UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may yönlendirici nitelik taşıyan değerlendirmeleri, hüküm bildiren edimsözler kapsamında ele alınabilir. Yaptırım gücü bulunan ifadelerin yanı sıra, konuşucunun tahmin, değerlendirme, çözümleme, akıl yürütme, karar verme, suç isnat etme, nitelendirme ve sınıflandırma gibi zihinsel süreçlere dayalı söylemleri de bu kategori içerisinde değerlendirilmektedir. Austin’e göre hüküm belirtici edimler, belirli değerler ya da olgular üzerine sunulan kanıtlar ve gerekçeler doğrultusunda, resmî ya da gayriresmî bir karar ortaya koymayı içermektedir. Austin “suçlu bulmak” ve “tahminde bulunmak” dışında “aklamak”, “hüküm vermek”, “tespitte bulunmak”, “paha biçmek”, “tanı koymak” gibi edimleri de hüküm belirticiler sınıfına eklemiştir [Austin, 2006]. Kutadgu Bilig‘de Hakan Kün Togdı’nın hükümdarlık konumu gereği yönlendirici birçok edim kullandığı görülmektedir. Kün Togdı’nın yaptırım gücü çerçevesinde hüküm verdiği, karar verdiği edimlere rastlanmaktadır. 454 Beylik çok iyi bir şeydir, fakat daha iyi olan yasadır Ve onu doğru uygulamak gerekir. (hüküm) Bununla birlikte değerlendirme, karar verme süreçlerine dair edimsözler de bulunmaktadır. 3062 Akıllı biri gerekirse, sen aklın kendisisin; bilgili biri gerekirse sen bilginin kendisisin. (değerlendirme) 467 Burada niçin boşuna vakit geçiriyorum; hükümdarın yanına gideyim, onun hizmetine gireyim. (karar verme) Erk-belirticiler. Austin’e [2006] göre güç, yetki ya da nüfuz kullanımını içeren bu tür edimsözler, konuşucunun belirli bir durum karşısında taraf almasını ve irade ortaya koymasını gerektirir. Emir verme, tercih bildirme, ilan etme, uyarma, niyazda bulunma, yalvarma, dilekte bulunma, hak tanıma, affetme ve oy verme gibi eylemler bu kategori içerisinde değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, söz konusu edimlerde konuşucunun, yaptırım gücü olsun ya da olmasın, kendi inisiyatifini ortaya koyarak belirli bir etki oluşturduğu görülmektedir. Kutadgu Bilig‘de büyük ölçüde hakan, vezir etrafında gelişen olayları konu edinmesi ve toplumsal hiyerarşinin belirginliği metnin dil ve üslubunda buyurgan yapıların sıkça kullanılmasına zemin hazırlamaktadır. Bu nedenle eserin, edimsöz edimleri içerisinde erk-belirtici yapılar açısından oldukça zengin olduğunu söylemek mümkündür. Metinde özellikle ad koyma, emir verme, öğüt verme, dua etme, tercih etme, uyarma, yalvarma, niyazda bulunma ve tehdit gibi farklı erkbelirtici edim örneklerine yoğun biçimde rastlanmaktadır. 83 Uyuyorduysan şimdi kalk, gözünü aç; işitmedinse, şimdi benim sözümü dinle. (emir, erk belirleyici) 2575 Faydasız ve değersiz ise kardeş olsa bile onu bırak; Yararlanacağın kişiyi arkadaş edin, onun bol bol hayrını gör. (emir, erk belirleyci) 62 Bu Has Hacib adını vermiş ona onu kendi yakınları arasına almış (ad verme, erk belirleyiciler) 454 Beylik çok iyi bir şeydir, fakat daha iyi olan yasadır 580

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ve onu doğru uygulamak gerekir (tercih etme) 1497 Oğlum, dedi, bu mektubu sakla, kaybetme; hükümdara götür, ona mirasım budur. 1498 Mektubumu okusun, sözümü tutsun ölüme hazırlansın ve işini ona göre düzenlesin. (vasiyet) Sorumluluk-yükleyiciler. Bu edimsöz türünde gerçekleştirilen eylemin sorumluluğu doğrudan konuşucuya aittir. Yapılmış ya da yapılması planlanan işlerin doğuracağı sonuç ve etkilerden konuşucu sorumlu tutulur. Bu çerçevede sorumluluk-yükleyici edimler; söz verme, öneride bulunma, bir amaca yönelme ya da niyet belirtme, zihninden geçirme, iddiaya girme ve belirli bir tarafta yer alma gibi durumları kapsamaktadır. Bu yönüyle söz konusu edimler, toplumsal otoriteye dayanmaktan ziyade kişilerarası ilişkilerde konuşucunun duygusal ve bireysel konumunu yansıtmaları bakımından erk-belirtici edimlerden ayrılmaktadır [Austin, 2006] 1499 Uzun süre sustu, sonra oğluna bakarak dedi ki: Sen bunu anla, doğruluktan ayrılma (öğüt verme – sorumluluk yükleyiciler) 542 Pek çok iyi sözler söyledi; İşini yapacağım, diye kesin söz verdi (söz verme – sorumluluk yükleyiciler) 1358 Samimi kişinin sözünü ve öğüdünü tut; bu söz ve öğüt sana bir devlet ağı olsun (öğüt verme) Davranış-belirticiler. Austin’in [2006] oldukça karmaşık bir grup olarak değerlendirdiği davranış-belirtici edimsözler, bireylerin tutumları ve toplumsal etkileşim biçimleriyle doğrudan ilişkilidir. Bu edimler, çoğunlukla bir başkasının davranışına verilen tepkiyi ya da önceki bir eylem karşısında sorumluluk yüklemeyi içermektedir. Duyguların ifade edilmesi ve dışa vurulması bağlamında özür dileme, teşekkür ya da tebrik etme, üzüntü duyma, pişmanlık veya kırgınlık gösterme, memnuniyet ya da şikâyet bildirme, suçlama, meydan okuma ve onaylama gibi eylemler bu kategori içerisinde yer almaktadır. Bu tür edimlerde genellikle iki aşamalı bir yapı söz konusudur: İlk gerçekleşen eylem, ikinci edimin ortaya çıkmasına zemin hazırlar ya da onu tetikler. Örneğin bir özür ediminin gerçekleşebilmesi için öncesinde bir hatanın yapılmış olması gerekirken, tebrik etme edimi de ancak takdir edilecek bir durumun meydana gelmesiyle mümkün hâle gelmektedir. 1107 Hakan dedi: Ey Ay-Toldı acele etme, sabırlı ol; bu hastalık günahlarını öder yarın 1108 Bürün inleyenler ölseydi dünyada rızık yiyecek kişi kalmazdı 1109 Allah hastalığını iyileştirsin gönlünü çökertme, rahat yatasın 1110 Dua etti hakan, açtı dilini şifa diledi Rab’dan, açtı elini (dua etme) 581

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 396 Ben asi bir kulunum, günahım çoktur kendi fazlınla affet beni ey Allah’ım (özür dileme af dileme ve dua etme) 363 Pişmanım, gençliğe öykünür özüm öykünmek yararsız, keseyim sözüm (pişman olma) 7 Salat ve selam o seçilmiş resule yine arkadaşlarına saygı ve selam (selam verme) 6516 Günahkâr kulunum ben, yaptığım cefa vefalı Allah’ım sen bana göster vefa (dua etme) 977 Diriyse insan nasıl söylemez gerekli sözleri kişi gizlemez (sitem etme) 369 Ne yaptım ki elli yaşım ben sana neden geldin şimdi bu öçle bana (sitem etme) Serimleyiciler. Görüşlerin ve gönderimlerin açıklanması ile yorumlanmasını içeren serimleyici edimler; “aktarıyorum”, “açıklıyorum”, “çözümlüyorum”, “konuya geliyorum”, “yeniden ifade ediyorum” gibi yönlendirici söylemleri kapsamaktadır [Austin, 2006]. Bu yönüyle düzsöz edimlerine benzerlik gösterse de, temel fark alıcı üzerinde bir değişim yaratma amacının bulunmasıdır. Yani bu edimlerde yalnızca bilgi aktarımı söz konusu değildir; aynı zamanda bu aktarım aracılığıyla alıcının düşünsel ya da davranışsal olarak farklı bir konuma yönelmesi hedeflenmektedir. 82 Gözü bana ilişti, dünya açtı sözünü dedi: Görmedin mi hakanın yüzünü (aktarma) 420 Yalnız otururken bir gün bunaldı, dedi ki zor bu beyliğin sözü hem işi (aktarma) 471 Şairin dediği söz buna benziyor dili ve sözüyle şunu yansıtıyor (açıklama) Etkisöz Edimleri. Etkisöz edimi, Austin’in [2006] ortaya koyduğu sözeylem türlerinin üçüncü basamağını oluşturmaktadır. Bu edim, düzsöz ve edimsöz düzeylerinde gerçekleştirilenlerden farklı olarak, sözcenin alıcı üzerinde meydana getirdiği etkiye odaklanmaktadır. Austin, etkisöz edimini; bir şey söylemek yoluyla karşıdakini inandırma, ikna etme, vazgeçirme, şaşırtma ya da yanıltma gibi sonuçlar doğuran eylemler olarak tanımlamaktadır. Bu tanımda özellikle “söyleyerek” ifadesi dikkat çekmektedir. Buna göre etkisöz edimi, dil aracılığıyla bir etki yaratmayı, yani yalnızca bir sözce üretmekle kalmayıp bu sözce sayesinde bir eylem gerçekleştirmeyi ifade etmektedir. Kutadgu Bilig, etkisöz edimlerinin kullanımı açısından çokça örnek barındırmaktadır. Hakan’ın, vezirin ve çevresindeki kişilerin birbirlerine kullanmış oldukları sözceler, etkisöz edimi taşıması açısından önemlidir. 2575 Yararsız, hayırsız kardeşinse bile onu bırak yararlı arkadaş edin ve yararını gör (ikna etme) 83 Uyuyorsan şimdi aç sen gözünü işitmedinse işit şimdi sözümü (harekete geçirme) 5139 Sana geldi şimdi bu beylik sırası 582

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may uzun kalmaz, işini ona göre yap yürü (ikna etme) 750 Açıkça söyledim sözlerimi, şimdi bana inan bırakmak istersen bırak, tutmak istersen tut (ikna etme) TARTIŞMA VE SONUÇ Bu çalışmada Kutadgu Bilig, sözeylem kuramı çerçevesinde incelenmiş; metinde yer alan beyitler Austin’in [2006] ortaya koyduğu düzsöz, edimsöz ve etkisöz edimleri ile John Searle’ün edimsöz sınıflandırması doğrultusunda analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, eserin yalnızca içerik bakımından değil, dilin işlevsel kullanımı açısından da son derece zengin bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Düzsöz edimleri açısından değerlendirildiğinde, Kutadgu Bilig‘de [Hacip, 2006] yer alan sözcelerin büyük ölçüde dil bilgisel açıdan kurallı, anlam bakımından açık ve bağlama uygun bir yapı sergilediği görülmektedir. Bu durum, eserin didaktik niteliğiyle doğrudan ilişkilidir. Açık ve anlaşılır bir dil kullanımı, iletilmek istenen mesajların okuyucuya doğrudan ulaşmasını sağlamaktadır. Bu bağlamda düzsöz edimleri, metnin anlam dünyasının kurulmasında temel bir işlev üstlenmektedir. Edimsöz edimleri bakımından ise eserde özellikle yönlendirici ve bildirici sözeylemlerin ön plana çıktığı tespit edilmiştir. Emir, öğüt, nasihat ve genel geçer yargılar aracılığıyla bireyin davranışlarını şekillendirmeye yönelik bir dil kullanımı dikkat çekmektedir. Bunun yanı sıra yükleyici ve duygusal sözeylemler de metinde önemli bir yer tutmakta; söz verme, dua etme, pişmanlık bildirme gibi ifadeler aracılığıyla hem bireysel hem de toplumsal değerler aktarılmaktadır. Bu durum, dilin yalnızca bilgi aktaran bir araç olmadığını, aynı zamanda eylem gerçekleştiren ve toplumsal düzeni yönlendiren bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Etkisöz edimleri açısından değerlendirildiğinde ise Kutadgu Bilig‘de [Hacip, 2006] yer alan sözcelerin okuyucu üzerinde yönlendirme, ikna etme ve duygusal farkındalık oluşturma gibi çeşitli etkiler meydana getirdiği görülmektedir. Özellikle öğüt ve nasihat içeren beyitler, okuyucunun davranışlarını yeniden gözden geçirmesine ve belirli değerleri benimsemesine yönelik bir etki yaratmaktadır. Bu yönüyle eser, yalnızca bilgi sunan değil, aynı zamanda bireyi dönüştürmeyi amaçlayan bir metin olarak öne çıkmaktadır. Genel olarak değerlendirildiğinde, Kutadgu Bilig‘in [Hacip, 2006] sözeylem kuramı bağlamında incelenmesi, eserin pragmatik boyutunu ortaya koymakta ve dil–düşünce–eylem ilişkisini bütüncül bir şekilde değerlendirme imkânı sunmaktadır. Yusuf Has Hacib’in ortaya koyduğu dil anlayışı; akıl, erdem ve ölçülülük temelleri üzerine kurulmuş olup günümüz iletişim anlayışıyla da örtüşmektedir. Özellikle liderlik dili, etkili iletişim ve ikna stratejileri gibi alanlarda eserde yer alan sözeylem örnekleri, güncelliğini koruyan evrensel ilkeler sunmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Kutadgu Bilig‘in [Hacip, 2006] yalnızca tarihî ve edebî bir metin olmadığını; aynı zamanda dilin eylem kurucu gücünü açıkça ortaya koyan, işlevsel ve öğretici bir iletişim modeli sunduğunu göstermektedir. Bu 583

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may doğrultuda, eserin sözeylem kuramı perspektifiyle incelenmesi hem edimbilim alanına hem de Türk dili ve edebiyatı çalışmalarına önemli katkılar sağlamaktadır. İlerleyen çalışmalarda, farklı metin türleriyle karşılaştırmalı analizler yapılması ve sözeylem türlerinin nicel yöntemlerle desteklenmesi, alan yazına yeni açılımlar kazandırabilir. KAYNAKÇA: 1. Aksan, D. (2020). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2. Austin, J. L. (2006). Söylemek ve yapmak Harward Üniversitesi 1955 William James dersleri. (R. L. Aysever, Çev.) İstanbul: Metis Yayınları. 3. Gökmen, S., & Çağlayan Dilber, N. (2011, Ekim-Kasım-Aralık). Türkçe derslerinde söz edimlerin öğretilmesi üzerine bir değerlendirme. Dil Dergisi, 154, s. 44-60. 4. Hacib, Y. (2019). Kutadgu Bilig (M. Tunçel, Uyarlayan; H. Aşıcı, Ed.). T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı Yayınları. 5. Hacib, Y. (2006). Kutadgu Bilig (R. Arat, çev.). Kabalcı Yayınevi. 6. Hirik, S. (2019). “Dede Korkut Hikâyeleri’nde Söz Edim Yapıları”, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(Ek Sayı 1): 751-768 7. Holtgraves, T. (2019). Sosyal eylem olarak dil: sosyal psikoloji ve dil kullanımı. (G. Tekdemir, Çev.) Ankara: Nobel Yayıncılık. 8. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170–189. 9. Kıran, Z., & Eziler Kıran, A. (2022). Dilbilime giriş. Ankara: Seçkin Yayıncılık. 10. Levinson, (1983). Pragmatics. Cambridge: Cambridge University Press. 11. Mengüşoğlu, T. (1958). Felsefeye Giriş. İstanbul: İstanbul Matbaası. 12. Polat, Y. (2010). Yabancı dil öğretiminde söz edimleri. [Doktora Tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi. 13. Searle, J. R. (2000). Söz edimleri bir dil felsefesi denemesi. Ankara: Ayraç Yayınları. 14. Turan, Ü. D. (2019). Edimbilim I: Bağlam, Konuşma İlkeleri ve Söz Eylem Kuramı. A. S. Özsoy, & Ü. D. Turan (Ed.), Genel Dilbilim II içinde (s. 119-132). Anadolu Üniversitesi. MUHAMMAD IBN MUSO AL-XORAZMIYNING IJTIMOIY-AXLOQIY QARASHLARI SOCIAL AND ETHICAL VIEWS OF MUHAMMAD IBN MUSA ALKHWARIZMI Masharipova Gularam Kamilovna, Vatan University universiteti, Falsafa fanlari doktori (DSc), professor Hakimjonov Ulug‘bek Akbarjon o‘g‘li, Vatan universiteti, o‘quv-uslubiy bo‘lim mutaxassisi, bekhakimov090296@gmail.com, ORCID: 0009-0001-5823-901X, Masharipova Gularam Kamilovna, Doctor of Philosophical Sciences (DSc), Professor, Vatan University Khakimjonov Ulugbek Akbarjon ugli, Specialist of the Educational and Methodological Department Vatan University Annotatsiya. Ushbu maqolada Muhammad ibn Muso al-Xorazmiyning ijtimoiy-axloqiy qarashlari uning ilmiy merosi va intellektual muhitidagi ijtimoiy me’yorlar bilan bog‘liq holda tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi al-Xorazmiy asarlarida bevosita va bilvosita ifodalangan 584

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may axloqiy tamoyillarni, ilmiy faoliyat etikasi, bilish mas’uliyati, adolat va manfaat muvozanati haqidagi tasavvurlarni konseptual rekonstruksiya qilishdan iborat. Metodologiya sifatida manbashunoslik tahlili, tarixiy-kontekstual yondashuv, matnlararo qiyoslash hamda tushunchaviy tahlil qo‘llanadi. Ilmiy yangilik al-Xorazmiy merosini faqat matematika va astronomiya doirasida emas, balki ilmiy amaliyot madaniyati orqali ijtimoiy-axloqiy mazmun kasb etuvchi tizim sifatida talqin etishda namoyon bo‘ladi. Natijada uning bilishning ishonchliligi, o‘lchov va hisobning adolatliligi, bilimni tartibga solish va yetkazish mas’uliyatiga oid qarashlari ijtimoiy muomala va ilmiy integritet bilan uzviy bog‘langanligi asoslanadi. Kalit so‘zlar: Al-Xorazmiy, ijtimoiy-axloqiy qarashlar, ilmiy etika, adolat, bilish mas’uliyati, ilmiy integritet, o‘lchov va hisob. Аннотация. В статье анализируются социально-нравственные взгляды Мухаммада ибн Мусы ал-Хорезми в связи с его научным наследием и нормами интеллектуальной культуры эпохи. Цель исследования состоит в концептуальной реконструкции нравственных принципов, прямо и косвенно выраженных в трудах алХорезми, включая этику научной деятельности, ответственность познания, представления о справедливости и балансе общественной пользы. Методология включает источниковедческий анализ, историко-контекстуальный подход, межтекстовое сопоставление и понятийный анализ. Научная новизна заключается в интерпретации наследия ал-Хорезми не только в пределах математики и астрономии, но и как системы, где социально-нравственное содержание проявляется через культуру научной практики. Показано, что его установки на надежность знания, справедливость измерения и счета, а также на ответственность упорядочивания и передачи знаний связаны с нормами социальной коммуникации и научной добросовестности. Ключевые слова: Ал-Хорезми, социально-нравственные взгляды, научная этика, справедливость, ответственность познания, научная добросовестность, измерение и счет. Abstract. This article examines the socio-ethical views of Muhammad ibn Musa alKhwarizmi by situating his legacy within the intellectual norms and practices of his time. The study aims to reconstruct, at a conceptual level, the ethical principles explicitly and implicitly embedded in his works, with special attention to research integrity, epistemic responsibility, and notions of justice expressed through measurement, calculation, and orderly knowledge transmission. The methodology combines source-based analysis, historical contextualization, intertextual comparison, and conceptual analysis. The paper’s novelty lies in interpreting alKhwarizmi not merely as a mathematician and astronomer, but as an author whose scientific practice carries socio-ethical meaning through standards of reliability, precision, and public usefulness. The results demonstrate that his emphasis on verifiable procedures, equitable accounting, and structured exposition forms a coherent ethical stance that connects knowledge production with responsible social communication and the normative regulation of expertise Keywords: Al-Khwarizmi, socio-ethical thought, research ethics, justice, epistemic responsibility, scientific integrity, measurement and calculation. KIRISH Al-Xorazmiy merosi ko‘pincha algebra va hisoblash usullarining tarixiy shakllanishi, astronomik jadvallar hamda geografik tasniflar kontekstida o‘rganiladi. Biroq uning ilmiy amaliyoti ortida yotgan ijtimoiy-axloqiy yo‘nalishlar masalasi nisbatan kam konseptuallashtirilgan. Aniq ilmiy protseduralarni tanlash, natijani ifodalashning aniqlik me’yorlari, hisob-kitobning adolat tamoyili bilan uyg‘unligi va bilimni ommaga foydali shaklda tartibga solish kabi jihatlar ko‘pincha “texnik” deb qaralib, ijtimoiy mazmuni soyada qoladi. Aslida esa erta o‘rta asr ilmiy madaniyatida metodik aniqlik faqat bilishning ichki 585

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may talabi bo‘lib qolmay, boshqaruv, xo‘jalik, taqsimot va huquqiy amaliyotlarda xatoni kamaytirish orqali ijtimoiy ishonchni ta’minlovchi axloqiy norma sifatida ham ishlagan. Shu nuqtai nazardan al-Xorazmiyning ilmiy matnlari bilishning ishonchliligi va hisobning halolligi haqida bilvosita axloqiy g‘oyalarni ham tashiydi. Mavjud tadqiqotlarda al-Xorazmiyning fan tarixidagi o‘rni keng yoritilgan bo‘lsa-da, uning ijtimoiy-axloqiy qarashlarini ilmiy amaliyot etikasi orqali qayta o‘qish masalasi hali ham izchil metodologik yondashuvni talab qiladi [1; 4]. Shuningdek, ilmiy bilimning jamiyatga ta’siri va mas’uliyati haqidagi zamonaviy muhokamalar fonida, klassik merosdagi “integritet”, “aniqlik”, “tartib” kabi kategoriyalarni tarixiy-kontekstual tarzda talqin qilish dolzarblik kasb etmoqda [6]. Mazkur maqolaning maqsadi al-Xorazmiy asarlarida ifoda topgan ijtimoiy-axloqiy tamoyillarni konseptual rekonstruksiya qilish, ularning strukturaviy elementlarini ajratish va ilmiy amaliyot madaniyati bilan bog‘liq tarzda izohlashdan iborat. Vazifalar sifatida, birinchidan, al-Xorazmiy matnlarida normativ til va uslubiy ko‘rsatmalarni aniqlash; ikkinchidan, o‘lchov-hisob, isbotiylik va taqdimot tartibi bilan bog‘liq mezonlarni axloqiy mazmun nuqtai nazaridan tahlil qilish; uchinchidan, aniqlangan tamoyillarni fan tarixi va ilmiy etika haqidagi adabiyotlar bilan qiyoslash belgilandi. Ilmiy yangilik al-Xorazmiy merosini “ijtimoiy foyda uchun ishonchli bilim” paradigmasi doirasida talqin etish, ya’ni ilmiy natijaning o‘zi bilan birga uni ishlab chiqarish va qo‘llash me’yorlarini ham ijtimoiy-axloqiy tizim sifatida ko‘rsatishdan iborat. Amaliy ahamiyat esa oliy ta’lim va ilmiy tadqiqotlar metodologiyasi kurslarida tarixiy misollar orqali ilmiy integritet, aniqlik va javobgarlik tushunchalarini asoslash imkoniyati bilan belgilanadi [2; 5]. Adabiyotlar tahlili. Tarixiy va ensiklopedik asoslar: Abu Rayxon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” sari al-Xorazmiy yashagan davrdagi ilmiy an’analar va xronologik aniqlik madaniyatini tushunishda fundamental manba bo‘lib xizmat qiladi. Beruniyning ma’lumotlarni tekshirishga bo‘lgan mas’uliyati al-Xorazmiy asos solgan ilmiy integritet an’anasining davomi sifatida talqin qilinadi. Sharq Uyg‘onish davri konteksti: A. Karimov va M. Xayrullayev kabi olimlarning tadqiqotlarida al-Xorazmiyning Markaziy Osiyo mutafakkirlari orasidagi o‘rni va uning ilmiy tafakkuri ijtimoiy madaniyat bilan bog‘liq holda tahlil etilgan. Xayrullayev asarlarida mutafakkirlarning falsafiy dunyoqarashi va insonparvarlik g‘oyalari al-Xorazmiyning aniq fanlar sohasidagi faoliyati bilan parallel ravishda ko‘rib chiqiladi. Matematik merosning metodologik tahlili: B. A. Rozenfeld va Roshdi Rashed tadqiqotlari al-Xorazmiyning algebraik usullari va algoritmlarining evolyutsiyasini yoritadi. Bu ishlar maqola uchun “hisobning adolatliligi” va “metodik izchillik” kabi tushunchalarni axloqiy me’yor sifatida rekonstruksiya qilishga texnik zamin yaratadi. Rashedning tahlillari al-Xorazmiyning nafaqat hisobchi, balki bilimlarni tizimlashtiruvchi mas’uliyatli olim ekanligini tasdiqlaydi. 586

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Sotsiologik va etik yondashuv: Robert Mertonning fanning sotsiologiyasi bo‘yicha fundamental ishi maqolaning nazariy asosi bo‘lib xizmat qiladi. Merton tomonidan ilgari surilgan ilmiy etika mezonlari (shaffoflik, universallik) alXorazmiyning ilmiy bayon uslubidagi “ochiq-oydinlik” va “foydalilik” tamoyillari bilan qiyosiy tahlil qilinishi uchun xizmat qilgan. Xulosa qilib aytganda, ushbu adabiyotlar majmuasi al-Xorazmiy merosini faqatgina raqamlar va formulalar majmuasi sifatida emas, balki ijtimoiy mas’uliyat va intellektual halollikka asoslangan yaxlit tizim sifatida o‘rganishga imkon beradi.. Metodologiya. Tadqiqot manbaviy bazasi sifatida al-Xorazmiyga nisbat berilgan va ilmiy muomalada mustahkam o‘rin olgan asarlarning mavjud nashrlari va ular haqidagi sharhlar, shuningdek, fan tarixi hamda ilmiy etika bo‘yicha konseptual tadqiqotlar tanlandi. Metodologik jihatdan ish tarixiy-kontekstual yondashuvga tayangan holda, al-Xorazmiyning ilmiy faoliyatini o‘z davridagi bilim ishlab chiqarish institutlari va amaliy ehtiyojlar bilan bog‘liq tarzda ko‘radi. Manbashunoslik tahlili matndagi atamalarni, uslubiy ko‘rsatmalarni va normativ mazmunga ega iboralarni aniqlashga xizmat qildi. Matnlararo qiyoslash usuli alXorazmiyning bayon uslubi va maqsad yo‘nalishini keyingi ilmiy an’analarda shakllangan “aniqlik”, “tekshiruvchanlik” va “foydalilik” mezonlari bilan solishtirish imkonini berdi. Tushunchaviy tahlil esa “adolat”, “mas’uliyat”, “ishonchlilik”, “tartib” kabi kategoriyalarni qat’iy axloqiy doktrina sifatida emas, balki ilmiy amaliyotning normativ komponentlari sifatida qayta tiklashga yo‘naltirildi. Ushbu metodlar tanlovi al-Xorazmiy merosida axloqiy qarashlar ko‘pincha bevosita nasihat shaklida emas, balki protsedura, algoritm va bayon standartlari ko‘rinishida kodlanganligi haqidagi faraz bilan asoslandi [3; 6]. Tadqiqot dizayni rekonstruktiv xarakterga ega bo‘lib, u tarixiy shaxsga zamonaviy kategoriyalarni mexanik ko‘chirishdan qochadi va faqat matn hamda kontekstda asoslanadigan mazmunni ajratib ko‘rsatishni maqsad qiladi. Asosiy natijalar va tahlil. Tahlil natijasida al-Xorazmiyning ijtimoiy-axloqiy qarashlari uch asosiy yo‘nalishda jamlanishi aniqlandi. Birinchi yo‘nalish bilishning ishonchliligi va tekshiruvchanligi bilan bog‘liq normativlikdir. Uning ilmiy bayonida hisoblash tartibining izchilligi, amallar ketma-ketligining shaffofligi va natijaning qayta hosil qilinishi mumkinligi ustuvor qoida sifatida ko‘rinadi. Bu xususiyat “bilimga ishonch”ni individual mahorat emas, balki umumiy tekshiruv mezonlari orqali ta’minlashga qaratilgan epistemik mas’uliyatni ifodalaydi. Ikkinchi yo‘nalish o‘lchov va hisobning adolatga aloqadorligi sifatida namoyon bo‘ldi. Hisob-kitob, taqsimot yoki amaliy o‘lchash jarayonlarida xato va noaniqlik ijtimoiy munosabatlarda ishonchsizlikka olib kelishi mumkinligi sababli, aniqlik talabi axloqiy vazifa maqomiga ko‘tariladi. Bu yerda “to‘g‘ri hisob” texnik yutuqdan tashqari “adolatlilikning sharti” sifatida talqin etiladi. Uchinchi yo‘nalish bilimni tartibga solish va yetkazish mas’uliyati bilan bog‘liqdir. Al-Xorazmiyga xos didaktik yo‘nalish, materialni tuzilmaviy bayon qilish, qoidalarni umumlashtirish va amaliy misollar bilan mustahkamlash 587

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bilimning ijtimoiy aylanishini yengillashtiradi. Bu holat bilimni yopiq ustaxonada qoladigan malaka emas, balki kengroq ijtimoiy ehtiyojlarga xizmat qiladigan tartibli resurs sifatida ko‘rish tamoyilini ifodalaydi. Natijalar, shuningdek, alXorazmiy matnlarida “foydalilik” mezoni tez-tez maqsad sifatida ko‘zda tutilishini ko‘rsatdi: bilimning qiymati uni qo‘llash mumkinligi va amaliy muammolarni kamroq xato bilan hal etish qudrati orqali o‘lchanadi. Umumiy xulosaviy fakt sifatida, al-Xorazmiy merosida ijtimoiy-axloqiy komponent bevosita axloq risolasi shaklida emas, balki ilmiy protseduralarning normativ standartlari, bayon intizomi va aniqlik kulturasida mujassam ekanligi qayd etildi. Munozaralar. Olingan natijalar al-Xorazmiy merosini fan tarixi doirasida ustun bo‘lgan “kashfiyot va metod” narrativi bilan cheklanmasdan, “ilmiy amaliyotning ijtimoiy mas’uliyati” paradigmasida o‘qish mumkinligini ko‘rsatadi. Fan tarixi bo‘yicha klassik tadqiqotlarda al-Xorazmiy algoritmik tafakkurning asoschilaridan biri sifatida talqin qilinadi. Bu talqin uning ijtimoiy-axloqiy qarashlari texnik metodga singdirilgan bo‘lishi haqidagi bizning rekonstruksiya natijalarimizni bilvosita qo‘llab-quvvatlaydi [1]. Zamonaviy ilmiy etika adabiyotlarida tekshiruvchanlik, qayta tiklanuvchanlik va shaffoflik ilmiy integritetning markaziy mezonlari sifatida qaraladi. Al-Xorazmiyning bayon tartibi va amallar ketma-ketligini ochiq ko‘rsatishga intilishi ushbu mezonlarning tarixiy ildizlari sifatida talqin qilinishi mumkin [6]. Shu bilan birga, “adolat”ni o‘lchov va hisobning aniqligi orqali tushuntirish natijasi ham ijtimoiy institutlar uchun ishonchli hisob-kitobning ahamiyatini yorituvchi tadqiqotlar bilan mos keladi: hisobdagi noaniqlik nafaqat iqtisodiy zarar, balki normativ nizolarni ham kuchaytirishi mumkin [3]. Demak, alXorazmiyda aniqlik talabi nafaqat bilish samaradorligini oshiradi, balki ijtimoiy muomala va resurslar taqsimotida xolislikni ta’minlashga xizmat qiluvchi axloqiy yo‘nalishdir. Natijalar amaliy jihatdan ham muhim. Bugungi ilmiy-ta’limiy muhitda “akademik halollik” ko‘pincha plagiyat va iqtibos qoidalari bilan toraytirib yuboriladi. Al-Xorazmiy misolida esa integritet yanada kengroq tushuncha sifatida, ya’ni hisob-kitobdagi sadoqat, metodik shaffoflik, natijani tekshirtirishga ochiqlik va bilimni ommaga tushunarli tartibda yetkazish majburiyati sifatida ko‘rinadi. Shunga qaramay, tadqiqotning cheklovlari mavjud. Birinchidan, al-Xorazmiy ijtimoiy-axloqiy qarashlari ko‘proq bilvosita rekonstruksiya qilinadi; bu esa talqinning ehtiyotkor bo‘lishini talab qiladi. Ikkinchidan, qo‘lyozmalar an’anasining murakkabligi, ayrim matnlarning turli redaksiyalarda saqlangani normativ mazmunni qat’iy muallif pozitsiyasi sifatida ajratishni qiyinlashtiradi. Kelajakdagi izlanishlar al-Xorazmiy asarlarining filologik qiyosiy tahlilini chuqurlashtirish, shuningdek, uning ilmiy uslubini o‘sha davrning boshqa mualliflari bilan qiyoslab, aniqlik va foydalilikning axloqiy semantikasini aniqroq chegaralashga yo‘naltirilishi mumkin [4; 5]. Xulosa. Tadqiqot al-Xorazmiy merosida ijtimoiy-axloqiy qarashlar alohida nasihat yoki axloq risolasi ko‘rinishida emas, balki ilmiy amaliyotning normativ 588

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may madaniyati sifatida mujassam ekanligini ko‘rsatdi. Uning bayonidagi izchillik va shaffoflik bilishning ishonchliligiga doir epistemik mas’uliyatni ifodalaydi. O‘lchov va hisobdagi aniqlik talabi ijtimoiy munosabatlarda adolat va xolislikni ta’minlash sharti sifatida talqin qilinadi. Bilimni tartibga solish, umumlashtirish va amaliy qo‘llashga yo‘naltirish esa ilmning jamoat foydasi bilan bog‘liq mas’uliyatini ko‘rsatadi. Shu tariqa al-Xorazmiy ijtimoiy-axloqiy qarashlari “ishonchli bilim”, “adolatlilikka xizmat qiluvchi hisob” va “mas’uliyatli ilmiy kommunikatsiya” birliklarida konseptual tizim sifatida umumlashtirildi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abu Rayxon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Toshkent, Fan, 1968. 472 b. 2. Karimov A. Al-Xorazmiy va Sharq uyg‘onish davri ilmiy tafakkuri. Toshkent, O‘zbekiston, 2019. 240 b. 3. Розенфельд Б. А. История математики в странах Востока. Москва, Наука, 1983. 368 с. 4. Хайруллаев М. М. Маданият ва тафаккур тарихидан: Марказий Осиё мутафаккирлари. Тошкент, Ўзбекистон, 1994. 304 б. 5. Rashed R. The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra. Dordrecht, Springer, 1994. 356 p. 6. Merton R. K. The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations. Chicago, University of Chicago Press, 1973. 636 p. QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR SHARQ FALSAFASIDA GUMANIZMGA OID QARASHLAR TAHLILI ANALYSIS OF HUMANISTIC VIEWS IN ANCIENT AND MEDIEVAL EASTERN PHILOSOPHY Burliyev Umid Kadrbayevich, O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti katta o‘qituvchisi, O‘zMU mustaqil tadqiqotchisi Tel:+998971199060 Burliev Umid Kadrbaevich, Senior Lecturer at the Uzbekistan State University of Physical Culture and Sports, Independent Researcher at NUUz Phone: +998971199060 Annotatsiya. Mazkur maqolada qadimgi va o‘rta asrlar Sharq falsafasida gumanizmga oid qarashlarning shakllanishi, rivojlanishi va asosiy falsafiy manbalari tahlil qilinadi. Unda Konfutsiychilik, hind falsafasi, islom falsafasi hamda tasavvuf ta’limotlarida insonparvarlik g‘oyalarining axloqiy, ma’naviy va ijtimoiy jihatlari yoritiladi. Shuningdek, Sharq mutafakkirlarining insonni oliy qadriyat sifatida talqin etishi va uning kamolotiga qaratilgan gumanistik qarashlari ilmiy jihatdan asoslanadi. Maqolada Sharq gumanizmining G‘arb an’analari bilan o‘xshash va farqli jihatlari ham qiyosiy tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Sharq falsafasi, gumanizm, insonparvarlik, tasavvuf, Konfutsiychilik, axloq, ma’naviyat, mutafakkirlar, qadriyat. Abstract. This article analyzes the formation, development, and main philosophical sources of humanistic ideas in ancient and medieval Eastern philosophy. It examines ethical, spiritual, and social aspects of humanism in Confucianism, Indian philosophy, Islamic philosophy, and Sufi teachings. The study also explores how Eastern thinkers interpreted the human being as the highest value and developed humanistic ideas aimed at human perfection. 589

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Furthermore, the article provides a comparative analysis of similarities and differences between Eastern and Western humanistic traditions. Keywords: Eastern philosophy, humanism, humanity, Sufism, Confucianism, ethics, spirituality, thinkers, values. Sharq va G‘arb madaniy an’analarida insonparvarlik g‘oyalarining ildizlarini o‘rganish insoniyat tafakkurining tarixiy taraqqiyotini anglashda muhim metodologik ahamiyatga ega. Chunki turli sivilizatsiyalarda shakllangan falsafiy va axloqiy qarashlar markazida inson, uning qadr-qimmati, erkinligi va kamoloti masalalari muhim o‘rin egallagan. Sharq tafakkurida insonparvarlik ko‘proq ma’naviy-axloqiy yetuklik, jamiyatdagi uyg‘unlik va ilohiy qadriyatlarga sodiqlik orqali ifodalansa, G‘arb an’analarida u shaxs erkinligi, individualizm va ratsional tafakkur bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlangan. Mazkur paragrafda ana shu ikki yirik madaniy makonda insonparvarlik g‘oyalarining shakllanish manbalari, ularning o‘ziga xos jihatlari hamda o‘zaro umumiyliklari ilmiy tahlil qilinadi. Insonparvarlik (gumanizm) — bu insonni oliy qadriyat sifatida e’tirof etuvchi, uning sha’ni, erkinligi, huquqlari va har tomonlama kamolotini ta’minlashga qaratilgan falsafiy-axloqiy tamoyillar majmuasidir. Uning mohiyati insonning tabiiy qadr-qimmatini tan olish, uni ijtimoiy, siyosiy va madaniy jarayonlarning markaziga qo‘yish bilan belgilanadi. Gumanizmning asosiy tamoyillariga inson huquqlarining daxlsizligi, adolat, tenglik, bag‘rikenglik, mehroqibat va erkin fikrlash kiradi. Mazkur g‘oyalar o‘z ildizlarini qadimgi sivilizatsiyalardan oladi: Sharq tafakkurida ular diniy-axloqiy ta’limotlar orqali insonning ma’naviy poklanishi va jamiyatdagi uyg‘unlik bilan bog‘langan bo‘lsa, G‘arbda esa antik falsafada inson aql-zakovati va individual imkoniyatlariga urg‘u berilgan. Shu bois gumanizm tarixan turli madaniy muhitlarda shakllangan bo‘lsada, uning umumiy yo‘nalishi inson manfaatlarini ustuvor qadriyat sifatida qaror toptirishdan iboratdir. Insonparvarlik (gumanizm) mohiyatini yoritishda mashhur gumanist olim Erix Fromm quyidagi fikrni bildiradi: “Gumanizm — bu insonning o‘z kuchlariga ishonishi, o‘z hayotini ongli ravishda qurish qobiliyatini tan olishdir”.[1] Ushbu yondashuvda insonparvarlik insonning ichki salohiyatini ro‘yobga chiqarish, uning erkin va ongli faoliyatini ta’minlash bilan bog‘lanadi. Mazkur yondashuvni davom ettirar ekan, Erix Fromm ta’kidlaganidek, insonparvarlik faqat nazariy qarashlar tizimi bo‘lib qolmay, balki insonning kundalik hayotiy faoliyatida namoyon bo‘ladigan amaliy qadriyatlar majmuasidir. Shu ma’noda gumanizm insonning o‘zini anglash darajasi, ijtimoiy mas’uliyati va boshqalarga nisbatan ongli munosabati bilan chambarchas bog‘liqdir. Insonparvarlik g‘oyalari jamiyatda adolat, hamjihatlik va o‘zaro hurmat muhitini shakllantirishga xizmat qiladi, chunki u har bir shaxsni nafaqat huquqlarning egasi, balki muayyan axloqiy majburiyatlarning tashuvchisi sifatida ham talqin etadi. Demak, gumanizmning haqiqiy mazmuni inson erkinligi va qadr-qimmatini ta’minlash bilan birga, uni jamiyat farovonligi yo‘lida faol va mas’uliyatli subyektga aylantirishdan iboratdir. 590

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Sharq madaniyatida insonparvarlik g‘oyalarining manbalari, avvalo, qadimgi diniy-falsafiy ta’limotlar va axloqiy qarashlarda mujassam bo‘lib, unda insonning ma’naviy kamoloti va jamiyatdagi uyg‘unlik markaziy o‘rin egallaydi. Jumladan, Konfutsiychilik ta’limotida “jen” (insonparvarlik) tamoyili orqali mehr-oqibat, hurmat va ijtimoiy mas’uliyat g‘oyalari ilgari surilgan bo‘lsa, Laotszi qarashlarida tabiat bilan uyg‘unlik va zo‘ravonlikdan tiyilish insoniylikning muhim sharti sifatida talqin etiladi. Hind falsafasida esa Veda va Upanisha orqali barcha mavjudotlarga nisbatan hurmat va rahm-shafqat tamoyillari asoslab berilgan. Islomiy tafakkurda, xususan, Qur'an hamda tasavvuf ta’limotida inson qadri, adolat, bag‘rikenglik va mehr-oqibat yuksak axloqiy mezon sifatida qaraladi. Shunday qilib, Sharq madaniyatida insonparvarlik g‘oyalari ko‘proq ma’naviyaxloqiy yetuklik, ichki poklanish va jamiyatdagi ijtimoiy uyg‘unlikni ta’minlashga qaratilgan qadriyatlar tizimi sifatida shakllangan. Konfutsiychilik ta’limotini alohida tahlil qiladigan bo‘lsak, “jen” (ren) — insonparvarlikning markaziy axloqiy tamoyili bo‘lib, u boshqalarga nisbatan mehroqibat, hurmat, halollik va o‘zaro mas’uliyatni anglatadi. Konfutsiy “jen”ni insonning ichki ma’naviy fazilati sifatida talqin qilib, uni jamiyatdagi uyg‘unlik va tartibning asosi deb biladi. Bu tamoyilga ko‘ra, inson o‘zini boshqalar o‘rniga qo‘ya bilishi, ya’ni “o‘zingga ravo ko‘rmagan narsani boshqalarga ham ravo ko‘rma” qoidasi asosida yashashi lozim. “Jen” nafaqat individual axloqiy yetuklikni, balki oilaviy va ijtimoiy munosabatlarda samimiyat, sadoqat va adolatni ta’minlovchi mezon sifatida ham namoyon bo‘ladi. Shu bois konfutsiychilikda insonparvarlik shaxsiy kamolot va ijtimoiy barqarorlikni uyg‘unlashtiruvchi asosiy g‘oya hisoblanadi. Konfutsiy “jen” (insonparvarlik) tamoyilini quyidagicha ifodalaydi: “O‘zingga ravo ko‘rmagan narsani boshqalarga ham ravo ko‘rma”.[2] Ushbu iqtibos Konfutsiy axloqiy ta’limotining markaziy g‘oyasini — o‘zaro hurmat, hamdardlik va axloqiy mas’uliyatni ifodalaydi. Islom falsafasi va tasavvufda insonparvarlik talqini insonning ilohiy manbadan kelib chiqqan oliy mavjudot sifatidagi qadr-qimmatini e’tirof etish bilan bog‘liq bo‘lib, unda mehr-oqibat, adolat, bag‘rikenglik va ichki poklanish markaziy o‘rin egallaydi. Qur'an ta’limotida barcha insonlarning tengligi, ularning sha’ni va huquqlarini hurmat qilish zarurligi ta’kidlanadi, bu esa ijtimoiy adolat va insonparvarlikning asosiy mezonlarini belgilaydi. Tasavvufda esa insonparvarlik yanada chuqurlashib, insonning ruhiy kamoloti, nafsni poklash va ilohiy muhabbatga erishish jarayoni bilan uyg‘unlashadi; bu borada Jaloliddin Rumiy va Imomi G‘azzoliy kabi mutafakkirlar inson qalbini mehr va muhabbat manbai sifatida talqin etadilar. Natijada, islomiy tafakkurda insonparvarlik nafaqat ijtimoiy munosabatlar me’yori, balki insonning ma’naviy yetuklikka erishish yo‘lida muhim axloqiy va ruhiy mezon sifatida namoyon bo‘ladi. Jaloliddin Rumiyning gumanizmga oid qarashlari tasavvufiy tafakkur doirasida insonni ilohiy muhabbatning markazi sifatida talqin etish bilan ajralib turadi. Rumiy nazarida insonning asl mohiyati — bu sevgi va rahm-shafqat bo‘lib, u barcha mavjudotlarga nisbatan mehr bilan munosabatda bo‘lish orqali o‘z 591

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may kamolotiga erishadi. Uning mashhur g‘oyalaridan biri — insonlar o‘rtasidagi farqlar (din, millat, tabaqa) nisbiy bo‘lib, asl haqiqat yagona va umumiy ekanidir; shu bois u bag‘rikenglik va birlikni insonparvarlikning asosiy sharti sifatida ko‘radi. Rumiy inson qalbini “ilohiy nur maskani” deb bilib, nafsni poklash va ichki uyg‘onish orqali insonning haqiqiy mohiyati ochilishini ta’kidlaydi. Uning qarashlarida gumanizm faqat ijtimoiy-axloqiy me’yor emas, balki ruhiy-mistik tajriba sifatida ham talqin qilinadi, ya’ni inson o‘zini anglash orqali boshqalarni tushunishga, ularni sevishga va shu orqali jamiyatda uyg‘unlikni qaror toptirishga intiladi. Jaloliddin Rumiy insonparvarlik va bag‘rikenglik g‘oyasini quyidagi mashhur fikrida ifodalaydi: “Noto‘g‘ri va to‘g‘ri tushunchalaridan tashqarida bir maydon bor. Men u yerda sen bilan uchrashaman”.[3] Ushbu iqtibosda Rumiy insonlarni qat’iy qarama-qarshi hukmlardan yuqori turishga, o‘zaro tushunish va ma’naviy birlik orqali haqiqiy insoniy yaqinlikka erishishga chaqiradi. Bu g‘oya tasavvufiy gumanizmning muhim jihatini — insonni ajratib turuvchi ijtimoiy va diniy chegaralardan ustun bo‘lgan umumiy ma’naviy mohiyatni tan olishni ifodalaydi. Al-G‘azzoliyning gumanizmga oid qarashlari islom axloqiy-falsafiy tafakkurida insonning ma’naviy kamoloti va axloqiy poklanishini markaziy o‘ringa qo‘yishi bilan tavsiflanadi. U insonni nafaqat ijtimoiy mavjudot, balki ichki ruhiy kurash orqali kamol topadigan axloqiy subyekt sifatida talqin etadi. G‘azzoliy fikricha, insonparvarlikning asosi nafsni tarbiyalash, yomon xulqlardan voz kechish va ezgu fazilatlarni shakllantirish orqali jamiyatda adolat va mehr-oqibatni qaror toptirishdir. Uning “Ihyo ulum ad-din” asarida inson qalbining pokligi, niyatning tozaligi va boshqalarga nisbatan rahm-shafqatli munosabat insoniylikning eng yuqori mezoni sifatida ko‘rsatiladi. Shu jihatdan G‘azzoliy gumanizmi G‘arbiy antropotsentrik yondashuvdan farqli ravishda, insonni ilohiy tartibga bog‘liq ruhiy mavjudot sifatida ko‘rib, uning kamolotini axloqiy va diniy intizom bilan uyg‘un holda tushuntiradi. Al-G‘azzoliy asarlarida insonparvarlik (gumanistik) g‘oya bevosita “gumanizm” atamasi bilan emas, balki axloqiy tarbiya, rahm-shafqat va qalb pokligi konsepsiyasi orqali ifodalanadi. “Ihyo ulum ad-din”da u insonning haqiqiy kamoloti boshqalarga nisbatan mehr-shafqatli bo‘lish, yomon xulqlardan tiyilish va qalbni poklash orqali erishilishini ta’kidlaydi. Shuning uchun u quyidagilarni yozadi: “Insonning najoti uning qalbini isloh qilish, xulqini go‘zallashtirish va boshqalarga zarar yetkazmaslikdadir”.[4] Xulosa qilib aytganda, qadimgi va o‘rta asrlar Sharq falsafasida gumanizmga oid qarashlar insonni oliy qadriyat sifatida e’tirof etish, uning ma’naviy kamoloti va axloqiy yetukligini ta’minlash g‘oyasi atrofida shakllangan. Konfutsiychilikda ijtimoiy uyg‘unlik va “jen” tamoyili, hind falsafasida barcha mavjudotlarga nisbatan rahm-shafqat, islom falsafasi va tasavvufda esa qalb pokligi, adolat va ilohiy muhabbat orqali insonparvarlikning chuqur ma’naviy talqinlari ishlab chiqilgan. Ushbu an’analar Sharq gumanizmining asosan axloqiy592

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ma’naviy yo‘nalishda rivojlanganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ular insonni jamiyat va koinot bilan uyg‘unlikda ko‘radigan yaxlit falsafiy qarashni shakllantirgan. Demak, Sharq falsafiy merosi gumanizm g‘oyalarining tarixiy ildizlarini boyitib, zamonaviy insonparvarlik tafakkurining rivojlanishiga muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Fromm E. The Sane Society. New York: 1992. Routledge, p. 36. 2. Konfutsiy. The Analects (D. C. Lau, Trans.). London: 2003. Penguin Books, p. 15. 3. Rumiy J. The Essential Rumi (C. Barks, Trans.). New York: 2004. HarperOne, p. 36. 4. Al-G‘azzoliy. Ihyā’ ‘Ulūm ad-Dīn ()إحياء علوم الدين. Beirut: 2005. Dār al-Ma‘rifa, vol. 3, p. 52. JAMIYAT BARQARORLIGIGA TAHDID SOLUVCHI YOT G‘OYALARGA NISBATAN DINIY TA’LIMOTLAR MUNOSABATI THE ATTITUDE OF RELIGIOUS DOCTRINES TOWARDS ALIEN IDEOLOGIES THREATENING SOCIETAL STABILITY Tursunaliyev Abdurahmon, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi, “Qiyosiy dinshunoslik” mutaxassisligi magistranti Ilmiy rahbar: Ernazarov Odiljon, O‘zXIA “Dinshunoslik va jahon dinlarini qiyosiy o‘rganish UNESCO” kafedrasi dotsenti, tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Tursunaliev Abdurakhmon, Master's student in Comparative Religious Studies at the International Academy of Islamic Studies of Uzbekistan Scientific supervisor: Ernazarov Odiljon, UzIA "Religious Studies and World Religions" comparative study Associate Professor of the UNESCO Department, doctor of philosophy (PhD) in historical sciences Annotatsiya. Ushbu maqolada globallashuv sharoitida jamiyat barqarorligiga tahdid soluvchi yot g‘oyalar muammosi va ularga nisbatan diniy ta’limotlarning munosabati tahlil qilinadi. Xususan, mafkuraviy xavfsizlik, radikallashuv va ekstremizmning kelib chiqish omillari, ularning ijtimoiy barqarorlikka ta’siri yoritilgan. Islom ta’limoti misolida tinchlik, adolat va muvozanat tamoyillari asosida yot g‘oyalarga qarshi ilm-ma’rifat va axloqiy tarbiya orqali kurashish konsepsiyasi ochib berilgan. Shuningdek, xristianlik, yahudiylik, buddaviylik va hinduizm kabi boshqa diniy an’analarda ham zo‘ravonlik va buzg‘unchi g‘oyalarga qarshi axloqiy tamoyillar mavjudligi ko‘rsatib berilgan. Maqolada zamonaviy raqamli makonda mafkuraviy tahdidlarning kuchayishi va yoshlar ongini himoya qilishda diniy-ma’rifiy yondashuvlarning ahamiyati alohida ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: jamiyat barqarorligi, yot g‘oyalar, radikalizm, ekstremizm, diniy ta’limotlar, vasatiya, dinlararo bag‘rikenglik, ma’rifat. Abstract. This article analyzes the problem of alien ideologies that threaten societal stability in the context of globalization, along with the attitude of religious doctrines toward them. In particular, it highlights the issues of ideological security, the root causes of radicalization and extremism, and their impact on social stability. Using the example of Islamic teachings, the article explores the concept of countering alien ideologies through education, enlightenment, and moral upbringing based on the principles of peace, justice, and moderation. Furthermore, it demonstrates the existence of moral principles directed against violence and destructive ideas in other religious traditions, such as Christianity, Judaism, Buddhism, and Hinduism. The article places special emphasis on the intensification of ideological threats in the 593

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may modern digital space and the importance of religious and educational approaches in protecting the minds of the youth. Keywords: societal stability, alien ideologies, radicalism, extremism, religious doctrines, wasatiyyah (moderation), interreligious tolerance, enlightenment. Аннотация. В данной статье анализируется проблема чуждых идей, угрожающих стабильности общества в условиях глобализации, а также отношение к ним различных религиозных учений. В частности, освещаются вопросы идеологической безопасности, факторы возникновения радикализации и экстремизма, и их влияние на социальную стабильность. На примере исламского учения раскрывается концепция противодействия чуждым идеям посредством научно-просветительской работы и нравственного воспитания, основанных на принципах мира, справедливости и умеренности. Кроме того, показано наличие нравственных установок, направленных против насилия и деструктивных идей, в таких религиозных традициях, как христианство, иудаизм, буддизм и индуизм. В статье особо подчеркивается усиление идеологических угроз в современном цифровом пространстве и важность религиознопросветительских подходов в защите сознания молодежи. Ключевые слова: стабильность общества, чуждые идеи, радикализм, экстремизм, религиозные учения, васатыя (умеренность), межрелигиозная толерантность, просвещение. KIRISH Bugungi globallashuv davrida jamiyat barqarorligini saqlash masalasi davlatning ma’naviy muhitini turli buzg‘unchi tashqi ta’sirlardan himoya qilish bilan uzviy bog‘liqdir. O‘zbekiston kontekstida “yot g‘oyalar” tushunchasi ko‘p asrlik an’analarga, urf-odatlarga va mintaqamizda shakllangan milliy qadriyatlarga zid bo‘lgan dekonstruktiv mafkuralarni o‘z ichiga oladi. Bu g‘oyalar ko‘pincha diniy shiorlar niqobi ostida namoyon bo‘lib, ularning asosiy maqsadi jamiyatda ijtimoiy-siyosiy vaziyatni beqarorlashtirish, millatlararo va dinlararo totuvlikka raxna solish hamda konstitutsiyaviy tuzum asoslarini zaiflashtirishdir. Jamiyat barqarorligi – ijtimoiy tizimning o‘z yaxlitligini saqlab qolgan holda, tashqi va ichki o‘zgarishlarga moslasha olish, turli ziddiyatlarni tinch yo‘l bilan hal etish qobiliyatidir. Mafkuraviy xavfsizlik esa ushbu barqarorlikning poydevori bo‘lib, u jamiyatni buzg‘unchi g‘oyalar ta’siridan himoya qilishni ko‘zda tutadi. Bugungi kunda jahon miqyosida ezgulik va yovuzlik, bunyodkor va vayronkor g‘oyalar o‘rtasidagi kurash har qachongidan ham keskin tus olgan. Radikallashuv jarayoni ko‘pincha jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy nomutanosibliklar, siyosiy huquqlardan mahrum etish va adolatsizlik hissi fonida yuzaga keladi. Radikalizm keng ma’noda mavjud tizimlarni tubdan o‘zgartirishga intilishni anglatsa, ekstremizm ushbu o‘zgarishlarni amalga oshirishda ashaddiy, zo‘ravonlikka asoslangan shakllarni tanlaydi. Radikallashuvga yordam beruvchi omillar qatoriga nafaqat ijtimoiy muammolar, balki onlayn platformalar orqali tarqalayotgan ekstremistik kontent ham kiradi. Bu jarayonda yoshlarning diniy bilimlari sayozligi va hayotiy tajribasining kamligi buzg‘unchi kuchlar uchun qulay imkoniyat yaratadi427. Islom ta’limoti jamiyat tinchligi va osoyishtaligini eng oliy ne’matlardan biri 427 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021. – B. 312-313. 594

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may sifatida e’tirof etadi. Qur’oni Karim va hadisi shariflarda jamiyat barqarorligiga tahdid soluvchi har qanday harakatlar “fitna” va “fasod” tushunchalari bilan ifodalanib, qattiq qoralangan. Islom dini o‘z mohiyatiga ko‘ra tinchlik, adolat va muvozanat (vasatiya) dinidir. Qur’oni Karimda: “Biz sizlarni o‘rta ummat qilib qo‘ydik” (Baqara, 143oyat), – deb ta’kidlanadi. Ushbu oyat islomning haddan oshish, mutaassiblik va zo‘ravonlikni qat’iyan rad etishini ko‘rsatadi. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v) odamlarni ifrot va tafritdan qaytarib, insonlar o‘rtasida rahm-shafqat va totuvlikni asosiy mezon sifatida belgilaganlar428. Islom ta’limotida begunoh insonning hayotiga tajovuz qilish eng og‘ir gunohlardan biri sanaladi. Qur’onda: “Kim bir jonni nohaq o‘ldirsa, go‘yo butun insoniyatni o‘ldirgandek bo‘ladi” (Moida, 32-oyat), – deyiladi. Bu oyat ekstremizmning har qanday shakli islom aqidasi va axloqiy me’yorlariga mutlaqo zid ekanini yaqqol ko‘rsatadi. Islomda yot g‘oyalarga qarshi eng samarali vosita – bu ilm va ma’rifatdir. Ilmsizlik va noto‘g‘ri talqin radikal qarashlarning asosiy manbai hisoblanadi. Imom Abu Hanifa, Imom G‘azzoliy, Imom Moturidiy kabi allomalar o‘z asarlarida aql va naql uyg‘unligini ta’kidlab, mutaassiblikka qarshi qat’iy pozitsiya bildirganlar. Diniy ta’limotlar jamiyatning o‘ziga xos “immuniteti” vazifasini o‘taydi. Islom dini, xususan, Markaziy Osiyo xalqlari ma’naviyatining asosi bo‘lgan moturidiylik maktabi tarixan radikal oqimlarni aniqlash va ularga raddiya berish metodologiyasini ishlab chiqqan. Jamiyat barqarorligi diniy ta’limotlarda nafaqat tinchlik, balki inson kamoloti uchun zarur bo‘lgan vosita sifatida talqin etiladi. Har qanday fitna qo‘zg‘atish yoki jamiyat barqarorligini buzish diniy ta’limotlarda qattiq qoralanadi. Rasululloh (s.a.v) hadislarida jamiyat a’zolari o‘rtasidagi nizolarning oldini olishda yaxshi xulq asosiy yechim sifatida ko‘rsatilgan. Abu Dardodan rivoyat qilingan hadisda yaxshi xulqning qiyomat kunida mezonda eng og‘ir keladigan amal ekanligi aytiladi. Bu radikal qarashlarning ildizi bo‘lgan qo‘pollik, nafrat va murosasizlikka qarshi ma’naviy javobdir. Jamiyatda tinchlikni saqlashning muhim mexanizmi sifatida o‘zaro salomlashish, kichiklarga izzat va kattalarga hurmat ko‘rsatish g‘oyasi ilgari suriladi. Payg‘ambarimiz (s.a.v) hatto yosh bolalarga salom berish orqali jamiyatda mehr-muhabbat urug‘ini ekishni o‘rgatganlar, bu esa o‘z navbatida adovat va fitnalarning ildizini quritadi. Shuningdek, “Ilmni Chinda bo‘lsa ham, borib, olinglar” degan mashhur hikmat har qanday radikalizm va adashishlarning bosh sababi bo‘lgan jaholatga qarshi eng kuchli raddiyadir. Mintaqamizda yot g‘oyalarga qarshi kurashda eng muhim vositalardan biri Abu Mansur al-Moturidiy merosidir. Uning “Kitob at-tavhid” asarida aqidaviy masalalarda naql va aql o‘rtasidagi muvozanatni saqlash tamoyili ilgari surilgan. Bu yondashuv zamonaviy ekstremistik guruhlarga xos bo‘lgan matnlarni so‘zma428 Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Vasatiya – hayot yo‘li. – T.: “Hilol-Nashr”, 2024. – B. 25. 595

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may so‘z va yuzaki talqin qilish, ko‘r-ko‘rona fanatizmga berilish kabi holatlarni ilmiy asosda rad etadi. Yot g‘oyalarning eng xavfli ko‘rinishi bo‘lgan “takfir” amaliyotiga nisbatan Imom Moturidiy qat’iy qarshi pozitsiyada turgan. Imom Moturidiy “iymon” va “amal” tushunchalarini birma-bir batafsil tushuntirib, agar musulmon kishi biror katta gunoh ishni qilib qo‘ysa va uni halol sanamasa, kofir bo‘lib qolmasligini ta’kidlaydi429. Ushbu konsepsiya radikal guruhlarning o‘z dindoshlariga va davlatga nisbatan zo‘ravonlik qilishini oqlovchi asosiy vajlarini yo‘qqa chiqaradi. Xristianlik ta’limotining markazida muhabbat, kechirim g‘oyalari turadi. Iso Masihning ta’limotlarida: “Qo‘shningni o‘zing kabi sev” (Matto 22:39), “Tinchlik o‘rnatuvchilar baxtlidir” (Matto 5:9), – degan tamoyillar asosiy axloqiy mezon sifatida ilgari suriladi430. Bu g‘oyalar xristianlikda zo‘ravonlik va majburlash usullarini emas, balki ruhiy-axloqiy va insoniy munosabatlarni ustuvor qo‘yishini ko‘rsatadi. Xristianlikda ham yot g‘oyalarga qarshi eng samarali vosita – to‘g‘ri olingan ilm va cherkov nazoratidir. Injilni individual va mas’uliyatsiz talqin qilish sekta va destruktiv oqimlar paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Yahudiylik axloqiy ta’limotining markazida inson hayotining muqaddasligi turadi. Tavrotda: “Qotillik qilma” (Chiqish 20:13), degan qat’iy amr mavjud. Talmudda esa mashhur tamoyil keltiriladi: “Kim bir jonni saqlab qolsa, go‘yo butun olamni saqlab qolgandek bo‘ladi” (Sanhedrin 37a)431. Bu tamoyillar yahudiylikda zo‘ravonlik va begunoh qon to‘kishning qat’iyan qoralanishini ko‘rsatadi. Yahudiylik ta’limotida urush va kuch ishlatish masalasi qat’iy diniyhuquqiy cheklovlar asosida ko‘rib chiqiladi. Galahada urush, milhemet mitzvah (majburiy urush), milhemet reshut (ixtiyoriy urush) turlariga ajratiladi va har ikkisi ham aniq shartlar, axloqiy cheklovlar hamda ravvinlar ruxsati bilan bog‘langan.432 Buddaviylik ta’limotining markazida ahimsa – zo‘ravonlikdan tiyilish tamoyili turadi. Budda ta’limotiga ko‘ra, nafrat va g‘azab insonni azob-uqubatga olib boradi. Buddaviylikda diniy zo‘ravonlik mutlaq rad etiladi. Jamiyat barqarorligiga tahdid soluvchi g‘oyalar insonning ichki nafsiy muammolari va johillik (avidya) natijasi sifatida talqin qilinadi. Shu bois, bu ta’limotda radikallashuvga qarshi asosiy vosita – ruhiy tarbiya va ongni poklashdir.433 Hinduizm murakkab diniy-falsafiy tizim bo‘lib, unda jamiyat barqarorligi dharma – kosmik va ijtimoiy tartib tushunchasi bilan bog‘liq. Dharma jamiyatda har bir shaxsning axloqiy va ijtimoiy burchlarini belgilaydi. Hindu an’anasida zo‘ravonlik (himsa) asosan salbiy hodisa sifatida baholanadi, biroq tarixiy kontekstda kuch ishlatish ba’zan dharmani tiklash vositasi sifatida oqlangan434. Shu 429 https://www.sammuslim.uz/oz/articles/actual/moturidiy-talimotida-ahli-kaboirlar-masalasi The Bible (New International Version). Matthew 22:37-39; Matthew 5:9 431 Mishnah Sanhedrin 4:5; Babylonian Talmud, Sanhedrin 37a. 432 Walzer, M., Lorberbaum, M., & Zohar, N. J. (2000). The Jewish Political Tradition: Volume 2: Warfare. Yale University Press. – pp. 12-25. 433 Keown, D. (2005). Buddhist Ethics: A Very Short Introduction. Oxford University Press. – pp. 24–30, 56. 434 Flood, G.D. (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. – pp. 52–58. 430 596

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bilan birga, klassik matnlarda jamiyatda tartibsizlik (adharma) eng katta xavf sifatida ko‘riladi. Zamonaviy hindu tafakkurida ekstremizm va diniy millatchilik keskin tanqid qilinadi. Bugungi kunda jamiyat barqarorligiga tahdidlar ko‘pincha raqamli makon orqali kirib kelmoqda. Axborot xurujlari va mafkuraviy poligonlar yoshlarning ongini zaharlashga, ularni o‘z xalqi va tarixiga qarshi qayrashga yo‘naltirilgan. Ijtimoiy tarmoqlar nafaqat muloqot vositasi, balki yot g‘oyalarni tarqatuvchi asosiy platformaga aylandi. Ekstremistik guruhlar yoshlarning his-tuyg‘ularini manipulyatsiya qilish orqali ularda “soxta qahramonlik” tuyg‘usini uyg‘otadilar. Ushbu tahdidlarga qarshi kurashishda yoshlarning internetdan foydalanish madaniyatini oshirish va ularda mafkuraviy immunitetni kuchaytirish zaruriyati tug‘ilmoqda435. O‘zbekiston yot g‘oyalarga qarshi kurashni nafaqat milliy darajada, balki global miqyosda ham faol ilgari surmoqda. 2017-yilda Prezident Shavkat Mirziyoyev BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” rezolyutsiyasini qabul qilish tashabbusi bilan chiqdi. 2018-yil 12-dekabrda ushbu rezolyutsiya 193 ta davlat tomonidan yakdillik bilan qo‘llabquvvatlandi. Rezolyutsiyaning asosiy maqsadi – dunyo bo‘ylab ta’lim darajasini oshirish orqali radikallashuv va ekstremizmning oldini olishdir. Bu xalqaro hujjat O‘zbekistonning dinlararo muloqot va bag‘rikenglik sohasidagi modelini dunyo miqyosida tan olinishiga xizmat qildi. Xulosa qilib aytganda, jamiyat barqarorligiga tahdid soluvchi yot g‘oyalar bugungi davrning eng dolzarb mafkuraviy muammolaridan biri hisoblanadi. Ushbu g‘oyalar ko‘pincha diniy shiorlar ortiga yashiringan holda jamiyatda adovat, zo‘ravonlik va beqarorlikni keltirib chiqarishga urinadi. Maqola tahlili shuni ko‘rsatadiki, islom ta’limoti hamda boshqa an’anaviy dinlar mohiyatan tinchlik, inson hayotining muqaddasligi va ijtimoiy muvozanatni ustuvor deb biladi. Ayniqsa, islomda ilm-ma’rifat, aql va naql uyg‘unligi, moturidiylik maktabining takfir va mutaassiblikka qarshi qat’iy pozitsiyasi yot g‘oyalarga qarshi samarali mafkuraviy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, zamonaviy axborot makonida yoshlarning ongini himoya qilish, ularda mafkuraviy immunitetni shakllantirishda diniy bag‘rikenglik va to‘g‘ri talqinga asoslangan ta’lim muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, jamiyat barqarorligini ta’minlashda diniy ta’limotlarning ma’rifiy va axloqiy salohiyatidan oqilona foydalanish muhim strategik vazifa hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021. 2. Mirziyoyev Sh.M. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 72sessiyasidagi nutqi. – T.: O‘zbekiston, 2017. 3. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2023. – 80 b. Ommaviy axborot vositalarida zo‘ravon ekstremizm, radikalizm va terrorizm masalalarining yoritilishi: nazariya va amaliyot: o‘quv-amaliy qo‘llanma. – T.: Baktria press, 2019. – B. 87. 435 597

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 4. O‘zbekiston Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021. 5. BMT Bosh Assambleyasining “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” to‘g‘risidagi maxsus Rezolyutsiyasi (A/RES/73/128). – Nyu-York: BMT, 2018. 6. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Vasatiya – hayot yo‘li. – T.: “HilolNashr”, 2024. – B. 25. 7. Jadidchilik: o‘zgarish va taraqqiyot: mavzusidagi Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami (2025-yil 31-may, II qism). – Buxoro: “Durdona” nashriyoti, 2025. – 227 b. 8. Ommaviy axborot vositalarida zo‘ravon ekstremizm, radikalizm va terrorizm masalalarining yoritilishi: nazariya va amaliyot: o‘quv-amaliy qo‘llanma. – T.: Baktria press, 2019. – B. 141. 9. Ochildiyev A., Najmiddinov J. Missionerlik: mohiyat, maqsadlar, oqibatlar va oldini olish yo‘llari. – T.: O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi nashriyot-matbaa birlashmasi, 2021. – 198 b. 10. Flood, G.D. (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. 11. Walzer, M., Lorberbaum, M., & Zohar, N.J. (2000). The Jewish Political Tradition: Volume 2: Warfare. Yale University Press. 12. Keown, D. (2005). Buddhist Ethics: A Very Short Introduction. Oxford University Press. 13. https://www.un.org/uz/ 14. https://lex.uz/ 15. https://muslim.uz/ 16. https://www.sammuslim.uz/oz/articles/actual/moturidiy-talimotida-ahli-kaboirlarmasalasi YUSUF XOS HOJIB FALSAFASIDA BILIM, AXLOQ VA ADOLAT G‘OYALARI: YANGI O‘ZBEKISTON MA’NAVIY POYDEVORINI SHAKLLANTIRISHDAGI AHAMIYATI IDEAS OF KNOWLEDGE, MORALITY, AND JUSTICE IN THE PHILOSOPHY OF YUSUF KHOS HAJIB, AND THEIR SIGNIFICANCE IN FORMING THE SPIRITUAL FOUNDATION OF THE NEW UZBEKISTAN Maqsudova Charos Ulug‘bek qizi, JizDPU Pedagogika psixologiya va inklyuziv ta’lim fakulteti menejment yo‘nalishi charosmaqsudova56@gmail.com, +998 97 300 14 26 Maksudova Charos Ulugbek kizi, JizDPU, Management direction of the Faculty of Pedagogical Psychology and Inclusive Education charosmaqsudova56@gmail.com, +998 97 300 14 26 Annotatsiya. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” (“Saodatga eltuvchi bilim”) asarida ilgari surilgan bilim, axloq, adolat va komil inson tarbiyasiga oid falsafiy g‘oyalar chuqur tahlil etiladi. Muallif asardagi to‘rtta asosiy ramz - Adolat (Kuntug‘di), Davlat-Baxt (Oyto‘ldi), Aql-zakovat (O‘gdulmish) va Qanoat (O‘zg‘urmish) timsollarini zamonaviy ijtimoiy-falsafiy nuqtai nazardan o‘rganadi. Tadqiqot natijasida ushbu g‘oyalarning Yangi O‘zbekiston jamiyatidagi ma’naviy poydevorni mustahkamlash, yoshlarni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash hamda davlat boshqaruvi etikasini takomillashtirish borasidagi amaliy ahamiyati asoslanadi. Maqola 3-sho‘ba: “Yangi O‘zbekiston ma’naviy poydevorini shakllantirishda Yusuf Xos Hojib falsafasining zamonaviy ahamiyati” doirasida taqdim etilmoqda. 598

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib; Qutadg‘u bilig; bilim; axloq; adolat; komil inson; ma’naviy qadriyatlar; Yangi O‘zbekiston; Uchinchi Renessans. Аннотация. В данной статье глубоко анализируются философские идеи об образовании, нравственности, справедливости и воспитании совершенного человека, изложенные в произведении Юсуфа Хос Хаджиба “Кутадгу Билиг” (“Знание, дарующее счастье”). Автор исследует четыре главных символа произведения - Справедливость (Кунтугди), Счастье-Судьба (Ойтолди), Разум-мудрость (Угдулмиш) и Удовлетворённость (Узгурмиш) - с точки зрения современной социальной философии. В результате исследования обосновывается практическое значение этих идей для укрепления духовного фундамента общества Нового Узбекистана, воспитания молодёжи в духе национальных ценностей и совершенствования этики государственного управления. Ключевые слова: Юсуф Хос Хаджиб; Кутадгу Билиг; знание; нравственность; справедливость; совершенный человек; духовные ценности; Новый Узбекистан; Третий Ренессанс. Abstract. This article provides an in-depth analysis of the philosophical ideas on knowledge, morality, justice, and the cultivation of a perfect human being as presented in Yusuf Khas Hajib’s Qutadghu Bilig (Knowledge that Brings Happiness). The author examines the four main symbols of the work - Justice (Kuntugdi), Fortune (Oytoldi), Wisdom (Ugdulmish), and Contentment (Uzgurmish) - from the perspective of contemporary social philosophy. The research substantiates the practical significance of these ideas for strengthening the spiritual foundation of New Uzbekistan society, educating youth in the spirit of national values, and improving public administration ethics. Keywords: Yusuf Khas Hajib; Qutadghu Bilig; knowledge; morality; justice; perfect human being; spiritual values; New Uzbekistan; Third Renaissance. KIRISH Bugungi kunda O‘zbekiston o‘zining yangi taraqqiyot bosqichiga qadam qo‘yib, milliy o‘zlikni anglash, ma’naviy qadriyatlarni tiklash va yoshlarni yuksak axloq ruhida tarbiyalash masalalari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. “Uchinchi Renessans” g‘oyasi atrofida shakllangan yangi intellektual muhit esa ajdodlarimizning boy merosini zamonaviy ilm-fan bilan uyg‘unlashtirishni talab etmoqda. Bu kontekstda XI asrda yaratilgan “Qutadg‘u bilig” asarining dolzarbligi yanada ortadi. Yusuf Xos Hojib 1069-yilda yaratgan ushbu asar nafaqat turkiy xalqlar adabiyotining, balki jahon falsafiy tafakkurining ham nodir yodgorligidir. Asar nomining o‘zi – “Saodatga eltuvchi bilim” - uning butun mazmunini to‘la aks ettiradi: bilim orqali baxt va saodatga erishish yo‘llari ko‘rsatiladi. Shoir o‘zi aytganidek, bu kitob “Boshdan oxirgacha donolar so‘zi, go‘yoki tizilgan marjondek o‘zi” [1, 8-b.]. Asarda Kuntug‘di (Adolat), Oyto‘ldi (Davlat va Baxt), O‘gdulmish (Aqlzakovat) va O‘zg‘urmish (Qanoat) to‘rt ramziy qahramon suhbatlari orqali davlat boshqaruvi, jamiyat hayoti, insonning o‘z-o‘zini kamolotga yetkazishi kabi abadiy mavzular ko‘tariladi. Bu timsollar nafaqat adabiy qahramonlar, balki insoniyatning azaliy qiyinchiliklariga yechim topishning falsafiy modelidir. Ushbu maqolaning maqsadi – “Qutadg‘u bilig”da bilim, axloq, adolat va komil inson tarbiyasiga oid falsafiy g‘oyalarni chuqur tahlil etish va ularning 599