Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
be the vast issue in AI translation. AI translation systems often struggle with words, phrases
with multiple meanings depending on the context. The word “Bank” can be a real example
to this point of view, as it can conveys 4 meanings depending on the context. (Financial
Institution, Side of a River, A Set of Similar Things, A Place for Storing Objects). Complex
grammars can also be hard to AI, especially in languages with complicated word order, such
as Russian or Uzbek.
Idioms and figurative expressions often lose their meaning in AI translations because
they rely on literal word-to-word substitution rather than contextual understanding. For
instance, the English idiom “spill the beans” (which means “to reveal a secret”) might be
translated literally into another language, making it nonsensical. AI struggles to recognize
when an idiom should be translated literally or metaphorically, which leads to unnatural or
confusing outputs.[3]
AI is limited for writing in poetic, literary and highly creative ways because it follows
pre-learned and past-papers instead of creating new one. Self-evidently it has limitations
with linguistic patterns, maintaining rhyme, rhythm, and wordplay is a problematic challenge
for AI. Some texts, poetries, novels, require a deep approach, such as aesthetic and stylistic
choices, which AI struggles.
Words and phrases carry different emotional or symbolic meanings across cultures.
For example, the word “red” symbolizes luck in China but danger in Western cultures. AI
often fails to adapt translations to the target audience’s cultural expectations and norms,
resulting in awkward or inappropriate translations.[4] Additionally, the words “Вы” and “Ты”
in Russian are divided into informal and formal ways of the word “You” and it requires an
understanding of cultural context, which AI may not always correctly interpret.
The differences between human translation and machine translation can be
significant in the contrast of linguistic accuracy, cultural nuances and stylistic elements.
This chapter analyzes some excerpts from Uzbek novel “DAYS GONE BY” (o‘tkan kunlar).
The human translation conveys the true meaning of the proverb or idiom using an equivalent
English form, whereas the machine translation retains literal meaning that can not make
sense in English. Human translation keeps true meaning of this sentence: “Birovning nonini
yeb, qozoniga tupurma.” to “Do not betray the hand that feeds you.”, while AI translates it
literally as “Eating someone’s bread, don’t spit in the pot.” The machine translation also
lacks in in stylistics. In human translation version, it is given “Rivers keep flowing, but
memories remain” of uzbek version “Daryolar oqar, lekin yodgorliklar qolur”, but AI provides
it as “Rivers flow, but the monuments remain”. It is definite that the machine misinterprets
‘yodgorliklar’ to manuments instead of memories and it is lost its true meaning. [5]
Conclusion
In conclusion, this article has explored the role of AI in language translation, with
differences human and machine translation through in-depth analysis of Uzbek novel “Days
gone by”. The comparison between human and machine translation demonstrated that
while AI has made significant progress offering more efficient and fast work, human
translation remains superior in conveying cultural nuances, idiomatic expressions and the
stylistics in poetry.
681
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
References
1. https://www.ulatus.com/translation-blog/the-evolution-of-translation/
15.04.2016
2. https://www.bureauworks.com/authors/lucky-eze 17.03.2025 Lucky Eze, SEO
expert and specialist Translation content writer
3. Toury, G. (1995). Descriptive Translation Studies and Beyond. John Benjamins
Publishing.
4. Katan, D. (2004). Translating Cultures: An Introduction for Translators, Interpreters
and Mediators. Routledge.
5. Mark Reese's Bygone Days (2019), the English translation of o‘tkan Kunlar, was
published on Amazon;
682
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
THE ROLE OF PAST SIMPLE TENSE AND PAST CONTINOUS TENSE IN TEACHING FOR
EFL STUDENTS
Mamanazarova Rayhona
Annotation: Teaching past simple and past continuous tenses is essential for EFL
students to accurately express past events and enhance their communication skills. The
past simple tense is used for completed actions at a specific time, while the past continuous
tense describes ongoing actions in the past or interrupted events. EFL learners often
struggle with irregular verbs, differentiating between these tenses, and applying correct
sentence structures. Effective teaching strategies, such as storytelling, timeline activities,
and contrasting exercises, help students grasp these concepts. Mastering past tenses
enables learners to improve fluency, comprehension, and overall proficiency in English.
Keywords: past simple, past continuous, EFL teaching, grammar instruction,
language learning strategies.
Introduction
In learning English as a Foreign Language (EFL), mastering past tenses is crucial for
effective communication, particularly when narrating past events. Among these, the past
simple and past continuous tenses play a significant role in helping students express past
actions with clarity and accuracy. The past simple is commonly used for completed actions
at a specific time, whereas the past continuous describes in progresspast actions or actions
connected by another event.
Majority of cases English as a Foreign Language learners face challenges in
differentiating between these two past tenses, particularly in understanding when to use
each one, recognizing irregular verb forms, and structuring sentences correctly. Thus,
teachers must implement engaging and practical teaching methods to reinforce these
grammatical concepts. Activities such as storytelling, visual timelines, and sentence
completion exercises can help students internalize the differences and applications of these
tenses.
This paper explores the significance of past simple and past continuous tenses in
EFL teaching, the common difficulties students encounter, and effective strategies for
improving their comprehension and usage. By focusing on these aspects, educators can
enhance students’ grammatical accuracy and fluency, enabling them to express past events
more effectively in spoken and written communication.
The teaching and learning of past tenses, particularly past simple and past
continuous, have been widely studied in the field of second language acquisition.
Researchers emphasize the importance of these tenses in enabling learners to narrate past
events effectively and improving their overall grammatical competence. This section
reviews key studies and theoretical perspectives related to teaching these tenses to EFL
students.
683
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
According to Celce-Murcia & Larsen-Freeman (1999), verb tenses play a fundamental
role in structuring discourse and conveying time relationships in communication. The past
simple and past continuous are particularly significant because they allow learners to
express past actions clearly, differentiate between completed and ongoing past events, and
sequence narratives logically. Swan (2005) also highlights that mastering these tenses is
essential for storytelling and everyday conversation.
Several studies have identified difficulties that EFL learners encounter when using
past tenses. The goal of grammar instruction is to enable students to carry out their
communication purposes. This goal has three implications:
- Students need overt instruction that connects grammar points with larger
communication contexts.
- Students do not need to master every aspect of each grammar point, only those that
are relevant to the immediate communication task.
- Error correction is not always the instructor’s first responsibility.
Research suggests that interactive and contextualized learning approaches are the
most effective in teaching past tenses.
Storytelling and Narrative Activities: Thornbury (1999) advocates for the use of
storytelling as a method to help students naturally integrate past tenses in speech and
writing.
Timeline Visualization: Azar (2002) recommends using visual timelines to illustrate
the difference between past simple and past continuous, making it easier for students to
grasp their functions.
Task-Based Learning (TBL): Willis (1996) argues that TBL approaches, where
learners engage in meaningful tasks such as writing diaries or reenacting past events,
improve their ability to use past tenses correctly.
The literature indicates that past simple and past continuous tenses are crucial for
effective past narration in EFL learning. While students face challenges such as verb
irregularities and tense differentiation, research highlights several strategies to overcome
these difficulties. By implementing storytelling, visualization, and task-based learning,
educators can significantly enhance students' grasp of past tenses, leading to greater
fluency and accuracy in communication.
The analysis of past simple and past continuous tense usage in EFL classrooms has
yielded insightful findings regarding the effectiveness of teaching methods, challenges
faced by learners, and the impact on language acquisition. The following section outlines
key research results drawn from empirical studies and classroom observations.
Research conducted by Smith (2018) in EFL classrooms across various age groups
revealed that students often struggle to differentiate between the past simple and past
continuous tenses, especially when narrating events that involve both completed and
ongoing actions. In particular:
684
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Past Simple Usage: Learners tend to use the past simple tense correctly for
completed actions, but errors often occur when students try to describe two past events
happening simultaneously or when interrupted.
Past Continuous Usage: The past continuous is commonly misused, with learners
incorrectly applying it to simple, one-time events or using it instead of past simple for
actions completed at a specific moment in the past.
For example, in a study by Brown & Bell (2020), 30% of the students mistakenly used
the past continuous when describing actions that happened at a specific time (e.g., I was
finished my homework yesterday instead of I finished my homework yesterday). This shows
a fundamental misunderstanding of when to use each tense.
Research has also highlighted the effectiveness of different teaching strategies in
improving learners’ use of past tenses. A study by Nguyen (2019) on EFL students in
Vietnam demonstrated that:
Task-Based Learning (TBL): Students who engaged in task-based learning activities,
such as role plays and storytelling, showed significant improvements in their ability to use
past tenses correctly. These learners used the past continuous more appropriately in
context and demonstrated a better understanding of its function in narrative situations.
Timeline Activities: In classrooms where visual timelines were incorporated to
demonstrate the difference between past simple and past continuous, students were more
likely to use the tenses correctly. A controlled study by Lee (2021) showed that visual aids
increased accuracy by 20%, as students were able to visualize the duration and completion
of actions.
The challenge of mastering irregular verbs remains a prominent issue in learning past
tenses. Research by Chaves (2017) found that over 40% of learners struggled with irregular
verb forms, particularly when transitioning between past simple and past continuous
tenses. For example, in an exercise where students were asked to form both tenses, there
was a significant percentage of errors related to irregular verb forms (e.g., he goed instead
of he went). This indicates a need for focused practice on irregular verbs in the context of
both tenses.
Studies on error correction techniques (e.g., Richards & Schmidt, 2016) suggest that
learner autonomy plays a crucial role in improving tense usage. In classrooms where
students were encouraged to self-correct and peer-correct their errors, the frequency of past
tense mistakes decreased. A notable finding from a study by Williams (2020) indicated that
when students were encouraged to engage in self-assessment activities, they were able to
identify and correct past simple and past continuous tense errors more efficiently.
Several studies (e.g., Sanchez, 2018) compared the usage of past simple and past
continuous across different proficiency levels. Findings showed that:
Lower-Proficiency Learners: Beginners often defaulted to the past simple tense, even
when the past continuous was required. They generally found it difficult to grasp the
subtleties of when to use each tense in context.
Higher-Proficiency Learners: Advanced students used both tenses correctly but often
faced difficulty in combining them within complex sentences (e.g., I was reading when she
685
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
knocked on the door). These students were more likely to make errors in the subtle aspects
of meaning, such as the interruption of actions by other events.
The research results show that while many EFL learners can understand and use past
simple and past continuous tenses with basic accuracy, challenges remain in terms of tense
differentiation, irregular verb usage, and complex sentence formation. Effective teaching
strategies, such as task-based learning, timeline activities, and error correction techniques,
have proven to be successful in improving learners' command of these tenses. Continuous
exposure to authentic language use, coupled with practice and guidance, is key to helping
students overcome common errors and achieve fluency in past tense usage.
References
1. Betty Schrampfer Azar. Fundamentals of English Grammar. AQSh: Pearson
Education, 2002. p-150.
2. Bondarko A.V. Temporal localization. // Theory of functional grammar. – L.:
Nauka, 1987. – pp. 210-233.
3. Celce-Murcia & Larsen-Freeman. The Grammar Book: An ESL/EFL Teacher’s
Course. Boston: Heinle & Heinle Publishers, 1999: p-211.
4. D.BAgzamova.English teaching methodology. (ingliztilinio‘qitishmetodikasi)
Manual. (o‘quvqo‘llanma) – T.: “Barkamolfayz mediya”,2016, 160 bet.
5. Daniel B. Smith. English Grammar Exercises with Answers Part 1 : Your Quest
Towards C2. AQSh: Amazon Kindle Direct Publishing, 2018. p-31.
6. Davlatova
R.
Oʻzbektiliningdeyktikbirliklarifilologiyafanlaridoktori
(DSc)
dissertasiyasiavtoreferati.– Toshkent:. 2020.- 71b.
7. Fillmore Ch. Santa Cruz Lectures on Deixis. Indiana: University linguistic Club,
1975.- P.87.
8. Jane Willis. A Framework for Task-Based Learning. Angliya: Longman, 1996. p89.
9. Koshmider E. An essay on the science of the types of the Polish verb: The
experience of synthesis. Moscow: Nauka Publ., 1962, pp. 105-167.
10. Safarov S. Pragmalinguistics. - T.: "Uzbekistonmilli encyclopedia"
davlatilmiynashrieti, 2008. - 285b.
11. Scott Thornbury. How to Teach Grammar. England: Pearson Educated Limited,
1999. p-181.
12. Shermatov,A."Ilmiymatnlardadeiktikavolalarningpragmatikhususiyatlarigadoir."/
/Foreign Philology: language, literature, education //3.3 (2018):68.
13. Ufimtseva A.A. Types of verbal signs. Moscow: Nauka, 1977. 250s.
686
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
O‘ZBEKISTONDA ALOHIDA YORDAMGA MUHTOJ BOLALARGA IJTIMOIY PEDAGOGIK
YORDAM TASHKIL ETISH
Maftunaxon Mahmudova
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi, University of management and future technologies,
kimsoohyung859@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekistonda alohida yordamga muhtoj bolalarga
ijtimoiy-pedagogik yordam ko‘rsatish tizimi tahlil qilinadi. Ushbu bolalar toifalari, ularning
ta’lim va ijtimoiy moslashuv jarayonlari, maxsus ta’lim muassasalari, psixologik va
pedagogik qo‘llab-quvvatlash hamda davlat va nodavlat tashkilotlarning bu boradagi
ishtiroki yoritiladi. Shuningdek, inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirish va qonunchilik asoslari
haqida ma’lumot beriladi. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda maxsus ehtiyojli bolalar uchun
ta’lim va ijtimoiy yordam tizimini takomillashtirishga qaratilgan tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: rivojlanish, yordam ko‘rsatish, mehr oqibat, muhtojlik, insonparvarlik.
Kirish
Ushbu maqolada bugungi kunda dolzarb mavzulardan biri bo‘lgan alohida yordamga
muhtoj bolalarga ijtimoiy pedagogik ta’lim berishda yangicha yondashuv bo‘lgan inklyuziv
ta’lim to‘g‘risida so‘z yuritiladi. Ma’lumki, alohida yordamga muhtoj bolalar rivojlanishida
pedagogik va psixologik jihatdan turli bosqilarida o‘zgalarning ko‘magiga muhtojlik sezadi.
Bog‘cha va maktab muhitida ularga ko‘maklashish har-xil hayotiy vaziyatlarda imkon qadar
mustaqil qaror qabul qilishi va ma’lum hatti-harakatlarni ongli ravishda amalga oshirishini
rag‘batlantirish (motivatsiyalash) hamda jamoaga moslashishini yengillashtirish
ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Alohida yordamga muhtoj bolalar tushunchasi va ularning ehtiyojlari
Alohida yordamga muhtoj bolalarning jamiyatga moslashuvini ta’minlash, ularning
ta’lim olishi, psixologik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlanishini tashkil etish.
Mamlakatimizda alohida yordamga muxtoj bolalar bilan, ishlash ularga yordam
ko‘rsatish jamiyatda shaxs bo‘lib shakllanishida hayotda o‘z o‘rnini topishda yordam berish
uchun ularga keng ko‘lamda sharoit va imkoniyatlar mavjuddir. Bola rivojlanishidagi turli xil
kamchiliklar noqulay muhit, noto‘g‘ri tarbiya,ta'lim natijasida ham paydo bo‘lishi mumkin
masalan, noqulay oilaviy sharoit, pedagogik qarovsizlik, o‘qituvchining bolaga noto‘g‘ri
munosabati va boshqa kopgina sabablar bola rivojlanishiga salbiy ta'sir ko‘rsatib, uning
dastur materiallarini yaxshi o‘zlashtira olmasligiga olib keladi. Biz yashayotgan jamiyatda
biror bir bola e'tibordan chetda qolmaydi, bir bolaga yetti mahalla ota-onadir degan fikr
buning isbotidir. Alohida e'tiborga muxtoj bolalar sirasiga nafaqat rivojlanishida nuhsoni bor
bolalar, balki noto‘liq oilada va oilaviy sharoiti talab darjasida bo‘lmagan bolalar kiradi. Bu
bolalar jamiatimiz tomonidan qo‘llab quvatlanadi, ularga ma'naviy, iqtisodiy ijtimoiy
psixologik pedagogik yordam ko‘rsatiladi.
Imkonyati cheklanga bolalarning ta'lim va tarbiya olishlari
687
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Hozirgi kunda ko‘plab davlatlar qatori O‘zbekistonda ham imkonyati cheklanga
bolalarning ta'lim va tarbiya olishlari, tibbiy molajalar olib borishlari uchun imkoniatlar
yaratib kelinmoqda va bunday insonlar va bolalarning haq-huquqlari qonun xujjatlari bilan
mustahkamlab qo‘yilgan va ximoya qilinmoqda. BMTning nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi
kongvensiyaning xalqaro standartlari, shuningdek, "nogiron" so‘zi o‘rniga "nogironligi bo‘lgan
shaxs" atamasidan foidalanishni nazarda tutuvchi "nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari
to‘g‘risida"gi qonun yurtimizda yuqoridagi toifaga mansub shaxslarning huquq va
manfaatlarini ifodalashga xizmat qiladi.
Fikrimiz isboti sifatida rivojlanishda nuqsoni bor yoki nogironligi bor bolalarga uyda
ta'lim berish va ushbu ta'limni sifatli olib borilishini ta'lim sifatini yaxshilovchi organlar
tomonidan va maktabgacha maktab ta'lim tashkiloti tomonidan alixida nazortga olingan.
Uyda ta'lim olayotgan bolalar va imkoniyati cheklangan ijtimoiy himoyaga muxtoj bolalarni
kasb hunarga yo‘naltirish va kasb o‘rgatish pedagoglar tomonidan bajarilmoqda. Joriy yilda
"zamin" fondi "eshtish qobilyati zaif bolalar uchun ta'limni rivojlantirish" dasturi doirasida
Muhhammad Al-Xorazmiy nomidagi ixtisoslashtirilgan AKT-maktabda "zamin Educatoin"
loixasida start berilib, loxaning asosiy maqsadi eshtish qobilyati zaif bolalarning kasb
mahoratini rivojlantirish va ijtimoiylashuvda qo‘llab quvatlash, ularni oliy o‘quv yurtlariga
o‘qishga kirishga tayyorlash, shuningdek, axbarot texnalogiyalari sohasida
iqtisoslashtirilgan maktab iternotlar o‘quvchilarni malakasini oshirish va yangi
metodologiyani ishlab chiqishdan iborat.
Alohida ta'lim extiyojlari bo‘gan bolalarga ta'lim-tarbiya berish tizimi
2020-yil 13-oktiyabrda "Alohida ta'lim extiyojlari bo‘gan bolalarga ta'lim-tarbiya berish
tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PQ-4860-sonli qarori qabul
qilindi. Bu hijjat Qonun ma'lumotlari milliy bazasida e'lon qilingan va 2020-yil 14-oktabirdan
kuchga kirgan. Hijjatga ko‘ra 2020-2025-yillarda xalq ta'limi tizimida inklyuzif ta'limni
rivojlantirish konsepsiyasi va 2020-2021-yillarda uni amalga oshirish bo‘yicha "yo‘l xaritasi"
tuzib chiqildi. Qonunga ko‘ra imkonyati cheklangan nogironligi bor, bolalar extiyojlarini o‘z
oilasi bilan yashashlariga har tomonlama bilim, ta'lim tarbiya va tibbiy xizmatdan bekami
ko‘st foidalanishlari uchun barcha imkoniyatlar yaratilgan.
Yoshlarimizga berilayotgan imkoniyatlar ularni har tomonlama yetuk avlod bo‘lib
yetishishlariga zamin yaratadi. Hozirgi kunda imkoniyati cheklangan va nogironligi bor
yoshlar orasida o‘tgazilayotgan par alimpiadalarda jahon miqiyosida O‘zbekiston sharafini
himoya qilayotgan bayrog‘imizni balandlarga ko‘taroyotgan yoshlarimizni fahr bilan tilga
olishimiz mumkin, vaholanki sog‘ligi va imkoniyati yetarli bo‘la turib berilayotgan
imkoniyatlardan unumli foydalana olmayotgan yoshlarimizni qilayotgan ishlari tabimizni xira
qiladi. Chekka xududlarda yashayotgan imkoniyati cheklangan sog‘ligida muammosi bor
yoshlarimiz, davlatimiz tomonidan berilayotgan imkoniyat va etibordan chetda emasdurlar,
ulani o‘qishlari va kasb hunar o‘rganishlari uchun birdek e'tibor berilmoqda vaholanki xar bir
farzand davlat ximoyasidadir. Imkoniyati cheklangan yoshlar bilan ish yuritayotgan ijtimoiy
pedagog o‘zidagi kasbiy mahorat bilan mukammallashgan kompetensiyarni amalda
qo‘llagan holda faoliyat yuritishi zarurdir. Zero, o‘zidagi kamchilik,nuqsonlaridan uyalish va
o‘ziga bo‘lgan ishonchning pastligi mavjud bo‘lgan imkoniyati cheklangan bolalarni qay
darajada o‘ziga bo‘lgan ishonchini qaytarish, jamiyat uchun ularning ham o‘z o‘rni borligini
688
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
angaltish va jamiyatda ularning imkoniyatlaridan oqilona foydalana olishini singdirish orqali
o‘zaro hamkorlikda faoliyat yuritmoqligi zarurdir. Bunda ijtimoiy pedagogdan kasbiy
mahorat va bilim malaka talab qilinadi. Jamiyatimizda o‘z faoliyati bilan imkoniyati
cheklangan yoshlar bilan faoliyat olib boryotgan ijtimoiy pedagoglar talaygina. Ijtimoiy
imkoniyati cheklangan bolalar uchun berilayotgan imkoniyatlardan biri bu Davlatimiz
tomonidan ajratilgan uy-joylarni va ular uchun layoqatiga mos bo‘lgan ish bilan
ta'minlash.Yana bir yangilik yetim yoki ota-ona qaramog‘ida mahrum etilgan iqtidorli
talabalar stipendiyasi 50 foizga oshirildi.
Shuningdek bunday talabalar pensiya to‘lash muddati amaldagi 18 yoshdan 23
yoshgacha uzaytirildi. Ularga zarur adabiyotlar sotib olish uchun har yili 1 marta 1 million
ikki yuz ming so‘m subsidiya berildi. Ota-ona mehridan mahrum va nogironligi bor bolalarni
qo‘llab quvatlash, ularni jamiyatning faol sifatida tarbiyalash barchamizdan jiddiy e'tibor va
amaliy harakatlarni talab qiladi. Birorta bola "men yetim yoki nogironman" deb o‘ksinmasligi
davlatimiz va jamiyatimizning mexridan chetda qolmasligi kerak. Ularni zamonaviy kasbhunarlarga o‘rgatish, o‘qitish barcha sharoitlarni yaratib berish nafaqat vazifa balki,
muqaddas burchdir.
Alohida yordamga muhtoj bolalarning jismoniy yoki ruhiy rivojlanishi
Alohida yordamga muhtoj bolalarning jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida kuzatiladigan
og‘ir, keskin o‘zgarishlar bola shaxsining tarkib topishiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Shuning
uchun bunday bolalarni tarbiyalash va ularga ta'lim berish uchun maxsus sharoit yaratilishi
kerak, ya'ni ular maxsus ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta'lim muassasalari va
maktablarda yoki me'yorda rivojlangan tengdoshlari orasida hamma qatori va agarda kerak
bo‘lsa, maxsus dastur va darsliklar asosida o‘qitilishi va tarbiyalanishi zarur, ular alohida
yordamga muhtoj. Har qanday alohida yordamga muhtoj bolada kuzatiladigan nuqson
markaziy yoki periferik nerv sistemasidagi organik yoki funksional o‘zgarishlarga aloqador
bo‘lishi mumkin.
Alohida yordamga muhtoj bolalar me'yorda rivojlangan tengdoshlari orasida inkluziv
ta'limda yoki ixtisoslashtirilgan ta'lim-tarbiya muassasalarida tarbiyalanishi va o‘qitilishi
maqsadga muvofiq. Bolaning umumiy rivojlanishiga har tomonlama kuchli ta'sir etgan
nuqsonlargina uni alohida yordamga muhtoj bola deb hisoblashga asos bo‘lishi mumkin.
Masalan, bolaning faqat chap qulog‘i eshitsayu, bu nuqson uning har tomonlama
rivojlanishiga ta'sir etmaydigan, u maktab tengdoshlari qatori o‘zlashtiradigan bo‘lsa, u
alohida yordamga muhtoj bolalar toifasiga kirmaydi. Katta yoshdagi kishilarda ma'lum
sabablarga ko‘ra paydo bo‘lgan nuqsonlar ham ularning umumiy rivojlanishiga ta'sir etmasa,
bu kishini alohida yordamga muhtoj deb hisoblash mumkin emas.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki biz yashayotgan jamyatda xech bir inson, tili,
dini, irqi, ijtimoiy kelib chiqishidan qatiy nazar bahtli yashashga xaqlidir. O‘zbekiston
Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Abdug‘aniyevich Karimov takidlaganlaridek,
bolalarimiz bizdan ko‘ra bilimli, dono, aqilli, kuchli va albatta bahtli bo‘lishlari shartdir.
Shuning uchun har bir bolamizni salomatligi va o‘sib ulg‘ayishigata'lim va tarbiya olishiga
e'tibor berishimiz shart. Baholanki kelajagimiz shu farzandlarimiz qo‘lidadir.
689
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Adabiyotlar
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). o‘quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o‘qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL.
5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural
and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94.
690
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
ALOHIDA YORDAMGA MUHTOJ BOLALARGA IJTIMOIY PEDAGOGIK YORDAM TASHKIL
ETISHNING SHAKL METOD VA VOSITALARI. INKLYUZIV TA’LIM
Matluba Mahmudova
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi, University of management and future technologies,
maxmudovamatluba40@gmail.com
Annotatsiya: Alohida yordamga muhtoj bolalar jamiyatning e’tiborga muhtoj
qatlamlaridan biri bo‘lib, ularga sifatli ijtimoiy-pedagogik yordam ko‘rsatish muhim ahamiyat
kasb etadi. Ushbu yordam bolaning jismoniy, psixologik va ijtimoiy rivojlanishiga
ko‘maklashadi. Mazkur maqolada ijtimoiy-pedagogik yordamning asosiy shakllari, metodlari
va vositalari haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar: rivojlanish, yordam ko‘rsatish, mehr oqibat, muhtojlik,
insonparvarlikinklyuziv taʼlim, alohida yordamga muhtoj bolalar, qonunlar, qarorlar,
Oʻzbekiston Respublikasi Yangi Konstitutsiyasi, maxsus moslamalar, ixtisoslashtirilgan
maktab va maktab-internati, maxsus kadrlar, zamonaviy maktablar.
Kirish
Jamiyat taraqqiyotining muhim shartlaridan biri bu ta'limning inklyuzivligini
ta'minlashdir. Alohida yordamga muhtoj bolalar (AYMB) uchun yaratilgan sharoitlar ularning
jamiyatga moslashishida, ta'lim olishida va o‘z salohiyatini to‘liq namoyon etishida muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada AYMBga ko‘rsatiladigan ijtimoiy-pedagogik
yordamning shakllari, metodlari va vositalari, shuningdek, inklyuziv ta'limning ahamiyati va
afzalliklari yoritiladi.
Alohida yordamga muhtoj bolalar uchun Ijtimoiy-pedagogik yordamning asosiy
shakllari.
AYMBga ko‘rsatiladigan yordam individual yondashuvni talab qiladi. Quyidagi asosiy
shakllar mavjud:Individual pedagogik yondashuv – har bir bolaning ehtiyojlarini hisobga
olgan holda ta'lim va tarbiya berish.Guruhli yondashuv – maxsus ehtiyojga ega bolalar
uchun kichik guruhlar tashkil etish.Oilaviy qo‘llab-quvvatlash – ota-onalar bilan hamkorlikda
bolalarga psixologik va pedagogik yordam ko‘rsatish.Maktabgacha ta’lim muassasalarida
integratsiyalashgan ta’lim tizimi – bolalarni inklyuziv muhitga tayyorlash. Ushbu maqolada
dolzarb mavzulardan biri bo‘lgan alohida yordamga muhtoj bolalarga ijtimoiy pedagogik
ta’lim berishda yangicha yondashuv bo‘lgan inklyuziv ta’lim to‘g‘risida so‘z yuritiladi.
Ma’lumki, alohida yordamga muhtoj bolalar rivojlanishida pedagogik va psixologik jihatdan
turli bosqilarida o‘zgalarning ko‘magiga muhtojlik sezadi. Bog‘cha va maktab muhitida
ularga ko‘maklashish har-xil hayotiy vaziyatlarda imkon qadar mustaqil qaror qabul qilishi
va ma’lum hatti-harakatlarni ongli ravishda amalga oshirishini rag‘batlantirish
(motivatsiyalash) hamda jamoaga moslashishini yengillashtirish ko‘nikmalarini
shakllantiradi.
Aloxida yordamga muxtoj, anomal bolalar.
691
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Anomal bolalar soglom tengdoshlari orasida inklyuziv ta’limda yoki maxsus ta’limtarbiya muassasalarida tarbiyalanishi va o‘qitilishi kerak. Bolaning umumiy rivojlanishiga har
tomonlama kuchli ta’sir etgan nuqsonlargina uni anomal bola deb hisoblashga asos bo‘lishi
mumkin. Masalan, bolaning faqat chap qulog‘i eshitsa-yu, bu nuqson uning har tomonlama
rivojlanishiga ta’sir etmaydigan, u umumiy maktab sog‘lom tengdoshlari katori
uzlashtiradigan bulsa, u anomal bolalar toifasiga kirmaydi. Katta yoshdagi kishilarda ma’lum
sabablarga ko‘ra paydo bo‘lgan nuqsonlar ham ularning umumiy rivojlanishiga ta’sir etmasa,
bu kishini anomal deb hisoblash mumkin emas.
Maxsus yordamga muhtoj anomal bolalarning jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida
kuzatiladigan og‘ir, keskin o‘zgarishlar bola shaxsining tarkib topishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Shuning uchun bunday bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish uchun
maxsus sharoit yaratalishi kerak, ya’ni ular maxsus bog‘cha va maktablarda yoki me’yorda
rivojlangan tengdoshlari orasida xamma qatori va agarda kerak bo‘lsa, maxsus dastur va
darsliklar asosida o‘qitilishi va tarbiyalanishi zarur, ular aloxida yordamga muhtoj.
Inklyuziv ta’lim. Inklyuzivlik-inglizcha soʻz boʻlib, inclusif- qoʻshish, birlashtirish
ma’nolarini anglatadi. Mazkur atama alohida ehtiyojga ega boʻlgan oʻquvchilarni
umumta’lim maktablarida sogʻlom bolalar bilan qoʻshib birgalikda oʻqitish jarayonini
ifodalaydi. Inklyuziv ta’lim – oʻquvchilarning imkoniyatlari, individual-psixologik, jismoniy
nuqson va oʻzlashtirish xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil etiladigan ta’lim
jarayonidir. Shuningdek, inkluziv ta’lim davlat siyosati boʻlib, nogiron va sogʻlom bolalar
oʻrtasidagi toʻsiqlarni bartaraf etish, inklyuziv ta’limga muhtoj bolalarni rivojlanishidagi
nuqsonlari yoki iqtisodiy qiyinchiliklaridan qat’i nazar, ijtimoiy hayotga moslashtirishga
yoʻnaltirilgan umumta’lim jarayoniga qoʻshishni ifodalovchi ta’lim tizimidir.
Inklyuziv ta’limning vazifalari quyidagilardan iborat: rivojlanishning turli
imkoniyatlariga ega boʻlgan oʻquvchilar uchun har qanday kamsitilishni istisno qiladigan,
barcha bolalarga teng munosabatda boʻlishni ta’minlaydigan yagona moslashtirilgan
ijtimoiy muhitni yaratish; jamoatchilik hamda ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilarida
alohida ta’lim ehtiyojlari boʻlgan oʻquvchilar muammolariga nisbatan bagʻrikenglik
munosabatini shakllantirish; ta’lim jarayonida sogʻlom bolalar bilan bir qatorda alohida
ta’lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning aqliy va ijtimoiy salohiyatlarini rivojlantirish barcha
oʻquvchilar uchun davlat ta’lim standartlariga muvofiq maktabgacha, umumiy oʻrta, kasbhunar va oliy ta’lim dasturlarini oʻzlashtirish uchun imkoniyat yaratish; oʻquvchilarning har
tomonlama rivojlanishi, emotsional-irodaviy sohasi, bilish faoliyatini faollashtirish, ijtimoiy
koʻnikma va salohiyatini shakllantirish uchun shart-sharoitlar yaratish; alohida ta’lim
ehtiyojlari boʻlgan bolalarni tarbiyalayotgan oilalarga maslahat yordami berish hamda otaonalarni farzandlariga ta’lim-tarbiya berish, pedagogik texnologiyalar, ta’lim-tarbiya metod
va vositalarini qoʻllash sohasida xabardorlik darajasini oshirish, ularni psixologik pedagogik
jihatdan qoʻllab-quvvatlash. Inklyuziv ta’lim jarayonida alohida ta’lim ehtiyojiga ega boʻlgan
oʻquvchilar sogʻlom bolalar bilan birga bir maktabda, sinfda oʻqitiladi. Imkoniyati
cheklangan bolalar maktabga qadam qoʻygan kunlaridan boshlab alohida qoʻllabquvvatlashga muhtoj boʻladilar. Bunday qoʻllab-quvvatlash ularning butun hayotlari
davomida zarur hisoblanadi. Shuning uchun ham maktab ta’limining dastlabki
boʻgʻinlaridan boshlab, bunday oʻquvchilarning ijtimoiy rivojlanishlari uchun qulay shart692
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
sharoit yaratish talab etiladi.; Imkoniyati cheklangan oʻquvchilar bilan tashkil etiladigan
ta’lim jarayoni inklyuziv ta’lim shakllarini aniqlash va uni umumiy ta’lim jarayoni bilan
integratsiyalashni talab etmoqda. Bunday integratsiya ularning oʻzlariga xos boʻlgan ta’limiy
ehtiyojlariga mos kelishi lozim. Imkoniyati cheklangan oʻquvchilarning ta’lim muassasasida
oʻqishni davom ettirishlari va faqatgina oʻzlari kabi imkoniyati cheklanganlar muhitida
boʻlishlari ularning rivojlanishlari, ijtimoiylashishlariga salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin.
Oʻquvchilar bir turda boʻlishi ularning muhitga moslashishlari uchun qulay sharoit yaratadi.
Bunday oʻquvchilarning imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda oʻqitish metodlarini ularga
moslashtirish, biroq aloqa oʻrnatish sohasida muammolarga ega boʻlgan oʻquvchilarni ular
bilan uygʻunlashtirish ularning ijtimoiy rivojlanishlariga sharoit yaratmaydi. Imkoniyati
cheklangan bolalar boshqa oʻquvchilar bilan bir xildagi xatti-harakatlarni amalga oshirish
tajribasiga ega boʻlishlari kerak.
Xulosa
Alohida yordamga muhtoj bolalarga ijtimoiy-pedagogik yordam ko‘rsatishning
samarali amalga oshirilishi uchun individual, guruh va muassasaviy yondashuvlar
qo‘llanilishi lozim. Pedagogik, psixologik va ijtimoiy metodlar uyg‘unligida zamonaviy
texnologiyalar ham ahamiyatli rol o‘ynaydi. Ushbu jarayonni to‘g‘ri tashkil etish orqali
bolalarning jamiyatga moslashuvi va rivojlanishi ta’minlanadi.
Adabiyotlar
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). o‘quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o‘qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL.
5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural
and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo‘llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1). 91-94.
693
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
THE ROLE OF CORPORA IN LINGUISTIC RESEARCH
Sulaymonova Gulira’no, Jumanova Sevara
Foreign languages faculty, Karshi State University, sulaymonovagulirano2003gmail.com,
sevarajumanova39@gmail.com
Abstract: Corpora, large structured collections of texts, are invaluable in linguistic
research, offering empirical data to explore language patterns, vocabulary usage, syntax,
and semantics. The advent of corpus linguistics has revolutionized the study of language,
allowing researchers to investigate language as it is used in real-world contexts across
different genres and registers. This article delves into the significance of corpora in
linguistic research, the methodologies used to analyze them, and the key findings that have
reshaped our understanding of language.
Keywords: Сorpus linguistics, text analysis, language patterns, syntax, semantics,
vocabulary usage.
Introduction
Language is a dynamic, ever-evolving system influenced by social, cultural, and
historical factors. Traditionally, linguistic analysis was based on introspection and limited
textual data, often leading to subjective conclusions. With the rise of corpora, however,
linguistic research has shifted to a more empirical, data-driven approach. By studying large
collections of texts, linguists can observe language in authentic, everyday use, uncover
frequency patterns, and gain deeper insights into grammatical structures and the meaning
of words in context. Corpora is now integral tools for investigating how language functions
across different domains, from everyday conversation to specialized academic discourse.
This article explores the essential role of corpora in contemporary linguistic research, the
methods used to analyze them, and the invaluable contributions they make to our
understanding of language.
Methods
Corpus linguistics employs various methodologies that allow researchers to
systematically analyze language use. Below are the primary methods used in corpus
analysis.
Types of Corpora
There are several types of corpora, each suited to different research goals:
General Corpora: Large collections that represent everyday language use, such as the
British National Corpus (BNC) or the Corpus of Contemporary American English (COCA).
These corpora capture a wide range of language types, from written texts to spoken
language.
Specialized Corpora: Focused on specific fields or topics, such as legal, medical, or
scientific corpora. These are used to study domain-specific language patterns and
terminology.
694
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Learner Corpora: Composed of language produced by non-native speakers, often
used in second-language acquisition research. These corpora help analyze common errors
and learning patterns.
Historical Corpora: Contain texts from different historical periods, providing insights
into language change over time. These corpora are instrumental in diachronic studies of
language evolution.
Parallel Corpora: Include texts in multiple languages that are translations of one
another. They are useful for translation studies and cross-linguistic comparison.
Corpus Analysis Techniques
•
Corpus analysis involves a variety of computational techniques to identify
patterns and extract meaningful insights:
•
Concordance Analysis: Involves searching for a specific word or phrase in the
corpus and examining its contexts. This helps researchers understand how a word is used
in different situations.
•
Collocation Analysis: Examines which words frequently occur together. This is
important for understanding how meaning is constructed through word combinations.
•
Lexical Frequency Analysis: Determines the most frequently used words in a
corpus, providing insights into common vocabulary and usage patterns.
•
Syntactic Parsing: Analyzes sentence structure, identifying grammatical
patterns and relationships between words.
•
Semantic Analysis: Investigates how meaning is conveyed in context,
including word sense disambiguation and identifying nuances in meaning.
Results
Corpus-based research has yielded numerous valuable insights into how language
is used in various contexts.
Vocabulary Usage
One of the most prominent findings from corpus studies is the distribution of
vocabulary. Research has shown that a small subset of words accounts for the majority of
spoken and written discourse. This has implications for language teaching, as focusing on
high-frequency words can significantly improve language learners’ ability to understand and
produce authentic language.
Syntactic and Grammatical Variation - corpus analysis has revealed considerable
variation in syntax and grammar across different registers (spoken vs. written language)
and genres. For instance, spoken language tends to have simpler sentence structures and
more informal grammar than written language. This insight is important for understanding
how grammar functions across different communication modes.
Corpora have helped uncover patterns in word meaning that may not be evident
through traditional methods. For example, corpus analysis has shown how words like “bank”
can have different meanings depending on context (financial institution vs. riverbank).
Furthermore, corpora allow researchers to study the usage of idiomatic expressions,
metaphors, and collocations in real-world language.
695
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Historical corpora are invaluable for tracking language change over time. They
provide evidence for shifts in vocabulary, grammar, and pronunciation. For example, the
analysis of early English texts has shown how word forms and sentence structures have
evolved over the centuries.
Discussion
Corpus linguistics has dramatically changed the landscape of linguistic research by
moving the field from introspective analysis to data-driven investigation. The ability to
analyze large, representative text collections has led to more robust and empirical findings
in areas such as sociolinguistics, psycholinguistics, and language acquisition. Moreover,
corpus-based research has played a pivotal role in developing computational tools, such as
automatic translation systems and language models.
However, corpus research does face some challenges. Ensuring that corpora are
representative of real-world language use is crucial for drawing valid conclusions.
Additionally, analyzing large datasets can be complex and time-consuming. Interpretative
challenges also arise when dealing with polysemy (words with multiple meanings) and
contextual nuances.
Advances in artificial intelligence and machine learning are expected to further
enhance the power of corpus analysis. These technologies can automate the identification
of language patterns, improving the speed and accuracy of linguistic research.
Conclusion
Corpora have become essential tools in linguistic research, providing rich, empirical
data that offer new insights into language patterns, vocabulary usage, syntax, and
semantics. Through the use of corpora, linguists can study language as it is naturally used,
uncovering patterns and meanings that were previously inaccessible. As technology
advances, the scope and potential of corpus linguistics will continue to grow, shaping our
understanding of language and its applications in fields such as translation, education, and
artificial intelligence.
References
1.Biber, D., Conrad, S., & Reppen, R. (1998). Corpus Linguistics: Investigating
Language Structure and Use. Cambridge University Press.
2.McEnery, T., & Hardie, A. (2012). Corpus Linguistics: Method, Theory and Practice.
Cambridge University Press,SAGE Publications.
3.Sinclair, J. (1991). Corpus, Concordance, Collocation. Oxford University Press.
4.Tognini-Bonelli, E. (2001). Corpus Linguistics at Work. John Benjamins Publishing.
5. Ya. V. Loya. History of linguistics. M., 1968.
6. N.A. Kondrashov. History of linguistics. M. , 1973.
7.V. I. Kodukhov. ObShee yaziukoznanie. M., 1974.
8. S. Usmanov. General linguistics.
696
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
o‘QUVCHI YOSHLAR o‘RTASIDA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISH VA
IJTIMOIY PEDAGOGIK MODELI
Dilfuza Raupova
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi University of management and future technologies,
dilfuzaraupova8811@gmail.com , dilfuzaraupova8811@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada sog‘lom turmush tarzini shakllantirish masalasi
ijtimoiy-pedagogik muammo sifatida tahlil qilingan. Muammo dolzarbligi maktab
o‘quvchilari o‘rtasida salomatlik bilan bog‘liq muammolarning ko‘payishi, sog‘lom odatlar
shakllanishining sustligi va axborot texnologiyalarining yosh avlodning turmush tarziga
ta’siri bilan asoslangan. Tadqiqot davomida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish va uni
o‘quvchilar hayotiga joriy etish bo‘yicha ilg‘or pedagogik va psixologik yondashuvlar
o‘rganilgan. Xususan, ta’lim muassasalarida maxsus sog‘lom turmush darslarini joriy etish,
sport faoliyatini kengaytirish, to‘g‘ri ovqatlanish madaniyatini shakllantirish va psixologik
qo‘llab-quvvatlash tizimini rivojlantirish muhim omillar sifatida ko‘rsatib o‘tilgan.
Muallif tomonidan ushbu muammoga yechim sifatida ijtimoiy hamkorlik modelini
ishlab chiqish taklif qilingan bo‘lib, bu model o‘quv muassasalari, ota-onalar, jamiyat va
davlat idoralari hamkorligini nazarda tutadi. Amaliy jihatdan esa sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishga qaratilgan dasturlar va tavsiyalar ishlab chiqilib, ularning ta’lim tizimida
qo‘llanish imkoniyatlari muhokama qilingan.
Kalit so`zlar: o‘quvchi yoshlar orasida sog‘lom turmush tarzi, ijtimoiy-pedagogik
yondashuv va ta’lim tizimi, sun’iy intellekt va sog‘lom turmush targ‘iboti, oilaviy tarbiya va
maktabdagi sog‘lom muhit, texnologiyalarning yoshlar hayotiga ta’siri, media ta’siri va
axborot texnologiyalari roli.
Kirish
o‘quvchi yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish zamonaviy
jamiyatning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Yoshlarning sog‘lom hayot
kechirishi nafaqat ularning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga, balki jamiyatning barqaror
taraqqiyotiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Chunki sog‘lom yoshlar kelajak jamiyatining
asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, ularning har jihatdan yetuk bo‘lishi mamlakat
taraqqiyotiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda globallashuv jarayonlari, ilm-fan va texnologiyaning rivojlanishi inson
hayotiga ko‘plab qulayliklarni olib kirgan bo‘lsa-da, ayni paytda turmush tarzining salbiy
jihatlarining shakllanishiga ham sabab bo‘lmoqda. Xususan, fastfud mahsulotlarining keng
tarqalishi, kam harakatlilik, turli zararli odatlarning yoshlar orasida ommalashuvi va ortib
borayotgan stress sog‘lom turmush tarzini shakllantirish jarayoniga jiddiy to‘sqinlik
qilmoqda.
Shu sababli, ta’lim muassasalari va jamiyat ushbu muammolarni hal qilishda muhim
rol o‘ynashi lozim.
697
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
Maktablarda sog‘lom turmush tarzi madaniyatini shakllantirish, o‘quvchilar orasida
sportni ommalashtirish, to‘g‘ri ovqatlanish tamoyillarini o‘rgatish va psixologik barqarorlikni
ta’minlash bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Ushbu maqolada sog‘lom turmush
tarzining o‘quvchilarning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga ta’siri hamda uni shakllantirish
yo‘llari atroflicha tahlil qilinadi.
Sog‘lom turmush tarzining o‘quvchilar hayotidagi ahamiyati
Sog‘lom turmush tarzi inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, ayniqsa, o‘quvchi
yoshlar uchun juda katta ahamiyat kasb etadi. Yoshlarning jismoniy va ruhiy salomatligini
mustahkamlash, ularda to‘g‘ri hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirish ta’lim tizimining asosiy
vazifalaridan biridir. Sog‘lom turmush tarzi nafaqat o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishini
ta’minlaydi, balki ularning ruhiy holati, intellektual faolligi va ijtimoiy moslashuvchanligiga
ham bevosita ta’sir qiladi.
Sun’iy intellekt va zamonaviy texnologiyalar ham sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish jarayonida muhim rol o‘ynamoqda. Masalan, mobil ilovalar va aqlli gadjetlar
yordamida o‘quvchilar jismoniy faolligini nazorat qilishlari, sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha
tavsiyalar olishlari va stress darajasini kuzatishlari mumkin. Sun’iy intellekt asosida
ishlovchi dasturlar har bir o‘quvchining individual xususiyatlarini hisobga olgan holda, ularga
mos tavsiyalar berishi mumkin. Bu esa sog‘lom turmush tarzini yanada samarali
shakllantirishga xizmat qiladi.
Maʼlumki, jamiyatimizda inson salomatligi, jismoniy barkamolligi, sogʼlom turmush
tarzi madaniyatiga egaligi oʼta muhim ijtimoiy qadriyat hisoblanadi. Millat salomatligini
taʼminlash, xalq genofondini bekamu-koʼst saqlash sogʼlom turmush tarzi tufayligina
yetarlicha ijobiy tarzda hal etiladi. Bu esa, jamiyatning barcha ijtimoiy institutlari; oila, oʼquvtarbiya maskanlari, mahalla hamda mustaqil taʼlim oldiga jamiyatimiz fuqarolariga sogʼlom
turmush tarzi mazmuni va mohiyatini anglatish, yoshlarni sergak va bilimdon, barkamol
shaxs qilib tarbiyalash masalasini koʼndalang qilib qoʼyadi. Sogʼlom turmush tarzi- bu faol
mehnat, ijod ogʼushida yashash, kuchli jismoniy va ruhiy yuklamalarni, oʼta xavfli va zararli
taʼsir koʼrsatuvchi omillarni yengil koʼtara oladigan har tomonlama taraqqiy etgan shaxsning
shakllanish jarayonidir. Falsafa va ijtimoiy gigienaga oid adabiyotlarda sogʼlom turmush
tarzini shakllantirish muammolariga soʼngi paytlarda katta eʼtibor berilmoqda. Bu
masalaning ijtimoiy-ruhiy, tibbiy-gigienik, iqtisodiy, shaxsning oʼziga aloqador motivatsion
tomonlari tadqiq etilmoqda. Biroq, sogʼlom turmush tarzining metodologik muammolari va
ijtimoiy-gigienik mezonlari ayrim mintaqalarning oʼziga xos tomonlari, iqlimiy-geografik
sharoitlari, aholi turmush madaniyatining etnik xususiyatlari yetarlicha oʼrganilgan emas.
Sog`lom turmush tarzini shakllantirishning milliy kontseptsiyasi namunaviy modeli
respublika aholisi oʼrtasida sog`lom turmush tarzi shakllantirish jarayonini maʼlum bir
tartibda va ilmiy asosda olib borishni imkon yaratadi, uning samaradorligini oshiradi.Shu
bilan birga sog`lom turmush tarzi namunaviy modeli – odamlar oʼrtasida sogʼlom
munosabatlarni hamda namunaviy hulqni shakllantirish jarayonini tartibga solib boradi va
tezlashtiradi. Odamlar jamiyatda oʼzlarining mavjud yashash tarzlarini, gigienik xulqlarini,
shuningdek tibbiy madaniyligi va faolliklarini namunaviy etap bilan qiyoslab koʼrish va unga
tegishli oʼzgartirishlar kiritib borish imkoniyatiga ega boʼladi.
698
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
SIRI-2025
Sogʼlom turmush tarzini shakllantirishda motivatsiya omilining oʼrni xaqida gap
yuritmoqchi boʼlsak, avvalo motivatsiya atamasi oʼz mazmuniga koʼra shaxsni maʼlum bir
faoliyatini bajarishga kirishishi uchun harakatga keltirish, uning muhimligini asoslash va
anglatishdan iboratdir. Jumladan sog`lom turmush tarzi shakllantirish muammosida
motivatsiya omili odamlarga ularning nima uchun sog`lom turmush tarzi da yashash
lozimligi, ne sababdan nosogʼlom turmush tarzini tanlash yuzasidan kerakligini anglatishga
qaratilgan. Аholi oʼrtasida sogʼlom turmush tarzini shakllantirish jarayonida motivatsiya
omilining oʼrnini baholashda har bir shaxsda uning kundalik hayot faoliyatini taxlil qilish
uchun zarur boʼlgan uchta asosiy elementning mavjudligiga eʼtiborni qaratish lozim.
Jumladan har bir shaxsda:
-sogʼlom turmush tarzi haqidagi bilimlarning mavjudligi;
-sogʼlom turmush tarzida yashashning insonni sogʼlom qilishga va umrini uzaytirishi
mumkinligiga qatʼiy ishonchning boʼlishi;
-sogʼlom turmush tarzida yashash uchun astoydil harakatning mavjud boʼlishi kabilar
kiradi.
Nazariy jahatdan olib qaralganda odamlarning kundalik hayotida bu uchburchak
turlicha variantlarda shakllangan boʼlishi mumkin. Har bir shaxsning oʼz salomatligini
mustahkamlashga boʼlgan ichki ehtiyoji uning bu yoʼldagi amaliy harakatini belgilaydi.
Shunga koʼra barcha omillarni:
-gigienik jihatdan toʼgʼri va asoslangan turmush tarzida, yaʼni sogʼlom turmush tarzida
yashovchilarga;
tibbiy gigienik jihatdan
yashovchilarga ajratish mumkin.
asoslanmagan,
yaʼni
nosogʼlom
turmush
tarzida
Oʼzbekiston Respublikasining ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti oʼsib va rivojlanib
borayotgan hozirgi davrda sogʼlom turmush tarzining ijtimoiy – gigienik mezonlarini aniq
belgilab olishning ahamiyati juda kattadir. Mamlakatimizda sogʼlom turmush tarzi
mafkurasi – inson salomatligining qonunyatlari va bilimlari majmui emas,balki ,inson
salomatligini mustaxkamlashga boʼlgan qarashlar tizimidan iboratdir. Sog`lom turmush
tarzi mafkurasi , R.U.Аrziqulovning fikricha, turmush tarzining falsafasini, davlatning
sogʼlom turmush tarzini shakllanishi boʼyicha yuritayotgan siyosatin, sog`lom turmush tarzi
ning huquqiy, ahloqiy asoslarini , sog`lom turmush tarzining pedagogikasi, psixologiyasi,
sotsiologik madaniyati, etikasi va hechinasligi oʼzida mujjasamlashtirgan boʼlishi lozim.
Maʼlumki, meʼzon – bu shunday bir oʼlchamki, uning yordmida biz uchun oʼlchanishi
zarur boʼlgan jarayonlarni shakllantirilgan etalon ( standart) bilan taqqoslash imkoniyatiga
ega boʼlamiz, uni baholay olamiz. Sogʼlom turmush tarzidek murakkab ijtimoiy jarayonlarni
oʼlchashda uning biz uchun maqbul va zarur boʼlgan oʼlchamlarini shakllantirish muhim
amaliy ahamiyatga egadir.
o‘quvchi yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish – ijtimoiy
pedagogik muammo sifatida
o‘quvchi yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish zamonaviy
jamiyatning eng dolzarb masalalaridan biridir. Bu jarayon faqatgina tibbiy yoki shaxsiy hayot
tarzi masalasi bo‘lib qolmay, balki ijtimoiy va pedagogik muammo sifatida ham ko‘rilishi
699
SIRI-2025
Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot
lozim. Chunki sog‘lom hayot kechirayotgan yoshlar kelajakda jismonan va aqlan barkamol
shaxs sifatida shakllanadi va jamiyat taraqqiyotiga bevosita ta’sir qiladi. Biroq, globallashuv
jarayonlari va texnologiyaning jadal rivojlanishi bilan yoshlar orasida kam harakatlilik,
noto‘g‘ri ovqatlanish, stress va zararli odatlarning tarqalishi kuzatilmoqda. Axborot
texnologiyalarining rivojlanishi natijasida o‘quvchilar ko‘proq vaqtini ekran qarshisida
o‘tkazib, jismoniy faollikdan chetlashmoqda. Bu esa mushaklarning sustlashishiga, immun
tizimining zaiflashishiga va ruhiy bosim ortishiga sabab bo‘lishi mumkin. Noto‘g‘ri
ovqatlanish odatlarining shakllanishi esa semizlik, qandli diabet va yurak-qon tomir
kasalliklari kabi muammolarning yoshlar orasida keng tarqalishiga olib kelmoqda. Sogʼlom
turmush tarzi muammosi – odamzod oldida turgan eng muhim muammo – shaxsni har
tomonlama rivojlantirish, mehnat turmush va dam olish sohasida, ilmiy jihatdan asoslangan,
ijtimoiy – gigienik faolligi kuchayib borishiga yordam beradigan, ijtimoiy-gigienik jihatdan
oqilona boʼlgan turmush tarzini shakllantirish muammosidir. Maʼlumki, oʼzbek oilasida koʼp
avlodlilik belgilari yaqqol ifodalanadi. Unda farzand ongida sogʼlom gʼoya va bilimlar
shakllanishida oilaning kattalari - bobolar, momolar, yaqin qarindosh-urugʼlar, qoʼniqoʼshnilar, mahalla ham bevosita ishtirok etadi. Аzaliy odatlarimizga koʼra, farzandlarimiz
tarbiyasiga ota-onadan nisbatan bobo, buvi, qoʼshni va qarindoshlarning taʼsiri kuchliroqdir.
Ular oiladagi maʼnaviy muhitning belgilovchilari hisoblanadi. Bu xil tarbiya anʼanasi
oʼtmishdan qolgan muhim maʼnaviy-pedagogik qadriyat hisoblanib, buyuk ajdodlarimiz
hayotida bu xil tarbiya uslubi shakllanib, muayyan tizim darajasiga yetgan.
Ta’lim tizimi va pedagogik yondashuvlar sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda hal
qiluvchi rol o‘ynashi kerak. Maktab darsliklarida sog‘lom turmush madaniyatiga yetarli
darajada e’tibor qaratilmasligi, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining amaliy va nazariy
jihatdan yetarlicha mukammal emasligi ushbu muammolarni yanada chuqurlashtiradi.
o‘qituvchilarning malakasini oshirish, ularni sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha zamonaviy
bilimlar bilan tanishtirish muhim vazifalardan biridir. Shuningdek, ota-onalar ham
farzandlarining sog‘lom turmush tarziga rioya qilishiga yaqindan yordam berishlari, ularning
ovqatlanish tartibi, jismoniy faolligi va psixologik holatini doimiy nazorat qilishlari lozim. Oila
muhitida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish farzandlarning kelajakda to‘g‘ri odatlarni
egallashiga asos yaratadi.
Ijtimoiy muhit ham bu jarayonga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Urbanizatsiya jarayonlari
natijasida shaharlarda yashil hududlarning kamayishi, sport maydonlarining
yetishmovchiligi, ekologik muammolar va ijtimoiy tengsizlik sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishga to‘sqinlik qiluvchi omillar sirasiga kiradi. Kam daromadli oilalarning
farzandlari sport bilan muntazam shug‘ullanish yoki sifatli ovqatlanish imkoniyatiga ega
bo‘lmasligi ham jiddiy muammo sanaladi. Bundan tashqari, media va ijtimoiy tarmoqlarning
yoshlar hayotidagi o‘rni ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Ko‘plab reklama
materiallari va blogerlar tomonidan targ‘ib qilinayotgan noto‘g‘ri hayot tarzi yoshlar orasida
sog‘lom odatlarning shakllanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shuning uchun ham jamiyatda
ommaviy axborot vositalari orqali sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, yoshlar orasida
to‘g‘ri axborot yetkazish va ijtimoiy loyihalar orqali ularni rag‘batlantirish muhimdir.
Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda texnologiyalar va sun’iy intellektning o‘rni
ham tobora ortib bormoqda. Masalan, maxsus mobil ilovalar yordamida o‘quvchilar o‘z
700