"Ta’limda raqamli va innovatsion texnologiyalarning o‘rni va istiqbollari" mavzusida ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami. 2023-yil 14-dekabr.

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr BARQAROR RIVOJLANISHNI TA’MINLASHDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING O’RNI VA UNING ISTIQBOLLI YO’NALISHLARI %ZE^5E\\SVSZ Husеnov Raxmon 9RMZIVWMX]SJQEREKIQIRXERHJYXYVIXIGLRSPSKMIWYRMZIVWMXIXMEZE^NEQSPSZMGL$KQEPGSQ 9RMZIVWMX]SJQEREKIQIRXERHJYXYVIXIGLRSPSKMIWуниверситети; %RRSXEXWM]E 1E^OYV QEUSPEHE QEQPEOEXMQM^HE VEUEQPM MUXMWSHM]SXRM VMZSNPERXMVMWLRMRK MPQM]RE^EVM] ZE XEWLOMPM]LYUYUM] NMLEXPEVMRM LEUMHE JMOV ]YVMXMPMF QYEPPMJ tomonidan xorijiy davlatlarning bosib o‘tgan yo‘llari, O‘zbekistonning raqamli rivojlanish tendensiyalari va bu boradagi muammolari o‘rganilib, ular asosida ustuvor va istiqbolli yo‘nalishlarRMEQEPKESWLMVMWLXEOPMJIXMPKER Kalit so‘zlar: VEUEQPM MUXMWSHM]SX VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV =E-1 FYPYXPM XI\RSPSKM]EPEV qayta tiklanadigan energiya, Internet of Things (IoT) ma’lumotlari, simsiz uzatish, sun'iy MRXIPPIGX-8WERSEXM-8MRJVEXY^MPQEWM Jahon banki ekspertlari to‘rtinchi sanoat inqilobining dastlabki natijalarini, g‘olib davlatlar va mag‘lub davlatlar o‘rtasida daromadlar darajasidagi ulkan tafovutning yuzaga OIPMWLMFMPERFELSPE]KHM Bugunki kunda texnologik o‘zgarishlarga tayyor bo‘lmagan har qanday davlatlar, dunyoqarashi va qadriyatlar tizimidagi o‘ziga xosliklar tufayli, qolaversa, iqtisodiy, siyosiy va mafkuraviy sabablarga ko‘ra ushbu texnologik yangiliklarni o‘z vaqtida qabul qila olmagan NEQM]EXPEV XEVEUUM]SXHE MPKEVM IKEPPEF XYVKERMHER LEQ SVUEHE USPMF OIXMWLM FEVGLEQM^KE ma’lumdir. Raqamli iqtisodiyotga o‘tish barcha davlatlar va xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar uchun kechiktirib bo‘lmaydigan o‘ta dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Raqamlashtirish jahon iqtisodiyotining o‘sishiga olib keladi, masalan, nufuzli McKinsey +PSFEP -RWXMXYX OSRWEPXMRK OSQTERM]EWMRMRK LMWSFkitoblariga ko‘ra, eng yangi raqamli XI\RSPSKM]EPEVHER JS]HEPERMWL yilga borib yalpi ichki mahsulot (YaIM) o‘sishiga olib kelishi va unda 12 turdagi yuqori texnologiya (mobil Internet, ilg‘or robototexnika, bulutli texnologiya, qayta tiklanadigan energiya, Internet of Things (IoT) ma’lumotlari, simsiz uzatish, harakatchanlik va sun'iy intellekt va boshqalar) o‘sishga hissa qo‘shishini ta’kidlagan. GCDBT (Global Center for Digital Busines Transformation) ma’lumotlariga ko‘ra EKEVHE VEUEQPM XVERWJSVQEXWM]ERM XI^ SVEHE EQEPKE SWLMVQEWE ]EUMR ]MPHE VEUEQPM revolyusiya hozirda lider mavqega ega bo‘lgan 40 foiz kompaniyani bozordan siqib chiqaradi. Raqamlashtirish, raqamli iqtisodiyotni shakllantirish iste’molchilar, davlat, umuman, jamiyat uchun katta imkoniyatlar ochib beradi. Raqamli iqtisodiyotni qo‘llabUYZZEXPEWL bo‘yicha dunyoning yetakchi davlatlari qatorida AQSH, Singapur, Xitoy, Janubiy Koreya, Yangi >IPERHM]E ZE (ERM]E FSV &Y QEQPEOEXPEV VEUEQPEWLXMVMWL ZE ]YUSVM XI\RSPSKM]EPEVRM WLEOPPERXMVMWL WSLEWMHE WEPQSUPM XEWLEFFYWPEV FMPER GLMUHM 7LY FSMWHER VEUEQPM MUXMWSHM]SXRMRKNELSRMUXMWSHM]SXMHEKMXIRHIRWM]EPEVMHEUY]MHEKMPEVOY^EXMPQSUHE dunyoda raqamli iqtisodiyot o‘sishining sur’atlari yiliga deyarli 20 foizni tashkil IXQSUHE XEVEUUM] IXKER HEZPEXPEVHE VEUEQPM MUXMWSHM]SXRMRK ]EPTM MGLOM QELWYPSXHEKM YPYWLM JSM^KE]IXKER AQShda yiliga 400 milliard AQSh dollaridan ko‘proq raqamli xizmatlar eksport UMPMRQSUHE 2025 yilgacha AQSh sanoatni raqamlashtirishdan qo‘shimcha 20 trln. dollar daromad SPMWLMOYXMPQSUHE 101

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr Iqtisodiy taraqqiyotning bugungi bosqichida O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, tizimga oid me’yoriyLYUYUM] LYNNEXPEVRM MWLPEF GLMUMWL ]ERKM texnologiyalarni joriy etish va bu borada kadrlarni tayyorlash bo‘yicha bir qator islohatlar EQEPKESWLMVMPHM So’nggi yillarda O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga doir bir qancha me’yoriyhuquqiy hujjatlar ishlab chiqilib, unda mazkur tizimni taraqqiy ettirishga doir ko‘plab qilinishi lozim bo‘lgan vazifalar belgilab berildi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi 4VI^MHIRXMRMRK ]MP iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni VMZSNPERXMVMWL GLSVEtadbirlari to‘g‘risidagi” PQsonli, O‘zbekiston Respublikasi 4VI^MHIRXMRMRK ]MP oktyabrdagi ““Raqamli O‘zbekiston2030” strategiyasini tasdiqlash ZE YRM WEQEVEPM EQEPKE SWLMVMWL GLSVEtadbirlari to‘g‘risida”gi PQWSRPM UEVSVPEVMKE QYZSJMUVIWTYFPMOEHEVEUEQPMMUXMWSHM]SXRMJESPVMZSNPERXMVMWL]EUMRMWXMUFSPHEFEVGLEXEVQSU ZE WSLEPEVKE ^EQSREZM] E\FSVSXkommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish bo‘yicha OSQTPIOWGLSVEXEHFMVPEVEQEPKESWLMVMWLMPMFOIPMRQSUHE )RK EZZEPS QE^OYV GLSVEXEHFMVPEV -8WERSEXM ZE -8MRJVEXY^MPQEWMRM VMZSNPERXMVMWLKE UEVEXMPHM 6EUEQPM MUXMWSHM]SXHE EWSWM] \SQEWL]SXSZEVPEVMRM MWLPEF GLMUEVYZGLM ZE ]IXOE^MF FIVYZGLMWERSEXFY-8WERSEXMRMLMWSFPEREHM Bugungi kunda yoshlarni AKT sohasiga keng jalb etishga jiddiy e’tibor qaratilmoqda. yillarda O‘zbekistonda yuzga yaqin ITmutaxassis bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda bu ko‘rsatkich 50 mingga yetdi. 2030 ]MPKE FSVMF YPEVRMRK WSRMRM FMV QMPPMSR OMWLMKE ]IXOE^MWL bo‘yicha keng ko‘lamli vazifa qo‘yildi. -8QELWYPSXPEVZE\M^QEXPEVIOWTSVXMM^GLMPSVXMFFSVQSUHE<YWYWER]MP]EOYRMKE ko‘ra, ITIOWTSVXLENQMQMPPMSRHSPPEVKE]IXHMFY]MPKERMWFEXER QMPPMSRHSPPEV MOOM baravar ko‘pdir. 2023 yil oxirigacha bu ko‘rsatkich 100 million dollarni tashkil etishi kutilmoqda, 2028 yil oxirigacha esa ko‘rsatkichni 1 milliard dollarga yetkazish rejalashtirilgan. %WSWM] -8IOWTSVX FS^SVPEVM %57L JSM^ &Y]YO &VMXERM]E JSM^ 6SWWM]E JSM^ /SVI]E6IWTYFPMOEWM JSM^ ZE&%% JSM^ 1YLMQEJ^EPPMOPEVUEXSVMHE-8bozorini qo‘llab quvvatlashYGLYRMQXM]S^PEVRMLEQUE]H etish mumkin. O‘zbekistondagi ITOSQTERM]EPEVKE FMV UEXSV WSPMU ZE FSN\SRE MQXM]S^PEVM XEUHMQ IXMPQSUHE <YWYWER -8TEVO VI^MHIRXPEVM -8OSQTERM]EPEV ]MPKEGLE FEVGLE OSVTSVEXMZ WSPMUPEVHER S^SH UMPMRKER -8OSQTERM]EPEV IOWTSVX JESPM]EXMRM EQEPKE SWLMVMWLHE O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi bo‘lmagan xodimlar bilan xorijiy valyutada hisobOMXSF UMPMWLMQOSRM]EXMKEIKE IT Park rezidentlari 2021 yilda 2,5 trillion so‘mlik xizmatlar ko‘rsatgan bo‘lsa, 2022 yilda bu ko‘rsatkich 5 trillion so‘mni tashkil etdi. Xizmatlar eksporti hajmi 2021 yilda 50 million dollar edi, o‘tgan yili 140 million dollarga yetdi. Ya’ni yiliga 23 baravar o‘sish kuzatilmoqda. IT rivojlangani sari dunyo bozorida o‘zbekistonlik dasturchilarga talab ortmoqda. IT Parklar faoliyati Oliy ta’lim va Raqamli texnologiyalar vazirliklari qurilish, geologiya, mashinasozlik, transport kabi yo‘nalishlarda muhandisXI\RSPSKPEVRM XE]]SVPEWL YGLYR ^EQSREZM] HEWXYVM] mahsulotlarni o‘rganib, yangi o‘quv yilidan oliygohlarda joriy qiladi. IT Park va uning filiallarini bunday oliygohlarga bog‘lab, o‘qituvchi va talabalarni yangi dasturlarda ishlashga o‘rgatish yo‘lga qo‘yiladi. Bugungi kunda chet tilini bilgan yoshlar o‘zinio‘zi band qilish – JVMPERWMRK SVUEPM LEQ uydan chiqmasdan, xorijdan qo‘shimcha daromad olmoqda va IT sohasida o‘zini o‘zi band qilganlar soni 70 mingdan ortgan. 2022 yilda o‘zbekistonlik frilanserlar 11,8 million dollar daromadini pul o‘tkazish yoki Payoneer tizimi orqali O‘zbekistonga o‘tkazgan. Bu 2019 yilga nisbatan 7,4 barobar ko‘p ko‘rsatkich hisoblanadi. Ya’ni 2019 yilda 1,6 millon dollar, 2020 yilda 9,9 million dollar, 2021 yilda 10,5 million dollar mablag‘lar respublikaga kelib tushgan. O‘zbekistonda IT sohasiga so‘nggi 5 yilda 2 milliard dollar (700 million dollari 102

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr to‘g‘ridanto‘g‘ri investitsiyalar) yo‘naltirilgan. Jumladan, 2022 yilda AKT sohasiga kiritilgan investitsiyalar hajmi 1,3 barobarga, soha tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlar hajmi 1,25 barobarga ortgan. Natijada aholi jon boshiga AKT xizmatlari 621 ming so‘mni tashkil etib, qo‘shimcha 29,6 mingta aholining ish bilan bandligi ta’minlangan. IT infratuzilmasini ]E\WLMPERMWLM\SVMNM]OSQTERM]EPEVYGLYR]EVEXMPKERUYPE]QYLMXREXMNEWMHE]MPHEJESPM]EX olib borayotgan 23 ta xorijiy IT kompaniyalar soni, 2022 yilda 157 taga yetdi. O‘tgan yil yakuni bo‘yicha IT Park rezidentlari 1037 tani tashkil qildi. 6EUEQPM MUXMWSHM]SXRM VMZSNPERXMVMWL ]MP S\MVMKEGLE YRMRK =E-1HEKM YPYWLMRM kamida 2,5 barobarga oshirish) “Raqamli O‘zbekiston –2030” strategiyasida asosiy “drayver” WMJEXMHE FIPKMPERKER 9WLFY QEUWEHKE IVMWLMWL YGLYR VEUEQPM \M^QEXPEV FS^SVM ZE MRJVEXY^MPQEWMRM VMZSNPERXMVMWLKE UEVEXMPKER FMV UEXSV OSQTPIOW GLSVEXEHFMVPEV MWLPEF GLMUMPHM 7LYNYQPEHER dasturiy mahsulotlar ishlab chiqarishni 5 barobar, eksportini esa 10 barobar, ya’ni QMPPMSR%57LHSPPEVMKE]IXOE^MWLVINEPEWLXMVMPKER MUXMWSHM]SXRMRKVIEPWIOXSVMHEKMMWLPEFGLMUEVMWLZESTIVEXWMSRNEVE]SRPEVHEQSPM]EZE FEROWIOXSVPEVMHEVEUEQPEWLXMVMWLHEVENEWMRM KE]IXOE^MWLFIPKMPERKER shaharlarni rejalashtirish va qurilishni raqamlashtirish, ularni “Aqlli shahar” konsepsiyasi doirasida rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berish ko‘zda tutilgan. (IQEO QEQPEOEXMQM^HE VEUEQPM MUXMWSHM]SXRM VMZSNPERXMVMWL YGLYR HER SVXMU ko‘rsatkichlar tizimidan iborat ustuvor va istiqbolli yo‘nalishlari belgilab olish va uni ]E\WLMPEWLKEUEVEXMPKERGLSVEXEHFMVPEVRMEQEPKESWLMVMWLPS^MQ Raqamli iqtisodiyot rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlari va ularni ifoda etuvchi ko‘rsatkichlar tizimi quyidagilardan iborat. Mamlakatning xalqaro reytingdagi o‘rniga oid ko‘rsatkichlar (12 ta ko‘rsatkich) AKT sohasidagi tadqiqotlar va ishlanmalarga oid ko‘rsatkichlar (13 ta ko‘rsatkich) Raqamli iqtisodiyot bo‘yicha kadrlar salohiyati ko‘rsatkichlari (8 ta ko‘rsatkich) Telekommunikatsiyalarga oid ko‘rsatkichlar (raqamli infratuzilma bo‘yicha) XE ko‘rsatkich). AKT sektori faoliyati ko‘rsatkichlari (-8WERSEXM (28 ta ko‘rsatkich). Ommaviy axborot vositalari (OAV) va kontent sektori ko‘rsatkichlari XE ko‘rsatkich) Raqamli reallikdagi aholiga oid ko‘rsatkichlar (25 ta ko‘rsatkich). Biznesdagi raqamli texnologiyalar ko‘rsatkichlari (15 ta ko‘rsatkich). Ijtimoiy sohani raqamlashtirish ko‘rsatkichlari (15 ta ko‘rsatkich). Elektron hukumat xizmatlaridan foydalanish ko‘rsatkichlari (11 ta ko‘rsatkich) Axborot xavfsizligi ko‘rsatkichlari (5 ta ko‘rsatkich). Hududlarda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish borasidagi ko‘rsatkichlar XE ko‘rsatkich). Raqamli texnologiyalarni qo‘llanish darajasi bo‘yicha ko‘rsatkichlar XE ko‘rsatkich). 1EQPEOEXHE VEUEQPM MUXMWSHM]SXRM VMZSNPERXMVMWL FSVEWMHEKM YWXYZSV ZE MWXMUFSPPM yo‘nalishlarni amalga oshirishish natijasida quyidagi samaradorlikka erishiladi. -UXMWSHM]WEQEVEHSVPMKM iqtisodiy o‘sishga sezilarli hissa qo‘shadi; tegishli tarmoqlarda ish o‘rinlari sonini 35 barobar oshishiga olib keladi; QILREXYRYQHSVPMKMRMSWLMVEHM kichik va o‘rta biznesning o‘sish sur’atlarini tezlashtiradi. -NXMQSM]WEQEVEHSVPMKM inklyuzivlikni oshiradi va kambag‘allikni kamaytiradi; 103

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr XMFFM]\M^QEXHERJS]HEPERMWLMQOSRM]EXMZEWMJEXMRMSWLMVEHM umumiy ta’limga xarajatlarni kamaytiradi va qamrovini kengaytiradi; EXVSJmuhitga salbiy ta’sirlarni kamaytiradi; NMRS]EXGLMPMORM UMWUEVXMVEHM OSVVYTWM]ERM SPHMRM SPEHM QSPM]EZM] \M^QEXPEVHER foydalanish imkoniyatlarini oshiradi, yo‘l harakati xafvsizligini ta’minlaydi. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi o‘z navbatida salbiy oqibatlarni ham yuzaga OIPXMVMWLM QYQOMR 9WLFY \EZJxatarlarni minimallashtirish uchun davlat tomonidan ma’lum FMV XEHFMVPEV LEQ EQEPKE SWLMVMPMWLM PS^MQ 6EUEQPM MUXMWSHM]SXRMRK VMZSNPERMWLM SUMFEXMHE MQOSRM]EXMGLIOPERKERPEVRSKMVSRPEVRM-RXIVRIXSVUEPMMWLFMPERFERHIXMWLZEYPEVRMHEVSQEH bilan ta’minlash imkoni vujudga keladi. %HEFM]SXPEV O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018]MP iyuldagi “O‘zbekiston 6IWTYFPMOEWMHEVEUEQPMMUXMWSHM]SXRMVMZSNPERXMVMWLGLSVEtadbirlari to‘g‘risidagi” PQWSRPM UEVSVM O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020]MP oktyabrdagi ““Raqamli O‘zbekiston2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choraXEHFMVPEVM to‘g‘risida”gi PQWSRPMUEVSVM 104

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr 3ʻ>&)/-78322-2+6%5%10--58-73(-=382-6-:3.0%28-6-7, 786%8)+-=%7-2-2+1%>19213,-=%8- 0EXMF\SR%\QIHSZ1EQMX\SRSZMGL 9RMZIVWMX]SJQEREKIQIRXERHJYXYVIXIGLRSPSKMIWYRMZIVWMXIXMXE]]MFY^F$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E 1E^OYV QEUSPEHE QEQPEOEXMQM^HE VEUEQPM VMZSNPERMWL WXVEXIKM]EWMRMRK QE^QYRQSLM]EXMXEWLOMPM]LYUYUM]NMLEXPEVMLEUMHEFSVMF, muallif tomonidan O‘zbekistonning raqamli rivojlanishdagi muammolar va istiqbolli yo‘nalishlarFSVEWMHEJMOV]YVMXMPKER Kalit so‘zlar:VEUEQPMMUXMWSHM]SXVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVFYPYXPMXI\RSPSKM]EPEVWMQWM^ Y^EXMWLWYR M]MRXIPPIGXVEUEQPMXVERWJSVQEXWM]E 6EUEQPM XVERWJSVQEXWM]E NEQM]EXRM ]EREHE QSHIVRM^EXWM]E UMPMWL ZE QMPPM] MUXMWSHM]SXRMRK VEUSFEXFEVHSWLPMKMRM SWLMVMWL WEPSLM]EXMKE IKE 7LY FSMWHER EQEPKE oshirilayotgan islohotlar, shuningdek, O‘zbekistonning kelgusi rivojlanish strategiyasi HSMVEWMHE FEVGLE EWSWM] WSLEPEVRM VEUEQPEWLXMVMWL LEQHE QEQPEOEXHE LEUMUM] E\FSVSX jamiyatini barpo etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” va “2022yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi”da milliy iqtisodiyot, sanoat va umuman jamiyatda VEUEQPM XVERWJSVQEXWM]ERM EQEPKE SWLMVMWLKE UEVEXMPKER FMV UEXSV GLSVEtadbirlar ko‘zda XYXMPKER Prezidentimizning 2020 yil 5 oktabrdagi farmoniga asosan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi ikki dasturni: hududlarni raqamlashtirish va tarmoqlarni raqamlashtirishni RE^EVHE XYXMF VEUEQPM MRJVEXY^MPQE IPIOXVSR LYOYQEX VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV QMPPM] FS^SVM axborot texnologiyalari sohasida ta’lim va malaka oshirishni rivojlantirish kabi ustuvor yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. 1EQPEOEXMQM^ IPIOXVSR LYOYQEXMRMRK EWSWM] XM^MQM – =EKSRE MRXIVEOXMZ HEZPEX \M^QEXPEVM TSVXEPM Q]KSZY^ MWLKE XYWLMVMPKEGL YWLFY WSLEHE WLYRMRKHIO HEZPEX FSWLUEVYZMHE ]ERKM XI\RSPSKM]EPEVRM NSVM] IXMWL ZE VEUEQPEWLXMVMWLHE WEPQSUPM ]YXYUPEVKE IVMWLMPHM 2EXMNEHEyil holatiga ko‘ra, davlat xizmatlarining 56 foizi my.gov.uz orqali taqdim etilgan bo‘lsa, mazkur elektron hukumat platformasida davlat xizmatlari soni 307 ga yetdi LEQHEIPIOXVSRHEZPEX\M^QEXPEVMHERQMPPMSRHERSVXMUJYUEVSJS]HEPERKER7LYFMPERFMVKE O‘zbekistonda internetdan foydalanuvchilarning umumiy soni esa joriy yil boshida 27,2 QMPPMSR]IXKER 1YLMQ EJ^EPPMOPEV UEXSVMHE -8FM^RIW YGLYR MQXM]S^PEVRM LEQ UE]H IXMWL QYQOMR O‘zbekistondagi ITOSQTERM]EPEVKE FMV UEXSV WSPMU ZE FSN\SRE MQXM]S^PEVM XEUHMQ IXMPQSUHE <YWYWER -8TEVO VI^MHIRXPEVM—-8OSQTERM]EPEV ]MPKEGLE FEVGLE OSVTSVEXMZ WSPMUPEVHER S^SH UMPMRKER -8kompaniyalar eksport faoliyatini amalga oshirishda O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi bo‘lmagan xodimlar bilan xorijiy valyutada hisobOMXSF UMPMWL MQOSRM]EXMKEIKE Shuningdek, O‘zbekistonda ITTEVOPEVXEWLOMPIXMPKERHERFY]SRWSLEHEKMIOWTSVXLENQM FEVSFEV SWLHM ZE QMPPMSR %57L HSPPEVMKE ]IXHM 4EVORMRK HSMQM] VI^MHIRXPEVM WSRM tadan 500 taga ko‘paydi, 300 dan ortiq yangi OSQTERM]E SGLMPHM LEQHE XE ]YUSVM LEU to‘lanadigan ish o‘rni yaratildi. Hozirgi kunda ITTEVOPEVHEQMRKHER^M]SH]SWLPEVJESPM]EX yuritmoqda. O‘tgan davr mobaynida respublikaning AKT tizimlari va raqamli infratuzilmasini XEOSQMPPEWLXMVMWLQEUWEHMHEWSLEKEOEXXEQMUHSVHEKMMRZIWXMXWM]EPEVNEPFUMPMRHM 7LYFMPERFMVKENELSR-8FS^SVMXIRHIRXWM]EPEVMRMXELPMPMWLYRMOS VWEXEHMOMFS^SVS WMWLM 105

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr EWSWER 3WM]S QEQPEOEXPEVMHE WSHMV FS PEHM &YRMRK WEFEFM WLYRHEOM )ZVSTE ZE %57LHE -8 FS^SVPEVM EPPEUEGLSR XS PMF OIXKER ZE 3WM]SHE OS TPEF VMZSNPERE]SXKER QEQPEOEXPEV S ^ MUXMWSHM]SXPEVMRM VMZSNPERXMVMWL YGLYR XSFSVE OS TVSU E\FSVSX XI\RSPSKM]EPEVM VIWYVWPEVMKE QYLXSN -WXI QSP FS ]MGLE ]IXEOGLM <MXS] .ERYFM] /SVI]E ,MRHMWXSR Kompyuter texnikasining jahon bozorini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, 2022 yilda kompyuter XI\RMOEWMRMRK EWSWM] ]IXOE^MF FIVYZGLMPEVM (IPP ,4 -&1 *YNMXWY 7MIQIRW %GIV O‘zbekiston AKTni rivojlantirish va raqamlashtirish sohasida, Janubiy Koreya, Rossiya, )WXSRM]E <MXS] FMPER HEZSQ IXE]SXKER LEQOSVPMO FMPER FMV UEXSVHE +IVQERM]E &Y]YO &VMXERM]E %57L 7MRKETYV =ETSRM]E OEFM XI\RSPSKMO NMLEXHER VMZSNPERKER HEZPEXPEVRM QEQPEOEXRMRK -8WIOXSVMKE NEPF UMPMWL \EPUEVS LEQOSVPEVRMRK KISKVEJM]EWMRM HMZIVWMJMOEXWM]E UMPMWL QYLMQ ELEQM]EXKE IKE 6EUEQPM IOSXM^MQKE -8 MRJVEXY^MPQEWMKE ZE IPIOXVSR \M^QEXPEVKE MRZIWXMXWM]EPEV QMPPM] MUXMWSHM]SXRM ]EREHE QSHIVRM^EXWM]E UMPMWL ZE FEVGLE sohalarda inklyuziv o‘sishni jadallashtirishga xizmat qiladi. Iqtisodiyot tarmoqlarida barqaror yuqori o‘sish sur’atlarini ta’minlash orqali kelgusi FIWL]MPHEELSPMNSRFSWLMKE]EPTMMGLOMQELWYPSXRM–FEVEZEVZE]MPKEFSVMFELSPMNSR boshiga to‘g‘ri keladigan daromadni 4 ming AQSh dollaridan oshirish hamda «daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan davlatlar» qatoriga kirish uchun zamin yaratish rejalashtirilmoqda. 7LYQYRSWEFEXFMPERVEUEQPMMUXMWSHM]SXRMEWSWM]mHVE]ZIV|WSLEKEE]PERXMVMF]MP S\MVMKE UEHEV YRMRK LENQMRM OEQMHE FEVEZEV SWLMVMWL FYRHE HEWXYVM] QELWYPSXPEV MRHYWXVM]EWM LENQMRM FEVEZEV YPEVRMRK IOWTSVXMRM IWE FEVEZEV SWLMVMF QMPPMSR %57L HSPPEVMKE ]IXOE^MWL WLYRMRKHIO MUXMWSHM]SXRMRK VIEP WIOXSVMHE LEQHE QSPM]E ZE FERO WSLEPEVMHE MWLPEF GLMUEVMWL ZE STIVEXWMSR NEVE]SRPEVRM VEUEQPEWLXMVMWL HEVENEWMRM JSM^KEGLE SWLMVMWL FIPKMPERKER &YRHER XEWLUEVM WLELEVPEVRM VEUEQPEWLXMVMWL UYVMPMWL ZE PS]MLEPEWLXMVMWL MWLPEVM WMJEXMRM SWLMVMWL ZE m%UPPM WLELEV| OSRWITWM]EWM HSMVEWMHE VMZSNPERXMVMWLKEYWXYZSVELEQM]EXFIVMPQSUHE Raqamlashtirish va raqamli transformatsiya O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun asosiy ustuvor vazifa bo‘lishi lozim. Mazkur “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasiga muvofiq O‘zbekistonda VEUEQPM MUXMWSHM]SXRM VMZSNPERXMVMWLRMRK EWSWM] shartlari va ustuvor yo‘nalishlariIXMFUY]MHEKMPEVFIPKMPERHM raqamli texnologiyalar barqaror faoliyat ko‘rsatishi uchun institutsional muhit va raqamli infratuzilmani yaratish, davlat xizmatlarini ko‘rsatish, iqtisodiyotning real sektori tarmoqlari, sog‘liqni saqlash, davlat kadastri va boshqa sohalarda raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi hududini rivojlangan mamlakatlar darajasida internet global tarmog‘iga ulanish imkoniyatlari bilan imkon qadar to‘liq qoplashni FSWUMGLQEbosqich ta’minlash; kadrlar tayyorlash ko‘lamini kengaytirish va bu yo‘nalishlar bo‘yicha chuqur bilimga ega malakali dasturchilar va injener texnik xodimlarni yetishtirish, ta’lim tizimining barcha bosqichlarida xalqaro andozalarga to‘liq javob beradigan zamonaviy axborot texnologiyalarini o‘qitish; VEUEQPM MUXMWSHM]SX WSLEWMHE MPQM]RE^EVM] FE^ERM QYWXELOEQPEWL ZE FY WSLEHE “Raqamli ishonch” jamg‘armasi mablag‘laridan maqsadli foydalangan holda ilmiy faoliyatni qo‘llabUYZZEXPEWL aholining keng qatlamlari o‘rtasida “raqamli savodxonlik”ni targ‘ib qilish va kengaytirish, ularni axborot texnologiyalarini o‘zlashtirishga jalb qilish maqsadida o‘quv yurtlarida seminarlar, kurslar va boshqa tadbirlarni o‘tkazish; raqamli iqtisodiyot sohasida me’yoriyLYUYUM]FE^ERMQYWXELOEQPEWLZEUSRYRGLMPMO ҳujjatlarini takomillashtirish, shuningdek, “startap” tushunchasi, faoliyati, venchur fondlari SVUEPMYPEVRMQSPM]EPEWLXMVMWLRMRKLYUYUM]EWSWPEVMRM]EVEXMWL 106

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr VEUEQPMMUXMWSHM]SXXEPEFPEVMKENEZSFFIVEHMKERQILREXFS^SVMRMXEWLOMPIXMWLZEYRMRK mobilligini oshirish, yangi texnologiyalarni tezkorlik bilan o‘zlashtirish uchun mutaxassislar QEPEOEWMRMSWLMVMFFSVMWL VEUEQPMMUXMWSHM]SXWSLEWMHEKM\EPUEVSLEQOSVPMORMQYWXELOEQPEWL]IXEOGLM\EPUEVS texnologik kompaniyalar bilan o‘zaro hamkorlikdagi loyihalarni amalga oshirish. Hozirgi kunda mazkur strategiya bo’yicha belgilangan choraXEHFMVPEVEWSWMHEVEUEQPM iqtisodiyot sari olg‘a qadam tashlamoqda. O’zbekiston ham tez yillarda rivojlangan HEZPEXPEVRMRKVEUEQPMMUXMWSHM]SXMUEXSVMHERNS]SPEHM “Raqamli O‘zbekiston –2030” strategiyasi dasturiga muvofiq ]MPKEFSVMFELSPMNSR boshiga to‘g‘ri keladigan daromadni 4 ming AQSh dollaridan oshirish hamda «daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan davlatlar» qatoriga kirish uchun belgilangan vazifalardan kelib GLMUMF QEQPEOEXMQM^ MUXMWSHM]SXMRM VMZSNPERXMVMWLHE VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVHER OIRK foydalanish, raqamli infratuzilmalarni mavjudligi va uning sifatini ta’minlash, bu boradagi tadbirlarning tayyorgarlik bosqichlari va rivojlanishning yo’nalishlarini puxta ishlab chiqish QYLMQHMV %HEFM]SXPEV 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev 2018 yilning iyulida «O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha choraXEHFMVPEV to‘g‘risida»gi PQWSRUEVSVM 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 19 fevraldagi ―Axborot XI\RSPSKM]EPEVM ZE OSQQYRMOEXWM]EPEVM WSLEWMRM ]EREHE VMZSNPERXMVMWL GLSVEXEHFMVPEVM to‘g‘risidagi PFWSRPM*EVQSRM O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 28 apreldagi “Raqamli iqtisodiyot ZEIPIOXVSRLYOYQEXRMOIRKNSVM]IXMWLGLSVEtadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. 107

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr 6%5%10-&%2/0%62-2+:%90%62-2+%:*>%00-+- &EVRSUYPSZE1EVNSRE3XEFIOUM^M 9RMZIVWMX]SJQEREKIQIRXERHJYXYVIXIGLRSPSKMIWYRMZIVWMXIXM %RRSXEXWM]E 1E^OYV QEUSPEHE QEQPEOEXMQM^HE VEUEQPM VEUEQPM FEROPEVRM WLEOPPERXMVMWLRMRK QE^QYRQSLM]EXM ZE YRMRK EZJ^EPPMOPEVM LEUMHE FSVMF QYEPPMJ XSQSRMHER VEUEQPMFEROPEVRMrivojlanishdagi muammolar va istiqbolli yo‘nalishlarFSVEWMHEJMOV]YVMXMPKER Kalit so‘zlar: VEUEQPM FEROPEV VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV QSFMP MPSZE WYR M] MRXIPPIGX VEUEQPMXVERWJSVQEXWM]E Insoniyat har kuni ko‘TPEF E\FSVSXPEVRM UEFYP UMPEHM &YRKE QSFMP XIPIJSR MRXIVRIX smartfonlarning doimiy ravishda o‘sib borayotgan texnik imkoniyatlari, insonlarning ijtimoiy tarmoqlarga jalb qilinishi va internet tezligining o‘sishi katta yordam beradi. Albatta, bugungi kunda axborot tizimining sezilarli darajada o‘zgarishi asosida jamiyat, hukumat, iqtisodiyot, biznes, savdo va bank sohasidagi tub o‘zgarishlarni ham kuzatishimiz QYQOMR Keling, raqamli bank o‘zi nima va bank jarayonlari takomillashtirilgan tizimi qanday yo‘lga qo‘yilganligi haqida to‘xtalib o‘tsak. Prezidentimizning “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining faoliyatini tubdan XEOSQMPPEWLXMVMWL GLSVEtadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni imzolangach, bank tizimiga chakana bank xizmatlariga ixtisoslashgan “raqamli” banklar va bank bo‘linmalarini tashkil etish hamda innovatsion bank texnologiyalaridan foydalangan holda mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini ]EREHEOIRKE]XMVMWLZE^MJEWM]YOPEXMPKER Shunga ko‘ra, O‘zbekistonda 2020 yilda “Anorbank” va “TBC bank”lar raqamli bank sifatida ro‘yxatga olindi. Darhaqiqat, “raqamli bank” tushunchasi 2019 ]MPPEV HEZSQMHE =IZVSTE davlatlarida jadallik bilan rivojlangan. Raqamli banklar o‘z mijozlariga yanada qulaylik va JS]HEPM \M^QEXPEVRM XEUHMQ IXMWL QEUWEHMHE ^EQSREZM] VEUEQPM MRRSZEXWM]EPEVHER OIRK JS]HEPEREHM Bugungi kunda raqamli bank sanalmish “Anorbank” va “TBС bank”lar ham o‘z mijozlariga mobil ilovalar yoki statsionar kompyuterlar orqali to‘liq raqamli xizmatni taqdim IXQSUHE &Y WLYRM ERKPEXEHMOM VEUEQPM FERO QMNS^M XM^MQMHE FERO \M^QEXPEVMHER foydalanishi mumkin. Yaʼni, raqamli bank tizimida mijozga mobil dasturi, mobil dasturga EWSWER IWE ]YUSVM XI\RSPSKM]EPM -8infratuzilma bilan taʼmirlangan bank operatsiyalarining ]YUSVMQSWPEWLYZGLERPMKMXEUHMQIXMPEHM Albatta savol tug‘iladi, bugungi kunda faoliyat yuritayotgan tijorat banklari bilan yangi tashkil etilgan raqamli banklar o‘rtasida qanday farq mavjud? 6EUEQPMFEROPEV bank filiallari tarmog‘ining kengaytirilmasligi; FEROmijoz o‘rtasida onlayn aloqa tizimining 100 foiz o‘rnatilganligi; sifatli va foydalanuvchilar uchun qulay bo‘lgan mobil ilova; FS^SV XEPEFPEVMKE NEZSF FIVYZGLM SQSREXPEV ZE OVIHMXPEV YGLYR IRK UYPE] WLEVSMXPEV 108

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr (yaʼni, mijoz talabidan kelib chiquvchi); XI^OSVWMJEXPMUYPE]ZEVINMQMHENEZSFFIVYZGLMEPSUEQEVOE^PEVMRMRKQEZNYHPMKM <YWYWM]]SOMHEZPEXFEROPEVM FERO JMPMEPPEV XEVQSUPEVMRMRK LEV FMV XYQER WLELEV ZE ZMPS]EX OIWMQMHE JESPM]EX yuritishi, sifat darajasiga eʼtiborning sustligi; FEROmijoz o‘rtasida onlayn aloqa o‘rnatish holatining pastligi; QSFMP MPSZEPEVM RSQMKE GLMUEVMPMF JS]HEPERYZGLM FMV QEVSXEFE OMVEHM ZE UE]XE OMVQEWPMOOEELHUMPEHM QSFMPMPSZEPEVHESHHM]OEVXEHERkartaga pul o‘tkazish yoki kommunal to‘lovlar to‘lash jarayonlarida doimiy muammolar mavjud bo‘lim, ko‘p holatlarda tizimda Y^MPMWLPEVOY^EXMPEHM bozor talablariga javob beruvchi omonatlar va kreditlar chiqariladi, ammo ko‘p LSPEXPEVHEJEUEXXERMWLbilishchilik katta rol o‘ynaydi (agar tanish bo‘lmasa, o‘sha mijoz 3 oy va undan ko‘p muddatga sarsonWEVKEVHSRPMOHE]YVEHM XI^OSV WMJEXPM UYPE] ZE VINMQMHE NEZSF FIVYZGLM EPSUE QEVOE^PEVM RSQMKEKMRE faoliyat yuritadi, mijoz bir savoliga javob olish uchun bankning barcha bo‘limlari mutaxassislari bilan so‘zlashishiga to‘g‘ri keladi. Mijoz vaqti, telefon aloqa xizmati uchun mijoz tomonidan to‘lanadigan summa hisobga olinmaydi. (IQEO QSPM]EZM] \M^QEXPEVRMRK VEUEQPM XVERWJSVQEXWM]EWM FERO QMNS^PEVM YGLYR OIRK MQOSRM]EXPEV ]EVEXMF QSPM]EZM] JESPPMORM SWLMVMWL YGLYR QYLMQ FSWUMGL WEREPMWL FMPER FMVKE mijozlarning iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirishga yordam beradi. Yaʼni, raqamli FEROPEVRMRK MWXMUFSPPEVMHER FMVM FY QSPM]EZM] XEVQSUPEVRM VEUEQPEWLXMVMWL IZE^MKE \M^QEXPEV XERREV\M JSM^KEGLE TEWE]XMVMPMWLMKE IVMWLMPEHM 1MNS^PEV FEROOE XEWLVMJM LYNNEXPEVRM rasmiylashtirish uchun ketadigan vaqt hamda mablag‘larini tejashiga imkon yaratadi. Bir so‘z bilan aytganda, tijorat banklarining transformatsiya jarayoni va raqamli bank tizimida ishlashga o‘zgarishi bu –]ERKME\FSVSXXI\RSPSKM]EPEVMRMVMZSNPERMWLMZEFYXYRHYR]S bo‘ylab faol tarqalishiga javob hisoblanadi hamda raqamli texnologiyalar nafaqat mahsulot va xizmatlar sifatini oshiradi, ortiqcha xarajatlarni kamaytiradi. Boshqacha aytadigan bo‘lsak, VEUEQPM QSPM]EZM]\M^QEXPEVRM VMZSNPERXMVMWL QEQPEOEX FEROQSPM]E XM^MQM VEZREUMRMRKQYLMQ yo‘nalishi bo‘lib xizmat qiladi. &YKYRKMOYRHEVEUEQPMFEROPEVRMRKEWSWM]EJ^EPPMOPEVM VEUEQPEWLXMVMPKERFEROPEVRMRKQMNS^YGLYRWMJEXPMZEUYPE]bo’lgan mobil ilovasi; raqamli banklarning mamlakatimiz bo’ylab bank filiallari kengaymasligi; raqamli banklar mijoz va bank o’rtasida doimiy ravishda onlayn aloqa tizimining o’rnatilganligi; raqamli banklarda byurokratik to’siqlarni mavjud emasligi; VEUEQPM FEROPEVHE QMNS^PEV XEPEFMHER OIPMF GLMUYZGLM WLYRMRKHIO FS^SV XEPEFPEVMKE NEZSFFIVESPEHMKEROVIHMXPEVZESQSREXPEVYGLYRIRKUYPE]WLEVSMXPEV VEUEQPM FEROPEV QMNS^PEV YGLYR WMJEXPM XI^OSV UYPE] \EZJWM^ ZE OIGLE]Y OYRHY^ MWL VINMQMHENEZSFFIVYZGLMEPSUEQEVOE^PEVMRMRKQEZNYHPMKM raqamli bank ilovalarining mijozlar uchun xizmat ko’rsatish sohalarini arzonligi NMLEXMHERJEVUPEVQEZNYH Yuqorida sanab o’tilgan qulayliklar faqatgina bank mijozlari foydasi uchun xizmat ko’rsatadi. Raqamli banklar insoniyat uchun masofadan xizmat ko’rsatish, bank va mijoz 109

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr o’rtasidagi jarayonni raqamlashtirishga mo’ljallangan bo’lib, mijozlarning omonat hisobini, TPEWXMO OEVXEPEVKE SGLMPKER LMWSFMRM QEWSJEHER FSWLUEVMWL MQOSRM]EXMRM FIVEHM 1EWSJEHER xizmat ko’rsatish tizimlari bank xizmatlari uchun ketadigan vaqtni tejaydi va inson VIWYVWPEVMHERJS]HEPERMWLRMOEQE]XMVEHM 6EUEQPM FERO \M^QEXPEVM EWSWER FEROHE SGLMPKER TPEWXMO OEVXEPEVM FMPER FSKʻPERKER /SʻTGLMPMO MUXMWSHM] VMZSNPERKER QEQPEOEXPEVHE TPEWXMO OEVXE WEZHS ZE \M^QEX OSʻVWEXMWLRMRK ENVEPQEW UMWQM LMWSFPEREHM 8SʻPSZPEVRM IWE QSFMP MPSZEPEV SVUEPM QEWSJEHER XYVMF XSʻPEWL FYKYRKM OYRHE EOXYEP FSʻPMF FSVQSUHE WLYRMRKHIO HEVSQEHPEV ZE \EVENEXPEV QSRMXSVMRKMRM SPMFFSVMWLMQOSRM]EXMQEZNYH,S^MVKMOYRHEFEROOEVXEPEVMIPIOXVSRFEROXM^MQPEVMRMRKEWSWM] IPIQIRXM FSʻPMF XSFSVE SHEXHEKM GLIO ZE TYP QEFPEKʻPEVMRM SʻVRMRM IKEPPEF YPKYVKER 7ERSEXM VMZSNPERKER QEQPEOEXPEVHE XSZEVPEV ZE \M^QEXPEV YGLYR REUH TYPWM^ XSʻPSZ FEVGLE TYP STIVEXWM]EPEVMXEVOMFMHE KE]IXMWLMRME]XMWLOMJS]E Bugungi kunda moliyaviy masalalar bo’yicha ko’pgina texnologiyalar naqd pul olish FEROSQEXPEVM HEWXYVMHER ERGLE QYVEOOEFHMV WLYRMRK YGLYR FEROPEV SHHM] MRXIVJI]WPEVRM ZE tushunarli ko’rsatmalarni yaratish haqida o’ylashlari kerak va mijozlarning yangi raqamli bank xizmatlariga ko’nikma hosil qilishlari uchun turli xildagi qoʻPPERQEPEVRM MWLPEF GLMUMWL FERO uchun maqsadga muvofiq bo’ladi. “Biz bankQSPM]E WSLEWMHE MWPSLSXPEVRM ]EREHE chuqurlashtirish niyatidamiz. Gap mazkur sohada sog’lom raqobat muhitini yaratish, xorijiy banklarni O’zbekistonga faol jalb etish, samarali fond bozorini shakllantirish haqida FSVQSUHE Xususan, O’zbekiston bozorida ham raqamli xizmatlardan foydalanish amaliyoti bir necha yillardan beri mavjud va uning afzalliklari aniq ko’rsatilgan. 6EUEQPMFERO\EZJWM^PMKM yuqori ta’minlangan xizmat turi hisoblanadi. Bu, birinchi navbatda, pul yo’qotish xavfini kamaytirish, o’g’irlikning an’anaviy shakllari xavfini bartaraf etish, savdo va xizmat ko’rsatish korxonalarida xizmatlar olishda imtiyozlar, moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishda o’z MJSHEWMRM XSTKER &ERO WIOXSVMRMRK VEUEQPM XVERWJSVQEXWM]EWM FMVMRGLM REZFEXHE QMNS^PEV ILXM]SNPEVMRM USRHMVMWL ZE YPEVRMRK ILXM]SNPEVMRM ]E\WLMVSU XYWLYRMWLKE UEVEXMPKER 8EUHMQ IXMPE]SXKER QELWYPSX ZE \M^QEXPEVRM VEUEQPEWLXMVMWL VEUEQPM FERORM WLEOPPERXMVMWLKE SPMF OIPEHMFYLMWSFZEOEVXEPEVRMQEWSJEHERFSWLUEVMWLMQOSRMRMFIVYZGLMZIFVIWYVWPEVSVUEPM QMNS^PEVFMPERE\FSVSXZESTIVEXMZLEQOSVPMOUMPMWLYWYPMLMWSFPEREHM %HEFM]SXPEV ИвановиФерберКрисСкиннер(MKMXEP&EROМанн 2. „USA digital banks“ topmobilebanks.com (датаобращения 3. O’zbekiston Respubliksi Markaziy banki “Masofadan xizmat ko’rsatish tizimlari” ]MP 4. (“Banklarning raqamli xizmatlari turlari va ularning ommabopligini oshirish masalalari” НаучныйжурналmИнтернаука» № 43(219)). 5. Prezident Shavkat Mirziyoyevning O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi <SVMNM] MRZIWXSVPEV OIRKEWLMRMRK FMVMRGLM ]EPTM QENPMWMHEKM RYXUM ]MP LXXTWTVIWMHIRXY^Y^PMWXWZMI[ 110

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr SOLIQ TIZIMINI RAQAMLASHTIRISHNI O‘ZIGA XOS JIHATLARI Boliev Bahromjon Rustam o‘g‘li9QEVSZ1YLVMHHMR%bduxalil o‘g‘li 9RMZIVWMX]SJQEREKIQIRXERHJYXYVIXIGLRSPSKMIWYRMZIVWMXIXMQEKMWXVERXM 9RMZIVWMX]SJQEREKIQIRXERHJYXYVIXIGLRSPSKMIWYRMZIVWMXIXMHSXWIRXM %RRSXEXWM]E1E^OYVQEUSPEHEQEQPEOEXMQM^HEVEUEQPMXVERWJSVQEXWM]ENEVE]SRPEVMHE WSPMUXM^MQMRMMWPSLUMPMWLRMRKQE^QYRQSLM]EXMZEYRMRKQYLMQNMLEXPEVMLEUMHEJMOV]YVMXMPKER Kalit so‘zlar:sun’iy intellekt, elektron tijorat, onlayn to‘lov, raqamli texnologiyalar, soliq, WSPMUXM^MQMRMVEUEQPEWLXMVMWLVEUEQPMMUXMWSHM]SX &Y VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRMRK NEHEP VMZSNPERMWLM E\FSVSX WSLEWMHE MRUMPSF ZE MUXMWSHM]SXRMRK KPSFEPPEWLYZ NEVE]SRPEVMRM XI^PEWLXMVMWL FMPER ENVEPMF XYVEHM -UXMWSHM]SXRMRK VEUEQPM WIOXSVMRM VMZSNPERXMVMWL FSVEWMHE HEZPEX XSQSRMHER OIRK ko‘lamli choraXEHFMVPEV ko‘rilmoqda, elektron hujjat aylanishi tizimlari joriy etilmoqda, elektron to‘lovlar VMZSNPERXMVMPQSUHE ZE IPIOXVSR XMNSVEX WSLEWMHEKM RSVQEXMZLYUYUM] FE^E XEOSQMPPEWLXMVMPQSUHE 1EQPEOEXMQM^HE SPMF FSVMPE]SXKER OIRK UEQVSZPM MUXMWSHM] MWPSLSXPEVRM EQEPKE oshirishda avvalambor soliq siyosatini yanada takomillashtirish ya’ni soliq tizimini VEUEQPEWLXMVMWLSRPE]RZE ]EUUSPWSHHEWLEOMPHELEQQEFSTXYWLYREVPMWSPMUPEVRMRKXYVPEVM va ularning amal qilish mexanizmini soddalashtirish va kamomat ya’ni soliqdan qochish ]EWLMVMR MWLPEVRM SPHMRM SPMWL WSPMU XM^MQMRM VEUEQPEWLXMVMWL LEV FMV WLE\W WSPMU QENFYVM]EXMRM to‘laqonli masuliyat bilan bajarishi hamda shu jarayonni nazorat qilish muhim masalalardan LMWSFPEREHM Maʼlumotlar markazining kengayishi barcha olingan maʼlumotlar oqimlarini real vaqtda FMVPEWLXMVMWL MQOSRMRM FIVEHMKER MUXMWSHM]SXRM VEUEQPEWLXMVMWL 6INEPEWLXMVMPKER ZE^MJEPEVRM amalga oshirish natijasida soliq to’lovchilarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini yanada SWLMVMWL QEUWEHMHE WSPMU SVKERPEVM MRXIVEOXMZ \M^QEXPEV YPYWLMRMRK FSWUMGLQEFSWUMGL ko‘payishini taʼminlashi lozim. JumladanWSPMUPEVRMLMWSFPEWLFYHNIXPEVFMPERLMWSFOMXSFPEVZE kartochkalari bo‘yicha ko‘rsatkichlarni hisoblash, hamda soliq to‘lovchiga hujjatlarni shakllantirish va jo‘natish, soliq to‘lovchilarni tekshirish uchun dastlabki ma’lumotlar va boshqalar. Hozirgi kunda soliq maʼmurchiligi, shu jumladan, soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni undirish, soliq bazasini kengaytirish va soliq to‘lovchilarning huquqiy madaniyatini SWLMVMWLWSLEWMHEKMEWSWM]QYEQQSPEVUY]MHEKMPEVHERMFSVEX WSPMUSVKERPEVMJESPM]EXMKEQERJEEXHSVZE^MVPMOPEVZEMHSVEPEVFMPERWEQEVEPMRE^SVEXZE o‘zaro hamkorlikni, shuningdek davlat xizmatlaridan foydalanish tizimining yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligi. WSPMU LYUYUM] QYRSWEFEXPEVMRMRK LSPEXM ZE VMZSNPERMWL XIRHIRWM]EPEVMRM XELPMP UMPMWL soliq siyosatining o‘rta va uzoq muddatli yo‘nalishlarini ishlab chiqish, joriy soliq muammolarini o‘rganish, shuningdek soliq XYWLYQPEVMRM F]YHNIXKE MWLSRGLPM TVSKRS^PEWLXMVMWLRMEQEPKESWLMVMWL WSPMU RM^SPEVMRM WYHKEGLE LEP IXMWL MQOSRM]EXPEVM WSPMU ETIPP]EXWM]EWM YWWYPEVMRMRK yetarli darajada qo‘llanilmayapti. 4) soliq to‘lovchilarning huquqiy madaniyatini oshirish, ularning soliqlarni to‘lash bo‘yicha o‘z konstitutsiyaviy burchini ixtiyoriy ravishda bajarishini taʼminlashga qaratilgan MWLPEVE]RMUWEQELEPPM]NS]PEVHERSQYOEQQEPPMO 5)bozorlar va savdo majmualari faoliyati ustidan soliq nazoratining to‘g‘ri 111

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr samaradorligining yo‘qligi mahalliy byudjetlarni to‘ldirish uchun mavjud zaxiralarni to‘liq safarbar etishni, shuningdek naqd pul qaytarilishini kafolatlashni taʼminlamaydi. 6) soliq yig‘ish va boshqa majburiy to‘lovlar ko‘rsatkichlarini yaxshilash, korrupsiyaning SPHMRM SPMWL WLYRMRKHIO WSPMU SVKERPEVMHE \M^QEX UMPMWL YGLYR ZMNHSRPM ZE ]YUSVM QEPEOEPM xodimlarni jalb qilish uchun davlat soliq xizmati organlari xodimlarini moddiy rag‘batlantirish mexanizmlarini takomillashtirish kerak. Soliq ma’murchiligini takomillashtirish nafaqat qonunchilikka asoslanadi, balki soliq organlari va soliq to‘lovchilar o‘rtasidagi munosabatlar madaniyati va mafkurasini o‘zgartirishni talab qiladi,soliq maʼmurchiligi tizimini yanada rivojlantirish, soliq xodimlari va soliq to‘lovchilarning munosabatlar madaniyati bilimlarini SWLMVMWL ^EVYVHMV MPQWM^PMO joxillikning tomir yoyishiga alal oqibat yurt parokanda bo‘lishiga SPMFOIPEHM “Raqamli iqtisodiyot” atamasi ilmiy amaliyotga ispaniyalik va amerikalik sotsiolog, E\FSVSXPEWLKER NEQM]EXRMRK ]IXEOGLM XEHUMUSXGLMWM 1ERYIP /EWXIPW XSQSRMHER OMVMXMPKER &Y borada u o‘zining “Axborot davri, iqtisod, jamiyat va madaniyat” nomli uch jildli monografiyasini chop etgan. Hozirgi vaqtga kelib, raqamli iqtisodiyot nazariyasi to‘laligicha hali shakllanmagan va ko‘pchilik iqtisodchilar tomonidan keng miqyosda o‘rganilmoqda. Ilmiy adabiyotlarda hozirgi zamon “Yangi raqamli iqtisodiyoti” turli xil atamalar bilan nomlanadi. Masalan, Raqamli iqtisodiyot tushunchasiga bir qator ta’riflar berilgan. Jumladan, iqtisodiyot fanlari doktori, Rossiya Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi V.Ivanov “Raqamli MUXMWSHhaqiqatimizni to‘ldiradigan virtual muhit” deb ta’rif bergan. «Raqamlashtirish» so‘zi aslida yangi atama bo‘lib, innovatsion boshqaruv va ish yuritish jarayoniga axborot texnologiyalari (IT) yechimlarning jalb etilishini, buning samarasi o‘laroq esa internet buyumlardan tortib, elektron hukumatgacha bo‘lgan barcha tizimlarda axborot texnologiyalarini qo‘llashni ko‘zda tutadi. Raqamli iqtisodiyot deganda iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy aloqalarni raqamli texnologiyalarni qo‘llash asosida amalga oshirish tizimidir. Ba’zida u internet iqtisodiyoti, yangi iqtisodiyot yoki vebMUXMWSHM]SX HIKER XIVQMRPEV FMPER LEQ MJSHEPEREHM yilda amerikalik dasturchi Nikolas Negroponte “raqamli iqtisodiyot” terminini amaliyotga kiritdi. Hozirda bu istilohni butun dunyodagi siyosatchilar, iqtisodchilar, jurnalistlar, tadbirkorlar deyarli barcha qo‘llamoqda. 2016]MPHE &YXYRNELSR banki dunyodagi raqamli iqtisodiyotning ahvoli haqida ilk marta ma’ruza e’lon qildi “Raqamli dividendlar”. Asosan raqamli iqtisodiyotni rivojlanishining asosiy elementi sifatida elektron tijorat, internet banking, elektron to‘lovlar, internet reklama va shu bilan birga, internet o‘yinlari ko‘riladi. Axborot texnologiyalarini rivojlanishi va tadqiq qilinishi evaziga kundalik hayotimizda juda ko‘plab qulayliklar paydo bo‘lmoqda. Deylik ovqatlanmoqchimiz, lekin uni XE]]SVPEWLRM \SLPEQE]QM^ QYEQQS IQEW MRXIVRIXHER Y]KE SZUEX ]IXOE^MF FIVMWL \M^QEXM orqali xohlagan taomni onlayn buyurtma qilishimiz mumkin. Yoki do‘stimizga pul o‘tkazishimiz kerak, bunda bank yoki moliya muassasalariga borishga hojat yo‘q, biz pulni mobil bank orqali o‘tkazishimiz mumkin. Tomsk davlat universitetining professori, R.Meshcheryakovning fikricha “Raqamli iqtisod” atamasiga ikkita yondashish mavjud deb hisoblaydi. Raqamli texnologiyalar asosida MUXMWSHM]SXRMRK ZE IPIOXVSR XSZEV ZE \M^QEXPEV IOWOP]Y^MZ XEZWMJPSZGLM VEUEQPM MUXMWSHM]SX birinchi yondashuv “klassik” deb nomlanib, klassik misollar teletibbiyot, masofaviy ta’lim, HSVMHEVQSRPEVRM WSXMWL JMPQPEV XIPIZM^SVPEV OMXSFPEV ZE FSWLUEPEV -OOMRGLM ]SRHEWLYZ “raqamli iqtisod” ilg‘or raqamli texnologiyalardan foydalangan holda iqtisodiy ishlab GLMUEVMWLHMV Bizga sir emas hozirgi kunda eng qimmatli narsa bu vaqt maqoladan ko‘zlangan maqsad onlayn tizimni joriy etish, insonlarga o‘ziga bog‘langan hisob raqam yaratish undan WSPMU QENFYVM]EXPEVM SRPE]R XEV^HE LMWSFPEF SPMREHM ZE UERHE] QEUWEHHE SWSR ZE WSHHE shaklda ko‘rsatiladi va to‘lovchi uchun maʼlum miqdorda rag‘bat sifatida (keshbekQMNS^PEVRM 112

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr jalb qilish va sadoqatini oshirishga qaratilgan maxsus bonus dasturlarining bir turi bo‘lib, EWSWERMRXIVRIXsavdolari, bank mahsulotlarida va o‘yin biznesida qo‘llanadi) beriladi. Bizning maqsadimiz har bir fuqaro o‘zi ixtiyoriy tarzda soliq to‘lovlarini amalga oshirishi ZEWSPMUWXEZOEWMRMTEWE]XMVMWLMYGLYR\M^QEXUMPMWLMQMWSP XEVMUEWMHEEKEVHE]YOPEQE so‘m bo‘lsa uni 4fuqaro to‘lasa yokim 10000 so‘mni 10JYUEVS FENEVWE WLYRHE FEVGLE fuqaro to‘lovdan qochish hamda xufiyona yo‘llarni izlash o‘rniga soliq foizini pasaytirish yo‘llarini izlagan bo‘lar edi. Shu bilan birga iqtisodiy taraflama samarali qog‘ozbozlikdan elektron tizimga o‘tish ma’lumotlar yo‘qolishi (agar ma’lumotlar bitta maxsus bazada saqlansa yong‘in chiqishi, suv toshqini, kabi favqulodda vaziyatlarda ularni yo‘qolish ehtimoli kamaytdi), hajmi ortib ko‘p joy egallashi (misol tariqasida katta kompaniyalar yiliga minglab tonna qog‘oz sarflashadi va bu miqdorning qarib atigi 20% qayta ishlanishi mumkin, 100%M qayta ishlanganda ham katta vaqt va xarajat talab etiladi), hamda ma’lumotlar oson topilish imkonini beradi (ya’ni qidirilayotgan ma’lumotni qog‘oz ichidan axtarish emas balki qidiruv XM^MQMKEQYVSNEEXIXMPEHM Yangi tizim yordamida qo‘shimcha qiymat solig‘i (QQS) to‘lov zanjirlarining monitoringi deyarli real vaqt rejimida joriy etiladi. Tizim soliq to‘lovchiOSRXVEKIRX ^ERNMVPEVMHEKM bo‘shliqlarni aniqlash imkonini berdi, to‘lov evaziga foydalanish sxemalari iqtisodiy jihatdan samarasiz bo‘lib qoldi, QQS to‘lovlari osha boshladi. Bundan tashqari, tadbirkorlik subyektlari SRPE]Rkassa apparatlariga o‘tishi bilan to‘lov miqdori, tovarlar (xizmatlar) miqdori va nomi, QQS va qonun hujjatlarida belgilangan boshqa maʼlumotlar to‘g‘ridanto‘g‘ri, Davlat soliq qo‘mitasining maʼlumotlarni qayta ishlash markaziga (maʼlumotlar markaziga) o‘tkazila boshlandi va bu biznesning shaffofligini taʼminladi, tadbirkorlar va soliq organlari o‘rtasida MWLSRGL QYLMXMRM ]EVEXHM GLYROM E\FSVSXRM XI^OSV SPMWL ZE YPEVRM EZXSQEXPEWLXMVMPKER XELPMP qilish qo‘shimcha tekshirishlarni talab qilmaydi soliq organlarining maʼlumotlar markazini modernizatsiya qilish loyihasi iqtisodiyotning “soya” va “xufiyona” sektorini qisqartirish, iqtisodiyotning shaffofligini oshirish, teng raqobat sharoitlarini yaratish bilan bog‘liq katta umidlarga ega edi. Soliq to‘lovchilar uchun bu “aqlli” portallar va individual faol xizmatlarni yaratish, yanada qulay ish sharoitlari va minimal maʼmuriy yukni kasb etadi. 6EUEQPEWLXMVMWL ZE OMFIV\EZJWM^PMO XYWLYRGLEPEVM HSMQS ]SRQE]SR OIPEHM 'LYROM FEVGLEXM^MQZENEVE]SRPEVRMVEUEQPEWLXMVMWL FMPERFMVKEYPEVRMRKXI\RMONMLEXHERQYOEQQEP va bexato ishlashini, xavfsizligini taʼminlash muhim hisoblanadi. Yurtimizda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qanchalik eʼtibor qaratilayotgan boʼlsa, kiberxavfsizlikni taʼminlashga ham shuncha ahamiyat berilmoqda. Bunga yaqqol misol sifatida har yili Xalqaro elektraloqa ittifoqi tomonidan eʼlon qilinadigan kiberxavfsizlik boʼyicha mamlakatimizning Xalqaro global reytingda yuqori oʼrinlardan joy olishini koʼrsatish QYQOMR Bajarilgan ishlar ko‘lami onlayn tarzida har bir shaxs uchun ma’lum bo‘lishi fuqaroning masʼuliyatini yanada oshirishga sabab bo‘lishi mumkin. Albatta ushbu maqola yoki ilmiy PS]MLERMRKOEQGLMPMKM FSV XY^MPKERFE^ERM QYOEQQEP XEV^MHE LMQS]E XM^MQMRM ]EVEXMWL OIVEO biz takomillashtirish va to‘laqonli shakllantirishga harakat qilamiz fikr va taklifingizni kutib USPEQM^ <YPPEW LEV UE]WM WSLEKE UEVEWEO VEUEQPM XI\RSPSKM]E OMVMF FSVMF MRWSRPEV QYWLOYPMRM osonlashtirmoqda endi biz shu texnologiyadan unumli foydalanib to‘g‘ri joriy eta olsak maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Raqamli texnologiyalar nafaqat mahsulot va xizmatlar sifatini oshiradi, bizga qimmatli bo‘lgan vaqtni tejaydi qisqa vaqt ichida ko‘plab ma’lumotlarni XSTMWLKE WLEOPPERXMVMWLKE ]SVHEQ FIVEHM FEPOM SVXMUGLE \EVENEXPEVRM OEQE]XMVEHM ,EV \MP XYVHEKM ]EWLMVMR MWLPEVRM SPHMRM SPMWL WSPMUHER USGLMWL 5SPEZIVWE FY OSVVYTWM]EKE UEVWLM OYVEWLMWLYGLYRWEQEVEPMZSWMXEHMV 113

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr %HEFM]SXPEV 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida raqamli MUXMWSHM]SXRM VMZSNPERXMVMWL GLSVEtadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. Toshkent sh., 2018 yil 3 M]YPHEKM45WSRPMLXXTWPI\Y^HSGW 2. Nodir Tohirovich Qudbiyev, Dilshodbek Muzaffar o‘g‘li No‘monov, Umidjon Raximjon o‘g‘li Raximjonov “Soliq organlarida raqamli texnologiyalarning rolini oshirish ahamiyati”. Farg‘ona politexnika institut. 3. Sultonova M.A. “Mаs’uliyаti cheklаngаn jаmiyаtlаrdа buxgаlteriyа hisobini tаshkil etish mаsаlаlаri”. Scientific progress 608 4. Shukurullo Yo‘ldoshmaxmudov Xurshid o‘g‘li. “Raqamli iqtisodiyot bugungi kunda” Farg‘ona Politexnika Instituti Iqtisodiyot yo‘nalishi 3OYVWXEPEFEWM 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida raqamli MUXMWSHM]SXRM VMZSNPERXMVMWL GLSVEtadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. Toshkent sh., 2018 yil 3 M]YPHEKM45WSRPMLXXTWPI\Y^HSGW 114

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr &03/',)=28)<2303+-=%7-2-2+53D00%2-0-7,-:%2%>%6-=.-,%80%6- 7LIV^SH%FHYVEMQSZ 9RMZIVWMX]SJQEREKIQIRXERHJYXYVIXIGLRSPSKMIWYRMZIVWMXIXMEQISVSQERXMO$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E9WLFYQEUSPEHEFPSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMLEUMHEEWSWM]XYWLYRGLEPEVFPSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRMRK RE^EVM] EWSWPEVM FPSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRMRK USDPPERMPMWL WSLEPEV FPSO ^ERNMVPEVMRM WLEOPPERXMVMWL XI\RSPSKM]EWM FPSO YQYQM] OSDVMRMWLM XVER^EOXWM]EPEV FPSO OSVTYWM WLEOPPERXMVMPMWLM FPSOGLI]RKEFSDPEHMKEROVMTXSLYNYQPEVXEWRMJMLEUMHEJMOV]YVMXMPKER /EPMX WSD^PEV &PSOGLI]R XI\RSPSKM]EWM FPSOGLI]R MQOSRM]EXPEVM USDPPERMPMWL WSLEPEVM FPSO XY^MPMWLMFPSOXM^MQMLIWLPEWL ,S^MVKMOYRHEFYXYRHYR]SHEFPSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMNEQM]EXRMRKMNXMQSM]MUXMWSHM]ZE LEOE^S WSLEPEVMHE OIRK USDPPERMPQSUHE &PSOGLI]R XI\RSPSKM]EWM E\FSVSX OSQQYRMOEXWM]E WSLEWMHE OEXXE FYVMPMWL ]EWEHM &Y FYVMPMWLRM MRXIVRIX ]EVEXMPMWLM FMPER UM]SWPEWL QYQOMR Jamiyat va undagi insonlar hayoti pul, ma’lumotlar va hujjatlar bilan bog`liqdir. Shunga FSKDPMU LSPHE FM^ TYP LYNNEX ZE E\FSVSXPEVRM FIVYZGLM YPEVRM XIOWLMVMF LEUM]UM]PMKMRM OEJSPEXPSZGLMLEVLMPXYVHEKMZSWMXEGLMPEVFMPERQYRSWEFEXHEFSDPEQM^ 7LYRMRK YGLYR FM^ XEVQSUHEKM ZSWMXEGLMKE MWLSRGL FMPHMVMWLKE QENFYV FSDPEQM^ 1MWSP uchun, hozirgi kunda bank haridorlarining mablag`lari haqidagi ma’lumotlari konfdentsialligini ta’minlash, notarial idora xizmatchilarining noqonuniy shartnomalar tuzish kabi hatti – LEVEOEXPEVKE YVMRMWLPEV HEZPEX XEWLOMPSXPEVM ZE XMNSVEX XEWLOMPSXPEVM \M^QEXGLMPEVMRMRK SD^ QERJEEXPEVM]SDPMHEHEZPEXKE^M]SROIPXMVYZGLMLEXXMLEVEOEXPEVRMEQEPKESWLMVMWLKEYVMRMWLPEVM OSVVYTWM]E HEZPEX QYPOMRM XEPSR XEVSN UMPMWL OEFM LEVEOEXPEV EQEPKE SWLMVMPE]SXKERM LIGL FMVMQM^KEWMVIQEW %PFEXXE FY OEFM QYEQQSPEVRMRK GLYUYV MPHM^ SXMWLM ]YVXMQM^RMRK MNXMQSM] MUXMWSHM] WM]SWM] WSLEPEVHE VMZSNPERMWL FSWUMGLPEVMHE SVXHE USPMWLMKE QEQPEOEXMQM^ ELSPMWMRMRK OSDTKMRE UEXPEQPEVMHE UEWLWLSUPMO SGLEVGLMPMO MNXMQSM] LMQS]EWM^PMO OEFM SKDMV SUMFEXPEVKE SPMF OIPEHM %PFEXXE FY QYEQQSPEVRMRK ]IGLMWLRMRK QEQPEOEXMQM^HE ERMU WXVEXIKM]EPEVM FIPKMPERKER %WSWER FY FSVEHE ]MPPEVHE 3D^FIOMWXSR 6IWTYFPMOEWMRM VMZSNPERXMVMWLRMRK FIWLXE YWXMZSV ]SDREPMWLM FSD]MGLE LEVEOEXPEV WXVEXIKM]EWMHE OIRK UEQVSZPM ZE^MJEPEV FIPKMPEF FIVMPKER %PFEXXE LEVEOEXPEV WXVEXIKM]EWMRMRK YWXMZSV ZE^MJEPEVM FENEVMPE]SXKER LSPHE QEQPEOEXMQM^HE OSDTKMRE MNXMQSM] MUXMWHM] SD^KEVMWLPEV ]ERKMPERMWLPEV ]Y^FIVQSUHE0IOMRLS^MVKMOYRHE E\FSVSXXI\RSPSKM]EPEVMRMRKQEQPEOEXMQM^RMRKOSDTKMRE WSLEPEVMKE USDPPERMPMWLM OSDTKMRE HEZPEX ZE QSP]EZM] \M^QEXPEVRMRK QEWSJEZM] XM^MQPEV ]SVHEQMHE FENEVMPMWLM XM^MQPEV SVUEPM QSPM]EZM] EQEPPEVRM FENEVMWLHE ZSWMXEGLMPEVHER foydalanilishi natijasida tizimlar xavfsizligiga tahdidlar, tizimdagi ma’lumotlarning o`zgartirilishi ya’ni konfedentsialligi buzilishi kabi ko`pgina muammolar kelib chiqmoqda. Hozirgi kunda bu muammolarning yechimi sifatida ko`pgina va xavfsizlikni ta’minlash QEUWEHMHEOSDTKMREOVMTXSKVEJMOEPKSVMXQPEVZEHEWXYVM]ZSWMXEPEVXEOPMJUMPMRQSUHE/SDTKMRE OVMTXSKVEJMO EPKSVMXQPEVHE LMWSFPEWL QEWEPEWM QYVEOOEFPMKM ZE OVMTXSEREPMXMOPEV XSQSRMHER XELPMP UMPMRMWLM REXMNEWMHE EPKSVMXQPEVKE RMWFEXER WLYFLEPEV OIPMF GLMUQSUHE %PFEXXE FY QYEQQSPEVRM ]IGLMWL ]ERKM ^EQSREZM] OSRJIHIRXWMEPPMKM ZE OVMTXSQYWXELOEQPMKM ]YUSVM FSDPKER OVMTXSEPKSVMXQ ]SOM LMQS]E XM^MQM ^EVYVPMKM OSDTGLMPMO QYXELEWMWPEV XSQSRMHER E]XMPQSUHE &Y XYVHEKM QEWEPEPEVRM ]IGLMWLHE FPSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRM USDPPEWL FSD]MGLE OSDTKMRE QYPSLE^EPEV OIPXMVMPQSUHE )RHM FM^ UY]MHEKMGLE FPSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRMRK MNXMQSM]MUXMWSHM]WM]SWM]WSLEPEVKEUSDPPEWLRMRKEWSWM]FSWUMGLPEVMRMOSDVMFGLMUEQM^ &PSGOGLEMR MRKPM^GLE FPSOGLI]RHER FY XI\RSPSKM]E FY QE PYQSXPEVRM OVMTXSKVEJMO 115

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr WLMJVPEV]SVHEQMHELMQS]EPEWLFMPEROIXQEOIXFPSOPEV^ERNMVMKE]MKDMWLRMS ^MGLMKESPEHM7LY FMPER FMVKE QE PYQSXPEV ^ERNMVPEVM EPSLMHE WIVZIVHE WEUPERQE]HM PIOMR XEVQSUUE YPERKER FEVGLEUYVMPQEPEVHEFMVZEUXRMRKS ^MHEQEZNYH &PSGOGLEMRFYYGLMRGLMWLE\WPEVRMRKMWLPEWLMRMXEPEFUMPQE]HMKERQYWXEUMPXM^MQ &YRHERXEWLUEVMOS VMFGLMUMPE]SXKERXM^MQNYHESGLMU&PSOGLI]RRM]EVEXMWLNEVE]SRMHEMWLPEF GLMUYZGLMPEVRMRKEWSWM]QEUWEHMZSWMXEGLMPEVHERY^SUPEWLMWLIHM Misol uchun, Blokcheyn texnologiyasi orqali molyaviy ma’lumotlarni ishonchli saqlash QYQOMR /VMTXS ZEP]YXE XM^MQPEVMHE FPSOGLI]R XI\RSPSKM]EWM JS]HEPERYZGLMPEVRMRK ZMVXYEP TYP QEFPEKDPEVMRM MWLSRGLPM WEUPEWL ZE WEVJPEWL JMVMFKEVPMOPEVHER EWVEWL MQOSRM]EXMRM ]EVEXEHM 7LYRMRK FMPER FMV UEXSVHE FPSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRM USDPPEKER LSPHE EFSRIRXPEV ]SOM XEWLOMPSXPEVRMRK QYPOM] LYUYUPEVMRM IPIOXVSR WLEVXRSQEPEV WSKDPMURM WEUPEWL XM^MQMHEKM maxfiy ma’lumotlar (bemorlarning kasallik varaqasi va shunga o`xshash maxfiy ma’lumotlar), farmaseftika sohasidagi ma’lumotlar (dori darmon maxsulotlarining haqiyqiyligini ta’minlash maqsadida) va nikoh to`g`risidagi ma’lumotlarning konfedentsialligini ta’minlashda keng qo`llaniladi. Umumiy aytganda, barcha matnli va boshqa turdagi ma’lumotlarni blokcheyn zanjirlari bloklarida saqlash ma’umotlar konfedentsialligini ta’minlashda katta imkoniyat ]EVEXEHM &PSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRMRK FSWLUE OVMTXSEPKSVMXQPEVHER JEVUM WLYRHER MFSVEXOM FPSOGLI]R FPSOPEVMKE OMVMXMPKER SGLMU ]SOM QE\JM] E\FSVSXPEVRM SD^KEVXMVMWL SDKDMVPEWL ZE WLYRKE SD\WLEWL OVMTXS LYNYQPEVRM EQEPKE SWLMVMVWL OVMTXSEREPMXMOPEVKE ]E\WLM REXMNE FIVQE]HM 1YXE\EWWMWPEVRMRKXE OMHPEWLMGLEFPSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMRMRKOIRKUS PPERMPMWLME\FSVSX HYR]SWMHE WI^MPEVPM S ^KEVMWLPEVKE SPMF OIPEHM &Y NYHE WSHHE XEV^HE XYWLYRXMVMPEHM QEVOE^PEWLXMVMPQEKERQE PYQSXPEVRMWEUPEWLYPEVRMVY\WEXWM^S ^KEVMWLPEVHERLMQS]EUMPMWLKE MQOSRFIVEHMQEWEPERFY^MWLFY^MWL]SOMLEVUERHE]RE^SVEX =ERE FMV QYLMQ REVWESVXMUGLEXI\RSPSKM]E WLYZSWMXEGLMPEV QSPM]E MRWXMXYXPEVM XS PSZ XM^MQPEVM IRHM OIVEO IQEWLEV UERHE] QE PYQSXPEVRM Y^EXMWL STIVEXWM]EPEVM YGLYR &EVGLE QE PYQSXPEV TVSXSOSP ]SVHEQMHE Y^EXMPEHM ]E RM XS K VMHERXS K VM FMV JS]HEPERYZGLMHER FSWLUEWMKE 8M^MQRMRK FEVGLE MWLXMVSOGLMPEVM STIVEXWM]EPEV XEVM\M XS K VMWMHE WLYRMRKHIO FSWLUEMWLXMVSOGLMPEVLEUMHEQE PYQSXSPMWLMQOSRM]EXMKEIKE&YRHERXEWLUEVMFEVGLEXM^MQ QE PYQSXPEVMXEVQSUHEKMFEVGLEUYVMPQEPEVHEFMVZEUXRMRKS ^MHEWEUPEREHM &PSOGLI]RLEQ]SRMHEKMQEFPEK PEVKEJEUEXIKEWMOMVMWLLYUYUMKEIKE4YPSHEXHEFERO FS PKER ZSWMXEGLMPEVKE XSTWLMVMPQE]HM 7LY XYJE]PM XVER^EOXWM]EPEV LIGL OMQRMRK RE^SVEXM SWXMHEIQEW =YUSVMHEOIPXMVMPKERQYEQQSPEV]IGLMQMLEUMHEXYWLYRGLEKEIKEFSDPMWLYGLYRHEWXPEF FPSOGLI]R ^ERNMVPM XI\RSPSKM]EWM LEUMHE XYWLYRGLEKE IKE FSDPMWL ^EVYV &PSOGLI]R XIE\RSPSKM]EWM–bu har bir blok oldingi blokiga bog`liq bo`lgan ma’lumotlar bloklarini zanjiri LMWSFPEREHM&PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMRMRKMWLPEWLTVMRXWMTMVEWQHEOIPXMVMPKER VEWQ&PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMRMRKMWLPEWLTVMRXWMTMRMRKYQYQM] W\IQEWM 116

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr Bunda har bir blok matnli ma’lmotlar yig`indisini tashkil qiladi. Shundan, yangi bloklardagi ma’lumotlar hesh qiymatlari zanjirdagi keyingi blok UM]QEXMKE USDWLMPEHM &PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMUY]MHEKMGLETVMRXWMTPEVRMSD^MGLMKESPEHM ➢ 8EUWMQPEWL ➢ 3GLMUPMO ➢ <EZJWM^PMO &YTVMMRXWMTPEVEWSWMHEFPSOGLI]RRMRKFEVGLEJS]HEPERYZGLMPEVMOSQT]YXIVPEVXEVQSKDMRM shakllantiradi va ularning har birida ma’lumotlar bloklarining nusxalari mavjud bo`ladi. 3HEXHE FY FEVGLE FPSOPEVRMRK XSDPMU RYW\EPEVM FSDPMF FM^ SD^MQM^KE PS^MQ FSDPKER FPSOPEVRM saqlaymiz. Shuning hisobiga blokcheyn bloklaridagi ma’lumotlarga zarar yetkazish, buzish, qayta ishlash, o`chirish mumkin emas, sababi barcha kompyuterlardagi ma’lumotlarni SDGLMVMWL ]SOM SD^KEVXMVMWL PS^MQ &PSOGLI]R OEQMHE FMXXE JS]HEPERYZGLM QEZNYH XM^MQHER M\XM]SVM]WSRHEKMJS]HEPERYZGLMXM^MQPEVMKEGLEUSDPPERMPEHM&YRHELEVFMV]ERKMJS]HEPERYZGLM FYXM^MQRMOIRKE]XMVEHMZEFEVHSWLPMPMORMSWLMVEHM 8M^MQHEKM FEVGLE JS]HEPERYZGLMPEV XIRK LYUYUPM FSDPMF XM^MQ XEWLOMPSXGLMPEVM QSHIVEXSVPEV OY^EXYZGLMPEV EHQMRPEV XYWLYRGLEPEVM FSDPQE]HM 8M^MQHEKM LEV FMV foydalanuvchi o`z bloklari va ma’lumotlariga ta’sir ko`rsata oladi. Blokcheyn bloklaridagi barcha ma’lumotlar ochiq va shifrlangan turda saqlanishi mumkin. Agarda blokdagi ma’lumotlar ochiq turda saqlanadigan bo`lsa, u holda ma’lumot mazmunini osongina o`qish ZEWLYFPSORMRKFEVGLE]S^YZPEVMRMOSDVMWLQYQOMR Ma’lumotlarning oochiq holda saqlanishi asosan bu ma’lumotning mazmuni SD^KEVXMVMPQEWPMKMRMRK SPHMRM SPMWL QEUWEHMHE EQEPKE SWLMVMPEHM&YRHE LEV FMV JS]HEPERYZGLM o`z bloklaridagi ma’lumotlarni ko`ra olishadi va ularni o`zgartirish huquqiga ham ega bo`ladi. &YRHE EWSWER OVMTXSKVEJMO OEPMXPEV USDPPERMPEHM&PSOGLI]R XI\RSPSKM]EWM MWLSRGLPM xavfsizligi ta’minlangan, ma’lumotlarning konfedentsialligi va haqiyqiyligini oson va ishonchli XIOWLMVMWL MQOSRM]EXMRM FIVYZGLM OVMTXSKVEJMO OEPMXPEV FMPER EQEPKE SWLMVMPEHM &YRHE OEPMX WMJEXMHEFMXY^YRPMOHEKMXYFWSRPEVUSDPPERMPEHM1MWSPYGLYR 𝐾𝐾 = 117316195423570985008687907853269984665640564039457584 007913129639935 ]YUSVMHE E]XMFSDXKERMQM^HIO QE^OYVOEPMX LIWLJYROWM]E 7,% 7,% 7,% 7,% 7,% 1( 1( 1( LO EPKSVXMQPEVM SVUEPM LMWSFPEREHM /MVYZGLM FSWLPERKDMGL ma’lumotlarni heshlash natijasida yangi kalitlar hisoblanadi. Heshlash jarayoni shunday hususiyatga egaki, kiruvchi ma’lumotlarda kichik o`zgarishlar yuz bersa natija to`lig`i bilan SD^KEVEHM&YNEVE]SRUY]MHEKMGLENEHZEPHEOIPXMVMPKER ,IWLJYROWM]EEWSWMHEFPSOPEVHEOEPMXPEVRMLMWSFPEWLNEVE]SRM NEHZEP &PSO 2SRGI 6EUEQM Boshlang`ich ma’lumotlar /EPMX (Kiruvchi ma’lumotlar) ,IWLUM]QEX 6E\MQFIVHM]IZ5YZSRGLFIO GHIIFGHIEGEJFJ OVIHMXQMUHSVM]Y^QMPPMSRWSDQ GGEJJHIFEEIGFFFF 6E\MQFIVHM]IZ5YZSRGLFIO GGIJGEEHIJ OVIHMXQMUHSVM]Y^QMPPMSRWSDQ FHHFIEGFFJ JE 6E\MQFIVHM]IZ5YZSRGLFIO HEFFHEEHGEG OVIHMXQMUHSVM]Y^QMPPMSRWSDQ# HJFIEEGEFHIHJFFGJ G 6E\MQFIVHM]IZ5YZSRGLFIO EFHHEG OVIHMXQMUHSVM]Y^QMPPMSRWSDQ FIIHIHJ J 6E\MQFIVHM]IZ5YZSRGLFIO EGGJEGHFFIHG OVIHMXQMUHSVM]Y^QMPPMSRWSDQ IEIHJJEGGJ 117

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr G 6E\MQFIVHM]IZ5YZSRGLFIO JHHEHIFFIFGJI OVIHMXQMUHSVM]Y^QMPPMSRWSDQ HEEJEGIHIIFJHI I &PSOGLI]R XM^MQM Blokcheyn zanjirlaridagi barcha ma’lumotlar foydalanuvchilar OSQT]YXIVPEVMHE WEUPEREHM 8M^MQ JS]HEPERYZGLMPEVM XIRK LYUYUPM FSDPMF YPEV LEV LMP XYVHEKM EQEPPEVRM FENEVMWLPEVM QYQOMR .YQPEHER XELHMH ZE JMVMFKEVPMO UMPMWLKE YVMRMWLPEV FSDPMWLM QYQOMR 0IOMR FPSOGLI]R XM^MQM QEVOE^PEWLXMVMPQEKERPMKM WEFEFPM XM^MQHE QEVOE^M] EHQMRMWXVEXSV QEZNYH IQEW 7LYRHER ]YUSVMHE E]XKERMQM^HIO FEVGLE JS]HEPERYZGLMPEV SD^ FPSOPEVMRMFSWLUEVEHMPEVZEFPSOPEVHEKM]S^YZPEVRM]SDUUMPMWLMQOSRM]EXMKELEQIKEFSDPEHMPEV &PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMRMWSLEPEVKEUSDPPEKERLSPHEFSWLUEVYZXM^MQMRM]EVEXMWLXM^MQPEVHEKM vositachilarga, banklarni vositachi dasturiy ta’minotlariga, davlat haqiyqiylikni tasdiqlovchi FSDPMQPEVMKEEYHMXSVPEVOY^EXYZGLMPEVWYKDYVXEOSQTERM]EPEVMRMRKUMWQERXYVPEVM]SVHEQMHER ZS^OIGLMWLMQOSRM]EXMRM]EVEXEHM VEWQ VEWQ&PSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMEWSWMHEFPSOPEVRMFSWLUEVYZXM^MQMW\IQEWM Yuqoridagi sxemadan ma’lumki, blokcheyn asosidagi tizimlar markazlashmagan bo`lib, asosan geografik joylashuvlarga, ya’ni mamlakatlar chegaralariga bog`liq emas. Bunda, oddiy WLE\EVPEVMQM^HEKM JS]HEPERYZGLM XSDKDVMHERXSDKDVM 1SWOZE 0SRHSR2]Y –=SVO 4EVMN LEOE^S WLE\EVPEVHEKMJS]HEPERYZGLMPEVFMPERLEZJWM^EPSUESDVREXMWLPEVMQYQOMR &PSO XY^MPMWLM &PSOGLI]R FPSOPEVM WEVPEZLE ZE FPSO XEREWMHER XY^MPEHM &PSOPEVHEKM ]S^YZPEVXM^MQMFPSOOSVTYWMHIFEXEPEHM &YRHE EWSWER FPSOPEVRMRK 𝑩𝑩𝑩𝑩𝑩𝑩𝑩𝑩𝑵𝑵 sarlavhasiga katta e’tibor berish lozim. Sababi, ]S^YZPEVHEKM EWSWM] QE\JM] \EFEVPEV WLY FPSORMRK WEVPEZLE UMWQMHE WEUPEREHM &PSOGLI]R ^ERNMVMHEKMFEVGLEFPSOPEVRMOEPMXPEV]SVHEQMHEFMVMOXMVEHMFYRHELEVFMVFPSORMRKOEPMXMSD^MHER OI]MRKM LEV FPSORMRK WEVPEZLEWMKE USDWLMF FSVMPEHM &Y NYHE QYLMQ EQEPPEVHER FSDPMF FMV ZEUXRMRK SD^MHE FPSORMRK \EZJWM^PMKMRM ZE FY^MPQEWPMKMRM OEJSPEXPE]HMKER XI\RMO ]IGLMQ FSDPMF LMWSFPEREHM =YUSVMHE E]XKERMQM^HIO LEV FMV FPSORMRK OEPMXM YQYQM] FPSOPEV FMPER SPHMRKM FPSORMRK 118

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr kaliti ma’lumotlarini foydalangan holda hisoblanadi. Bu jarayonlar bo`yicha quyidagicha QYPSLE^EPEVRMOIPXMVEQM^ &MVMRGLMHER FPSO HMWOPEVMHE JEUEXKMRE WLY FPSOKMRE IQEW SPHMRKM FPSOPEVRMRK ]S^YZPEVM kodlanadi. Bloklarda ixtiyoriy blokdagi ma’noga ega bo`lmagan bitta simvolning o`zgarishi OEPMXPEVRMRKXSDPMUSD^KEVMWLMKESPMFOIPEHM NEHZEPKEUEVERK EPFEXXEFYSD^REZFEXMHEFEVGLE OI]MRKM FPSOPEVRMRK OEPMXPEVMRMRK SD^KEVMWLMRM XEPEF UMPEHM 7LYRHE] UMPMF FEVGLE FPSOGLI]R zanjiri bloklari kalitlarini ko`rgan holda, ixtiyoriy ma’lumotlatning haqiyqiyligini tekshirish QYQOMR 8IOWLMVMWL NEVE]SRMHE XEVXMF VEUEQM XSDKDVM OIPQE]HMKER ]SOM ^ERNMVRMRK M\XM]SVM] FSDPEKMKE USDWLMPKER ]ERKM FPSOPEVHE OEPMX EWSWER FPSOPEVKE OMVMXMPKER ]S^YZPEVRMRK SD^M bo`ladi. Umumiy qilib aytganda, ma’lumotlarning haqiyqiyligiga va konfedentsialligiga oson MWLMRGLLSWMPUMPMWLQYQOMR -OOMRGLMHER FPSORMRK OEPMXM XM^MQ \EZJWM^PMKMRMRK HEVENEWMRM FIPKMPSZGLM QYLMQ \EZJWM^PMO USMHEPEVMRMUERSEXPERXMVMWLMOIVEOXM^MQRMRKLEZJWM^PMOHEVENEWMFPSOGLI]R^ERNMVPEVMHEKMFPSOPEV WSRM SDWMWLM REXMNEWMHE SD^KEVEHM &YRHE FPSOPEVRMRK OEPMXPEVM RSPPEVHER XY^MPKER LSPHE boshlanishi kerak. Kalitlarning bu turdagi generatsiyasi yangi haqiyqiy va sun’iy bloklarni yaratishga imkoniyat yaratadi. Lekin, shuni e’tirborga olish kerakki har bir ma’lumotlar ]MKDMRHMWM YGLYR M\XM]SVM] ZEUX QSQIRXMHE FMXXE SD^KEVQEW OEPMX USDPPERMPEHM )RHM FPSOGLI]R ^ERNMVPEVMFPSOPEVMKEUSDPPERMPEHMKEROEPMXPEVRM]EWEWLNEVE]SRMRMOSDVMFGLMUEQM^ /EPMXPEVRM]EVEXMWL QMRMRK NEVE]SRM/EPMXPEVRM]EWEWLNEVE]SRMQE]RMRKHIFEXEPEHM&Y NEVE]SRRM QE]RIV EQEPKE SWLMVEHM 1E]RIV FY FPSOGLI]R XI\RSPSKM]EWM XM^MQMRMRK foydalanuvchisi bo`lib, bloklardagi ma’lumotlarni tekshirish, tarqatish va blokcheyn ^ERNMVPEVMHEKMFPSOPEVRM]EWEWLNEVE]SRMRMLEQEQEPKESWLMVEHM1E]RIVFSWLUEXM^MQFPSOPEVM UMWQPEVMHER ]ERKM ]S^YZPEVRM UEFYP UMPKERHER WSDRK YPEVRM FMVMOXMVMF UYVMPE]SXKER ]ERKM FPSORMRK WEVPEZLEWMRM ]EWE]HM ZE FPSO OEPMXM LMWSFPE]HM (EWXPEFOM LMWSFPEWLPEVHER OI]MR UY]MHEKMGLEOEPMXLMWSFPEREHM m𝑘𝑘2 = 31173161954235709850056879078532699846656405891821463 73136582| 0IOMR]YUSVMHEE]XKEMQM^HIOOEPMXUSMHEPEVKEQSWXYVHEFSWLPERKDMGLWSRPEVMRSPPEVHER FSWLPERMWLM PS^MQ &YRHE 𝑘𝑘2 OEPMX YWXMHE FIVMPKER USMHEPEV FENEVMPQEHM &Y QYEQQSRM LEP qilishda kalitlar generatsiyasini qayta amalga oshirish kerak ya’ni kiruvchi ma’lumotni kalit RSPPEVHER FSWLPERKYRGLE SD^KEVXMVMWL PS^MQ %QQS FY NYHE QYVEOOEF FSDPMF YRM UE]XE LMWSFPEFREXMNEKESPMFOIPMWLMRMKMQOSRM]EXM]SDU/IPMFGLMUUERFYQYEQQSRM]IGLMWLHEFPSO WEVPEZLEWMHE m232')| HIF RSQPERYZGLM QE]HSR MWLPEF GLMUMPHM &Y QE]HSRHE HEWXPEFOM LMWSFPEWLPEV UM]QEXM FSDPEHM 7LYRHER WSDRK QE]RIV FPSOKE UM]QEXMRM FIVEHM ZE OEPMXRM UE]XELMWSFPE]HM2EXMNEHEUY]MHEKMGLE𝑘𝑘3 OEPMXMLSWMPFSDPEHM 𝑘𝑘3 = 6879078832693117316109880081469846656405891373136582954 23575 &YRHE 𝑘𝑘3 OEPMXMRMRK HEWXPEFOM VEUEQPEVMRM RSPPEV XEWLOMP UMPQEHM HIQEO NEVE]SR ]ERE HEZSQIXEHM1E]RIVFYNEVE]SRHEQMPPM]EVHXVMPPMSREQEPFENEVEHM <YPSWE UMPMF E]XKERHE FPSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRMRK USDPPERMPMWLM ]YUSVM HEVENE LMQS]EPERMWLKE SPMF OIPEHM %PFEXXE FY ]YUSVMHE OIPXMVMPKER QYPSLE^EPEVRMRK USDPPERMPMWLM REXMNEWMHE EQEPKE SWLMVMPEHM =YUSVMHEKM QYPSLE^EPEVHER OIPMF GLMUUER LSPHE FPSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRMRK UERGLEPMO QYVEOOEF WXVYOXYVEKE IKE IOERPMKMRMRK KYZSLM FSDPHMO &PSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRMRK OVMTXSFEVHSWLPMPMKMRM ERMUPEWLHE IWE QYQOMR FSDPKER OVMTXSLYNYQZEJMVMFKEVPMOPEVRMRKRE^EVM]XEVEJHERMQOSRWM^IOERPMKMRMMPQM]XEHUMUSXREXMNEWMHE OSDVMFGLMUHMO &YOEFMMWLSGLRMRKQYWXELOEQPERMWLMFEVGLELEVEOEXUMPKERLSPHE]YVXMQM^RMRKIVXERKM OYRMYGLYRVMZSNPERMWLMYGLYR\M^QEXUMPEHM 119

Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti 2023-yil 14-dekabr %HEFM]SXPEV Melanie Swan. All rights reserved / Перевод. Блокчейн. Схема новой экономики. М. СвонmОлимпБизнес| 960LXXTWVYWWMERVXGSQXEKFPSGOGLIMR 960LXXTWFMXWQIHMERI[WOEOTVEZMXIPWXZEVE^R]OLWXVERFYHYXMWTSP^SZEX FPSOGLI]R 960LXXT[[[XEHZMWIVVYMRHI\TLTC &PSGOGLEMR 960LXXTW[[[OYVWMZO^RI[WLMXIGLZOE^ELWXERITPERMVYIXMWTSP^SZEX XILRSPSKMYFPSOGINRZJMREREWSZSQWIOXSVI 960LXXTWLEFVELEFVVYTSWX 120