar asosida samarali rivojlantirish mexanizmlarini ishlab chiqish yetarli darajada o‘rganilmagan. Mazkur holat ushbu maqolaning ilmiy dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqot metodologiyasi. Mazkur tadqiqotda raqamli iqtisodiyot sharoitida frilanserlik xizmatlarining bandlikni oshirishdagi o‘rnini aniqlash va baholash 506

maqsadida umumilmiy va maxsus tadqiqot usullaridan kompleks foydalanildi. Tadqiqot metodologiyasi frilanserlik xizmatlarining iqtisodiy mohiyatini ochib berish, ularning mehnat bozoriga ta’sirini tahlil qilish hamda amaliy xulosalar chiqarishga yo‘naltirilgan. Tadqiqot jarayonida tahlil va sintez usullari orqali raqamli iqtisodiyot, frilanserlik va bandlik tushunchalarining nazariy asoslari o‘rganildi hamda mavjud ilmiy qarashlar umumlashtirildi. Taqqoslash usuli yordamida an’anaviy bandlik shakllari bilan frilanserlik faoliyatining o‘ziga xos jihatlari solishtirilib, ularning mehnat bozoriga ta’siri baholandi. Shuningdek, statistik tahlil usuli asosida xalqaro tashkilotlar, davlat statistika organlari va ochiq axborot manbalarida keltirilgan bandlik ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Ushbu ma’lumotlar frilanserlik xizmatlarining bandlik darajasiga ta’sirini aniqlash va tendensiyalarni baholash imkonini berdi. Induksiya va deduksiya usullari orqali alohida kuzatuvlardan umumiy xulosalar chiqarildi hamda nazariy farazlar asoslandi. Tadqiqotda tizimli yondashuvdan foydalanilib, frilanserlik xizmatlari raqamli iqtisodiyotning tarkibiy elementi sifatida ko‘rib chiqildi. Bu yondashuv frilanserlik faoliyatining iqtisodiy, ijtimoiy va institutsional jihatlarini o‘zaro bog‘liqlikda tahlil qilish imkonini berdi. Bundan tashqari, mantiqiy umumlashtirish usuli asosida tadqiqot natijalari tizimlashtirilib, amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi. Mazkur metodologik yondashuvlar majmuasi raqamli iqtisodiyot sharoitida frilanserlik xizmatlarining bandlikni oshirishdagi o‘rnini har tomonlama tadqiq etish va ishonchli ilmiy xulosalar chiqarishni ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari. Olib borilgan tadqiqot natijalari raqamli iqtisodiyot sharoitida frilanserlik xizmatlari mehnat bozorida bandlikni oshirishda muhim omil ekanligini ko‘rsatdi. Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalarning keng tarqalishi natijasida frilanserlik faoliyati an’anaviy bandlik shakllariga muqobil sifatida shakllanib, aholi bandligini ta’minlashda samarali mexanizmga aylanmoqda. Tahlil natijalariga ko‘ra, frilanserlik xizmatlari, avvalo, mehnat bozoriga kirish imkoniyatlari cheklangan aholi qatlamlari uchun bandlik darajasini oshirishga xizmat qilmoqda. Xususan, yoshlar, ayollar hamda masofaviy ishlash imkoniyatlariga ehtiyoji mavjud shaxslar frilanserlik faoliyati orqali barqaror daromad manbaiga ega bo‘lish imkoniyatini qo‘lga kiritmoqda. Bu holat umumiy bandlik darajasining oshishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, raqamli platformalar orqali frilanserlik xizmatlarini ko‘rsatish hududiy mehnat bozoridagi nomutanosibliklarni kamaytirishga yordam bermoqda. Frilanserlar geografik joylashuvdan qat’i nazar, ichki va xalqaro buyurtmachilar bilan hamkorlik qilish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirmoqda. Natijada, mehnat bozorining globallashuvi jarayoni jadallashmoqda. Shuningdek, frilanserlik xizmatlarining rivojlanishi bandlikning moslashuvchan shakllarini kengaytirib, mehnat unumdorligini oshirishga xizmat qilayotgani aniqlandi. Frilanserlar ish vaqtini mustaqil rejalashtirishi va bir nechta 507

buyurtmalar asosida faoliyat yuritishi orqali daromadlarini diversifikatsiya qilish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Bu esa iqtisodiy faollikni oshirish bilan birga, yashirin ishsizlik darajasining kamayishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Biroq tadqiqot natijalari frilanserlik xizmatlarining rivojlanishida ayrim muammolar mavjudligini ham ko‘rsatdi. Jumladan, huquqiy tartibga solish mexanizmlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi, frilanserlarning ijtimoiy himoyasi va pensiya ta’minoti masalalari hamda soliq tizimiga integratsiyalashuv bilan bog‘liq muammolar bandlikni yanada kengaytirish imkoniyatlarini cheklamoqda. Bundan tashqari, raqamli ko‘nikmalar darajasining pastligi ham ayrim aholi qatlamlarining frilanserlik faoliyatiga jalb etilishiga to‘sqinlik qilmoqda. Umuman olganda, tadqiqot natijalari frilanserlik xizmatlarining raqamli iqtisodiyot sharoitida bandlikni oshirishdagi salohiyati yuqori ekanligini ko‘rsatib, mazkur faoliyatni qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish bandlik siyosatining muhim yo‘nalishi bo‘lishi lozimligini asoslaydi. 1-jadval 2019–2025 yillarda frilanserlik xizmatlari orqali bandlik ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi Yil Frilanserlar O‘sish sur’ati Bandlikka ta’siri soni (ming (%) kishi) 2019 45 Boshlang‘ich rivojlanish bosqichi 2020 58 28,9 Pandemiya davrida masofaviy ishning oshishi 2021 72 24,4 Raqamli platformalar faollashuvi 2022 89 23,6 Yoshlar bandligining kengayishi 2023 108 21,1 Xalqaro platformalarga integratsiya 2024 126 16,7 Frilanserlikning barqarorlashuvi 2025 145 15,1 Raqamli bandlikning mustahkamlanishi 1-jadval ma’lumotlaridan ko‘rinadiki, 2019–2025- yillar davomida frilanserlik xizmatlari orqali band bo‘lganlar soni barqaror o‘sish tendensiyasiga ega. Ayniqsa, 2020–2022- yillarda masofaviy ish shakllarining kengayishi frilanserlik faoliyatining jadal rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Keyingi yillarda esa frilanserlik bandlikning muhim va barqaror shakliga aylangan. Diagrammadan ko‘rinadiki, 2019–2025- yillar davomida frilanserlik xizmatlari orqali band bo‘lganlar soni izchil o‘sish tendensiyasiga ega. Ayniqsa, 2020–2022- yillarda raqamli platformalardan foydalanish va masofaviy ish shakllarining kengayishi frilanserlik bandligining sezilarli darajada oshishiga sabab bo‘lgan. 2023–2025- yillarda esa frilanserlik faoliyati barqarorlashib, raqamli iqtisodiyot sharoitida bandlikni ta’minlashning muhim shakliga aylangan. 508

1-rasm. 2019–2025 yillarda frilanserlik xizmatlari orqali bandlik dinamikasi Xulosa. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot sharoitida frilanserlik xizmatlari bandlikni oshirishning samarali va moslashuvchan shakllaridan biri hisoblanadi. Raqamli platformalar orqali frilanserlik faoliyatining kengayishi aholi, ayniqsa yoshlar bandligini ta’minlash, hududiy cheklovlarni kamaytirish hamda mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, frilanserlik xizmatlarining barqaror rivojlanishi huquqiy tartibga solish, ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish va raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu yo‘nalishlarda amalga oshiriladigan chora-tadbirlar frilanserlik faoliyati orqali bandlik darajasini yanada oshirish imkonini beradi. Tavsiyalar. Raqamli iqtisodiyot sharoitida frilanserlik xizmatlari orqali bandlikni oshirish maqsadida quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: Frilanserlik faoliyatini huquqiy tartibga solishni takomillashtirish, xususan, frilanserlar uchun soddalashtirilgan soliq va hisob-kitob mexanizmlarini joriy etish. Raqamli platformalar infratuzilmasini rivojlantirish va mahalliy frilanserlarning xalqaro platformalarga integratsiyasini qo‘llab-quvvatlash. Yoshlar va ishsiz aholi qatlamlari uchun raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan o‘quv dasturlarini kengaytirish, jumladan, frilanserlik faoliyati bo‘yicha qisqa muddatli kurslarni tashkil etish. Frilanserlar uchun ijtimoiy himoya mexanizmlarini kuchaytirish, jumladan, ixtiyoriy pensiya va tibbiy sug‘urta tizimlariga ulanish imkoniyatlarini yaratish. Frilanserlik faoliyatining rasmiylashuvini rag‘batlantirish, bu orqali yashirin bandlikni qisqartirish va bandlik statistikasi aniqligini oshirish. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Baldwin R. The Globotics Upheaval: Globalization, Robotics, and the Future of Work. — Oxford University Press, 2019. 2. World Bank. World Development Report: The Changing Nature of Work. — Washington DC, 2019. 3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармон ва қарорлари: 509

4. “Рақамли иқтисодиётни ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”, Тошкент, 2020–2024 йй. 5. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси. 6. Бандлик ва меҳнат бозорига оид статистик маълумотлар. — Тошкент, расмий сайт материаллари. 7. Абдурахмонов Қ.Х. Меҳнат иқтисодиёти. — Тошкент: Иқтисодиёт, 2018. 8. Рахмонов О.О. Рақамли иқтисодиёт ва унинг меҳнат бозорига таъсири. — Иқтисодий фанлар журнали, 2021. 9. Қурбонов Ш.Б. Рақамли платформа ва замонавий бандлик шакллари. — Тошкент, 2022. O‘ZBEKISTON JAHON XO‘JALIGI TIZIMIDA Urinov Shavkat Xasanovich, UMFT, II-kurs talabasi, shavkaturinov013@gmail.com Annotatsiya. Tadqiqotda O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishi, sanoatni diversifikatsiyalash va moliya-bank tizimini modernizatsiya qilish orqali xalqaro investorlarga jozibadorligi va raqobatbardoshligini oshirishiga alohida e’tibor qaratilgan. Shu bilan birga, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar, jumladan YaIM o‘sishi, inflyatsiya darajasi, savdo balans, valyuta zaxiralari va tashqi qarz, mamlakatning moliyaviy chidamliligi va jahon iqtisodiyotidagi ishtirokini belgilovchi muhim omillar sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqot shuningdek, O‘zbekistonning milliy iqtisodiy siyosatni xalqaro standartlarga moslashtirish, global savdo kelishuvlariga rioya qilish va barqaror rivojlanish maqsadlari bilan xorijiy kapitalni jalb qilishdagi imkoniyatlari va qiyinchiliklarini o‘rganadi. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi o‘rnini tushunish orqali siyosatchilar, iqtisodchilar va xalqaro investorlar mamlakat imkoniyatlarini baholash, xavf-xatarlarni aniqlash va iqtisodiy hamkorlik va uzoq muddatli o‘sishni mustahkamlash bo‘yicha strategiyalar ishlab chiqishlari mumkin. Kalit so‘zlar: jahon xo‘jaligi tizimi, globalizatsiya, xalqaro savdo, xorijiy investitsiyalar, iqtisodiy integratsiya, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar, sanoatni diversifikatsiyalash, moliya-bank tizimi, barqaror rivojlanish, iqtisodiy raqobatbardoshlik. Abstract. This study focuses on the country’s participation in international trade, inflows of foreign direct investment, its role in regional economic organizations, and the impact of global economic trends on domestic growth and stability. The study also examines the opportunities and challenges Uzbekistan faces in aligning national economic policies with international standards, complying with global trade agreements, and attracting foreign capital in line with sustainable development goals. Understanding Uzbekistan’s position in the global economic system enables policymakers, economists, and international investors to assess the country’s potential, identify risks, and develop strategies to strengthen economic cooperation and long-term growth. Overall, the study demonstrates that Uzbekistan’s active participation in the global economy is crucial for increasing national economic efficiency, ensuring regional stability, improving living standards, and enhancing its influence in the international economic arena. Keywords: global economic system, globalization, international trade, foreign direct investment, economic integration, macroeconomic indicators, industrial diversification, financial and banking system, sustainable development, economic competitiveness. Аннотация. Данное исследование направлено на анализ участия страны в международной торговле, притока прямых иностранных инвестиций, роли в региональных экономических организациях, а также влияния глобальных экономических тенденций на внутренний рост и стабильность. Особое внимание уделяется повышению инвестиционной привлекательности и конкурентоспособности Узбекистана для международных инвесторов за счёт экономического развития, диверсификации промышленности и модернизации финансово-банковской системы. Вместе с тем, 510

макроэкономические показатели, включая рост ВВП, уровень инфляции, торговый баланс, валютные резервы и внешний долг, рассматриваются как ключевые факторы, определяющие финансовую устойчивость страны и её место в мировой экономике. В исследовании также анализируются возможности и вызовы, связанные с приведением национальной экономической политики в соответствие с международными стандартами, соблюдением глобальных торговых соглашений и привлечением иностранного капитала в контексте целей устойчивого развития. Понимание роли Узбекистана в мировой экономической системе позволяет политикам, экономистам и международным инвесторам оценить потенциал страны, выявить риски и разработать стратегии по укреплению экономического сотрудничества и долгосрочного роста. Ключевые слова: мировая экономическая система, глобализация, международная торговля, прямые иностранные инвестиции, экономическая интеграция, макроэкономические показатели, диверсификация промышленности, финансовобанковская система, устойчивое развитие, экономическая конкурентоспособность. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi o‘rni bugungi kunda juda dolzarb va muhim mavzu hisoblanadi. Globalizatsiya jarayonining tez sur’atlar bilan rivojlanishi, xalqaro savdo va investitsiya oqimlarining kengayishi mamlakatlarni jahon iqtisodiy tizimiga yanada faol integratsiyalashishga majbur qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston ham o‘zining iqtisodiy siyosati, moliya tizimi, savdo va investitsiya muhitini takomillashtirish orqali mintaqaviy va global iqtisodiy jarayonlarda samarali ishtirok etishga intilmoqda. Mamlakatning iqtisodiy strategiyasi, sanoatni diversifikatsiyalash, qishloq xo‘jaligi, energetika va xizmat ko‘rsatish sohalarini rivojlantirish orqali xalqaro bozorlarda raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan. Shu bilan birga, moliya-bank tizimini modernizatsiya qilish, pul-kredit siyosatini takomillashtirish, milliy valyuta barqarorligini ta’minlash va qarzlarni oqilona boshqarish kabi chora-tadbirlar mamlakatning moliyaviy barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi ishtiroki ko‘plab omillar bilan belgilanadi: bu xalqaro savdodagi ulushi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar oqimi, mintaqaviy va global iqtisodiy tashkilotlarda roli, shuningdek, global iqtisodiy o‘zgarishlar va xatarlar ta’sirini kamaytirishga qaratilgan strategik choratadbirlar. O‘zbekistonning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari, jumladan YaIM o‘sishi, inflyatsiya darajasi, tashqi savdo balans, valyuta zaxiralari va tashqi qarz ko‘rsatkichlari mamlakatning xalqaro iqtisodiy maydondagi pozitsiyasini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, mamlakatning iqtisodiy integratsiyasi xalqaro savdo kelishuvlari, eksport-import strategiyalari va xorijiy kapitalni jalb qilish siyosati bilan mustahkamlanadi. Ushbu mavzu ilmiy, iqtisodiy va amaliy nuqtai nazardan muhim bo‘lib, O‘zbekistonning jahon iqtisodiyotidagi o‘rnini tahlil qilish orqali mamlakat siyosatchilari, iqtisodchilar va investorlar mamlakatning iqtisodiy imkoniyatlari va rivojlanish istiqbollarini chuqurroq tushunishlari mumkin. Shu bois, O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi ishtiroki nafaqat milliy iqtisodiy barqarorlik va farovonlikni oshirish, balki mintaqaviy hamkorlik, xalqaro savdo aloqalarini mustahkamlash va global iqtisodiy jarayonlarda o‘z ta’sirini oshirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi o‘rni mamlakatning siyosiyiqtisodiy mustaqilligi va iqtisodiy rivojlanish strategiyalari bilan chambarchas 511

bog‘liq. Mamlakat global iqtisodiy tizimga faol integratsiya qilinmoqda, bu jarayon ichki iqtisodiy islohotlar, moliya-bank tizimini modernizatsiya qilish, eksport-import siyosatini kengaytirish va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish orqali amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonning geografik joylashuvi, tabiiy resurslar salohiyati, mehnat resurslari va transport-logistika imkoniyatlari uni mintaqaviy va global savdo va investitsiya tizimiga yanada samarali kirish imkoniyatlarini yaratadi. Shu bilan birga, xalqaro moliya institutlari, jumladan IMF, Jahon banki va Osiyo taraqqiyot banki bilan hamkorlik mamlakatning moliyaviy barqarorligini mustahkamlash va makroiqtisodiy xavflarni kamaytirishga xizmat qilmoqda. O‘zbekistonning xalqaro savdodagi ulushi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar oqimi va mintaqaviy iqtisodiy tashkilotlardagi ishtiroki mamlakatning global iqtisodiy jarayonlarda ta’sirini oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, mamlakatning jahon iqtisodiyotiga integratsiyasi inflyatsiya darajasi, tashqi qarz, valyuta zaxiralari, byudjet muvozanati va YaIM o‘sishi kabi makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Uzoq muddatda bu jarayon O‘zbekistonning raqobatbardoshligini oshirish, eksport hajmini kengaytirish, ichki ishlab chiqarishni rivojlantirish va xalqaro investorlar uchun ishonchli muhit yaratishga xizmat qiladi. Shu bois, O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi o‘rnini tahlil qilish mamlakatning strategik rivojlanish istiqbollari va global iqtisodiy hamkorlik imkoniyatlarini tushunish uchun muhimdir. O‘zbekistonning jahon xo‘jaligi tizimidagi roli asosan savdo va investitsiya sohalarida seziladi. Mamlakatning iqtisodiy strategiyasi eksport salohiyatini oshirish, importni diversifikatsiya qilish, qo‘shma korxonalarni rivojlantirish va xorijiy kapitalni jalb qilishga qaratilgan. Shu yo‘nalishda O‘zbekiston bir qator xalqaro savdo kelishuvlariga a’zo bo‘lib, bojxona tartiblarini soddalashtirish, raqamli savdo platformalarini joriy qilish, transport-logistika tizimini rivojlantirish va eksport qilinadigan mahsulotlar sifatini yaxshilash kabi chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish, sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarini kengaytirish va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llabquvvatlashga yordam beradi. Shu bilan birga, O‘zbekistonning investitsiya muhitini yaxshilash, moliyaviy va soliq tizimini modernizatsiya qilish, qonunchilik va nazorat tizimini soddalashtirish orqali xalqaro investorlar ishonchini oshirish va global moliya bozorlariga kirish imkoniyatlarini kengaytirish ustuvor vazifa hisoblanadi. O‘zbekistonning savdo va investitsiyadagi faol ishtiroki mamlakat iqtisodiyotining barqarorligini oshiradi, eksport-import balansini yaxshilaydi, milliy valyuta kursini barqarorlashtiradi va iqtisodiy o‘sish sur’atini tezlashtiradi. Shu sababli, mamlakatning global savdo va investitsiya tizimidagi roli nafaqat iqtisodiy ko‘rsatkichlarni yaxshilash, balki mintaqaviy hamkorlik va xalqaro integratsiyani mustahkamlash uchun ham muhimdir. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi istiqbollari mamlakatning ichki iqtisodiy islohotlar, makroiqtisodiy barqarorlik va global hamkorlik siyosatiga bog‘liq. Shu bilan birga, global iqtisodiy o‘zgarishlar, xalqaro savdo cheklovlari, valyuta kursidagi tebranishlar, inflyatsiya va tashqi qarz kabi xavflar 512

mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim qiyinchiliklarni yuzaga chiqaradi. Shu bois, O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanish strategiyasi ichki resurslarni samarali boshqarish, sanoatni diversifikatsiyalash, qishloq xo‘jaligi va xizmat ko‘rsatish sohalarini rivojlantirish, ilm-fan va texnologiyalarni joriy qilish, shuningdek, xalqaro moliya va savdo institutlari bilan hamkorlik orqali qiyinchiliklarni yengib o‘tishga qaratilgan. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi istiqbollarini baholash, shuningdek, investitsiya muhitini takomillashtirish, eksport salohiyatini kengaytirish va ichki ishlab chiqarishni rivojlantirish bo‘yicha strategiyalar ishlab chiqish imkonini beradi. Shu bilan birga, mamlakatning global iqtisodiyotga integratsiyasi, tashqi savdo va investitsiya faoliyati, moliya-bank tizimi va makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarning barqarorligi O‘zbekistonni mintaqaviy yetakchi iqtisodiyotga aylantirish va xalqaro maydondagi ta’sirini oshirish uchun asos bo‘ladi. Umuman olganda, mamlakatning jahon iqtisodiy tizimidagi istiqbollari uning uzoq muddatli barqaror rivojlanishi, mintaqaviy va global iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlash, investitsiya va savdo salohiyatini oshirish hamda aholining turmush darajasini yaxshilashga xizmat qiladi. 1-jadval O‘zbekistonning asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari bo‘yicha statistik ma’lumotlar Ko‘rsatkich 2023 2024 2025 (prognoz) Nominal YaIM (mlrd USD) 137,5 Государственная 102,6 115,0 служба Великобритании Real YaIM o‘sishi (%) 6,8 Государственная служба 6,3 6,5 Великобритании Inflyatsiya (CPI, %) 9,1 Государственная служба 10,0 9,6 Великобритании Eksport (mlrd USD) (ko‘tarilish prognozi) Торговое 26,9 управление Import (mlrd USD) (ko‘tarilish prognozi) Торговое 39,0 управление FDI – To‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy - Торговое управление 7,8 11,9 investitsiyalar (mlrd USD) Jahon savdo aylanmasi (% - Lloyds Bank Trade 60,7 YaIM) Savdo saldosining kamayishi -17 (mln USD) YaIM per capita (USD) Государственная служба 2,8k 3,1k Великобритании 1-jadval O‘zbekiston iqtisodiyotining jahon iqtisodiy tizimiga real integratsiya darajasini ko‘rsatadigan asosiy statistik indikatorlarni jamlagan. YaIM o‘sishi va eksport-import hajmlari mamlakatning global savdo aloqalarida o‘sishda ekanini tasdiqlaydi. Inflyatsiya darajasi barqaror repitsiyalarga yaqin bo‘lib, makroiqtisodiy muvozanatning saqlanayotganini ko‘rsatadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri 513

xorijiy investitsiyalar ko‘payishi esa O‘zbekistonning xalqaro investitsiya bozorlarida o‘z o‘rnini mustahkamlashini bildiradi. Global iqtisodiy tizimning beqarorligi, savdo siyosatlaridagi o‘zgarishlar, pandemiyalar, neft va tovar bozorlaridagi tebranishlar kabi makroiqtisodiy xatarlar har bir davlatni o‘z iqtisodiy mexanizmlari va siyosatlarini yangicha shakllantirishga majbur qilmoqda. O‘zbekistonning integratsiya jarayoni shuni ko‘rsatadiki, global iqtisodiy tizimga kirish va u bilan faol hamkorlik qilish nafaqat ichki iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, balki mintaqaviy va global hamkorlikni mustahkamlash, investitsiyalarni jalb qilish, barqaror ish o‘rinlarini yaratish va aholining farovonligini oshirish uchun zarurdir. Shu bois, O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi o‘rnini tahlil qilish, uning global integratsiya jarayonlarini chuqur o‘rganish nafaqat ilmiy nuqtai nazardan, balki amaliy siyosatni shakllantirish, strategik rejalashtirish va iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirish uchun ham katta ahamiyatga ega. O‘zbekistonning jahon xo‘jaligi tizimidagi o‘rniga erishish jarayoni mustaqillik davrida amalga oshirilgan keng qamrovli iqtisodiy, moliyaviy va siyosiy islohotlar orqali boshlandi. Mamlakat iqtisodiyoti avvaliga importga qaram bo‘lib, sanoat va eksport imkoniyatlari cheklangan edi. Shu davrda amalga oshirilgan iqtisodiy liberallashtirish, soliq va bojxona tizimini soddalashtirish, valyuta bozorini liberallashtirish, investitsiya muhitini yaxshilash va ishbilarmonlikni qo‘llab-quvvatlash kabi chora-tadbirlar mamlakatning jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyasini tezlashtirdi. Shu bilan birga, global bozorlar bilan savdo aloqalarini kengaytirish, yuqori texnologiyali ishlab chiqarish va xizmatlar sektorini rivojlantirish O‘zbekistonning raqobatbardoshligini oshirdi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar oqimi ko‘payishi, milliy ishlab chiqarishning kengayishi va eksport hajmlarining ortishi mamlakatning iqtisodiy barqarorlik va jahon bozorlaridagi ishonchliligini mustahkamladi. Shu tariqa, mamlakat o‘zining strategik geografik joylashuvi, tabiiy resurslarga boyligi, ishchi kuchi salohiyati va transport-logistika imkoniyatlarini iqtisodiy o‘sish va global integratsiyaga yo‘naltirib, jahon iqtisodiy tizimida mustahkam o‘rin egallashga muvaffaq bo‘ldi. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi pozitsiyasini yanada yaxshilash uchun bir nechta asosiy yo‘nalishlar mavjud. Iqtisodiyotning diversifikatsiyasi juda muhim, ya’ni resurslarga qaram iqtisodiyotdan sanoat, xizmatlar va yuqori texnologiyali ishlab chiqarishga o‘tish orqali barqaror o‘sish sur’atlarini ta’minlash. Bu yo‘nalishda qishloq xo‘jaligi, neft-gaz, metallurgiya va kimyo sanoati kabi an’anaviy sohalarni modernizatsiya qilish, yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishni rivojlantirish zarur. Ichki ishlab chiqarish va eksport hajmlarini oshirish, mahsulot va xizmatlarni xalqaro standartlarga moslashtirish orqali O‘zbekistonning global savdo tarmog‘idagi pozitsiyasini kuchaytirish mumkin. Qonuniy va institutsional muhitni yaxshilash, soliq va bojxona tizimini optimallashtirish, ishbilarmonlik muhitini soddalashtirish, raqamlashtirish va korrupsiyaga qarshi samarali choratadbirlarni joriy etish mamlakatning investitsion jozibadorligini oshiradi. Shu bilan birga, moliya va bank tizimini barqarorlashtirish, makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash va inflyatsiya darajasini nazorat qilish ham jahon bozorlarida ishonchni 514

mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi o‘rnini mustahkamlashda yaxshi munosabatlar o‘rnatilgan davlatlar va mintaqaviy hamkorlik katta ahamiyatga ega. Xitoy, Rossiya, Qozog‘iston va Janubiy Koreya bilan iqtisodiy va investitsion hamkorlik O‘zbekistonning eksport, investitsiya va texnologik yangilanish sohalarida tezkor rivojlanishiga yordam beradi. Shuningdek, Yevropa Ittifoqi, AQSh, Turkiya, Yaponiya va boshqa rivojlangan mamlakatlar bilan savdo aloqalarini kengaytirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish mamlakatning global iqtisodiyotdagi o‘rnini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. Xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik, jumladan Jahon Banki, Xalqaro Valyuta Fondi va Osiyo Taraqqiyot Banki orqali amalga oshiriladigan islohotlar iqtisodiy barqarorlikni oshirish, ijtimoiy sohalarda rivojlanish va infratuzilmani yaxshilash imkonini beradi. Kelajakda O‘zbekiston jahon iqtisodiy tizimidagi o‘rnini yanada yaxshilash uchun innovatsion iqtisodiyot, ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirishga katta e’tibor qaratishi lozim. Raqamli iqtisodiyot, zamonaviy transport va logistika infratuzilmasi, energiya samaradorligi va ekologik barqarorlik yo‘nalishlari mamlakatning jahon bozorlaridagi raqobatbardoshligini oshiradi. Shu bilan birga, malakali ishchi kuchini tayyorlash, bandlikni oshirish, ichki ishlab chiqarishni diversifikatsiyalash va eksport salohiyatini kengaytirish iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashda muhim omillar hisoblanadi. Innovatsion texnologiyalarni o‘zlashtirish, startaplar va kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash, ilm-fan va ta’lim sohasidagi islohotlar esa mamlakatning raqobatbardoshligini oshirib, jahon iqtisodiy tizimida yuqori pozitsiyaga erishish imkonini beradi. Shuningdek, moliya va bank tizimini mustahkamlash, pul-kredit siyosatini samarali boshqarish, makroiqtisodiy muvozanatni ta’minlash global investorlar uchun ishonchli muhit yaratadi. Iqtisodiy va moliyaviy barqarorlik nafaqat mahalliy ishlab chiqarish va xizmatlar sohasini rivojlantirishga, balki xalqaro hamkorlikni kengaytirishga ham xizmat qiladi. Shu yo‘nalishlar orqali O‘zbekiston nafaqat mintaqaviy iqtisodiy markazga aylanishi, balki global iqtisodiyotda barqaror va mustahkam o‘rin egallashi mumkin. Umuman olganda, O‘zbekiston jahon xo‘jaligi tizimida o‘z o‘rnini mustahkamlashda sezilarli yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, iqtisodiy diversifikatsiya, innovatsion rivojlanish, xalqaro hamkorlikni kengaytirish, institutsional islohotlarni davom ettirish va yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni rivojlantirish orqali global iqtisodiyotdagi pozitsiyasini yanada mustahkamlashi mumkin. Bu esa milliy iqtisodiy barqarorlikni oshirish, mintaqaviy va global savdo-hamkorlikni rivojlantirish, yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar eksportini kengaytirish va xalqaro raqobatbardoshlikni mustahkamlash imkonini beradi. Shu bilan birga, davlatning moliyaviy barqarorligi, ijtimoiy farovonlikni ta’minlash va yangi ish o‘rinlarini yaratish kabi strategik maqsadlar ham jahon iqtisodiy tizimidagi o‘rnini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. O‘zbekistonning jahon xo‘jaligi tizimidagi o‘rnini tahlil qilish natijasida mamlakatning mustaqillik davridan beri amalga oshirilgan iqtisodiy, moliyaviy va institutsional islohotlar orqali global iqtisodiyotga muvaffaqiyatli 515

integratsiyalashgani aniq ko‘rinadi. 1991- yildan boshlab mamlakat iqtisodiyoti asosiy resurslarga qaram bo‘lib, sanoat va eksport salohiyati past edi, lekin so‘nggi yillarda erishilgan yutuqlar buning tubdan o‘zgarishini ko‘rsatadi. Misol uchun, 2023- yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekistonning YaIM hajmi 120 mlrd AQSh dollari atrofida bo‘lib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar 8 mlrd dollardan oshdi. Shu bilan birga, mamlakat eksport hajmi 2023- yilda 28 mlrd dollarga yetib, asosan paxta, neft-gaz, oltin, metall va meva-sabzavot mahsulotlarini o‘z ichiga oladi. Bu ko‘rsatkichlar mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va jahon bozorlaridagi ishonchliligini mustahkamlashini tasdiqlaydi. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimidagi pozitsiyasini yanada kuchaytirish uchun bir nechta yo‘nalishlar mavjud. Birinchidan, iqtisodiy diversifikatsiya – resurslarga qaram iqtisodiyotdan sanoat, xizmatlar va yuqori texnologiyali ishlab chiqarishga o‘tish zarur. Umuman olganda, O‘zbekiston jahon xo‘jaligi tizimida o‘z o‘rnini mustahkamlashda katta yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, iqtisodiy diversifikatsiya, innovatsion rivojlanish, xalqaro hamkorlikni kengaytirish, institutsional islohotlarni davom ettirish va yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni rivojlantirish orqali global iqtisodiyotdagi pozitsiyasini yanada kuchaytirishi mumkin. Bu nafaqat milliy iqtisodiy barqarorlikni oshirish, balki mintaqaviy va global savdohamkorlikni rivojlantirish, yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar eksportini kengaytirish va xalqaro raqobatbardoshlikni mustahkamlash imkonini beradi. Shu bilan birga, davlatning moliyaviy barqarorligi va ijtimoiy sohalarda izchil rivojlanish global iqtisodiy tizimdagi o‘rnini yanada mustahkamlashda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi – rasmiy statistik ma’lumotlar 2. Jahon banki – O‘zbekiston bo‘yicha iqtisodiy sharhlar va hisobotlar 3. Xalqaro Valyuta Fondi (IMF) – O‘zbekiston mamlakat hisobotlari 4. Osiyo Taraqqiyot Banki – O‘zbekiston iqtisodiy ko‘rsatkichlari 5. O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi 6. AQSh Savdo Departamenti – O‘zbekiston bozor sharhi 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb-sayti 8. Kun.uz – iqtisodiy va tahliliy maqolalar 9. Lex.uz – O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlari bazasi RAQAMLI IQTISODIYOT VA UNING RIVOJLANISH OMILLARI Tojibayeva Aziza Rixsivayevna UMFT, Magistranti E-mail: azizarixsivayevna@gmail.com Annotatsiya. Keng ko‘lamli tarmoqlar va onlayn ilovalar aloqa, xarid qilish, sayohat va ish, shuningdek, butunlay yangi biznes modellari va bozorlar yaratish uchun ishlatiladi. Raqamli iqtisodiyot samaradorlikni oshiradi va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlaydi. Iqtisodiy jarayonlarda raqamli texnologiyalarni joriy etish va ulardan foydalanish samaradorlikni oshiradi va global qiymat zanjirlarida ishtirok etish imkonini beradi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, raqamlashtirish, innovatsion rivojlanish, raqamli texnologiyalar, inson kapitali, raqobatbardoshlik, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), raqamli infratuzilma, iqtisodiy samaradorlik, texnologik transformatsiya. 516

Annotation. A wide range of networks and online applications are used to create communication, shopping, travel and work, as well as completely new business models and markets. The digital economy increases efficiency and promotes socio-economic development. The introduction and use of digital technologies in economic processes increases efficiency and allows participation in global value chains. Keywords: digital economy, digitalization, innovation development, digital technologies, human capital, competitiveness, ICT infrastructure, digital transformation, economic efficiency, technological advancement. Аннотация. Широкий спектр сетей и онлайн-приложений используется для общения, покупок, путешествий и работы, а также для создания совершенно новых бизнес-моделей и рынков. Цифровая экономика повышает производительность и поддерживает социально-экономическое развитие. Внедрение и использование цифровых технологий в экономических процессах повышает эффективность и позволяет участвовать в глобальных цепочках создания стоимости. Ключевые слова: цифровая экономика, цифровизация, инновационное развитие, цифровые технологии, человеческий капитал, конкурентоспособность, ИКТинфраструктура, цифровая трансформация, экономическая эффективность, технологическое обновление. Zamonaviy dunyo iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmalar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan raqamli inqilobni boshdan kechirmoqda. Texnologik innovatsiyalarning avvalgi to‘lqinlarida bo‘lgani kabi, raqamli texnologiyalar ham ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni o‘zgartirish uchun sharoit yaratadi. Internet ish o‘rinlarini rivojlantirishi va transport tizimlarini xavfsiz, shaharlarni yashashga yaroqliroq qilishi mumkin. Keng ko‘lamli tarmoqlar va onlayn ilovalar aloqa, xarid qilish, sayohat va ish, shuningdek, butunlay yangi biznes modellari va bozorlar yaratish uchun ishlatiladi. Raqamlashtirish raqamli platformalarda kontent ishlab chiqarish va P2P tarmoqlarida ishtirok etish orqali ko‘plab iste’molchilarni tergovchiga aylantirdi. Raqamli iqtisodiyot samaradorlikni oshiradi va ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlaydi. Iqtisodiy jarayonlarda raqamli texnologiyalarni joriy etish va ulardan foydalanish samaradorlikni oshiradi va global qiymat zanjirlarida ishtirok etish imkonini beradi. Raqamlashtirish tranzit xarajatlarini kamaytirish, axborot assimetriyasini bartaraf etish, keng miqyosli va tarmoq natijalari iqtisodidan foydalanish orqali samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Bu omillar tufayli raqamli iqtisodiyot bozorlar va xizmatlar - ta’lim, sog‘liqni saqlash, kredit, resurslarni va investitsiyalarni ko‘paytirish uchun kengroq imkoniyatlarga ega bo‘ldi. Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyotning o‘sishi muammolarsiz bo‘lmaydi. Raqamlashtirish yangi ish o‘rinlarini yaratadi, eskilarini qisqartiradi va mehnat bozorida sezilarli 27 o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Bu o‘sib borayotgan daromad tengsizligining asosiy sababi bo‘lgan o‘zgarishlarga ta’sir ko‘rsatadi. Mehnat bozoridagi bunday o‘zgarishlar xavotirli, chunki raqamlashtirish ishsizlikning oshishiga olib kelishi va daromad taqsimotidagi mavjud farqlarni ko‘paytirishi mumkin. Bir so‘z bilan aytganda, ushbu tadqiqotning maqsadi rivojlanayotgan davlatlarda raqamli iqtisodiyotni qurish tamoyillarini ishlab chiqishdan iborat. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘zining 2022-yil 28-yanvardagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida ta’kidlaganidek: «Raqamlashtirish - bu iqtisodiyot, davlat boshqaruvi, ijtimoiy sohalarda zamonaviy axborot517

kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish, eng muhimi, odamlar turmush tarzini tubdan yaxshilash demakdir» [1]. Bashariyat iqtisodiyot tarmoqlari o‘zgarishi, bu jarayonning raqamlashuvi, mobillashuvi, sohaga sun’iy intellektning joriy etilishi bilan bog‘liq muhim davrni boshdan kechirmoqda. 2022- yilga kelib dunyo YAIMning qariyb chorak qismi raqamli sektorga to‘g‘ri kelishi prognoz qilinayotgan bir sharoitda yangi iqtisodiyotni rivojlantirish zarurati yanada oydinlashadi. «Raqamlashtirish» so‘zi aslida yangi atama bo‘lib, innovatsion boshqaruv va ish yuritish jarayoniga IT yechimlarning jalb etilishini, buning samarasi o‘laroq esa internet buyumlardan tortib, elektron hukumatgacha bo‘lgan barcha tizimlarda axborot texnologiyalarini qo‘llashni ko‘zda tutadi. Jahonda amalga oshirilayotgan islohotlar davrida tashqi migratsiya, xalqaro savdo va kapitallar harakati, turizm, xorijiy investitsiyalar, IT rivojlanishi mamlakatlarning iqtisodiy о‘sish sur’atlariga ta’sir etadi. О‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida ochiqlik, xalqaro iqtisodiy-siyosiy aloqalarning rivojlanishi yurtimizda sanoat tarmoqlarini modernizatsiya qilish, texnik va texnologik jihatdan qayta jihozlash imkoniyatlarini yuzaga keltirdi. Bunga mamlakatimiz tashqi savdo hajmining о‘sishini misol qilib keltirish mumkin. Xalqaro savdoga raqamlashtirishning ta’siri haqida manbalarda ilmiy maqolalarni topish judayam qiyin. Rivojlangan davlatlarda raqamli iqtisodiyotni joriy etishga allaqachon kirishilgan. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi va texnologiyalarning rivojlanishi sharoitida Oʻzbekistonning iqtisodiy taraqqiyotiga raqamli iqtisodiyotni rivojlantirmasdan erishib boʻlmaydi. Bugungi davrda amalga oshirilayotgan о‘zgarishlarning sur’ati, kо‘lami, qamrovi va chuqurligida misli kо‘rilmagan texnologik о‘zgarishlar odatda „tо‘rtinchi sanoat inqilobi“ degan umumiy atama bilan tavsiflanadi (inglizcha: the Fourth Industrial Revolution). Ishlab chiqarishni mexanizatsiyalashtirishga imkon beradigan suv va bug‘ energiyasiga, ishlab chiqarishni avtomatlashtirishda jadal taraqqiyotni ta’minlagan elektr energiyasiga va elektronika hamda axborot texnologiyalariga asoslangan uchta sanoat inqilobidan farqli о‘laroq, tо’rtinchi sanoat inqilobi tizimli ta’sirga ega. U hayotning barcha sohalariga, iqtisodiyot va ijtimoiy sohada, jamoatchilik bilan aloqalar tizimida sifatli о‘zgarishlarga olib keldi. Shveysariyaning UBS banki mutaxassislarining fikriga kо‘ra, iqtisodiy va ishlab chiqarish jarayonlarini raqamlashtirish, sun’iy intellekt texnologiyalari va yirik ma’lumot bazalarining paydo bо‘lishi, Internet va blokcheyn, ilg‘or robotlar va boshqalar tufayli har qanday ishlab chiqarishni tashkil etish samaradorligini ta’minlashning о‘zaro bog‘liqligi vujudga kelmoqda. Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosati va rag‘batlantirish mexanizmlarini ilmiy asosda o‘rganish maqsadida turli iqtisodiy-tahliliy, taqqoslovchi va statistik metodlardan foydalanildi. Tadqiqotning metologik asosini iqtisodiy rivojlanish nazariyasi, davlat boshqaruvi, innovatsion iqtisodiyot va raqamli transformatsiya sohasidagi ilmiy yondashuvlar tashkil etadi. Raqamli iqtisodiyotning asosiy ko‘rsatkichlari (AKT sektoridagi ish o‘rinlari, IT xizmatlari hajmi, elektron xizmatlar soni, Internet qamrovi va tezligi, IT-parklar soni) bo‘yicha rasmiy statistik ma’lumotlar tahlil qilindi. Sistemali 518

yondashuv metodi. Raqamli iqtisodiyotni davlat siyosatining ajralmas tizimi sifatida ko‘rib chiqildi. Rag‘batlantirish mexanizmlari, qonunchilik, infratuzilma, ta’lim va innovatsiyalar birgalikda tahlil qilindi. Normativ-huquqiy tahlil. O‘zbekiston Respublikasining «Raqamli O‘zbekiston-2030» strategiyasi, Prezident farmonlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va boshqa me’yoriy hujjatlar o‘rganildi va ularning amaliyotdagi roli baholandi. Ekspert baholash yondashuvi (agar tadqiqotda ishlatilgan bo‘lsa). Soha mutaxassislari fikrlari asosida rag‘batlantirish mexanizmlarining amaliy samaradorligi haqida baholar to‘plandi (agar siz intervyu, so‘rovnoma, ekspert fikrlari ishlatgan bo‘lsangiz - bu metod ham qo‘shiladi). Ushbu metodik yondashuvlar orqali O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosati va rag‘batlantirish mexanizmlarining hozirgi holati, mavjud muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari chuqur tahlil qilinib, ilmiy asoslangan xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga doir davlat siyosati va rag‘batlantirish mexanizmlarining nazariy-metodologik asoslarini rivojlantirish, ushbu siyosatning iqtisodiyotga ta’sirini kontseptual jihatdan asoslash hamda raqamli iqtisodiyot sharoitida davlatning iqtisodiy rivojlanishga ko‘rsatadigan rag‘batlantiruvchi rolining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash bilan belgilanadi. Tadqiqot natijalari raqamli iqtisodiyot, davlat siyosati va iqtisodiy rag‘batlantirish nazariyalari bo‘yicha mavjud ilmiy bilimlarni boyitishga va rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish sohasida davlat siyosatini takomillashtirish, samarali rag‘batlantirish mexanizmlarini joriy etish va ularni amaliyotda qo‘llashga qaratilgan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilganligi bilan belgilanadi. Tadqiqot asosida ishlab chiqilgan tavsiyalar davlat organlari va iqtisodiyot subyektlari tomonidan raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish siyosatini yanada samarali amalga oshirishda amaliy qo‘llanma sifatida foydalanilishi mumkin. Shuningdek, tadqiqot natijalari oliy ta’lim muassasalarida “Raqamli iqtisodiyot”, “Davlat siyosati”, “Iqtisodiy rag‘batlantirish” kabi o‘quv kurslarini takomillashtirish va yangi o‘quv materiallarini yaratishda qo‘llanilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 2022-yil 28-yanvar. https://president.uz/oz/lists/view/4743 2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning “Raqamli Oʻzbekiston 2030” Strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-6079-son Farmoni, 05.10.2020-yil. 3. Барулин С.В., Макрушин А.В., Тимошенко В.А. Налоговая политика России. – Саратов: Сателлит, 2004. – 167 с. 4. Бондаренко В.М. Структурная модернизация в условиях формирования цифровой экономики // МИР (Модернизация. Инновации. Развитие). 2018. Т.9. №2. С.172191. 5. Mustafoqulov O.A. Mintaqaning investitsion muhiti va iqtisodiy jozibadorligini oshirish masalalari. Iqtisodiyot va innovasion texnologiyalar» ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2016-yil www.iqtisodiyot. uz 519

SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING MOLIYAVIY RISK BOSHQARUVIDAGI XALQARO VA MILLIY AMALIYOTI Abdiyev O.B., 1-kurs magistri abdiyevotabek1985@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining moliyaviy risklarni boshqarish jarayonidagi o‘rni va ahamiyati xalqaro hamda milliy amaliyot misolida ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda moliyaviy instrumentlar riskini baholashda qo‘llanilayotgan sun’iy intellekt modellarining amaliy samaradorligi, jumladan, mashinaviy o‘rganish, neyron tarmoqlar va prognozlash algoritmlarining risklarni aniqlashdagi ustunliklari ochib beriladi. Shuningdek, AQSh, Yevropa Ittifoqi va Osiyo mamlakatlarida yetakchi moliya institutlari tomonidan sun’iy intellekt asosida risklarni boshqarish tajribalari tizimli ravishda ko‘rib chiqiladi. Maqolaning amaliy qismida O‘zbekiston bank tizimi misolida, xususan, Ipoteka bank faoliyati asosida sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish orqali kredit va moliyaviy risklarni kamaytirish imkoniyatlari, ularning iqtisodiy samaradorligi va natijadorligi tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, risklarni oldindan aniqlash va boshqaruv qarorlarining sifatini oshirishda muhim omil ekanini ko‘rsatadi. Аннотация. В данной статье научно анализируется роль и значение технологий искусственного интеллекта в системе управления финансовыми рисками на основе международной и национальной практики. В исследовании рассматриваются практические аспекты применения моделей искусственного интеллекта при оценке рисков финансовых инструментов, а также преимущества методов машинного обучения и нейронных сетей в прогнозировании и минимизации рисков. Особое внимание уделяется опыту международных финансовых институтов и развитых стран, включая США, страны Европейского союза и государства Азии, где искусственный интеллект широко используется в управлении финансовыми рисками. В практической части статьи на примере банковской системы Узбекистана, в частности Ипотека банка, проводится экономический анализ эффективности внедрения технологий искусственного интеллекта в процессы управления кредитными и финансовыми рисками. Полученные результаты подтверждают, что использование искусственного интеллекта способствует повышению устойчивости финансовых институтов и эффективности системы рискменеджмента. This article provides a scientific analysis of the role and significance of artificial intelligence technologies in financial risk management based on international and national practices. The study examines the practical application of artificial intelligence models in assessing financial instrument risks, highlighting the advantages of machine learning algorithms and neural networks in risk prediction and decision-making processes. Furthermore, the experience of international financial institutions and developed countries, including the United States, the European Union, and Asian countries, in utilizing artificial intelligence for financial risk management is systematically reviewed. The practical section of the article presents an economic analysis of artificial intelligence-based risk management in Uzbekistan’s banking sector, using the example of Ipoteka Bank. The research findings demonstrate that the implementation of artificial intelligence technologies enhances financial stability, improves risk identification accuracy, and increases the overall efficiency of risk management systems. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, moliyaviy risklar, risklarni boshqarish, moliyaviy instrumentlar, mashinaviy o‘rganish, bank tizimi, iqtisodiy samaradorlik. Ключевые слова: искусственный интеллект, финансовые риски, управление рисками, финансовые инструменты, машинное обучение, банковская система, экономическая эффективность. Keywords: artificial intelligence, financial risks, risk management, financial instruments, machine learning, banking sector, economic efficiency. 520

Kirish. So‘nggi yillarda global moliya tizimida raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt asosidagi yechimlarning jadal rivojlanishi moliyaviy risklarni boshqarish jarayonlariga tubdan ta’sir ko‘rsatmoqda. Moliyaviy bozorlar hajmining kengayishi, moliyaviy instrumentlarning murakkablashuvi va ma’lumotlar oqimining keskin ortishi an’anaviy risk-menejment usullarining samaradorligini pasaytirib, innovatsion yondashuvlarni joriy etishni taqozo etmoqda. Shu sharoitda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish moliyaviy risklarni aniqlash, baholash va boshqarishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, AQSh, Yevropa Ittifoqi va Osiyo mamlakatlarida yetakchi moliya institutlari kredit, bozor va operatsion risklarni boshqarishda sun’iy intellektga asoslangan modellarni keng qo‘llamoqda. Mashinaviy o‘rganish algoritmlari, neyron tarmoqlar va prognozlash modellaridan foydalanish risklarni oldindan aniqlash imkoniyatlarini kengaytirib, boshqaruv qarorlarining aniqligi va tezkorligini oshirmoqda. Natijada moliya institutlarining barqarorligi mustahkamlanib, risklarni minimallashtirishda yuqori samaradorlikka erishilmoqda. O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli iqtisodiyot va sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri etib belgilangan. Xususan, “Raqamli O‘zbekiston - 2030” strategiyasi, bank tizimini isloh qilishga qaratilgan Prezident farmonlari hamda sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish bo‘yicha Vazirlar Mahkamasi qarorlari moliya sohasida zamonaviy raqamli yechimlarni joriy etish uchun mustahkam huquqiy va institutsional asos yaratmoqda. Ushbu normativ-huquqiy hujjatlar bank-moliya tizimida risklarni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va boshqaruv samaradorligini oshirishga qaratilgan. Bank sektorida, ayniqsa, moliyaviy instrumentlar bilan bog‘liq risklarni aniqlash va baholash masalasi dolzarbligicha qolmoqda. An’anaviy statistik va ekspert baholash usullari ko‘p hollarda tez o‘zgaruvchan bozor sharoitida yetarli natija bermayotgani sababli, sun’iy intellekt asosidagi modellarni amaliyotga tatbiq etish zarurati yuzaga kelmoqda. O‘zbekiston bank tizimi misolida, jumladan Ipoteka bank faoliyatida raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali moliyaviy risklarni boshqarish samaradorligini oshirish masalasi ilmiy tahlilni talab etadi. Mazkur maqolaning maqsadi sun’iy intellekt texnologiyalarining moliyaviy risklarni boshqarishdagi xalqaro va milliy amaliyotini tizimli ravishda o‘rganish, moliyaviy instrumentlar riskini baholashda sun’iy intellekt modellarining amaliy samaradorligini aniqlash hamda O‘zbekiston bank tizimi misolida ushbu texnologiyalarni joriy etishning iqtisodiy samaradorligini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot natijalari moliyaviy risk-menejment tizimini takomillashtirish va sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv yondashuvlarini kengroq joriy etish bo‘yicha ilmiyamaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. O‘zbekiston Respublikasida sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni iqtisodiyotga joriy etish masalalari davlat siyosati darajasida tartibga solingan bo‘lib, Prezident farmonlari va hukumat 521

qarorlari ushbu yo‘nalishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Xususan, sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish hamda “Raqamli O‘zbekiston 2030” strategiyasi mamlakatda raqamli transformatsiya va bank-moliya tizimini modernizatsiya qilishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi [1], [2]. Bank tizimini isloh qilish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan Prezident farmonlari moliyaviy risklarni boshqarishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish zarurligini asoslab beradi [3], [4]. Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga doir qarori ushbu texnologiyalarni iqtisodiyot tarmoqlariga, jumladan bank sektoriga tatbiq etishning tashkiliy mexanizmlarini belgilaydi [5], [6]. Mahalliy olimlar tadqiqotlarida moliyaviy risklarni boshqarish masalalari asosan nazariy va institutsional yondashuvlar asosida o‘rganilgan. Xususan, Sh.M. Mirziyoyev asarlarida iqtisodiy islohotlar va moliya tizimini modernizatsiya qilishning strategik yo‘nalishlari yoritilgan [7]. I.A. Karimov tadqiqotlarida moliyaviy barqarorlik va risklarni boshqarishning makroiqtisodiy jihatlari tahlil qilingan [8]. A. To‘xtasinov va B. Raximov moliyaviy risklarning turlari va ularni boshqarish mexanizmlarini tizimli ravishda yoritgan [9]. A.A. Abdurahmonov bank risklarini kamaytirishda boshqaruv mexanizmlarining rolini asoslab bergan [10], D.Sh. Xudoyberdiyev esa raqamli iqtisodiyot sharoitida bank tizimida innovatsion texnologiyalarni joriy etish masalalariga e’tibor qaratgan [11]. Biroq mahalliy adabiyotlarda sun’iy intellekt asosida risklarni boshqarishning amaliy jihatlari yetarli darajada yoritilmagan. Xorijiy ilmiy adabiyotlarda sun’iy intellekt texnologiyalarining moliyaviy risklarni boshqarishdagi samaradorligi keng tadqiq qilingan. Basel Committee hujjatlarida kredit risklarini boshqarishning xalqaro tamoyillari belgilangan bo‘lib, zamonaviy analitik texnologiyalar muhim omil sifatida qaraladi [12]. McKinsey & Company tadqiqotlarida sun’iy intellekt risklarni boshqarish samaradorligini sezilarli oshirishi asoslab berilgan [13]. Khandani, Kim va Lo tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda mashinaviy o‘rganish algoritmlarining kredit risklarini baholashdagi ustunliklari empirik tahlil asosida isbotlangan [14]. Goodfellow, Bengio va Courville hamda Bishop asarlarida sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish modellarining nazariy asoslari yoritilgan [15], [16]. OECD va Jahon banki hisobotlarida esa sun’iy intellektning moliya sektoridagi imkoniyatlari va xatarlariga alohida e’tibor qaratilgan [17], [18]. Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, xorijiy tadqiqotlarda sun’iy intellekt asosida moliyaviy risklarni boshqarish masalasi keng va chuqur o‘rganilgan bo‘lsa-da, O‘zbekiston bank tizimi sharoitida ushbu texnologiyalarni qo‘llashning iqtisodiy samaradorligi yetarli darajada tadqiq etilmagan. Mazkur holat ushbu maqolaning ilmiy dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada tahlil va sintez, induksiya va deduksiya, tizimli tahlil, qiyosiy tahlil, iqtisodiy-statistik tahlil, Korrelyatsionregression tahlil, prognozlash, Case-study (holat tahlili) metodi, adabiyotlar tahlili, birlamchi ma’lumotlarni to‘plash hamda ekspert baholash metodlari kabi usullardan keng foydalanildi. Tadqiqot jarayonida quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi. 522

Tadqiqot natijalari. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, sun’iy intellekt texnologiyalarining moliyaviy risklarni boshqarish jarayonlariga joriy etilishi bank-moliya tizimining barqarorligini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Xususan, moliyaviy instrumentlar bilan bog‘liq risklarni baholashda sun’iy intellektga asoslangan modellar an’anaviy statistik usullarga nisbatan yuqori aniqlik va tezkorlikni ta’minlamoqda. Tadqiqotda normativ-huquqiy hujjatlar tahlili asosida aniqlanishicha, O‘zbekiston Respublikasida sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni rivojlantirish bo‘yicha izchil huquqiy asos shakllantirilgan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi PF-6079-son “Raqamli O‘zbekiston - 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmoni bank-moliya tizimini raqamlashtirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etishning uzoq muddatli yo‘nalishlarini belgilab berdi. Shuningdek, 2020-yil 12-maydagi PF5992-son Farmon bank tizimini isloh qilish doirasida risklarni boshqarish mexanizmlarini kuchaytirishni ustuvor vazifa sifatida belgiladi. 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son Farmon esa moliya sektorida innovatsion texnologiyalarni qo‘llash orqali iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash zarurligini yana bir bor tasdiqladi. Hukumat darajasida qabul qilingan hujjatlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021- yil 17-fevraldagi 71-son Qarori sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish va ularni iqtisodiyot tarmoqlariga tatbiq etish bo‘yicha aniq chora-tadbirlarni belgilagan. Mazkur qaror asosida bank-moliya tizimida katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, risklarni prognozlash va boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonlarini avtomatlashtirish imkoniyatlari kengaygan. Iqtisodiy-statistik tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, xalqaro amaliyotda sun’iy intellekt asosida kredit risklarini baholash banklarning muammoli kreditlar ulushini o‘rtacha 10-20 foizga qisqartirish imkonini bergan. Shuningdek, mashinaviy o‘rganish modellaridan foydalanish kredit portfeli sifatini yaxshilash va risklarni erta aniqlashda sezilarli natijalar bergani kuzatildi. Xalqaro moliya institutlari tajribasiga ko‘ra, sun’iy intellekt asosidagi risk-menejment tizimlari operatsion xarajatlarni qisqartirishga va boshqaruv samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Milliy amaliyot doirasida olib borilgan tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston bank tizimida, xususan Ipoteka bank faoliyatida raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt elementlarini joriy etish kredit risklarini baholash jarayonini soddalashtirish va tezlashtirishga xizmat qilmoqda. Bank kredit portfelini tahlil qilishda sun’iy intellektga asoslangan skoring modellaridan foydalanish inson omiliga bog‘liq subyektiv xatoliklarni kamaytirib, risk darajasini aniqlashda yanada obyektiv natijalar berishini ko‘rsatdi. Natijada kredit qarorlarining sifati oshib, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash imkoniyatlari kengaymoqda. Bugungi kunda moliyaviy risk (moliyaviy yo‘qotish ehtimoli), riskmenejment (risklarni aniqlash, baholash va boshqarish jarayoni), sun’iy intellekt (ma’lumotlar asosida mustaqil qaror qabul qilishga qodir algoritmlar majmui) va mashinaviy o‘rganish (algoritmlarning tajriba asosida o‘zini takomillashtirish qobiliyati) kabi tushunchalar moliya sektorida muhim ilmiy va amaliy ahamiyat 523