Management and Future Technologies | Volume 2, Issue 2 | № 006

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Adabiyotlar 1. Дудин С. А., Дудина О. С. Исследование многолинейной системы массового обслуживания с абсолютным приоритетом и повторными вызовами //Информатика. – 2016. – №. 3. – С. 51-61. 2. Заяц О. И. и др. Управление пакетными коммутациями в телематических устройствах с ограниченным буфером и повторными заявками с помощью вероятностного выталкивающего механизма и приоритетного обслуживания первичных заявок //Интеллектуальные технологии на транспорте. – 2016. – №. 3. – С. 21-30. 3. Ðumić M., Jakobović D. Using priority rules for resource-constrained project scheduling problem in static environment //Computers & industrial engineering. – 2022. – Т. 169. – С. 108239.3 4. El-Nattat, A., Elkazzaz, S., El-Bahnasawy, N. A., & El-Sayed, A. Performance improvement of fog environment using deadline based scheduling algorithm //2021 International Conference on Electronic Engineering (ICEEM). – IEEE, 2021. – С. 1-6. 5. Gyongyosi L., Imre S. Resource prioritization and balancing for the quantum internet //Scientific Reports. – 2020. – Т. 10. – №. 1. – С. 22390. 6. Yaju Rajbhandari, Anup Marahatta, Ashish Shrestha, Anand Gachhadar, Anup Thapa, Francisco Gonzalez-Longatt, Josep M. Guerrero, Petr Korba. Load prioritization technique to guarantee the continuous electric supply for essential loads in rural microgrids //International Journal of Electrical Power & Energy Systems. – 2022. – Т. 134. – С. 107398. 7. Younas, M., Awan, I., Chao, K. M., & Chung, J. Y. Priority scheduling service for E-commerce web servers //Information Systems and E-Business Management. – 2008. – Т. 6. – С. 69-82. 8. Turdiyev О. А., Tukhtakhodjaev А. B., Abdullaev E. S. The model of network bandwidth when servicing multi-service traffic //Journal of Tashkent Institute of Railway Engineers. – 2019. – Т. 15. – №. 3. – С. 70-74. 9. Andrei Z. Techniques and strategies for handling high traffic //Вестник науки. – 2023. – Т. 5. – №. 6 (63). – С. 323-330. 10. Ahmed, W., Wu, Y., & Zheng, W. (2013). Response time based optimal web service selection. IEEE Transactions on Parallel and distributed systems, 26(2), 551-561. 221

Volume 2, Issue 2 June 2025 222 Muallif Rahmatullayev Ilhom Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni rivojlantirish ilmiytadqiqot instituti, ilhom9001@gmail.com Zarmed universiteti, https://orcid.org/0000-0002-48724265 Copyright: © 2025 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/). Management and Future Technologies journal.umft.uz S-BOXLARNI GENERATSIYALASH ALGORITMI A nnotatsiya: Ushbu maqolada dinamik va kalitga bog‘liq bo‘lgan S-boxlarni generatsiyalash uchun samarali va innovatsion algoritm taklif etilgan. Taklif etilgan usul oqimli shifrlash algoritmlarining mustahkamligini oshirish va ularning kriptotahlilga chidamliligini baholashga qaratilgan. Tadqiqot doirasida generatsiyalangan S-boxlarning xavfsizlik xususiyatlari tahlil qilinib, ular differensial va chiziqli kriptotahlil usullari yordamida sinovdan o‘tkazilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, taklif qilingan dinamik S-boxlarni yaratish usuli shifrlash algoritmlarining kriptografik kuchini sezilarli darajada oshiradi va noxush hujumlarga nisbatan himoyalanganligini ta’minlaydi. Ushbu yondashuv zamonaviy axborot xavfsizligi talablariga javob beruvchi samarali shifrlash tizimlarini yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: Oqimli shifrlash, Blokli shifrlar, S-box, chiziqli trigonometrik transformatsiya, kriptotahlil.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Kirish Oqimli shifrlar odatda bir iteratsiyada bit yoki baytni shifrlashni amalga oshirib, kam hisoblash resursi mavjud va ma’lumotlarni uzatishda xatoliklar kuzatilishi mumkin bo‘lgan sharoitlarda foydalanish uchun mo‘ljallangan. Blokli shifrlar esa ma’lumotlarni o‘zgartirishni oldindan belgilangan uzunlikdagi bitlar blokida qayta ishlash orqali amalga oshiradi. Amalga oshirishning qulayligi va joylashtirishning soddaligi tufayli blokli shifrlar odatda axborot xavfsizligi ilovalari uchun keng qo‘llaniladi [1]. Blokli shifrlar ma’lumotlarni himoyalashda o‘rin almashtirish va o‘rniga qo‘yish deb nomlanuvchi ikkita asosiy akslantirishlar yordamida amalga oshiradi. O‘rin almashtirish akslantirishi ma’lumotlar bitlari yoki baytlarini aralashtirishni, o‘rniga qo‘yish akslantirishi ochiq matn bitlari yoki baytlarini ochiq matnning bir qismi bo‘lmagan boshqa bitlar yoki baytlar bilan almashtiradi. Eng mashhur blokli shifrlarda o‘rniga qo‘yish akslantirishi sifatida bir yoki bir nechta almashtirish jadvallaridan (S-boxlar) foydalaniladi[2]. S-box zamonaviy blokli shifrlarning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, haqiqiy ma’lumotlarning (ochiq matn) o‘zgarishiga katta hissa qo‘shadi. S-box ochiq matn va shifrlangan matn o‘rtasida chiziqli bo‘lmagan aloqani yaratishda muhim rol o‘ynab, bu blokli shifrlarning chiziqli bo‘lmagan tarkibiy qismi hisoblanadi va chiziqli ishlaydigan, himoyaga kamroq hissa qo‘shadigan tegishli blokli shifrning boshqa tarkibiy qismlariga nisbatan kriptotahlilchilar uchun natijaviy shifrlangan matnda ko‘proq chalkashliklarni keltirib chiqaradi[3]. Shunday qilib, tuzilmasida S-boxdan foydalanadigan shifrlash algoritmlarining xavfsizligi, kriptotahlillarga qarshi tura olishi tegishli S-boxning kriptografik parametrlariga bevosita bog‘liqdir [4-5]. Asosiy qism Shifrlashda ishlatiladigan S-boxslar statik va dinamik ko‘rinishda bo‘lib, har bir tasodifiy qiymat uchun har doim doimiy qiymatga ega bo‘lgan S-box statik S-box deb nomlanadi. O‘z tarkibida statik S-boxdan foydalanadigan shifrlar ma’lumotlarni yetarli darajada himoya qilmaydi degan farazlar ham mavjud bo‘lib, bu hujumchilarni qandaydir vositalar orqali bunday S-boxlar haqida ma’lumot olish imkoniyatiga egali va oxir-oqibat ochiq matnni tiklashi mumkinligi bilan izohlanadi[6]. Dinamik Sboxlar shifrlash kaliti yordamida yaratilib, belgilangan talablar doirasida ishlab chiqilgan dinamik Sboxlar kriptografik xavfsizlikni kuchaytirish uchun juda katta imkoniyatga ega. Shuning uchun tadqiqotchilar tegishli shifrlash kaliti qiymatlaridan foydalangan holda yaxshi kriptografik xavfsizlikni ta’minlovchi dinamik S-boxlarni qurishning turli usullarini taqdim etganlar[7]. Ushbu usullarda S-boxlarni loyihalashda elliptik egri chiziqlar, chekli maydon, xaotik tizimlar va boshqalar kabi turli xil matematika elementlaridan foydalanilgan. Xaotik dinamik tizimlar tasodifiy o‘xshashligi, ekstremal boshlang‘ich sharoitlarning sezgirligi va davriy emasligi tufayli xavfsiz S-boxlarni yaratish imkoniyatiyatiga ega. Ko‘plab mualliflar [8] turli usullarni qo‘llash orqali kuchli S-boxlarni yaratish uchun xaotik tizimlardan foydalangan. Giperxaotik tizimlar oddiy xaotik tizimlarga qaraganda 223

Volume 2, Issue 2 224 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz mustahkamroq S-boxlarni qurish imkoniyatiga ega bo‘lib, [9] manbalarda mualliflar giperxaotik usullardan foydalangan holda mustahkam dinamik S-boxlarni generatsiyalagan. Ushbu uslub juda oddiy va innovatsion chiziqli trigonometrik transformatsiyaga (ChTT) asoslanadi. Taklif etilayotgan ChTT dinamik bo‘lib, 8×8 o‘lchamdagi S-boxni generatsiyalash imkonini beradi. S-boxning dastlabki natijalari uning xavfsizligini oshirishning yangi sxemasini qo‘llash orqali yanada yaxshilanadi. Tabiatan dinamik bo‘lib, transformatsiya va ishlashni yaxshilash rejasi generatsiyalashda turli parametrlar o‘zgaruvchilardan foydalanadi va shifrlash kaliti tegishli parametrlarning qiymatlarini ishlatadi[10-11]. Shifrlash kalitining o‘zgarishi parametrlar qiymatlarida o‘zgarishlarga olib keladi va har safar yangi S-box hosil bo‘lishini ta’minlaydi[12]. Taklif etilgan usulning o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat[13-15]: - Dastlabki S-box generatsiyasi uchun oddiy, innovatsion va dinamik chiziqli trigonometrik transformatsiya (ChTT) taklif qilingan. Transformatsiya tabiatan dinamik bo‘lganligi sababli, u parametrlar qiymatlarida ozgina o‘zgarishlar kiritilganda ham juda ko‘p sonli mustahkam S-boxlarni ishlab chiqarish imkoniyatiga ega. - Innovatsion ChTT tomonidan yaratilgan dastlabki S-boxning chiziqli bo‘lmaganligini, improvizatsiya qilish uchun yangi va dinamik jarayon yordamida ishlab chiqilgan yakuniy S-box kriptotahlilchilar uchun shifrlangan matnda qo‘shimcha chalkashliklarni keltirib chiqarishi mumkinligi. - Olingan S-box va manbalarda keltirilgan boshqa keng tarqalgan S-boxlarning kriptografik parametrlarini baholash uchun standart S-boxlarni umumiy kriptografik talablarga baholash usuli orqali baholanganligi. Taklif qilingan yangi algoritmda dinamik chiziqli trigonometrik transformatsiyadan (ChTT) foydalanish orqali n × n o‘lchamli S-box yaratiladi. Ushbu yangi transformatsiya (1) tenglamada berilgan funksiya shaklidagi matematik tavsifga ega. 𝑇𝑇�𝑧𝑧� � cos��𝐴𝐴 � 𝐵𝐵� � 𝑋𝑋 � 𝑧𝑧 � 𝐶𝐶� Bu yerda, (1) 0 � 𝑋𝑋 � 1, 0 � 𝑧𝑧 � 2� � 1, 𝐵𝐵 𝐵 𝐵𝐵, 𝐴𝐴, 𝐶𝐶 � �1,3,5, … , 2� � 1�. (1) tenglikdagi 𝐴𝐴, 𝐵𝐵, 𝐶𝐶 va 𝑋𝑋 o‘zgaruvchilar qiymatlari bo‘lib, shifrlash kaliti yordamida hosil qilinadi. X o‘zgaruvchisi double tipga ega va taklif qilingan usul yordamida S-box yaratish uchun 15 ta muhim o‘nlik raqam ko‘rib chiqilgan. Bunday o‘zgaruvchidan foydalangan holda hisoblash float turiga qaraganda biroz sekin. Biroq, bu S-box loyihasiga float tipidagi o‘zgaruvchilar bilan solishtirganda katta kalit maydoni beradi. (1) tenglik yuqorida aytib o‘tilgan parametrlarning turli qiymatlaridan foydalangan holda juda ko‘p kalitga bog‘liq dinamik S-boxlarni (S-box maydoni = 128 × 256 × 128 × 1015 ~ 1021) beradi. n = 8 uchun dastlabki n × n o‘lchamli S-box (1) tenglik yordamida o‘rnatiladi. Taklif etilayotgan usul qo‘pol kuch hujumlari imkoniyatlarini kamaytirish orqali yaratilgan S-boxning kriptografik kuchini biroz oshirishga olib kelishi mumkin bo‘lgan ko‘p sonli

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 parametrlarni o‘z ichiga oladi. Biroq, bu taklif qilingan usulning hisoblash vaqtini ortishiga olib keladi. X o‘zgaruvchisi qo‘pol kuch hujumlarini oldini olish uchun o‘z diapazoni bilan shunday imkoniyatni taqdim etib, shu bilan birga hisoblash samaradorligi unchalik ortirmaydi. Quyida taklif qilingan S-boxni generatsiyalash algoritmi (1-algoritm) va uning blok sxemasi (1-rasm) keltirilgan. 1-algoritm: S-boxni generatsiyalash algoritmi Kiruvchi parametrlar: n = 8 // for n × n o‘lchamli S-box X // 0 < X < 1 A, C // A, C ∈ {1, 3, . . . . . ., 2n - 1} B //B ∈ {0, 1, 2, . . . . . ., 2n - 1} Chiqish: S // Dastlabki 8 × 8 o‘lchamdagi S-box Initsializatsiya: h←0 g ← −1 Loc ← 0 while (h <= 255) do R ← (A + B) ∗ X B[h] = Cos (R ∗ h + C) if (X > 0.5) then X=X∗X else X = X ∗ 1.75 endif h←h+1 endwhile g←g+1 while (g <= 255) do MIN ← B [0] Loc = 0 h←0 while (h <= 255) do if (MIN > B[h]) then MIN = B[h] Loc = h endif h←h+1 endwhile S[g] = Loc B[Loc] = 111 g←g+1 endwhile return S Ushbu bosqich 1-rasmda ko‘rsatilganidek, protsedura bo‘yicha o‘rnatilgan dastlabki S-boxning qiymatlarini aralashtirishga yordam beradi. Tavsiya etilgan usulda ishlashning improvizatsiya rejasi yuqori chiziqli bo‘lmagan xususiyatga ega mustahkam va xavfsiz S-boxlarni generatsiylashda muhim 225

Volume 2, Issue 2 226 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz rol o‘ynaydi. Chiziqli bo‘lmagan improvizatsiya rejasi 2-rasmda va 2-algoritmda tasvirlangan. A, B, C va X o‘zgaruvchilarning qiymatlari shifrlash kaliti tomonidan qo‘llaniladi. Taklif etilgan usul yordamida hosil qilingan 8 × 8 o‘lchamdagi S-boxga misol 1-jadvalda ko‘rsatilgan. Boshlash Tugash Yo’q n=8, 0≤z≤(2n-1), 0<X<1, A, C ∈{1,3, …, 2n-1}, B ∈ z, h = 0, g= -1, B, S = 256 elementdan iborat massiv Yo’q h<=255 g<=255 Ha MIN = B [0] Loc = 0, h = 0 g=g+1 Ha R = (A + B) * X B [h] = Cos (R*h+C) S [g] = Loc B [Loc] = 111 Yo’q h<=255 Ha X > 0.5 ? Ha Ha MIN > B [h] Yo’q X = X * 1.75 X=X*X h=h+1 MIN = B [h] Loc = h h=h+1 1-rasm. S-box generatsiya qilish algoritmining blok sxemasi Yo’q

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 227 Boshlash S = Dastlabki S box, F = Oxirgi S box, F = S, NL1 = Chiziqsizlik (F), NL2 = 0.0, V = 1, A, C ∈ {1, 3, 5, …, 28-1}, B ∈ {0, 1, 2, …, 28-1}, 0 < X < 1 Ha V > 216-1 Yo’q R1 = (A * V + C) MOD 257, R2 = (C * V + A) MOD 257 a = (ABS (INT ((A * 1000 + V) * Cos (R1 + X * V)))) MOD 256 b = (ABS (INT ((C * 1000 + V) * Cos (R2 + X * V)))) MOD 256 Swap (F [a], F [b]) NL2 = Chiziqsizlik (F) Yo’q NL2 > NL1 Ha Swap (F [a], F [b]) NL1 = NL2 V=V+1 Tugash 2-rasm. Chiziqsiz jarayonning improvizatsiya rejasi Taklif qilingan algoritm yordamida generatsiya qilingan S-box {104, 141, 202, 77, 115, 75, 78, 42, 212, 82, 38, 179, 84, 30, 25, 31, 34, 3, 70, 61, 45, 74, 83, 131, 19, 138, 183, 213, 37, 121, 245, 189, 88, 47, 13, 2, 237, 81, 158, 17, 242, 62, 85, 94, 209, 22, 60, 102, 112, 93, 243, 69, 64, 204, 232, 148, 86, 8, 206, 26, 58, 210, 225, 223, 181, 56, 110, 14, 229, 244, 249, 134, 233, 79, 214, 133, 35, 207, 50, 153, 49, 20, 174, 238, 200, 72, 211, 48, 161, 146, 65, 177, 24, 196, 44, 113, 114, 68, 21, 253, 55, 190, 95, 170, 155, 136, 216, 171, 137, 156, 250, 96, 234, 188, 98, 12, 36, 166, 168, 236, 103, 32, 219, 124, 40, 221, 172, 91, 52, 126, 16, 241, 123, 143, 99, 160, 5, 154, 67, 119, 33, 191, 39, 9, 195, 159, 182, 215, 41, 194, 235, 192, 164, 139, 140, 29, 251, 255, 193, 178, 151, 46, 248, 101, 246, 117, 7, 4, 73, 51, 228, 217, 185, 208, 66, 199, 108, 144, 0, 142, 111, 80, 1, 197, 218, 71, 63, 205, 105, 162, 226, 122, 167, 198, 147, 15, 10, 6, 230, 43, 150, 163, 28, 175, 106, 18, 132, 57, 231, 176, 130, 247, 254, 157,

Volume 2, Issue 2 228 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 135, 92, 129, 53, 222, 180, 165, 252, 128, 239, 203, 187, 107, 118, 186, 90, 125, 120, 11, 149, 227, 173, 116, 152, 59, 54, 100, 109, 220, 240, 89, 169, 76, 23, 127, 145, 184, 201, 87, 27, 224, 97} 2-algoritm. Chiziqsiz improvizatsiya rejasi asosida yakuniy S-Box ishlab chiqish algoritmi Kiruvchi parametrlar: X // 0 < X< 1 A, C // A, C ∈ {1, 3, . . . . . ., 2n- 1} B //B ∈ {0, 1, 2, . . . . . ., 2n- 1} S // Dastlabki 8 × 8 o‘lchamli S-box Chiqish: F // Yakuniy 8 × 8 o‘lchamli S-box Initsializatsiya: V←1 F=S NL1 ← Chiziqsizlik (F) NL2 ← 0.0 while (V <= 216 – 1) do R1 ← (A ∗ V + C) MOD 257 R2 ← (C ∗ V + A) MOD 257 R3 ← (A ∗ 1000 + V) R4 ← (C ∗ 1000 + V) R5 ← (R1 + X ∗ V) R6 ← (R2 + X ∗ V) a ← ABS (INT (R3 ∗ Cos (R5))) MOD 256 b ← ABS (INT (R4 ∗ Cos (R6))) MOD 256 // INT kasr qiymatidan butun sonni qaytaradi // ABS absolyut qiymatni qaytaradi // F[a] va F[b] ning qiymatlari almashtiriladi Temp ← F[a] F[a] ← F[b] F[b] ← Temp NL2 ← Chiziqsizlik (F) if (NL2> NL1) then NL1 ← NL2 else // F[a] va F[b] ning qiymatlari almashtiriladi Temp ← F[a] F[a] ← F[b] F[b] ← Temp endif V←V+1 endwhile return F Taklif qilingan algoritm yordamida generatsiya qilingan S-boxlar tahlili. Ixtiyoriy S-box zaif bo‘lishi va kriptotahlilchilarning oson nishoni bo‘lishi mumkinligi bois, ularni xavfsizlik talablariga baholash shart hisoblanadi. Har qanday S-boxning kriptografik parametrlarini baholashda tegishli Sbox tomonidan bajarilishi kerak bo‘lgan turli mezonlardan foydalaniladi. [5] manbada keltirilgan

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 standart baholash mezonlari yordamida taklif qilingan S-boxning umumiy kriptografik parametrlarga tekshirish natijalari 1-5-jadvallarda ko‘rsatilgan. 1-jadval. Tarkibiy mantiqiy funksiyalar va chiziqsizlik qiymatlari Bul funksiyasi B1 B2 B3 B4 B5 B6 B7 B8 NL(B) 108 104 108 108 104 108 104 108 2-jadval. Turli S-boxlari uchun chiziqsizlik (NL) qiymatlari S-box 1 Mazkur ish [80] [81] [82] [83] [84] [85] [86] [87] [88] [89] [90] [91] [92] [93] [94] [95] [96] [97] [98] [99] [100] [101] [102] [103] [104] NLMin 2 104 106 112 106 112 106 106 104 102 100 104 96 106 100 98 106 104 104 106 108 102 112 112 110 104 104 Chiziqsizlik NLMax 3 108 108 112 110 112 108 108 110 108 108 108 110 112 108 106 108 110 108 110 110 110 112 112 112 108 110 NLO‘rt 4 106.5 106.25 112 106.5 112 107 106.5 106.75 105 105 106.25 104 109.5 104 103.5 106.5 106.25 105 108.5 109.75 106.5 112 112 110.25 105.5 107 229

Volume 2, Issue 2 230 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 3-jadval. Taklif etilgan S-boxning BIC-nochiziqlilik qiymatlari 104 104 104 106 104 104 104 104 104 108 108 104 104 108 106 108 104 106 102 104 106 106 104 108 104 104 106 104 100 106 104 106 104 104 106 108 104 100 104 104 108 106 104 108 102 104 106 106 108 4-jadval. SAC va BIC-NL qiymatlarining qiyosiy bahosi S-box 1 Mazkur ish [80] [81] [82] [83] [84] [85] [86] [87] [88] [89] [90] [91] [92] [93] [94] [95] [96] [97] [98] [99] [100] [101] [102] [103] [104] SAC 2 0.496 0.5086 0.496 0.5009 0.498 0.493 0.499 0.509 0.503 0.500 0.501 0.493 0.507 0.497 0.496 0.501 0.503 0.506 0.500 0.5042 0.4943 0.501 0.495 0.495 0.5065 0.4993 BIC-NL 3 102.8 102.37 102.3 103.93 112 102.3 103.6 106.1 102.9 103.0 103.6 103.0 106.9 102.6 103.5 104.1 103.9 103.5 103.9 110.6 103.35 112 112 104.1 103.57 103.29 100 104 106 102 104 104 102 -

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 5-jadval. Taklif etilgan S-boxning differensial bir xilligi (ayirma matritsa) qiymatlari 8 8 8 8 10 10 8 8 8 8 8 8 8 6 8 10 6 8 10 8 8 10 8 8 8 6 6 8 8 10 8 8 6 8 6 10 8 8 8 10 8 6 8 10 8 8 6 8 10 8 8 6 8 10 8 10 8 8 6 8 8 8 6 8 10 8 8 10 8 8 10 6 8 6 8 8 6 8 8 8 10 6 8 6 8 6 10 8 8 10 8 6 8 8 8 6 10 6 10 6 8 8 10 8 8 8 8 6 10 8 8 6 10 6 8 8 6 10 10 8 8 6 8 10 8 10 8 6 10 8 6 10 8 6 8 8 8 10 8 8 8 6 8 8 10 6 8 10 8 8 6 8 10 8 6 8 8 8 8 10 8 8 6 8 8 8 8 8 8 8 10 8 8 6 8 8 8 10 8 8 6 8 8 8 10 8 8 8 8 6 8 10 8 8 6 8 8 6 8 8 8 10 8 10 8 8 8 8 6 8 8 8 8 8 8 10 8 8 8 8 8 10 8 6 8 8 8 8 10 8 6 8 8 8 8 8 8 8 6 8 10 8 8 8 8 8 6 8 8 10 8 8 6 8 8 8 Tadqiqot doirasida chiziqli bo‘lmagan S-boxlarni generatsiya qilish uchun taklif qilingan innovatsion usullar bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazildi. Ko‘plab S-boxni generatsiyalash usullari uchun har xil xulosalar olish mumkin, masalan, statik almashtirish usuli, statik qaytarilmas polinomdan foydalanish, qo‘zg‘almas nuqtalarning mavjudligi, yuqori hisoblash narxi, va boshqalar. S-boxni qurish uchun mazkur dissertatsiya ishida taklif qilinigan usul oddiy va chiziqli trigonometrik transformatsiyani oʻz ichiga oladi. 3-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, taklif qilingan S-boxlar ancha yuqori nochiziqli ko‘rsatkichlarga ega. Taklif qilingan usul yordamida generatsiya qilingan S-boxlar barcha mezonlarga javob bergani bois, boshqa usullarga nisbatan shifrlash jarayonida yuqori chiziqli bo‘lmagan o‘zgartirishni amalga oshirishda ancha samarali ekanligini ko‘rsatadi. Xulosa Mazkur maqolada chiziqli trigonometrik transformatsiya yordamida kalitga bog‘liq dinamik Sboxlarni generatsiyalash uchun yangi usul taqdim etildi. Yangi trigonometrik transformatsiya orqali yaratilgan dastlabki S-boxning chiziqli bo‘lmagan bahosini oshiradigan yangi dinamik improvizatsiya rejasi taklif etildi. Transformatsiya va chiziqli bo‘lmagan improvizatsiya rejasi generatsiya qilishda turli xil parametrlardan, shifrlash kalitining tegishli parametrlari qiymatlaridan foydalanadi. Shifrlash kalitining o‘zgarishi parametrlar qiymatlarining o‘zgarishiga olib keladi va har safar yangi chiziqli bo‘lmagan S-box hosil qilanadi. Qiyosiy tahlillar dinamik va xavfsiz S-boxlarni generatsiyalash uchun taklif qilingan sxemaning samaradorligini tasdiqlaydi. 231

Volume 2, Issue 2 232 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Adabiyotlar 1. Agren M. On some symmetric lightweight cryptographic designs. Doctoral Thesis, Department of Electrical and Information Technology, Faculty of Engineering, LTH, Lund University, 2012. 2. Manifavas C. et al. A survey of lightweight stream ciphers for embedded systems //Security and Communication Networks. – 2016. – Т. 9. – №. 10. – С. 1226-1246. 3. M. M. Lauridsen, C. Rechberger, and L. R. Knudsen, ‘‘Design and analysis of symmetric primitive,’’ Tech. Univ. Denmark, Lyngby, Denmark, Tech. Rep. 382, 2016. 4. E. Tanyildizi and F. Ozkaynak, ‘‘A new chaotic S-box generation method using parameter optimization of one dimensional chaotic maps,’’ IEEE Access, vol. 7, pp. 117829–117838, 2019. 5. M. Ahmad, E. Al-Solami, A. M. Alghamdi, and M. A. Yousaf, ‘‘Bijective S-boxes method using improved chaotic map-based heuristic search and algebraic group structures,’’ IEEE Access, vol. 8, pp. 110397–110411, 2020. 6. F. Özkaynak, ‘‘Construction of robust substitution boxes based on chaotic systems,’’ Neural Comput. Appl., vol. 31, no. 8, pp. 3317–3326, 2019. 7. I.R.Rakhmatullaev, I.Boykuziev “Analysis of cryptanalysis methods applied to stream encryption algorithms” International Conference on Artificial Intelligence, Blockchain, Computing and Security (ICABCS-2023), 2023, India, 1-4 p. 8. Khudoykulov Z.T., Rakhmatullayev I.R., “Development Of A Software Stream Encryption Algorithm”, Electronic journal of actual problems of modern science, education and training, january, 2023-1, 5159 pages. 9. Rakhmatullayev I.R., Khudoykulov Z.T., “Evaluating Wireless Encryption Algorithms For Devices With Restricted Computing Power”, Journal of Automobile Engineering ( JAuE), Vol. 13, Issue 1, Jun 2023, 7–12 pages. 10. Khudoykulov Z.T., Rakhmatullayev I.R, “A new key stream encryption algorithm and its cryptanalysis”// Scientific and technical journal Namangan Institute of Engineering and Technology, Volume 8, Issue 1, 2023, 146-157 page. 11. Z.T.Xudoykulov, I.R.Rahmatullayev, “Yangi oqimli shifrlash algoritmlari va uning kriptotahlili”, Milliy standart Ilmiy-texnik jurnali, 2023/2-son, 42-47 betlar. 12. I.R.Rakhmatullaev, “Stream encryption algorithims and the basis of their creation”, Central asian journal of mathematical theory and computer sciences, Volume 03, Issue 1, 2022, 165-173 p. 13. I.R.Rahmatullayev, “Oqimli shifrlash algoritmlari va ularni vujudga kelish sabablari”, International Journal of Theoretical and Applied Issues of Digital Technologies, Vol. 2 No. 2 (2022), 119-128 b. 14. I.R.Rahmatullayev, “Algebraik kriptotahlil usuli va uning oqimli shifrlash algoritmlariga qoʻllanish asoslari”, International Journal of Theoretical and Applied Issues of Digital Technologies, Vol. 4 No. 2 (2023), 96-102 b. 15. I.R.Rakhmatullaev, “Evaluation of new NSA stream encryption algorithm by integrated cryptanalysis method”, VI International Scientific and Practical Conference Recent scientific investigation, July 2628, 2023 in Oslo, Norway 242-248 p.

Management and Future Technologies Muallif Uzakov Barxayotjon Muhammad Al Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari Universiteti doktoranti, barhayotuzoqov@gmail.com journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 NEFT VA GAZ KOMPLEKSLARINING INNOVATSION RIVOJLANISHINI BOSHQARISH A nnotatsiya: Maqolada neft kompaniyalarining innovatsion rivojlanishi butun boshqaruv tizimidagi, uning barcha tuzilmasi va vazifalaridagi taraqqiyyot o‘zgarishlarni aks ettiruvchi jarayon sifatida ochib berilgan. Bu jarayon natijasida o‘rtacha tarmoq foyda me’yori darajasida qo‘shimcha ijtimoiy-iqtisodiy manfaat shakllanadi. Shuningdek, mamlakatning yagona sanoat siyosati doirasida uning innovatsion tarkibiy qismini ishlab chiqish zarurati asoslantirilgan. Bu innovatsion qism mintaqaviy darajadan to neft kompaniyalari darajasigacha tegishli institutsional va tashkiliy jihatdan rasmiylashtirilishi lozim. Bunday yondashuvning muhimligi ham maqolada dalillar bilan isbotlangan. Kalit so‘zlar: innovatsion rivojlanish, integratsiyalashgan neft kompaniyalari, innovatsion menejment, neft-gaz majmuasi, qiyin qayta tiklanadigan zaxiralar, quduqlar, magistral neft quvurlari, ko‘p faktorli texnologiyalar Copyright: © 2025 by the authors. Ushbu maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladigan ochiq foydalanish maqolasi hisoblanadi (https://creativecommons.org/ licenses/by/4.0/). 233

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Kirish 234 Oʻzbekiston yoqilgʻi-energetika resurslariga ega boʻlgan o‘ziga xos neft-gaz zaxirasiga ega mamlakat xisoblanadi. Jahon boʻyicha aniqlangan neft zaxiralarining qariyb 6 foizini tashkil qiladi va tabiiy gaz zaxiralarining 14 foizini tashkil qiladi. Hozirgi vaqtda neft-gaz korxonalari (NGK) xalq xo‘jaligining eng muhim komplekslaridan biri hisoblanadi. Neft va gaz sanoati yalpi ichki mahsulotning (yalpi ichki mahsulotning) chorak qismini, sanoat mahsuloti hajmining uchdan bir qismini, hamda viloyat byudjeti daromadlarining qariyb yarmini, eksport va valyuta tushumlarini taʼminlashda katta ro‘l o‘ynaydi. Neft ishlab chiqaruvchi kompaniyalar o‘zlarining ishlab chiqarish quvvatlarini oshira boshladilar va jahon bozoridagi qulay sharoitlar ta'siri ostida neft va gaz sanoatining ma'lum darajada tiklanishi kuzatilib, neft va gaz sanoati uzoq muddatli va barqaror farovonligi illyuziyasini yaratadi.(Uzakov[1]) Tahlillar Muammo shundaki, neft kompaniyalarining ortirgan foydalari ishlab chiqarishni ilmiytexnikaviy rivojlantirishga, mehnat unumdorligini oshirishga va xarajatlarni kamaytirishga yo‘naltirilmaydi. Islohotlar sharoitida neft sanoatida mehnat unumdorligi 40 foizga pasayganini, mashina va asbob-uskunalarning texnik eskirishi 60-65 foizdan oshganini ko‘rishimiz mumkin, asbob-uskunalarning atigi 14 foizi zamonaviy texnikalardan iborat ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Neftni qayta ishlashda agregatlarining 70 foizi 25 yil va undan ko‘proq vaqt davomida ishlagan, faqat 5 foizi 10 yilgacha ishlaydi. Neftni qayta ishlashning o‘rtacha unumdorligi mamlakatimizda 60-65 foizni tashkil qiladi. Magistral neft quvurlarining 25 foizi 30 yildan ortiq, yana uchdan bir qismi 20 yildan 30 yilgacha va 12 foizi 10 yildan 20 yilgacha ishlagan. Neft va gaz sanoatida uni rivojlantirishning metodologiyasi va innovatsion modelini ishlab chiqish hozirgi kunda asosiy dolzarb muommolardan hisoblanadi. Innovatsiyalar boshqaruv faoliyatining barcha sohalariga tegishli bo‘lishi kerak: ishlab chiqarish, ijtimoiy, huquqiy, ekologik faoliyat sohalari, shuningdek, yordamchi sohalarda ham tegishli bo‘lishi lozim. Masalan: Burg‘ilash texnologiyasi, neftni qayta ishlash , qazib olish, tashish, qayta ishlash, sarmoya kiritish, boshqaruv usullari va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi innovatsiyalar alohida ahamiyatga ega . Mamlakatimiz neft-gaz majmuasi iqtisodiyotimizning ichki ehtiyojlarini to‘liq qondirmoqda, neft mahsulotlari taqchilligi kuzatilmaganiga qaramay, ichki bozorda narxlar jahon narxlariga mos ravishda oshib bormoqda. Narxlarning bunday o‘sishining sabablaridan biri neftni qayta ishlashning texnik jihatdan qoloqligi va neft mahsulotlarini qazib olish va tashishning eskirgan texnologiyalarni aytish mumkin. Bunga innovatsion va investitsiya jarayonlarini rivojlantirishni rag‘batlantirmaydigan samarasiz soliq siyosati, ishlab chiqarishni ilmiy-texnikaviy rivojlantirish sohasidagi davlat siyosatining yetarli darajada faol emasligi ham yordam bermoqda. (Uzakov[1])

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Muammolar Neft-gaz korxonalarini rivojlantirish muammolarining 235 dolzarbligi iqtisodiyotni o‘zgartirayotgan mamlakatlarda neft-gaz kompaniyalari va tarmoqlarini innovatsion rivojlantirish masalalarining yetarlicha nazariy jihatdan ishlab chiqilmaganligi bilan murakkablashmoqda. Neft va gaz sanoatini rivojlantirishning asosiy iqtisodiy vazifalari quyidagilardan iborat: Xalq xo‘jaligi va mamlakat aholisining neftga bo‘lgan ehtiyojini ta'minlash; samarali eksport faoliyatini ta'minlash; yangi neft-gaz kompleksi quvvatlarini joriy etishni ta'minlash; eskirgan uskunalar va neft quvurlarini almashtirish; yangi konlarni o‘zlashtirish va yetarli hajmdagi geologiya-qidiruv ishlarini olib borish. Ushbu muammolarni hal etish zarurati neft-gaz korxonalarining raqobatbardoshligi va kompleksni davlat boshqaruvi tizimining samaradorligiga, shuningdek, neft va uni qayta ishlash mahsulotlarining ichki va tashqi mahsulot bozorlarida, neft-gaz kompaniyasining o‘zi va xo‘jalik yurituvchi subyektlarning investitsiya bozorlarida raqobatbardoshligiga qat'iy talablar qo‘yadi. Mamlakatimiz neft sanoatining tahlili shuni ko‘rsatadiki, uskunalar va quvurlarning texnik holati yil o‘tgan sari yomonlashmoqda. Neft kompaniyalari zahiralarining 70% dan ortig‘i rentabellik chegarasida quduqlarning past oqim tezligiga ega. Neft kompaniyalari tomonidan ishlab chiqilgan zahiralarning uchdan bir qismidan ko‘prog‘i 70% dan ortiq suv kesishiga ega. Umuman olganda, mamlakatda o‘zlashtirishda foydali zaxiralarni ta'minlash 20-25 yildan oshmaydi, ba'zi kompaniyalar uchun esa 15-20 yildan oshmaydi. (Uzakov[2]) Uglevodorod xomashyosi ishlab chiqarishni ko‘paytirish, birinchi navbatda, o‘zlashtirilgan hududlarda avval ishga tushirilgan konlarning ishlab chiqarish-texnik salohiyatini tiklash ko‘plab kompaniyalar uchun yagona yo‘ldir, chunki yangi hududlarni o‘zlashtirish uchun investitsiyalar yo‘q. Ko‘pgina neft qazib oluvchi mamlakatlar, ayniqsa ishlab chiqarish xarajatlari nisbatan yuqori bo‘lgan mamlakatlarda soliq rejimlarining liberallashuvi kuzatilgan. Bu kompaniyalarning yuqori daromad olishlarini va yuqori investitsiya stavkalarini saqlab qolishlarini ta'minlaydi. Institutsional muhitning rivojlanishi tufayli ko‘plab neft qazib oluvchi mamlakatlarda investitsion bashoratlarning sezilarli darajada qisqarishi kuzatildi. Keyingi yillarda neft sanoatida erishilgan ijobiy natijalarga qaramay, mamlakatimizda neft mahsulotlarining ichki bozori rivojlanmagan. Neftni qayta ishlash, asosan, birlamchi neft distillash qurilmalarida amalga oshiriladi, ishlab chiqarilgan mazut va dizel yoqilg‘isi hajmi mamlakatning ularga bo‘lgan ehtiyojidan ikki baravar ko‘pdir, shuning uchun neft mahsulotlari eksportining asosiy qismini dizel yoqilg‘isi va mazut tashkil qiladi. O‘zbekistonning barcha asosiy neft bozorlari: Yevropa, va Osiyo mintaqasi bilan bog‘lanishidan samarali foydalanishga to‘sqinlik qilmoqda. 1997 yildan 2003 yilgacha bo‘lgan davrda neftni ishlab chiqarish, iste'mol qilish va eksport qilish nisbati tahlili shuni ko‘rsatdiki, qo‘shimcha ravishda ishlab chiqarilgan neftning katta qismi (deyarli 85%) eksport qilingan (to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki undan ishlab chiqarilgan neft mahsulotlari shaklida), bu neft-gaz kompleksining eksportga yo‘naltirilganligi mustahkamlanganligini ko‘rsatadi. Ushbu tendentsiyani ijobiy deb hisoblash mumkin emas: bu

Volume 2, Issue 2 236 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz mamlakat ishlab chiqarish salohiyatini rivojlantirish uchun iste'mol qilinadigan mahsulotlar ulushining kamayganidan dalolat beradi. O‘zbekistonning vertikal integratsiyalashgan neft kompaniyalari (VIK) xususiylashtirish natijasida shakllangan mulkchilik shakllarining xususiyatlari bilan belgilanadigan alohida tanlangan yo‘nalishlar va ustuvorliklar bo‘yicha faoliyat yuritadi va rivojlanadi. Hozirgi kunda mamlakatimizda quyidagi korxonalar yetakchilik qilmoqda: “FNQIZ”, “BNQIZ”, integratsiyalashgan neft kompaniyalarining holati ko‘p jihatdan muammoli moliyaviyiqtisodiy, ilmiy, texnologik va boshqaruv tomonlama muommolar bor. Hozirgi vaqtda asosiy kapitalga investitsiyalarning asosiy manbai neft kompaniyalarining o‘z mablag‘lari hisoblanadi. Xorijiy sarmoyaning yetishmasligi O‘zbekistondagi sarmoya tomonidan yaxshi emasligi bilan bog‘liq. Investitsiyalar oqimini ta'minlash uchun bir qator chora-tadbirlarni amalga oshirish kerak: soliq siyosatidagi o‘zgarishlar; uskunaning amortizatsiyasini tezlashtirish; investitsiya faoliyati risklarini kamaytirish maqsadida davlat tomonidan kafolatlar berish va uning qarorlar qabul qilish mexanizmlari va institutlaridan foydalanish; neft va gaz sanoatining ilmiy-texnik va innovatsion rivojlanishini takomillashtirish. Shunday qilib, ilmiy-tadqiqot ishlariga tobora ko‘proq mablag‘ sarflash kerak, chunki innovatsiyalar yangi mahsulotlar va yangi texnologiyalarda mujassamlash, mamlakat iqtisodiy rivojlanishining, tarmoqlar va kompaniyalarning raqobatbardoshligini oshirishning asosini ifodalaydi. Zamonaviy shaklda innovatsion rivojlanish nazariyasining asoschisi avstriyalik taniqli iqtisodchi J.Shumpeter hisoblanadi, u innovatsiyalarni texnologiya va boshqaruvdagi o‘zgarishlar, resurslardan foydalanishning yangi yo‘nalishlari deb hisoblaydi. Uning birinchi asarlari nashr etilganidan beri yuz yil o‘tgan bo‘lsa-da, innovatsion jarayonlar yoki innovatsiyalarning o‘zi haqida umumiy qabul qilingan ta'rif hali ham mavjud emas. Innovatsiya, Shumpeterning fikriga ko‘ra, bozorga kiritilgan yangi yoki takomillashtirilgan mahsulot, amaliy faoliyatda qo‘llaniladigan yangi yoki takomillashtirilgan texnologik jarayon yoki ijtimoiy xizmatlarga yangi yondashuv ko‘rinishida mujassamlangan innovatsion faoliyatning yakuniy natijasidir. Ushbu innovatsiya ishlab chiqarish omillarining yangi ilmiy va tashkiliy kombinatsiyasi sifatida namoyon bo‘ladi, ularning motivatsiyasi tadbirkorlik ruhi bilan belgilanadi. Keyinchalik, Shumpeter iste'mol tovarlarining yangi turlarini, yangi ishlab chiqarish va transport vositalarini, bozorlar va sanoatni tashkil etish shakllarini joriy etish va ulardan foydalanishga qaratilgan o‘zgarish sifatida innovatsiyaning yangi kontseptsiyasini kiritdi. Innovatsion jarayonlarni o‘rganish va ularning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rnini baholash uchun kuchli turtki bo‘lgan N.D. Kondratieva iqtisodiy faoliyatning katta sikllari (uzun to‘lqinlar). Uning tadqiqotlari sikllarning sabablari va ularning davomiyligi bo‘yicha keyingi tadqiqotlarni boshladi. N.D.Kondratiev ushbu sikllarning "yuqoriga" va "pastga" to‘lqinlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni texnik ixtirolar to‘lqinlari va ulardan amaliy foydalanish bilan isbotladi. U innovatsiyaning umumiy nazariyasiga asos solib, u nafaqat texnologik va iqtisodiy, balki ijtimoiy-siyosiy sohalarni ham qamrab oladi, innovatsiyalar jamiyat hayotining turli sohalarida oʻzaro taʼsir qiladi, deb hisobladi. Shunisi e'tiborga olgan holda, N.D.Kondratiev asarlarida klaster yondashuvining asoslari sezilarli bo‘lib,

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 uning mohiyati shundaki, innovatsiyalar vaqt o‘tishi bilan notekis taqsimlanadi, guruhlar klasterlarda paydo bo‘ladi. B.Santoning fikricha , innovatsiya uchlik (ijtimoiy, texnik, iqtisodiy) jarayon bo‘lib, u g‘oya va ixtirolardan amaliy foydalanish orqali o‘z xususiyatlariga ko‘ra yaxshiroq bo‘lgan mahsulot va texnologiyalarni yaratishga olib keladi va iqtisodiy foyda, foyda olishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, bozorda innovatsiyaning paydo bo‘lishi qo‘shimcha daromad keltirishi mumkin. P.Druker innovatsiyani “resurslarga moddiy qadriyatlarni ishlab chiqarishning yangi qobiliyatini beradigan harakat” deb ta’riflaydi. Shuningdek, u innovatsiya o‘zgarishlarni boshqarish emas, balki tadbirkorlik tomonidan qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarni maqsadli izlash ekanligini ta’kidlaydi. Innovatsion faoliyatning, xususan, innovatsiyaning mohiyati va mazmunini tahlil qilishda bu toifalarning nafaqat ijtimoiy-iqtisodiy, balki falsafiy, siyosiy va diniy mazmunini ham o‘zida aks ettiruvchi murakkab tuzilmasini hisobga olish kerak. Ko‘rinib turibdiki, innovatsiyalarni boshqarish nuqtai nazaridan iqtisodiy tomoni qiziqish uyg‘otadi. Shu sababli, tadqiqotda innovatsion rivojlanishning o‘ziga xos xususiyatlarini yetarli darajada aks ettiruvchi xo‘jalik yurituvchi sub'ektlar - neft kompaniyalari darajasiga qaratilgan. (Uzakov[2]) Innovatsion faoliyatning mohiyati va mazmuni haqidagi fikrlar doirasi innovatsion jarayonlarga yetarlicha yo‘naltirilmagan tadbirkorlik amaliyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi vaqtda korxonalarning innovatsion rivojlanishi va ularni an'anaviy texnologiya va uskunalarga asoslangan rivojlanishi o‘rtasida aniq chegaralar mavjud emas. Ko‘rinib turibdiki, innovatsion jarayonlarni xo‘jalik yurituvchi sub'ektlar darajasida aniqlash zarur. Bu xo‘jalik yurituvchi subyektlar ishlab chiqarishning innovatsion rivojlanish dinamikasini aniq anglashi va uni vaqt va makonda boshqara olishi uchun zarur. Neft kompaniyalari maqsadlarni belgilash ko‘rsatkichlarini aniqlay olishlari, aniq hisoblarni yuritishlari, innovatsion jarayonlarni nazorat qilishlari, tahlil qilishlari va samaradorligini bilishlari kerak. Bu, agar neft kompaniyasining integratsiyalashgan boshqaruv tizimi innovatsion ta'sirning asosiy ob'ekti sifatida ko‘rib chiqilsa, buning natijasi boshqaruv tizimidagi ijtimoiy-iqtisodiy samaraning oshishi hisoblanadi. Ushbu asosga asoslanib, u innovatsion jarayonlarni butun kompaniya (korxona) boshqaruv tizimini takomillashtirish, uning butun tuzilmasini - ham boshqaruv funktsiyalarini, ham faoliyat sohalarini rivojlantirish jarayonlari sifatida belgilaydi. Bu shuni anglatadiki, innovatsion faoliyat ilmiy-texnikaviy, ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliyhuquqiy, ishlab chiqarish-texnologik, ekologik va moliyaviy faoliyat jarayonlarini, shuningdek, korxona boshqaruv tizimini rejalashtirish, bashorotlash, hisobga olish, tahlil qilish va nazorat qilish funktsiyalarini takomillashtirish jarayonlarini qamrab oladi. Innovatsion rivojlanishning asosiy natijasi boshqaruv tizimida ijtimoiy-iqtisodiy samaraning oshishi bilan ifodalanadi. Innovatsion jarayonlarning bunday ta'rifi nafaqat amaliy, balki uslubiy ahamiyatga ega. Ishlab chiqarishning faoliyat ko‘rsatishi va rivojlanishi jarayonida boshqaruv sub'ekti doimo innovatsion rivojlanish darajasini va uning o‘zgarishlarini aniqlay oladi. Shuningdek, u ishlab chiqarishni rivojlantirish dinamikasini kuzatib borishi va boshqaruv tizimidagi o‘zgarishlar innovatsion mazmun bilan tavsiflanadi degan xulosaga kelishi mumkin. Shuni ta’kidlash kerakki, tadbirkorlik amaliyotida va 237

Volume 2, Issue 2 238 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz ilmiy adabiyotlarda innovatsion texnologiya deganda hamon texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlari jahon andozalari darajasida bo‘lgan innovatsiyalar tushuniladi. Innovatsion texnologiya deganda muallif shunday texnik va texnologik ishlab chiqarish vositalarini, ulardan foydalanishda qo‘shimcha ijtimoiy-iqtisodiy foyda keltiradigan tashkiliy shakllar va xo‘jalik yuritish usullarini tushunadi. Innovatsion jarayonlarning bunday talqini ularni qo‘llash chegaralarini kengaytiradi. Muayyan boshqaruv ob'ektida, korxonadan sanoatgacha bo‘lgan ishlab chiqarishning ilmiy, texnik va tashkiliy darajasini oshiradigan turli xil jarayonlarni boshqaruv tizimiga kiritish mumkin bo‘ladi. Iqtisodiy rivojlanishning eng muhim tarkibiy qismi innovatsion jarayon bo‘lib, uning yakuniy mahsuloti ishlab chiqarishning ilmiy-texnik darajasini oshirish, ishlab chiqarilgan mahsulot tannarxini pasaytirish, quduqlardan neft qazib olishning ko‘payishi , ishlab chiqarishni tashkil etishni, boshqaruv tuzilmasini takomillashtirish, ishlab chiqarish jarayonida ham, menejment sohasida ham axborot texnologiyalarining yangi usullarini joriy etishdir. Biroq, innovatsion jarayon birinchi navbatda iqtisodiy kategoriya ekanligini yodda tutish kerak. Texnik parametrlarni yaxshilash o‘z-o‘zidan maqsad emas. Bunday o‘sishning iqtisodiy natijasi muhim. Ushbu natija ushbu o‘sishga sabab bo‘lgan qo‘shimcha investitsiyalar bo‘yicha foydaning oshishi sifatida ifodalanadi. Ushbu nisbatning qiymati neft kompaniyalarining raqobatdosh pozitsiyasini mustahkamlashi kerak. Ammo shuni ta'kidlash kerakki, foydaning o‘sishining unga sabab bo‘lgan qo‘shimcha kapital qo‘yilmalarga nisbati har doim ham ilmiy-texnikaviy echimlarning progressivligini aks ettirmaydi. Ushbu holat muallifning daromad darajasining o‘rtacha sanoat darajasi innovatsion jarayonlar samaradorligi o‘lchovi rolini o‘ynashi mumkin degan fikrni tasdiqlaydi. Ushbu kompaniyalarning xulosaga asos sifatida raqobatbardoshligini innovatsion oshirishga va jarayonlar bozor funktsional jihatdan iqtisodiyotidagi mavqeini mustahkamlashga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak, degan ishonchdir. Ishda qayd etilishicha, hozirgi vaqtda davlatning bevosita ishtirokida innovatsion faoliyatni tashkil etishning yangi shakllarining butun majmuasi vujudga kelgan, jumladan: texnoparklar, innovatsion-texnologik markazlar, innovatsion-sanoat komplekslari davlat tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyalashtirish hisobidan shakllantirilgan. Shu bilan birga, ilmiy-tadqiqot va ilmiy-tadqiqot ishlariga yo‘naltirilgan investitsiyalar va ilm-fanni ko‘p talab qiluvchi sektor holati tahlili shuni ko‘rsatadiki, joriy innovatsion siyosatning davom etishi O‘zbekiston uchun halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin. Mamlakatda yuqori texnologiyali, sifatli uskunalar ishlab chiqarish juda past va ularga talab past. Respublika korxonalari asosan yuqori texnologiyali va ilm-fanni talab qiluvchi uskunalarni import qiladi. O‘zbekistonda innovatsion faol korxonalarning ulushi unchalik katta emas va 6% darajasida. Taqqoslash uchun, Yevropa Ittifoqida bu ko‘rsatkich 53 foizni, AQShda esa 33 foizni tashkil qiladi. 1990 yilga nisbatan. 2000 yilda Respublikada ilmiy tashkilotlar soni 13 foizga kamaydi va 4037 tani tashkil etdi. Barcha ixtirolarning 70 foizdan ortig‘i uzoq vaqtdan beri amalda bo‘lgan texnika va texnologiyalar turlarini saqlash yoki qisman takomillashtirishga qaratilgan. Ishlab chiqarilgan yangi uskunalar namunalari past texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan ajralib turadi. Ularning uchdan bir

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 qismi faqat sanoat mulki hujjatlariga ega, 75 foizi sifat va xavfsizlik sertifikatiga ega emas, 64 foizida xizmat ko‘rsatish tizimi mavjud emas. Hozirgi vaqtda ilmiy-texnikaviy faoliyat va mavjud ishlab chiqarish alohida faoliyat yuritadi va bir-biri bilan yomon integratsiyalashgan. Bu holatning sabablaridan biri innovatsion jarayonni faoliyat sohasi sifatida belgilash muammolarining yetarlicha uslubiy ishlab chiqilmaganligidir. Ilmiy-texnikaviy va innovatsion faoliyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik sxemasini yaratish zaruratidan kelib chiqib, bu faoliyat sohalari uzviy ravishda o‘zaro bog‘liq va o‘zaro bog‘liq bo‘ladi. Ushbu tashkiliy boshqaruv sxemasi hali ishlab chiqilmagan. Biroq, muammoning nazariy tahlili shuni ko‘rsatadiki, yirik neft kompaniyalari o‘z tarkibida kuchli ilmiy va texnik yordamga ega bo‘lishi mumkin. Muammoning bunday shakllantirilishi ilmiy-texnika qanoti va joriy ishlab chiqarishning alohida ishlashini istisno etmaydi, lekin ularning birlashishi yoki tashkiliy jihatdan yaqinlashishi innovatsion jarayonlarni rivojlantirishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Binobarin, kuchli ilmiytexnik ta’minotga ega yirik neft-gaz kompaniyalarini shakllantirish hozirgi kunda neft-gaz sanoatini innovatsion inqirozdan olib chiqishning eng muhim ilmiy-amaliy vazifasi hisoblanadi. Natijada yuzaga keladigan nomutanosibliklarni bartaraf etish uchun ilmiy-texnik salohiyatni oshirish, shu jumladan, qiyin qazib olinadigan neft zaxiralari, suv o‘tkazuvchanligi past bo‘lgan qatlamlar, suv bosgan zonalardagi qoldiq neft zaxiralari, yuqori yopishqoqlikdagi moylar va subgaz zonalarida neft zaxiralari uchun texnologiya va uskunalarni yaratish zarur. Demak, neft va gaz sanoatining uni qo‘llash uchun ortib borayotgan talablarga javob beradigan uskunalarga bo‘lgan ehtiyoji. Davlat mashinasozlik, metallurgiya, kimyo sanoatining boshqa turdosh tarmoqlarini, harbiy-sanoat majmuasini rivojlantirishni rag‘batlantirishi kerak. Binobarin, kelgusida ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish natijasi import qilinadigan ilg‘or uskunalarga o‘xshash mahalliy uskunalar bo‘ladi. Takliflar So‘nggi paytlarda mamlakatimizda neft-gaz sanoatining istiqboldagi rivojlanishi: asosan resurs va xomashyo salohiyatidan foydalanish yoki iqtisodiyotning yuqori texnologiyali sektorini rivojlantirish borasidagi munozaralar faollashdi. Bu borada rivojlangan mamlakatlar tajribasiga murojaat qilish maqsadga muvofiqdir. Neft-gaz majmuasi ularning iqtisodiyotida qanday ro‘l o‘ynashini, uning vazifalari nimadan iboratligini, rivojlanish qanday sodir bo‘lishini, davlatning neftgaz kompleksi bilan o‘zaro munosabatini va innovatsion rivojlanishni ta'minlashda qanday vazifalari borligini diqqat bilan o‘rganish kerak. Gʻarb mamlakatlarida uglevodorod resurslarini oʻzlashtirish va innovatsion jarayonlarni rivojlantirishda davlat asosiy rol oʻynaydi: soliq, investitsiya, moliyakredit, ilmiy-texnikaviy va tuzilmaviy siyosat yoʻli bilan neft va gaz sanoatining rivojlanishini tartibga soladi. O‘zbekiston innovatsion rivojlanish strategiyasining yo‘qligi va birinchi navbatda, xom neft eksportiga doimiy e’tibor qaratilayotgani tufayli ulardan sezilarli darajada orqada qolmoqda. Hozirgi 239

Volume 2, Issue 2 240 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz vaqtda neft korxonalarini boshqarish tizimi ilmiy-texnikaviy rivojlanish va ishlab chiqarishni yangilash jarayonlarini faol rag‘batlantirilmayapti. Neft sanoatining texnik holati to‘g‘risidagi yuqoridagi ma'lumotlardan ko‘rinib turibdiki, ishlab chiqarishning ilmiy-texnik rivojlanishi ikkinchi darajali bo‘lib qolmoqda. (Uzakov[3]) Vertikal integratsiyalashgan neft kompaniyalarining iqtisodiy faoliyatini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, makro va mikroiqtisodiy manfaatlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik, ayniqsa, murakkab va qarama-qarshi jarayon bo‘lgan ishlab chiqarishning ilmiy-texnik rivojlanishi sohasida sezilarli. Ko‘pincha jalb qilingan kapitalning daromadliligi qisqa vaqt ichida sodir bo‘lmaydi. Kompaniyalar ko‘p hollarda yuqori texnologiyali, qimmat ishlab chiqarishni rivojlantirish variantlaridan qochadi va narxlarni ko‘tarishga murojaat qiladi, atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan faoliyatni amalga oshirmaydi va qisqa muddatli o‘zini oqlash muddati bo‘lgan faoliyatni amalga oshirishga tayyor. Samarali tashkiliy-iqtisodiy boshqaruv tizimini shakllantirishda davlatning ro‘li juda muhim bo‘lib bormoqda. Davlat neft va gaz sanoatining ilmiy-texnik darajasiga ta'sir ko‘rsatish va tartibga solish bo‘yicha yanada kengroq chora-tadbirlar va usullarni amalga oshirishi kerak. Neft va gaz sanoatini davlat tomonidan tartibga solish shakllari va usullari quyidagilarni qamrab olishi kerak: milliy innovatsion tizimlarni rivojlantirish; litsenziyalashni tartibga solish tizimi; soliq siyosati; ishlab chiqarishni tartibga solish; narxlarni tartibga solish; ilmiy-texnikaviy siyosatni ishlab chiqishni tartibga solish. Innovatsion siyosatni ishlab chiqishni davlat tomonidan tartibga solish strategik ahamiyatga ega, shuning uchun mamlakatda innovatsion jarayonlarni tartibga solishning tashkiliy tuzilmasini ko‘rib chiqish zarur. Vazirlik va idoralarning innovatsion sohadagi faoliyatini muvofiqlashtiruvchi asosiy organ Hukumat raisi boshchiligidagi Ilmiy-texnika siyosati bo‘yicha Hukumat komissiyasi hisoblanadi. Ushbu komissiyaning vazifalari Oʻzbekiston Respublikasi subʼyektlarining hududiy organlari, O‘zbekiston Fanlar akademiyasining faoliyatini muvofiqlashtirish, fan va texnika yutuqlarini isloh qilish yoʻllarini belgilash va h.k. O‘zbekiston Respublikasi qonun chiqaruvchi organlarining qo‘mitalari innovatsion faoliyat sohasida qonun tashabbusi bilan chiqishlari mumkin. Davlat innovatsion siyosatini shakllantirish va tartibga solish uchun mas’ul bo‘lgan markaziy ijro etuvchi hokimiyat organi O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi hamda O‘zbekiston Respublikasi Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi hisoblanadi. Moliya vazirligi innovatsion siyosatni moliyaviy qo‘llab-quvvatlaydi. Jihozlarning texnik eskirishi va eskirishining kritik darajasini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Boshqacha aytganda, mavjud ishlab chiqarishning doimiy e’tiborni talab qiladigan o‘ziga xos muammolari bor. Shuni ham yodda tutish kerakki, keng ko‘lamli takror ishlab chiqarish bilan ishlab chiqarish ko‘lamining kengayishi kuzatiladi. Shu bilan birga, yangi texnologiyaning ta'siri tufayli xarajatlarning kamayishi kuzatilmaydi. Ekstensiv takror ishlab chiqarishdan farqli o‘laroq, kengaytirilgan intensiv takror ishlab chiqarish yangi texnologiya ta'sirida xarajatlarni tejash (kamaytirish) bilan tavsiflanadi. Shunday qilib, intensiv kengaytirilgan takror ishlab chiqarish ishlab chiqarishning texnik darajasini sifat jihatidan oshirishga mos keladi. Bu kengaytirilgan ko‘payishning intensiv turi bilan