UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Его поэма была основана на народных фольклорных традициях, он упоминает имена эпических героев Афросиёба, Фаридуна, Ануширвана, использует много народных пословиц и поговорок, афоризмов, многие их них бытуют и до сих пор в картине мира тюркских народов и их речи. Автор создал новые, оригинальные изобразительные средства для более активного проведения своих идей и философии в жизнь. В книге наряду с поэтической формой изложения присутствует и прозаическая, вступление и заключение представляют собой авторский монолог. Сама же форма диалога в основной части произведения дает читателю понимание важных жизненных нравственных категорий, персонифицированных в героях. Книга эта была одним первых крупных произведений письменной литературы на тюркском языке. Это образец тюркоязычной традиции, где имеется прозаическое вступление, а далее идет поэтизированная форма выражения картин природы связано с тюркским фольклором. Диалоги играют определенную роль в создании сюжета, что говорит о зарождении тенденций повествования, где влияния автора на ход событий нет. Юсуф Хос Ходжиб – выдающийся поэт, педагог и дидакт 11 века. В своей книге «Кутадгу билиг» он со всей очевидностью доказывает, что и в то древнее время предки узбеков глубоко интересовались проблемами воспитания и образования, зная, что это лучший путь к счастью для молодого поколения. ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ ЛИТЕРАТУРЫ: 1. Бартольд В.В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. Т. 5.: М.- «Наука». 1968. С. 113. 2. Иванов С. Н. О «Благодатном знании» Юсуфа Баласагунского // Благодатное знание: [поэма] / Юсуф Баласагунский; изд. подгот. [и с караханид.уйгур. пер.] С. Н. Иванов; Акад. наук СССР. М.: Наука, I983. С. 518–538 (Литературные памятники). https://coollib.net/b/258125-yusuf-hashadzhib-balasaguniblagodatnoe-znanie/read (15.04.2025). 3. Каренов Р. Гений тюркского мира. //Мысль. 10.мая 2022. https://mysl.kazgazeta.kz/news/15784 (14.04.2025). 4. Кадирова Д.Б. Произведение Юсуф Хос Ходжиба «Кутадгу Билиг» как источник нравственного воспитания. // Теория и практика современной науки. № 1 (19) 2017. С. 1204. 5. Кляшторный С. Г. Эпоха «Кутадгу билиг» // Советская тюркология. 1970. № 4. С. 82–86. 6. Нарынбаев А.И., Кутманалиева Дж.А. «Благодатные знания» Юсуфа Баласагуни. //Содружество. № 13-14. Международный совет Рериховских организаций им. Рериха. https://www.roerichs.com/blagodatnoe-znanieyusufabalasaguni (14.04.2025). 7. Стеблева И.В. Развитие тюркских поэтических форм в XI в. -М.: Наука, 1971. 299 с. 10. Тухлиев Б. «Кутадгу Билиг» Юсуф. 560

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may YUSUF XOS HOJIB VA AXMAD DONISH FALSAFASIDA YETUK VA BARKAMOL AVLOD MUAMMOLARI THE PROBLEMS OF A MATURE AND HARMONIOUS GENERATION IN THE PHILOSOPHY OF YUSUF KHOS HAJIB AND AHMAD DONISH Abdurahmonov Xolboy To‘xtayevich, Vatan Universiteti katta o‘qituvchisi, +99897 732 10 06 Kholboy Tukhtaevich Abdurakhmanov, Senior Lecturer at the University of the Vatan, +99897 732 10 06 Annotatsiya. Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojib va Axmad Donish falsafiy qarashlarida yetuk va barkamol avlodni shakllantirish muammosi konseptual tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi ikkala mutafakkirda komillik mezonlari, tarbiya va ijtimoiy mas’uliyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash hamda ularning zamonaviy ma’naviy-ma’rifiy siyosat va ta’lim falsafasi uchun metodologik resurslarini ochib berishdan iborat. Metodologiya sifatida tarixiy-falsafiy rekonstruksiya, komparativ tahlil, matnshunoslikka tayangan tushunchaviy tahlil va normativaksiyologik yondashuv qo‘llanadi. Ilmiy yangilik shundan iboratki, “barkamollik” g‘oyasi hukmdor-adolat paradigmasi bilan cheklanmay, Donishdagi ma’rifat, tanqidiy tafakkur va ijtimoiy institutlar islohoti orqali shaxs kamolotiga olib boruvchi mexanizmlar bilan uzviy bog‘liqlikda yoritiladi. Kalit so‘zlar: barkamol avlod; komil inson; tarbiya falsafasi; adolat va mas’uliyat; ma’rifat; tanqidiy tafakkur; ijtimoiy institutlar. Аннотация. В статье концептуально анализируется проблема формирования зрелого и гармонично развитого поколения в философских взглядах Юсуфа Хос Ходжиба и Ахмада Дониша. Цель исследования заключается в выявлении критериев совершенства, связи воспитания и социальной ответственности у обоих мыслителей, а также в раскрытии их методологического потенциала для современной философии образования и нравственно-просветительских практик. В качестве методологии применяются историко-философская реконструкция, сравнительный анализ, понятийный анализ на основе текстологического прочтения и нормативно-аксиологический подход. Научная новизна состоит в том, что идея «гармоничности» рассматривается не только в рамках парадигмы справедливого правления, но и в связке с механизмами личностного становления у Дониша, где просвещение, критическое мышление и обновление социальных институтов выступают условиями воспитания зрелого человека. Ключевые слова: гармонично развитое поколение; совершенный человек; философия воспитания; справедливость и ответственность; просвещение; критическое мышление; социальные институты. Abstract. This article offers a conceptual analysis of the problem of cultivating a mature and well-rounded generation in the philosophical views of Yusuf Khos Hojib and Ahmad Donish. The study aims to identify their criteria of human perfection, clarify the relationship between moral education and social responsibility, and demonstrate the methodological relevance of their insights for contemporary philosophy of education and value-oriented pedagogical practice. The methodology integrates historical-philosophical reconstruction, comparative analysis, concept-centered close reading, and a normative-axiological approach. The scholarly novelty lies in showing that the ideal of a “perfect person” is not limited to a justice-centered model of governance: in Donish’s framework, enlightenment, critical reasoning, and the reform of social institutions operate as practical mechanisms that enable individual development and civic maturity, complementing the ethical-political ideal articulated by Yusuf Khos Hojib. 561

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Keywords: well-rounded generation; ideal person; philosophy of education; justice and responsibility; enlightenment; critical thinking; social institutions. Kirish. Yetuk va barkamol avlod masalasi Markaziy Osiyo intellektual merosida shaxs kamoloti, ijtimoiy tartib va ma’naviy me’yorlarning o‘zaro bog‘liqligini ifodalovchi tayanch muammolardan biri bo‘lib kelgan. Bu muammoning dolzarbligi shundaki, zamonaviy ta’lim tizimlari ko‘pincha kompetensiya, kasbiy moslashuv va texnologik savodxonlikka urg‘u berar ekan, shaxsning axloqiy mas’uliyati, jamoat manfaatiga sadoqat va tanqidiy tafakkur kabi sifatlar bilan integratsiyalashgan komillik modelini ishlab chiqishda metodologik tanqislik seziladi. Yusuf Xos Hojib va Axmad Donish merosi ana shu tanqislikni bartaraf etishda tarixiy tajribaga tayangan, ammo dogmatik bo‘lmagan konseptual resurslarni taklif etadi: Birinchisi davlat va jamiyat tartibining adolat orqali mustahkamlanishini shaxs tarbiyasi bilan bog‘lasa, ikkinchisi ma’rifat, aql va ijtimoiy institutlar samaradorligi orqali inson kamolotining amaliy shartlarini ko‘rsatadi[1,-160-b]. Mavzu bo‘yicha mavjud ilmiy yondashuvlarda Yusuf Xos Hojib ko‘pincha axloqiy-siyosiy didaktika doirasida, Donish esa ma’rifatparvar islohotchi sifatida talqin qilinadi; biroq “barkamol avlod” muammosi nuqtayi nazaridan ularning qarashlari o‘rtasidagi ichki mantiqiy uzviylik, ayniqsa tarbiya, bilim va mas’uliyatning institutsional shartlari kesishmasida yetarlicha konseptuallashtirilmagan. Xalqaro adabiyotda “fazilat etikasi” va “fuqarolik ta’limi” konseptlari shaxsiy fazilatlar bilan fuqarolik madaniyati o‘rtasidagi bog‘lanishni yoritadi, ammo mahalliy manbalar asosida bunday bog‘lanishning tarixiy modellari kam qo‘llanadi[2,-25-b]. Mazkur tadqiqotning maqsadi Yusuf Xos Hojib va Axmad Donish falsafasida yetuk va barkamol avlod muammosini komparativ konseptual tahlil qilish, komillik mezonlarini qayta rekonstruksiya etish hamda ularning zamonaviy ta’lim falsafasi uchun amaliy va nazariy ahamiyatini asoslashdan iborat. Vazifalar sifatida quyidagilar belgilandi: komillikning mohiyat va qadriyatga asoslangan yondashuv poydevorini aniqlash; tarbiya va bilimning me’yoriy maqomini ko‘rsatish; shaxs kamolotining ijtimoiy shartlari va institutsional mexanizmlarini taqqoslash; ikki mutafakkir konsepsiyalarining zamonaviy talqinga yaroqli nuqtalarini ajratish. Ilmiy yangilik shundan iboratki, Yusuf Xos Hojibda fazilatli shaxs modeli adolatli boshqaruvning funksional sharti sifatida, Donishda esa ma’rifat va tanqidiy fikrlash orqali yangilanadigan ijtimoiy muhitning natijasi sifatida izchil tizimlashtiriladi; natijada “barkamol avlod” kategoriyasi shaxsiy axloq va ijtimoiy institutlar uyg‘unligida tushuntiriladi. Tadqiqot materiallari va metodlari. Tadqiqot materiali sifatida Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari hamda Axmad Donishning tanlangan risola va nasriy merosi asosiy manba bo‘ldi; qo‘shimcha ravishda ularning merosiga doir matnshunoslik va tarixiy-falsafiy tadqiqotlar, shuningdek ta’lim falsafasi va fazilat etikasi bo‘yicha nazariy adabiyotlar tahlil qilindi. Metodlar majmuasi uch darajali yondashuvga tayanadi. Birinchi darajada tarixiy-falsafiy rekonstruksiya qo‘llanib, matnlar yaratilgan davrning ijtimoiy-madaniy konteksti hisobga olindi va 562

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may mualliflarning normativ da’volari o‘sha davr intellektual muhitida qanday vazifani bajargani aniqlashtirildi. Ikkinchi darajada tushunchaviy tahlil yordamida “komillik”, “adolat”, “aql”, “ma’rifat”, “mas’uliyat” kabi kategoriyalar semantik maydoni ajratildi va ularning ichki mantiqiy bog‘lanishlari tekshirildi. Uchinchi darajada komparativ metod asosida ikki mutafakkirning shaxs kamolotiga doir modelidagi umumiylik va farqlar, ayniqsa ta’lim, tarbiya va institutlar roli bo‘yicha qiyosiy xaritalashtirildi. Metodologik tanlovning asosliligi shundaki, “barkamol avlod” muammosi faqat axloqiy nasihat darajasida emas, balki me’yoriy tizim va ijtimoiy mexanizmlar birligida talqin etilgandagina falsafiy tahlilning ob’ektiga aylanadi; shu sababli normativ-aksiyologik yondashuv komparativ rekonstruksiya bilan birlashtirildi[3, -48-b]. Tadqiqot natijalari. Tahlil natijasida Yusuf Xos Hojib falsafasida yetuk avlod modeli uch tayanch element orqali shakllanishi aniqlandi. Birinchi element fazilatlarning me’yoriy iyerarxiyasidir: adolat markaziy qadriyat sifatida tasvirlanib, u aql, qanoat, to‘g‘rilik va mas’uliyat kabi sifatlarni muvozanatga keltiruvchi tamoyil vazifasini bajaradi[4,-57-b]. Ikkinchi element tarbiyaning ijtimoiy vazifasi bo‘lib, shaxs kamoloti jamiyat barqarorligi bilan funksional bog‘lanadi; ya’ni fazilatli inson nafaqat o‘zini, balki boshqalarni ham tartibga soluvchi axloqiy me’yorlarni tashuvchiga aylanadi. Uchinchi element siyosiyaxloqiy kompetensiya bo‘lib, unda yetuk shaxs qaror qabul qilishda oqibatni ko‘ra bilish, maslahat madaniyati va manfaatlar muvozanatini saqlashga qodir sub’ekt sifatida tasvirlanadi. Bu uch element birgalikda barkamollikni individual sifatlar majmui emas, balki ijtimoiy tartibning ma’naviy kapitali sifatida belgilaydi. Axmad Donishda yetuk va barkamol avlod modeli ham uch qatlamda ko‘rinish berdi. Birinchi qatlam ma’rifat va bilimning instrumental emas, balki normativ maqomidir: bilim insonni voqelikni tushunish, xatoni ajratish va oqilona taklif bera olish darajasiga olib chiqadigan axloqiy intizom sifatida namoyon bo‘ladi[5,-10-b]. Ikkinchi qatlam tanqidiy tafakkur va muhokama madaniyatidir: Donishda yetuklik tayyor haqiqatlarni takrorlash emas, balki dalil, tajriba va kuzatuvga suyanib fikr yuritish qobiliyati bilan bog‘lanadi. Uchinchi qatlam ijtimoiy institutlarning sifati bo‘lib, unda ta’lim, boshqaruv va jamoat tartibining amaliy mexanizmlari shaxs tarbiyasiga bevosita ta’sir qiluvchi omillar sifatida talqin etiladi. Natijada Donish konsepsiyasida barkamollik individual fazilatlar bilan birga institutsional muhitning “tarbiyalovchi” imkoniyati bilan ham belgilanadi. Komparativ tahlil natijasida ikki mutafakkir o‘rtasida umumiy uchta kesishma aniqlandi. Birinchisi, yetuklik axloqiy sifatlar va aqlning uyg‘unligida tushuntiriladi. Ikkinchisi, shaxs kamoloti jamiyatning me’yoriy barqarorligi uchun zarur shart sifatida ko‘riladi. Uchinchisi, tarbiya jarayoni faqat oilaviy yoki shaxsiy doirada emas, balki ijtimoiy munosabatlar va boshqaruv madaniyati bilan bog‘lanadi. Farqli jihat sifatida Yusuf Xos Hojibda barkamollik modeli ko‘proq me’yoriy ideal sifatida, Donishda esa ijtimoiy-amaliy mexanizmlar orqali ro‘yobga chiqadigan jarayon sifatida sistemalashtirilgani belgilandi. Shu tariqa “barkamol 563

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may avlod” muammosi ikki yo‘nalishda yoritildi: axloqiy-siyosiy ideal va ma’rifiyinstitutsional shartlar. Discussion. Olingan natijalar mavjud tadqiqotlarda Yusuf Xos Hojib merosining davlat boshqaruvi etikasi sifatida talqin qilinishi bilan mos keladi, biroq ushbu maqolada u boshqaruv etikasi doirasidan chiqib, shaxs kamolotining tizimli modeli sifatida o‘qildi; bu yondashuv axloqiy fazilatlarni “ijtimoiy barqarorlik resursi” sifatida ko‘rsatish imkonini berdi[6,-102-b]. Donish bo‘yicha natijalar uni ma’rifatparvar sifatida baholovchi ilmiy qarashlarni qo‘llabquvvatlaydi, lekin bizning tahlilda ma’rifatparvarlik faqat bilim targ‘iboti emas, balki tanqidiy tafakkur va institutlar samaradorligi orqali shaxsning axloqiy mas’uliyatini shakllantirish dasturi sifatida talqin qilindi. Xalqaro nazariy kontekstda fazilat etikasi shaxsdagi barqaror odatlar va amaliy donishmandlikni muhim deb biladi; biz aniqlagan “adolat-aql-mas’uliyat” uchligi shu yondashuv bilan tipologik uyg‘unlik ko‘rsatadi, ammo mahalliy manbalar bu uchlikni ijtimoiy tartib va tarbiya bilan yanada qattiq bog‘laydi. Shuningdek, fuqarolik ta’limi bo‘yicha zamonaviy qarashlar “ ijtimoiy mas’uliyat fazilatlari”ni institutlar va jamoat muhokamasi bilan qo‘shib o‘rganadi; Donishdagi institutlar va tanqidiy fikrning birligi mazkur nazariyalar bilan qiyosda mahalliy tarixiy model sifatida qiymat kasb etadi. Natijalarning amaliy ahamiyati shundaki, ta’lim falsafasi uchun barkamol avlod mezonlarini faqat shaxsiy kompetensiyalar bilan cheklamasdan, axloqiy mas’uliyat va tanqidiy tafakkur bilan integratsiyalangan yondashuv zarurligi asoslanadi. Yusuf Xos Hojib modeli ta’limda qadriyatlar iyerarxiyasini aniq belgilash, adolat va mas’uliyatni markaziy prinsip sifatida qo‘yishning metodik asosini taklif etadi; Donish modeli esa ta’lim muhitini muhokama, dalillash va institutsional shaffoflik bilan boyitish orqali yetuklikni rivojlantirish g‘oyasini kuchaytiradi[7,-50-b]. Shu bilan birga, tadqiqotning cheklovlari mavjud: birinchidan, tahlil asosan kanonik matnlarga tayandi va qo‘lyozma variantlari hamda kengroq korpus qamrovi cheklangan; ikkinchidan, “barkamol avlod” kategoriyasining zamonaviy psixologik va sotsiologik o‘lchovlari bilan empirik bog‘lanishlar bu maqola doirasida ko‘rib chiqilmadi. Kelajak tadqiqotlarida Donish va Yusuf Xos Hojib konsepsiyalarini zamonaviy ta’lim dasturlari, fuqarolik kompetensiyalari modeli va axloqiy qaror qabul qilish nazariyalari bilan operatsionallashtirilgan mezonlar orqali bog‘lash, shuningdek, ularning til va uslubidagi normativ buyruq shakllari pedagogik kommunikatsiya nazariyasi nuqtayi nazaridan tahlil qilinishi maqsadga muvofiq. Xulosa. Tadqiqot Yusuf Xos Hojib va Axmad Donish falsafasida yetuk va barkamol avlod muammosi shaxsiy fazilatlar, aql va ijtimoiy mas’uliyatning uzviy birligi sifatida yoritilishini ko‘rsatdi. Yusuf Xos Hojibda barkamollik adolat markazida qurilgan me’yoriy ideal bo‘lib, tarbiya jamiyat barqarorligi va boshqaruv madaniyati bilan funksional bog‘lanadi. Axmad Donishda barkamollik ma’rifat, tanqidiy tafakkur va institutlarning tarbiyalovchi imkoniyati orqali ro‘yobga chiqadigan jarayon sifatida asoslanadi. Komparativ xulosa shuki, 564

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may barkamol avlodni shakllantirish nafaqat shaxsiy axloqiy sifatlarni rivojlantirish, balki bilimga asoslangan muhokama madaniyatini kengaytirish va ijtimoiy institutlar sifatini oshirish bilan birga olib borilgandagina izchil natija beradi. Mazkur sintez zamonaviy ta’lim falsafasi uchun qadriyatlar iyerarxiyasi, fuqarolik mas’uliyati va tanqidiy fikrlashni yagona konseptual doirada ko‘rish imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Қўчқарова М. Юсуф Хос Ҳожиб ижодида аҳлоқий мадният масалаларининг ёритилиши. Жаҳон туркологиясининг буюк обидаси “Қутадғу билиг” ва уни ўрганишнинг долзарб масалалари халқаро конференция тўплами. – Тошкент, 2020. – Б. 160. 2. Ражабов Қ. Мустақил Туркистон фикри учун мужодадир (1917-1935 йиллар). Тошкент: Ўзбекистон, 2000; Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш. Тошкент: Маънавият 2002; Ёш бухороликлар // Бухоро мавжлари. 2005. № 2. - Б. 25. 3. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. (нашрга тайёрловчи Қаюм Каримов). – Тошкент: Фан, 1971. –Б. 48. 4. Қутадғу билиг: (Билим саодати)/Юсуф Хос Ҳожиб, Абдуҳамид Пардаев табдили. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2016 й. – Б. 57. 5. Rahmon Muiniy. Ahmad Donish hayoti haqida. – Buxoro, 2007. - B.10. 6. Усмонов Қ, Содиқов М, Бурҳонова С. Ўзбекистон тарихи. – Тошкент: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 2002 й. – Б. 102. 7. Садуллаев А., Сотлиқов А., Абдуллаев О. Сайид Исломхўжа (сиёсий, маданиймаърифий фаолияти). – Тошкент, 2005. – Б. 50. MEHMET SADIK ARAN’IN TÜRKÜN ALTIN KİTABI KUTADGU BİLİG ÇALIŞMASI MEHMET SADIK ARAN'S WORK ON THE GOLDEN BOOK OF THE TURKS: KUTADGU BİLİG Sevil İrevanlı, Uluslararası Vizyon Üniversitesi Kuzey Makedonya Gostivar, irevanlisevil@gmail.com https://orcid.org/0000-0002-2613-9073 Sevil Iravanli, International Vision University North Macedonia Gostivar, irevanlisevil@gmail.com https://orcid.org/0000-0002-2613-9073 ÖZ. Kutadgu Bilig, 1069-70’te Yusuf Has Hacib tarafından Karahanlı döneminde kaleme alınmış önemli bir eserdir. Batı Azerbaycan Türklerinden Mehmet Sadık Aran Türk ulusunun yüzyıllar boyunca süzmüş olduğu milli varlık ve geleneklerinden, medeni hayat tecrübelerinden alınmış derslerle sınanmış ve kalıplaşmış, Türk atasözleri ile süslenmiş Kutadgu Bilig‘deki öğütlerden seçmeler yaparak özetler vermiş, günümüz Türkçesine aktarmıştır. Kutadgu Bilig‘in üç nüshasından hayatın her sayfasına ait öğütler, ahlak, seciye, intizam (disiplin), vefa, büyüklere hürmet, bilgi, dirayet, tahammül, kılıç kuvveti, siyaset, demokratlık, halkçılık gibi konuları seçerek risale halinde yayımladığı eserine Türk’ün Altın Kitabı Kutadgu Bilig adını vermiştir. Kutadgu Bilig‘in mukaddimesinde de denildiği gibi 11. yüzyılın en büyük edebî mahsulü olan bu eser, sade Türkçesiyle geniş Türk ülkelerinde zevkle okunmuş, o devir Türkistan illerinin en mükemmel edebî hazinesi olarak görülmüştür. Bu eser, devlet yönetimi, adalet, ahlak ve toplum düzeni gibi konularda öğütler içerir. Yusuf Has Hacib bu eseriyle devlet adamlarına ve toplumun diğer bireylerine yol gösterici olmayı hedeflemiştir. Mehmet Sadık Aran’ın Türk’ün Altın Kitabı Kutadgu Bilig risalesi, Kutadgu Bilig‘den alınmış seçme çevirilerden oluşmaktadır. Aran bu eseri 1944 yılında yayımlamış özellikle Kutadgu Bilig‘in Uygur harfleriyle yazılmış 565

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Viyana nüshasından yararlanmıştır. Aran’ın Türk’ün Altın Kitabı Kutadgu Bilig adlı bu küçük fakat özlü çalışması Türkiye’de anılan eserden yapılan ilk seçme çeviridir. Reşit Rahmeti Arat’ın tam metin transkripsiyon çevirisi ise 1947’de, tam metin Türkçe çevirisi ise 1959’da yayımlanmıştır. Kutadgu Bilig, yazıldığı dönemden günümüze kadar çok sayıda araştırmacı ve çevirmen tarafından Türkiye Türkçesine aktarılmış; bu çeviriler kimi zaman tam metin, kimi zaman ise seçme parçalar şeklinde gerçekleştirilmiştir. Kutadgu Bilig, bize ulularımızdan, dedelerimizden kalma bir kültür mirasıdır. Kutadgu Bilig çalışmaları geniş bir konuyu ihata ettiği için diğer çalışmalara yer verilmemiştir. Bu çalışmada yalnızca Mehmet Sadık Aran’ın Kutadgu Bilig üç nüshasından Uygur alfabesi ile yazılan Viyana nüshasından Türkiye Türkçesine yaptığı seçmeler ele alınmıştır. Anahtar Kelimeler: Kutadgu Bilig, Türkün Altın Kitabı, Türkistan, Uygur Alfabesi, Öğütler. Abstract. Kutadgu Bilig is an important work written by Yusuf Has Hacib in 1069-70 during the Karakhanid period. Mehmet Sadık Aran, a Turk from Western Azerbaijan, has summarized and translated into modern Turkish the advice found in Kutadgu Bilig, which is adorned with Turkish proverbs that have been tested and formalized by the national identity and traditions and civilized life experiences of the Turkish nation over centuries. He selected advice from three manuscripts of Kutadgu Bilig concerning every aspect of life, including morality, character, order (discipline), loyalty, respect for elders, knowledge, competence, endurance, the power of the sword, politics, democracy, and populism, and published his work as a treatise, naming it "The Golden Book of the Turks: Kutadgu Bilig." As stated in the preface of Kutadgu Bilig, this work, the greatest literary product of the 11th century, was read with pleasure in the vast Turkic lands thanks to its simple Turkish language, and was considered the most perfect literary treasure of the Turkestan provinces of that era. This work contains advice on subjects such as state administration, justice, morality, and social order. With this work, Yusuf Has Hacib aimed to guide statesmen and other members of society. Mehmet Sadık Aran's treatise, "The Golden Book of the Turk: Kutadgu Bilig," consists of selected translations taken from Kutadgu Bilig. Aran published this work in 1944, particularly using the Vienna manuscript of Kutadgu Bilig written in Uyghur script. Aran's small but concise work, "The Golden Book of the Turk: Kutadgu Bilig," is the first selected translation of the aforementioned work in Turkey. Reşit Rahmeti Arat's complete transcription translation was published in 1947, and his complete Turkish translation in 1959. Kutadgu Bilig has been translated into Turkish by numerous researchers and translators from the time it was written to the present day; these translations have sometimes been in the form of the complete text, and sometimes in the form of selected excerpts. Kutadgu Bilig is a cultural heritage passed down to us from our ancestors. Because studies on Kutadgu Bilig encompass a broad subject, other works have not been included here. This study focuses only on the selections made by Mehmet Sadık Aran from the Vienna manuscript, written in the Uyghur alphabet, of the three manuscripts of Kutadgu Bilig, and their translation into Turkish. Keywords: Kutadgu Bilig, The Golden Book of the Turks, Turkestan, Uyghur Alphabet, Advice. GİRİŞ Karahanlı döneminde yazılan Kutadgu Bilig eserinin şairi Yusuf Has Hacib Türkistanlı idi. Türkistan, binlerce kentin bulunduğu topraklardı. Tanınmış bilim insanlarının, şairlerin ve düşünürlerin birçoğu burada yaşıyordu. Türkistan ve Maturidi’nin doğup büyüdüğü Maveraünnehir, büyük bilginlerin yetiştiği Türk kültür tarihinin en önemli kültür ve ilim merkezleri idi. Türkistan, Avrasya topraklarının büyük kültürlerini birbirine bağlayan yolların kesişme noktası idi. ‘İpek Yolu’ adı verilen yol ağı her yöne çeşitli malların taşınması için 566

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may kullanılıyordu. Yusuf Has Hacib’in doğduğu Balasagun, VII-XIII. asırlar arasında Türklerin en mühim şehirlerinden biri olup yüksek seviyeli bir kültür merkeziydi. O devirde Kaşgar da Karahanlı devletinin önemli bir kültür merkezini teşkil ediyordu. Bildiğimiz gibi Kaşgarlı Mahmut, Kaşgar şehrinde doğmuş, meşhur eserini 1072-74 arasında Bağdat’ta tamamlayıp halife Ebul Kasım Abdullah’a sunmuştu. Kaşgar’ın bir adı da Ordukent420 idi. Ordukent “merkez şehri, hakanın oturduğu şehir” demektir. Yusuf eserini Kaşgar’daki Türk hükümdarına, Mahmut ise Bağdat’taki halifeye sunmuştur. Fakat her ikisinin doğduğu ve yetiştiği mıntıka Balasagun, Kaşgar çevresidir. Her ikisinin birbirini tanıdığına dair bir emare yoktur. Yusuf Türk düşüncesini, ruhunu ortaya koymuş, Türk hâkimiyet nazariyesini yapmış, Mahmut ise Türk dilinin sözlüğünü kaleme almış, bunu yaparken Türk yaşayış ve uygarlığını yansıtmış, araştırıcıların dediği gibi her ikisi birbirini tamamlamıştır. Yusuf Has Hacib ve Kaşgarlının aynı devirde yaşamaları o devir Türk kültür hayatının ne denli zengin olduğunu göstermektedir. Fakat Türkler arasında bu iki ansiklopedist bilgin ve düşünürün daha sonra benzerlerinin çıkmaması, bir talihsizliktir. Belki de çıkmış, lakin eserleri bize kadar ulaşmamıştır. XI. yüzyılda, yani Kutadgu Bilig‘in yazıldığı devirde Uygurlar zaten Türkçe yazıyorlardı. Bu esnada Yarkent’te yazılan 7 Türkçe, 8 Arapça belge zamanımıza kalmıştır. 7 Türkçe belgenin dördü Arap, üçü Uygur alfabesiyledir.421 Yusuf Has Hacib’in eserini sunduğu Tavgaç Uluğ Buğra Kara Han’ın 1056’dan 1103’e kadar, yani 47 yıl tahtta kaldığı kuvvetli ihtimaldir. 422Büyük Larousse adı geçen hükümdarın tahta 1075’te geçtiğini yazar.423 Mehmet Sadık Aran, Arap ve Fars dillerinin yanında Uygurcayı da iyi biliyordu. Aran, Kutadgu Bilig‘den Uygurcadan Türkçeye çevirdiği seçmeleri risale halinde toplayarak Türk’ün Altın Kitabı Kutadgu Bilig adını verdiği bu çeviriyi 1944 yılında yayımlamış ve eserin bazı kısımlarını günümüz Türkiye Türkçesine uyarlamayı hedeflemiştir. Mehmet Sadık Aran, Türk’ün Altın Kitabı Kutadgu Bilig başlığını verdiği risalesini denizden birkaç damla kabilinden ulu babalarımızdan bize miras bırakılan bugüne kadar elimize geçmeyen 900 yıllık Kutadgu Bilig kitabından naklen bazı ilavelerle birlikte münevver Türk gençliğine sunduğunu belirtir. Risalesinin Ön Sözü’nde Aran, maksadının, Türk – Uygur şivesini bilmediklerinden bu büyük Türk hazinesinden faydalanamayanlara küçücük ve muvakkat bir hizmet sunmak olduğunu şu şekilde ifade eder: Kutadgu Bilig‘in tamamının, bugünkü İstanbul Türkçesine çevrilmesinin mütehassıslara ait ve yıllara bağlı bir iş olduğunu belirtir. Devam ederek şöyle yazar: Esefle kaydedeyim ki birçok münevverlerimiz Kutadgu Bilig‘in varlığından haberli değillerdir. Bilenler de mesela İstanbul’da çıkan gündelik bir gazetenin yazı 420 Reşid Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig I - Metin, Ankara, 1979, s. IX. 421 Arat, age, s. IX, XXXII. Arat, age, s. XVIII. 423 “Karahanlılar”, Büyük Larousse, c. 10, s. 6379. 422 567

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may işleri müdürü Kutadgu Bilig‘in Türkçe olmadığını sıkılmadan iddia etti. Aran, bu iddia üzerine ben de Türk soyunun ve Türklüğün bir sözle milliyetinin cahili bulunanlara bir cevap olmak üzere şu küçük risaleyi yazdım der. Devamında bunlardan başka medeni Avrupa fikriyatına hayran ve mecbur olanlar biraz da kendi ulu babalarından kalma ölmez eserleri okusunlar, okusunlar da ulusal fikir hazinesinin değerlerini öğrenebilsinler der. Karahanlı döneminden Kutadgu Bilig‘in günümüze ulaşan üç nüshası Herat (Viyana), Kahire ve Fergana nüshalarıdır Gedikli’nin kitabında Kahire ve Fergana nüshalarının Uygur harflerile yazıldığını kaydeder. Mehmet Sadık Aran, Uygurcayı iyi bildiği için Kahire nüshasındaki öğüt ve nasihatler halinde olan bazı kısımları Uygurcadan Türkçeye çevirir ve 1944’te risale halinde yayımlar. Aran’ın Türk’ün Altın Kitabı Kutadgu Bilig‘in yayımlanmasından üç yıl sonra 1947 yılında Reşid Rahmeti Arat; Herat, Kahire ve Fergana nüshalarını karşılaştırarak eserin ilk bilimsel edisyonunu yayımlamış ve yapıtı 1959’da Türkçeye çevirmiştir. Arat’ın çalışmaları, sonraki Türkçe ve öteki dünya dillerindeki çevirilere ışık tutmuştur. Modern dönemdeki Kutadgu Bilig çevirilerinde Arat’ın bilimsel neşri esas alınmış, diğer dillere yapılan çevirilerde de bu yayın referans kabul edilmiştir. Yakın dönem çalışmalarının başlangıcı ise Robert Dankoff’un 1979 yılında yayımladığı çalışmasıdır. Bu eser, Kutadgu Bilig‘in neşir faaliyetleriyle ilgili sorunları ortaya koymuştur.424 Kutadgu Bilig, başta Almanca, Rusça, İngilizce, Çince, Uygur Türkçesi, Kazak Türkçesi olmak üzere birçok dile çevrilmiştir. Türkiye’de ilk olarak Mehmet Sadık Aran’ın Kutadgu Bilig‘den seçmelerini içeren Türkün Altın Kitabı Kutadgu Bilig risalesi yayımlanmıştır (1944). Daha sonra yapılan tam metin çevirileri arasında Reşid Rahmeti Arat (1959), Fikri Silahdaroğlu (1996), Ayşegül Çakan (2015, 2018), Gülcan Bayrami (2021) ve Mehmet Gedizli (2022) tarafından yapılan çalışmalardır. Son yıllarda Türkiye’de genel okuyucu kitlesine yönelik seçmeler de yayınlanmış, ancak bu çalışmalar bilimsel araştırmalara dahil edilmemiştir. Bu kitaplar arasında en kapsamlı olanı ise Dr. Yusuf Gedikli’nin Yusuf Has Hacib ve Kutadgu Bilig kitabıdır.425 Diğeri ise Mehmet Sadık Aran’ın Türkin Altın Kitabı Kutadgu Bilig risalesidir.426 Diğer bilimsel araştırmalara dahil edilmeyen Yaşar Çağbayır (Diyanet y., 2001-2023), bunlar arasındadır. “Kutadgu Bilig bugün Türkiye’de 100 temel eserden biridir. Yani okul kitabıdır. Bu bakımdan piyasada birçok avami Kutadgu Bilig kitabı bulmak mümkündür. Mehmet Sadık Aran, 1944 yılında yayımlanan Türkün Altın Kitabı Kutadgu Bilig adlı eserinde şöyle yazar: “Yeryüzünde sayısı yalnız üç nüsha olarak bulunan ve yalnız zaman zaman doğu ilimlerini bilen bilginlerin ağzında adı dolaşan Türk’ün Altın Kitabı Kutadgu Akartürk Karahan, Kutadgu Bilig’in Türkiye Türkçesine Çevirileri, (Kitap bölümü) Balkanlar’da Türk Dili ve Edebiyatına Adanan Bir Hayat. Fadil HOCA Armağanı. (Gostivar: KM. Uluslararası Vizyon Üniversitesi Yayınları, 2025). 425 Yusuf Gedikli, Yusuf Has Hacib ve Kutadgu Bilig, İstanbul Basımevi Y., İstanbul: 1944. 43. 426 Sevil İrevanlı, Mehmet Sadık Aran ve Türkün Altın Kitabı: Kutadgu Bilig, Doğu Kütüphanesi Y., İstanbul: 2025. 424 568

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bilig, dokuz yüz yıl geçtikten sonra nihayet, Türk Dil Kurumu’nun büyük himmetiyle, ulusal benliğini ve geçmişini öğrenmek isteğiyle çırpınan Türk aydınlarına sunuldu. Türk Dil Kurumuna şu paha biçilemez kutsal ve eşsiz armağanından nasip almak ve faydalanmak imkânını Türk aydınlarına vermiş olduğundan, sonsuz şükran ve minnet duygularımızı sunmayı bir ödev sayarım… Yıllardan beri hasretle aradığımız Kutadgu Bilig, gerçek anlam ile Türk’ün Altın Kitabı diye anılmağa değer bir atalar yadigârıdır. Mazimizin ulusal, şerefli bir kültür belgesi olan bu eseri her aydın Türk genci ezberlerse, “Bu kitap, okuyanları hakikaten mesut edecektir” denmektedir. Atalarımızın hayat hakkındaki derin felsefi, medeni görüşlerini, insaniyet duygularının incelmiş ve temelleşmiş ifade örneklerini arayanları hayran bırakacak olan bu kitap dokuz yüz yıllık bir Türk milli kültürü vesikası ve irfan meşalesidir. Evet, tam dokuz yüz yıllık (hicri 462) bir eser, ki o tarihlerde dünya milletleri derin cehalet karanlıklarının çıkmaz dehlizleri içinde şaşkın şaşkın dolaşırken bizim ulu babalarımız o tarihlerden de asırlarca evvel Asya’nın göbeğinde devlet kurmuş ve yaratmış oldukları yüksek medeniyetin en değerli vesikası olan Kutadgu Bilig‘i de kendilerinden sonra gelecek Türk nesilleri için hazırlamağı unutmamışlardır. KAYNAKÇA: 1. Abbasoglu, S. İrevanlı, (2023) Muhaceret Edebiyatı Sempozyumu. (Bildiri) Mehmet Sadık Aran’ın Finlandiyadaki Turancılık Faaliyeti. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayını. 2. Aran, Mehmet Sadık. (1944). Kutadgu Biliğ Türk’ün Altın Kitabı İstanbul: Milli Mecmua Basımevi. 3. Arat, Raşit Rahmeti, (1979) Kutadgu Bilig I - Metin, Ankara: IX. 4. Atsız, H. Nihal. (1971). Mehmet Sadık Aran – Tahsin Demiray. İstanbul: Ötüken dergisi. 5. Erarslan, Kemal, Osman Fikri Sertkaya, Nuri Yüce. (1979) Hazırlayanlar; Raşit Rahmeti Arat: Kutadgu Bilig III. İndeks TKAE Yay., S/47: IV.S: A12. 6. Gedikli, Yusuf. (2017) Yusuf Has Hacib ve Kutadgu Bilig. İstanbul: Boğaziçi Yayınları. 7. İrevanlı, Sevil İrevanlı, Mehmet Sadık Aran ve Türkün Altın Kitabı: Kutadgu Bilig, Doğu Kütüphanesi Y., İstanbul: 2025. 8. Karahan, Akartürk. (2025) Kutadgu Bilig‘in Türkiye Türkçesinde Çevirileri, (Kitap bölümü) Kuzey Makedonya Gostivar: Uluslararası Vizyon Üniversitesi Yayınları. EKLER; RESİM: 1 Batı Azerbaycan Türklerinden Mehmet Sadık Aran (1881-1970) Azerbaycan Demokratik Cümhüriyäinin Zängäzurdan Secilän İlk Milletvekili, Finlandiya’da (1931-1933) 569

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Yıllarında Yayımladığı Yeni Turan Gazetesinin Baş Muharriri. Gazeteci -Yazar Siyasetçi. (Kaynak; Şahsi Arşiv). YUSUF XOS HOJIB TA’LIMOTIDA KAMOLOT GʻOYASI VA UNING AKME SHAXS KONSEPSIYASI BILAN UYGʻUNLIGI THE IDEE OF PERFECTION IN YUSUF KHOS HAJIB'S TEACHING AND ITS HARMONY WITH THE ACME PERSONALITY CONCEPT Mirzayev Sobirjon Aminovich Researcher at the Samarkand State Pedagogical Institute Mirzaev Sobirjon Aminovich Samarqand davlat pedagogika instituti tadqiqotchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojib ta’limotida ilgari surilgan komil inson g‘oyasi hamda zamonaviy akme shaxs konsepsiyasi o‘rtasidagi nazariy uyg‘unlik tahlil qilingan. Tadqiqotda inson kamolotiga oid an’anaviy va zamonaviy qarashlar qiyosiy yondashuv asosida o‘rganildi. Natijada, milliy falsafiy meros va akmeologiya nazariyasi o‘rtasida chuqur ichki bog‘liqlik mavjudligi asoslab berildi. Shuningdek, mazkur yondashuvlarni ta’lim tizimiga integratsiya qilishning ahamiyati yoritildi. Kalit so‘zlar: akme, shaxs, komil inson, ma’naviyat, ta’lim, akmeologiya, qadriyat, rivojlanish. Abstract. This article analyzes the theoretical harmony between the idea of the perfect human being put forward in the teachings of Yusuf Khass Hajib and the modern concept of the akme personality. In the study, traditional and modern views on human development were studied based on a comparative approach. As a result, the existence of a deep internal connection between the national philosophical heritage and the theory of acmeology was substantiated. The importance of integrating these approaches into the education system was also highlighted. Keywords: acme, personality, perfect person, spirituality, education, acmeology, value, development. Bugungi kunda jahonda kechayotgan ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlar inson shaxsiga bo‘lgan talablarni mutlaqo yangi bosqichga olib chiqmoqda. Zamonaviy jamiyat faqat bilimli emas, balki yuqori ma’naviyatli, mustaqil fikrlay oladigan, o‘z faoliyatini tanqidiy baholay oladigan va doimiy rivojlanishga intiladigan shaxslarga ehtiyoj sezmoqda. Shu nuqtai nazardan, ta’lim tizimi oldida turgan eng muhim vazifalardan biri shaxsni har tomonlama kamol toptirish, uning ichki salohiyatini ro‘yobga chiqarish va ijtimoiy faolligini ta’minlashdan iborat. Bu vazifalarni amalga oshirishda nafaqat zamonaviy ilmiy yondashuvlar, balki milliy falsafiy meros ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolaning asosiy maqsadi Yusuf Xos Hojib ta’limotidagi komil inson g‘oyasini akme shaxs nazariyasi bilan qiyosiy tahlil qilish va ularning ta’lim tizimidagi amaliy ahamiyatini ochib berishdan iborat. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari turkiy xalqlar falsafiy tafakkuri tarixida inson kamoloti, davlat boshqaruvi va axloqiy yetuklik masalalarini uyg‘un holda yoritgan noyob manba hisoblanadi. Asarda ilgari surilgan asosiy g‘oyalardan 570

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may biri — insonning ma’naviy va aqliy jihatdan komil shaxs darajasiga yetishi masalasidir. Mutafakkir kamolotga erishgan insonni jamiyatning tayanchi, adolat va taraqqiyotning kafili sifatida talqin qiladi. Bu jihatdan uning qarashlari zamonaviy falsafadagi akmeologik yondashuv, ya’ni “akme shaxs” konsepsiyasi bilan mazmunan uyg‘unlashadi. Xususan, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida inson kamolotiga oid chuqur va mukammal g‘oyalar ilgari surilgan. Unda insonning ma’naviy, axloqiy va intellektual rivojlanishi uyg‘un holda qaraladi. [1, 45-b.]. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda esa inson rivojlanishining eng yuqori bosqichini ifodalovchi “akme” tushunchasi keng qo‘llanilmoqda. Akme shaxs — bu o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon etgan shaxs sifatida ta’riflanadi [2, 23-b.]. Demak, Akme shaxs — bu o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon etgan, o‘z-o‘zini anglagan va jamiyat taraqqiyotiga faol hissa qo‘sha oladigan shaxsdir. Yusuf Xos Hojib insonni jamiyatning tayanchi sifatida ko‘rib, uning kamoloti ijtimoiy taraqqiyot bilan bog‘liqligini ta’kidlaydi [1, 198-b.]. “Qutadg‘u bilig” asarida inson kamoloti keng qamrovli tushuncha sifatida talqin etiladi. Muallif insonni jamiyatning asosiy tayanchi sifatida ko‘radi va uning kamoloti davlat va jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Asarda komil inson quyidagi sifatlar orqali ifodalanadi: adolat, donishmandlik, poklik va halollik, mas’uliyat va fidoyilik, sabr-toqat [1, 112-b.]. Bu fazilatlar insonning nafaqat shaxsiy kamolotini, balki ijtimoiy faolligini ham belgilaydi. Demak, Yusuf Xos Hojib ta’limotida inson kamoloti individual emas, balki ijtimoiy xarakterga ega. Akmeologiya fan sifatida insonning eng yuqori rivojlanish bosqichini o‘rganadi. Akmeologiya inson rivojlanishining eng yuqori bosqichini o‘rganuvchi fan sifatida shakllangan [2, 15-b.]. Akme shaxsning asosiy xususiyatlari — o‘z-o‘zini anglash, professional mahorat va doimiy o‘zini rivojlantirishga intilish hisoblanadi [2, 67-b.]. Shuningdek, shaxs rivojlanishi psixologik nuqtai nazardan bosqichma-bosqich kechishi ta’kidlanadi [3, 54-b.]. Akme shaxs bu o‘z imkoniyatlarini anglagan va amalga oshira olgan, mustaqil va tanqidiy fikrlaydigan, yuqori darajadagi kasbiy mahoratga ega, ma’naviy barqaror shaxsdir. Yusuf Xos Hojib nazarida kamolot faqat bilim egallash bilan cheklanmaydi. U insonning aql-zakovati, axloqiy pokligi, adolatga sadoqati va mas’uliyat hissi bilan belgilanadi. Asarda “baxt”, “adolat”, “aql” va “qanoat” tushunchalari markaziy o‘rin tutadi. Mutafakkir har bir inson, ayniqsa boshqaruv vakillari, o‘z nafsini tiyishi, adolat mezonlariga amal qilishi va jamiyat manfaatini shaxsiy manfaatdan ustun qo‘yishi kerakligini ta’kidlaydi. Bu g‘oyalar komil inson modelini shakllantiradi. Akmeologiya nuqtai nazaridan “akme shaxs” — bu o‘z rivojlanishining eng yuqori cho‘qqisiga erishgan, kasbiy, intellektual va ma’naviy jihatdan yetuk insondir. Akme shaxs nafaqat bilimli, balki o‘z bilimini amaliyotda to‘g‘ri qo‘llay 571

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may oladigan, ijtimoiy mas’uliyatni chuqur anglaydigan va doimiy o‘zini takomillashtirishga intiladigan individ sifatida tavsiflanadi. Bu jihatlar Yusuf Xos Hojib ta’limotidagi komil inson g‘oyasi bilan bevosita bog‘lanadi. Akme shaxsning muhim xususiyati — uning doimiy ravishda o‘z ustida ishlashi va o‘zini takomillashtirishga intilishidir. Bu jihat uning dinamik rivojlanishini ta’minlaydi. Yusuf Xos Hojib ta’limoti va akmeologiya nazariyasini qiyosiy tahlil qilish quyidagi muhim jihatlarni ochib beradi: Uyg‘unlik jihatlari: • inson kamolotining eng yuqori bosqichiga erishish g‘oyasi • axloqiy va ma’naviy qadriyatlarga tayanish • bilim va aqlning ustuvorligi • jamiyat manfaatlariga xizmat qilish. Farqli jihatlar: • an’anaviy ta’limotda axloqiy-falsafiy yondashuv ustun • akmeologiyada ilmiy-psixologik tahlil ustuvor. Har ikki yondashuvda ham bilim va aql ustuvorligi asosiy omil sifatida qaraladi [1, 76-b.; 2, 41-b.]. Biroq, an’anaviy ta’limotda axloqiy qadriyatlar markaziy o‘rin egallasa, zamonaviy akmeologiyada psixologik va kasbiy rivojlanish ustuvor hisoblanadi [3, 89-b.] Akme shaxs esa bilim, aql va axloqning sintezidan iboratdir. Shu bilan birga, har ikki yondashuv bir-birini to‘ldiruvchi xarakterga ega bo‘lib, ularni integratsiya qilish yangi ilmiy natijalarga olib kelishi mumkin. Yusuf Xos Hojib ta’limoti va akmeologik yondashuvni ta’lim jarayoniga joriy etish quyidagi natijalarni beradi: talabalarda ma’naviy immunitet shakllanadi, shaxsiy mas’uliyat va o‘z-o‘zini rivojlantirish ko‘nikmalari rivojlanadi, tanqidiy va kreativ fikrlash kuchayadi. Bu esa zamonaviy ta’limning asosiy maqsadi — barkamol va raqobatbardosh shaxsni shakllantirishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, inson kamolotiga oid an’anaviy va zamonaviy qarashlar o‘rtasida uzviy bog‘liqlik mavjud. Biroq amaliyotda bu ikki yo‘nalish ko‘p hollarda alohida-alohida qo‘llanilmoqda. Zamonaviy ta’limda texnik bilimlarga ustuvorlik berilishi ma’naviy tarbiyaning susayishiga olib kelishi mumkin [5, 121-b.]. Zamonaviy ta’lim tizimida ko‘pincha texnik bilimlarga ustuvor ahamiyat berilib, ma’naviy tarbiya masalalari ikkinchi darajaga tushib qolmoqda. Bu esa shaxs rivojlanishida nomutanosiblikka olib kelishi mumkin. Milliy meros va zamonaviy yondashuvlarni integratsiya qilish dolzarb hisoblanadi [4, 134-b.]. Shu sababli, ta’lim jarayonida quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratish lozim: milliy meros asosida ma’naviy tarbiyani kuchaytirish, shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni rivojlantirish, innovasion va interaktiv metodlarni joriy etish, o‘qituvchilarning akmeologik kompetensiyalarini oshirishdir. Shu bilan birga, shaxs kamolotiga ta’sir etuvchi omillar faqat ta’lim bilan cheklanmaydi. Oila, ijtimoiy muhit va madaniy qadriyatlar ham muhim rol 572

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may o‘ynaydi. Demak, akme shaxsni shakllantirish kompleks va uzluksiz jarayon hisoblanadi. “Qutadg‘u bilig”da hukmdor obrazi orqali ideal shaxs modeli yaratiladi. Unga ko‘ra, ideal rahbar donishmand, adolatli, sabrli va xalq holatini tushunadigan bo‘lishi kerak. Bu model akme shaxs konsepsiyasidagi “yetuk lider” tushunchasiga juda yaqin. Har ikki yondashuvda ham insonning eng yuqori rivojlanish bosqichi nafaqat individual yutuqlar, balki jamiyatga foyda keltirish mezoni bilan o‘lchanadi. Yusuf Xos Hojib kamolotga erishish jarayonini bosqichma-bosqich rivojlanish sifatida ko‘radi. Inson avvalo ilm o‘rganadi, so‘ngra uni hayotda qo‘llaydi, tajriba orttiradi va oxir-oqibat axloqiy yetuklikka erishadi. Bu jarayon zamonaviy akmeologiyada ham asosiy tamoyillardan biri hisoblanadi. Akmeologiya shaxsning rivojlanishini uzluksiz jarayon sifatida talqin qiladi va insonning eng yuqori nuqtaga yetishini muhim ilmiy kategoriya sifatida o‘rganadi. Shuningdek, har ikki yondashuvda ham o‘z-o‘zini anglash va refleksiya muhim o‘rin tutadi. Yusuf Xos Hojib insonni doimo o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilishga, xatolaridan saboq olishga chaqiradi. Akmeologiyada esa bu jarayon “refleksiv rivojlanish” deb ataladi va shaxsning professional hamda shaxsiy o‘sishida hal qiluvchi omil hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning kamolot g‘oyasi Sharq uyg‘onish davri falsafasining yuksak namunasi bo‘lib, u zamonaviy akmeologik qarashlar bilan chuqur uyg‘unlikka ega. Har ikkala konsepsiya ham insonni mukammallikka intiluvchi, o‘z ustida doimiy ishlaydigan va jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladigan mavjudot sifatida talqin etadi. “Qutadg‘u bilig”da ilgari surilgan komil inson g‘oyasi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, zamonaviy shaxs tarbiyasi va ta’lim tizimi uchun muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Olib borilgan tahlillar natijasida Yusuf Xos Hojib ta’limotidagi komil inson g‘oyasi va zamonaviy akme shaxs konsepsiyasi o‘rtasida chuqur mazmuniy uyg‘unlik mavjudligi aniqlandi: • inson kamoloti har ikki yondashuvda ham markaziy o‘rin tutadi; • ma’naviy va axloqiy qadriyatlar shaxs rivojlanishining asosiy omili hisoblanadi; • ta’lim tizimida an’anaviy va zamonaviy yondashuvlarni uyg‘unlashtirish zarur; • akme shaxsni shakllantirish jamiyat taraqqiyotining muhim shartidir. Shuningdek, kelgusida mazkur yo‘nalishda amaliy tadqiqotlar olib borish, ayniqsa, ta’lim tizimida akmeologik modellarni joriy etish mexanizmlarini ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – Toshkent: Fan, 1971. – 400 b. 2. Деркач А.А. Акмеология.– Москва: РАГС, 2004. – 256 с. 3. Зеер Э.Ф. Психология развития. . – Екатеринбург: Деловая книга, 2006. – 240 с. 4. Tolipov O‘. Ta’lim texnologiyalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. – 160 b. 573

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 5. Abdullayeva N. Pedagogika nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. – 200 b. KUTADGU BİLİG‘DE SÖZEYLEM YAPILARI SYNTACTIC STRUCTURES IN KUTADGU BILIG Sude Taşkın, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü, İstanbul-staskin@fsm.edu.tr (Orcid: 0009-0005-0698-9467) Sude Tashkin, Fatih Sultan Mehmet Foundation University Department of Turkish Language and Social Sciences Education, Istanbul-taskin@fsm.edu.tr (Orcid: 0009-0005-0698-9467) Özet. Kutadgu Bilig‘in yazarı Yusuf Has Hacib, 11. yüzyılda kaleme aldığı bu eserinde yalnızca ideal devlet düzenini değil, aynı zamanda dilin işlevsel kullanımına dayalı bir iletişim ve anlam dünyasını da ortaya koymuştur. Bu çalışma, Kutadgu Bilig‘i sözeylem kuramı çerçevesinde inceleyerek metinde yer alan söylemlerin yalnızca içerik düzeyinde değil, edimsel değerleri bakımından da değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Bu bağlamda J. L. Austin ve John Searle tarafından geliştirilen sözeylem kuramı temel alınarak, eserdeki beyitler düzsöz, edimsöz ve etkisöz düzeylerinde analiz edilmiştir. Çalışmada, Kutadgu Bilig‘de özellikle yönlendirici ve bildirici sözeylemlerin yoğunlukta olduğu; nasihat, öğüt ve yönetim ilkeleri üzerinden dilin eylem kurucu bir araç olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Yusuf Has Hacib’in ortaya koyduğu dil anlayışı, bireyler arası ilişkilerde ölçülülük, akılcılık ve etik sorumluluğu merkeze almakta; bu yönüyle günümüz iletişim anlayışıyla da örtüşmektedir. Özellikle günümüz toplumlarında etkili iletişim, liderlik dili ve ikna stratejileri gibi alanlarda, sözün yalnızca bilgi aktarmakla kalmayıp aynı zamanda eylem gerçekleştiren bir araç olduğu gerçeği, eserin güncelliğini koruduğunu göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Kutadgu Bilig‘in yalnızca tarihî ve edebî bir metin olmadığını; aynı zamanda dil, düşünce ve eylem ilişkisini bütüncül biçimde ele alan bir iletişim modeli sunduğunu ortaya koymaktadır. Yusuf Has Hacib’in dil ve ahlak temelli yaklaşımı, günümüz dünyasında da bireysel ve toplumsal iletişimin niteliğini artırabilecek evrensel ilkeler barındırmaktadır. Bu yönüyle eser, sözeylem kuramı bağlamında yeniden okunmayı hak eden güçlü bir düşünce metni olarak değerlendirilmektedir. Anahtar Kelime: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip, Edimbilim, Sözeylem Kuramı Summary. In this work, written in the 11th century, the author of Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hajib, depicted not only an ideal state structure but also a world of communication and meaning based on the functional use of language. This study examines the Kutadgu Bilig within the framework of syllogistic theory, aiming to evaluate the discourses found within the text not only in terms of content but also in terms of their functional values. In this context, based on the theory of syllogism developed by J. L. Austin and John Searle, the beyits in the work were analyzed at the levels of straightforward, edifying, and impactful. In the study, it was determined that in the Kutadgu Bilig, especially directive and informative sentences are abundant; language is used as a means of action through the principles of advice, exhortation, and management. In the study, it was determined that in the Kutadgu Bilig, especially directive and informative sentences are concentrated; language is used as a means of action through the principles of advice, exhortation, and management. The concept of language put forward by Yusuf Has Hajib focuses on moderation, rationality, and ethical responsibility in interpersonal relationships; in this regard, it also coincides with the modern concept of communication. Especially in areas such as effective communication, leadership language, and persuasion strategies in modern societies, the fact that the word is not only a means of transmitting information but also a means of performing actions demonstrates that the work maintains its relevance. As a result, this study reveals that Kutadgu Bilig is not just a historical and literary text; it also presents a communication model that comprehensively addresses the relationship between language, 574

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may thought, and action. Yusuf Has Hajib's approach based on language and ethics contains universal principles that can enhance the quality of individual and social communication even in today's world. In this respect, the work is regarded as a powerful thought text that deserves to be reread in the context of syntax theory. Keywords: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hajib, Edimbilim, Suzaylem Theory GİRİŞ Dil; farklı açılardan ele alındığında çeşitli özellikler sergileyen, karmaşık yapısı nedeniyle günümüzde bile tüm yönleriyle çözümlenememiş bir olgudur. İnsanla ve toplumla ayrılmaz bir bütün oluşturan dil, aynı zamanda bilim, sanat ve teknik gibi pek çok alanla doğrudan ilişkili olup bu alanların oluşumunda da temel bir rol üstlenen önemli bir kurumdur [Aksan, 2020]. Mengüşoğlu’na [1958] göre dil, insan düşünmesinin ve insanın diğer aktlarının ürünü olan düşüncelerinin ve insanın şiir ve edebiyat alanındaki başarılarının kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlamaktadır. Bu doğrultuda dil, insanı insan yapan ve diğer canlılardan ayıran bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. Dil olmadan herhangi bir duygu, bir düşünce, bir meram, bir şiir, bir olay, bir anı üretmek mümkün değildir. Bu noktada dil ve düşünce arasındaki sarmal ilişki de ön plana çıkmaktadır. Dilin bütün özelliklerini anlamaya ve betimlemeye yönelik çabalar, yalnızca dilin yapısal yönlerini değil, aynı zamanda insan düşüncesinin işleyişini de ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda, dil ile düşünce arasındaki ilişkinin daha derinlikli biçimde kavranabilmesi için dilin kullanım boyutuna odaklanan yaklaşımlar önem kazanmaktadır. Nitekim dilin yalnızca bir sistem olarak değil, aynı zamanda bağlam içinde anlam kazanan bir iletişim aracı olarak ele alınması, dilbilimin farklı alt alanlarının gelişmesine zemin hazırlamıştır. Bu çerçevede, “Türkçede edimbilim, kullanımbilim, kullanımbilgisi, kılgıbilim, dil edimbilimi, edimbilimsel dilbilim (fr. pragmatique, alm. Pragmalinguistik, ing. Pragmalinguistics) gibi adlarla anılan” [Polat, 2010] dilbilimin alt dalına dair birçok farklı tanımlama bulunmaktadır. Çağdaş dilbilimin en karmaşık alanlarından birini oluşturan edimbilim, [Kıran & Eziler Kıran, 2022] Günay [2004, akt. Polat, 2010] tarafından “dili, kullanım ve eylemler içinde açıklamayı amaçlayan dilbilimin bir alt dalı” olarak tanımlanmıştır. Turan [2019] ise edimbilimi, önermeden ayrı olarak bağlama dayalı anlam unsurlarını içeren bilim dalı olarak tanımlamıştır. Edimbilim alanında birçok somut çalışmalar yapılmış ve bu bağlamda kuramlar ortaya atılmıştır. Bu kuramlardan en önemlisi sayılabilecek olan sözeylem kuramı John L. Austin tarafından ortaya konmuş ve öğrencisi John R. Searle tarafından geliştirilmiştir. Sözeylem Kuramı İlk olarak Austin [1955, 1962] tarafından ortaya atılan ve sonrasında Austin’in öğrencisi Amerikalı felsefeci John R. Searle [1969] tarafından geliştirilen [Turan, 2019] sözeylem kuramı, tümceleri salt yapısal birim olarak değil bir eylem olarak görmektedir [Gökmen & Çağlayan Dilber, 2011]. Austin’in, [1962] on iki bölümlük ders notlarını içeren “Söylemek ve Yapmak (How to Do Things with Words)” isimli kitapta belirtildiği üzere Austin’e göre “bir şey söylemek bir şey yapmaktır” [Austin, 2006]. Austin, dili mantık 575

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may çözümlemesi ile inceleyen dil felsefecilerinin önerme görüşlerine karşı olarak her önermenin bir doğruluk değeri taşımak zorunda olmadığını belirtmiş [Turan, 2019] ve birçok sözcenin doğruluk değerine karar vermenin mümkün olmayacağını belirtmiştir [Holtgraves, 2019] Kuram, Austin’in bu düşüncesinden doğmuştur. Örneğin, “Yarın geleceğime söz veriyorum,” sözcesinin doğruluk değerine karar vermek mümkün değildir. Bu sözce, doğru da yanlış da değildir. Austin, kuramının ilk aşamalarında sözceleri gerçekleştirici ve betimleyici olarak kategorize etmiştir. Gerçekleştirici sözceler, belli eylemlerin gerçekleştirilmesi için uzlaşımsal şekilde kullanılan bir sözce türüdür. Betimleyiciler ise, dünyayla ilgili bildirimde bulunup dünyayı tasvir ederler [Holtgraves, 2019]. Ancak Austin ilerleyen dönemlerde beyanların da edimsel yönü olduğunu vurgulayarak bu ayrımdan vazgeçmiştir [Holtgraves, 2019]. Austin, tüm sözeylemlerin bir anlama belli bir güce sahip olduğunu belirttikten sonra bir şey söylemenin bir şey yapmak olduğunu vurgulamış ve bir kişinin bir şey söylerken tam olarak ne yaptığını açıklamaya çalışmıştır. Bu bağlamda ise her sözcenin farklı eylemleri eşzamanlı olarak gerçekleştiğini belirtmiştir [Holtgraves, 2019]. Farklı eylemlerin ilk basamağında düzsöz (locutionary) edimi gerçekleştirilmektedir. Düzsöz edimi, belli bir dil bilgisi çerçevesinde düzenlenmiş, belli bir anlamı olan ve tanınabilir sözcüklerden oluşan sesler çıkarmaktır [Holtgraves, 2019]. Düzsöz ediminin ardından konuşmacı, Austin’in edimsöz (illocutionary) edimi olarak terimleştirdiği ve kelimelerin belli bir bağlamda söylenmesiyle ilişkili güç olarak tanımlanan [Holtgraves, 2019] eylemi gerçekleştirmektedir. Son olarak ise konuşucu, Austin tarafından etkisöz (perlocutionary) edimi olarak terimleştirilen eylemi eş zamanlı olarak gerçekleştirmektedir. Etkisöz edimi, sözcenin söylenende bıraktığı etki olarak tanımlanabilir [Holtgraves, 2019]. Levinson [1983], Austin’in özellikle edimsöz edimlerine odaklandığını vurgulayarak, zamanla “sözedimi” kavramının büyük ölçüde bu edim türünü karşılayacak biçimde kullanılmaya başlandığını ifade etmektedir. Edimsöz edimlerine dikkat çeken Austin, edimsöz gücü sınıfları şeklinde bir sınıflandırmaya gitmiş ve bunların beş tane olduğunu söylemiştir. Bu sınıflandırmadaki edimler, hüküm-belirticiler (verdictives), erk-belirticiler (exercitives), sorumlulukyükleyiciler (commissives), davranış-belirticiler (behabitives) ve serimleyiciler (expositives) olarak sınıflandırılmıştır. [Austin, 2006] Bu sınıflandırma, ilerleyen bölümlerde detaylandırılacaktır. Austin’in [1962] ortaya koyduğu sözeylem kuramını öğrencisi Searle (2000), sistematik bir hale getirmiş ve genişletmiştir [Holtgraves, 2019]. Searle’ün kurama getirdiği katkılarının başında edimsöz edimini başarı koşulları bağlamında yeniden tanımlaması, sözeylemlerini sınıflandırması ve dolaylı sözeylem kavramından bahsetmesidir [Holtgraves, 2019]. Searle [1979] edimsözleri amacına göre beş temel şekilde sınıflandırmıştır [Holtgraves, 2019]. Searle’ün edimsöz amaçları sınıflandırılması Tablo 1’de sunulmuştur. Tablo 1. 576

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Edimsöz Amaçlarının Sınıflandırılması Edimsöz Amacı Yönlendirici Uymanın Yönü Dünyayı-kelimelere (dinleyen) Örnekler Rica, emir Kesinleme Kelimeleri-dünyaya Çıkarım, öngörme Zorlayıcı Dünyayı-kelimelere (konuşan) Söz verme, uyarma Bildirici Dünyayı-kelimelere ve Kelimeleri-dünyaya Savaş ilan etmek, Evlendirmek Boş Teşekkür etme, özür dileme Açıklayıcı Kaynak: (Holtgraves, 2019) Bu beş amaç, konuşucuların sözceleriyle gerçekleştirdikleri eylemleri sistematik bir şekilde sınıflandırmak için yapılan iyi bir girişimdir [Holtgraves, 2019]. Searle’ün bu hamlesi, eylemler ve konuşan kişinin kullandığı kelimeler ve dinleyicinin zihni arasındaki ilişkiyi tanımlamak adına genel bir bakış açısı sağlamıştır. Bu kuramsal çerçeve, sözeylemlerin yalnızca modern dil kullanımında değil, aynı zamanda tarihî metinlerde de incelenebileceğini göstermesi bakımından önemlidir. Nitekim dilin kullanımına dayalı bu yaklaşım, klasik eserlerde yer alan söylemlerin işlevsel yönlerinin çözümlenmesine imkân tanımaktadır. Bu bağlamda, Türk dilinin önemli eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig [Hacip, 2006], içerdiği öğüt verici ve yönlendirici söylemler aracılığıyla farklı sözeylem türlerinin zengin örneklerini barındırmaktadır. Dolayısıyla bu çalışmada, Kutadgu Bilig‘de yer alan ifadeler, sözeylem kuramı çerçevesinde incelenerek eserin dilsel ve işlevsel özellikleri ortaya konulmaya çalışılacaktır. Kutadgu Bilig, 11. yüzyılda Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınmış, Türk-İslam düşünce geleneğinin en önemli eserlerinden biridir. Eser, devlet yönetimi, ahlak, adalet ve bireysel erdemler üzerine didaktik bir nitelik taşımakta; hükümdar ile vezir, akıl, saadet ve akıbet gibi sembolik karakterler üzerinden öğüt verici bir söylem geliştirmektedir. Bu yönüyle eser, yalnızca içerik bakımından değil, aynı zamanda dilin işlevsel kullanımı açısından da dikkat çekmektedir [Hacib, 2006; çev. Akat] Sözeylem kuramı bağlamında değerlendirildiğinde, Kutadgu Bilig‘de yer alan söylemlerin büyük ölçüde yönlendirici (directive), bildirici (assertive) ve öğüt verici (advisory) edimsözler içerdiği görülmektedir. John Searle’ün sınıflandırmasına göre bu tür sözeylemler, konuşucunun dinleyici üzerinde bir etki oluşturma, onu belirli bir davranışa yönlendirme ya da bilgi aktarma amacı taşıdığını göstermektedir [Searle, 2000]. Nitekim eserde hükümdara sunulan nasihatler, toplumsal düzenin nasıl sağlanacağına dair öneriler ve bireysel erdemlere ilişkin açıklamalar, dilin yalnızca bilgi aktaran bir araç olmadığını; aynı zamanda eylem gerçekleştiren bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Kutadgu Bilig, sözeylem kuramının temel varsayımlarını tarihsel bir metin üzerinde inceleme imkânı sunmaktadır. Eserdeki diyaloglar ve 577

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may öğütler, sözcelerin bağlam içinde nasıl anlam kazandığını ve hangi amaçlarla kullanıldığını göstermesi açısından önemli veriler sağlamaktadır. Dolayısıyla Kutadgu Bilig‘in sözeylem kuramı çerçevesinde incelenmesi, hem eserin pragmatik boyutunu ortaya koymakta hem de Türkçenin tarihsel kullanımında dil– eylem ilişkisini anlamaya katkı sunmaktadır. YÖNTEM Araştırma Modeli. Bu çalışma, nitel araştırma yaklaşımı kapsamında doküman incelemesi yöntemiyle gerçekleştirilmiştir [Kıral, 2020]. Doküman incelemesi, araştırılması hedeflenen olgu veya olgular hakkında bilgi içeren yazılı materyallerin sistematik biçimde analiz edilmesini ifade etmektedir. Bu doğrultuda çalışmada, Has Hacip’in Kutadgu Bilig adlı eseri temel veri kaynağı olarak ele alınmıştır. Araştırma sürecinde öncelikle sözeylem türleri belirlenmiş, daha sonra Kutadgu Bilig metni bu kategoriler doğrultusunda taranmış, ilgili değerleri yansıtan beyitler seçilerek veri seti oluşturulmuştur. Elde edilen veriler, nitel veri analiz tekniklerinden içerik analiz yöntemi ile çözümlenmiştir. Analiz sürecinde doğrudan alıntılara yer verilerek bulgular desteklenmiştir. BULGULAR İslamî Türk edebiyatının ilk ürünlerinden biri olarak kabul edilen, 11. yüzyıldan günümüze kadar gelen Kutadgu Bilig hem anlatım biçimi hem de aktardığı konular bakımından son derece dikkate değer bir eserdir. Eserde, Türk toplumunun devlet anlayışına, ahlaki değerlerine, sosyal düzenine ve bireysel erdemlerine ilişkin kapsamlı bilgiler yer almaktadır. Bununla birlikte, metinde yer alan sözlerin dile getiriliş biçimleri ve üretim amaçları, yüzeysel anlamın ötesine geçerek derin edimsel boyutlar içermektedir. Bu çalışmada Kutadgu Bilig‘in tercih edilme nedeni, eserin nasihat, diyalog, alegorik anlatım ve betimleyici ifadeler gibi çeşitli anlatım tekniklerini bir arada sunarak zengin sözeylem örnekleri barındırmasıdır. Bu yönüyle metnin işlevsel boyutu ön plana çıkmaktadır. Metnin işlevi, anlatıcı ve metin içerisindeki konuşur konumunda yer alan karakterlerin niyetleriyle doğrudan ilişkilidir. Her ne kadar Kutadgu Bilig üzerine dil bilgisel, söz dizimsel ve söz varlığı açısından çeşitli incelemeler yapılmış olsa da sözcelerin edimsel değerleri ve sözeylem kategorileri içerisindeki konumları yeterince ele alınmamıştır. Bu doğrultuda, söz konusu çalışmada artzamanlı bir dilbilimsel yaklaşım benimsenerek Austin ve Searle’ün ortaya koyduğu sözeylem sınıflandırmaları çerçevesinde metinden seçilen örnekler analiz edilmiştir. Düzsöz Edimleri. Düzsöz edimi; sesletim, dilsel biçimlendirme ve anlam kurma aşamalarını kapsayan bir süreçtir. Bu süreçte konuşur, zihninde tasarladığı içeriği dilin gönderimsel işlevinden yararlanarak sözceye dönüştürür. Ortaya çıkan sözce, dilbilgisel açıdan kurallı olmanın yanı sıra vurgu ve tonlama bakımından da düzenli ve bilinçli bir yapı sergiler. Yazılı metinlerde ise düzsöz ediminin seslendirme ve dilsel kurgu boyutu zorunlu olarak metnin yapısına içkin durumdadır. Özellikle kurgusal metinlerde anlatıcı; olayları bizzat yaşayan bir kişi, 578

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may dışarıdan bilgi aktaran üçüncü bir anlatıcı ya da hâkim (tanrısal) bakış açısına sahip bir varlık olabilir. Bu doğrultuda, anlatı içinde aktarılan tüm olay ve durumlar, düzsöz ediminin anlamlandırma boyutu kapsamında değerlendirilebilecek niteliktedir [Hirik, 2019] Bu noktada eserde birçok düzsöz edimine rastlanmaktadır. Düzsöz edimi, edimsözün gerçekleşebilmesi için gerekli olan temel aşamayı oluşturur ve onun ön koşulu niteliğindedir. Başka bir ifadeyle, herhangi bir edimsöz eyleminin ortaya çıkabilmesi için öncelikle bir düzsöz ediminin gerçekleştirilmesi gerekir. Anlatı metinlerinde, özellikle diyalogların yoğun olduğu bölümlerde, bilgi aktarma amacı taşıyan çok sayıda düzsöz edimine rastlanmaktadır. Bu edimin anlam kurma boyutu ise, konuşuculardan birinin algı ve deneyimlerini aktardığı ifadelerde daha belirgin hâle gelmektedir [Hirik, 2019] Bununla birlikte, Kutadgu Bilig‘de yer alan düzsöz edimlerinin çoğu zaman doğrudan değil, örtük biçimde kullanıldığı da söylenebilir. 409 Aynı zamanda heybetliydi, yüreği pek ve doğası dürüsttü; Bu tavır ve hareketleri onu günden güne yükseltti 3137 Ögdülmiş yanıt verdi ve dedi ki: Hükümdar Sağ olsun, iş yapacak kişiler her zaman bulunur 3811 Sözünü tamamladı, mektubu katlayıp bağladı; Uzattı ve zeki kardeşi aldı. Edimsöz Edimleri. Edimsöz edimi, bireyin bir düzsöz üretimi aracılığıyla gerçekleştirdiği ikinci düzey bir eylemi ifade eder. Başka bir ifadeyle, her düzsöz aynı zamanda belirli bir edimsöz içeriği de taşımaktadır. Austin bu durumu, sözcenin taşıdığı “edimsöz gücü” (illocutionary force) kavramıyla açıklar. Ona göre düzsöz düzeyinde anlamın iletilmesi ve bir bildirimin gerçekleştirilmesi söz konusuyken, edimsöz düzeyinde asıl önemli olan, sözcenin hangi işlevi yerine getirdiği, yani konuşucunun bu sözceyle neyi amaçladığıdır [Searle, 2020] Düzsöz edimi, edimsöz ediminin gerçekleşmesi için gerekli bir aşama olmakla birlikte, Austin’e [2006] göre edimsöz edimi doğrudan düzsöz ediminin bir sonucu olarak değerlendirilemez. Edimsöz edimi, belirli etkiler üretme potansiyeline sahiptir ve bu edimin başarılı sayılabilmesi için bazı sonuçların ortaya çıkması gerekmektedir. Bunun yanı sıra, edimin etkili olabilmesi için doğal akış içerisinde bazı durum ve olaylarda değişim yaratması ve somut sonuçlar doğurması beklenmektedir. Bunun yanı sıra, pek çok edimsöz edimi, uzlaşımsal olarak belirli bir tepkiyi ya da onu izleyen başka bir eylemi tetikleme özelliği taşımaktadır. Örneğin bir emir verme eylemi itaati, söz verme ise bu sözün yerine getirilmesini beraberinde getirmektedir. Bu doğrultuda, Kutadgu Bilig‘de yer alan birçok sözeylemin, birbirini ardışık biçimde harekete geçiren ve zincirleme bir etki yaratan bir yapı sergilediği söylenebilir. Bu bağlamda, Austin’in edimsöz sınıflandırması dikkate alınarak Kutadgu Bilig‘de yer alan edimsözler analiz edilecektir. Hüküm-belirticiler. Toplumda karar verme yetkisine sahip olan komutan, hükümdar, lider, hâkim, yargıç, jüri, hakem, öğretmen ya da müdür gibi kişilerin 579