UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may sistematize etmeye ve bilimsel analizlere dayanarak açıklamaya çalışacağız. Destan fikrinin günümüz için geçerliliği gibi konular örneklerle açıklığa kavuşturulmuştur. Anahtar kelimeler: destan, fikir, kültür, kavram, mantık, biliş, edebi iletişim, medeniyet. Аbstract. This report examines the themes explored in the epic poem "Mübarek Bilgi," one of the earliest encyclopedic works in the Turkish language. The poetic nature of "Sacred Knowledge" is explored in the artistic expression of thoughts about human life, the meaning of life, and cosmological concepts, and in the attempt to create a vivid picture of the structure of the world. This study aims to examine, analyze, and clarify the fact that the epic develops a model for human development and that the great thinker, disagreeing with the religious understanding that the purpose of life is to escape from real life and experience creation, argues that the essence of life is not to escape from this "wrong" world, but rather an invitation to understand the world and live in harmony with it. J. Balasagyn, by examining the problems of achieving spiritual harmony, demonstrates that the harmony between a person's nature and spiritual state, their words and actions, is a necessary condition for social development, and that a unique harmony between behavior and spirit has not only aesthetic but also ethical significance. By absorbing this rich cultural heritage, the relevance of the ideas expressed in the ancient epic to our present-day, real political and social lives is examined, and the impact of this cultural connection is explored on a much broader scale. Through research, we will attempt to uncover, systematize, and explain the positive and negative consequences of this complex issue based on scientific analysis. Topics such as the relevance of the epic concept to the present day have been clarified with examples. Keywords: epic, idea, culture, concept, logic, cognition, literary communication, civilization. Al-Farabi, Beruni, İbn Sina ve Yusuf Balasagyn gibi Doğu Rönesansı temsilcilerinin edebi mirası, günümüzde bize hayat hakkında insancıl düşünmenin, insan ve toplum, insan ve doğa arasında uyumlu bir yaşam gibi felsefeleri anlamanın ve gerçekleştirmenin yolunu açmaktadır. Büyük düşünürlerin öğretici ve yol gösterici değerleriyle dolu eserleri yüzyıllar önce yazılmış olsa da, içlerindeki derin fikirler güncelliğini kaybetmeden yaşamaya devam etmektedir. Hâlâ ondan birçok gerekli şeyi elde edebiliriz. Böylesine büyük düşünürler arasında Jusup Balasagın, "Kutsal Bilgi" olarak adlandırılan bir miras bırakmayı başardı. Geçmiş deneyimlerine, yaşam ve ölüm hakkındaki kendi gözlemlerine, bilimsel düşüncelerine ve araştırmalarına dayanarak, düşünür hayatın anlamı, eğitimin gerekliliği ve bilgi ve kültürün nerede bulunacağı üzerine kafa yordu. Başlığı bile çok anlam ifade eden destanın ana teması şudur: mutluluk, mutluluk ve bilgi arasındaki ilişki, diyalektiktir ve yazar insanları eğitim almaya çağırır ve teşvik eder. Eserin derinliklerinde gizli olan anlam, bu düşüncenin, düşünce biçiminin ve davranışın eğitimsiz, cahil bir insan için anlaşılmazlığıdır: "Sözümü söyleyeceğim ve eğitimli insanlara sesleneceğim," "Cahil aptallarla ne yapacağım?" - vurguladığı ve gösterdiği gibi, "Kutsal Bilgi" eğitimli insanlara adanmıştır. Hayatın anlamı üzerine düşünceler esas olarak bu kavram çerçevesinde yorumlanır. Ünlü oryantalist A.N. Kononov'un dediği gibi: "Bu, insanın toplumdaki anlamını analiz eden felsefi bir eserdir" [Kononov A.N. Yu. Balasagunsky'nin "Kutsal Bilgi" Şiiri. V. Kn.: Balasagunsky Yusuf Blagodatnoe znanie. – M., 1983. s. 504] - nesilden nesile aktarılan "Kutsal Bilgi" destanı, bize gelişen ve yükselen 240

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ortaçağ kültürünün yanı sıra yaşamın anlamını, etik ve estetik yönlerini, insanın kimliğini, toplumdaki yerini, dünyanın yapısını vb. yansıtan sorunları anlamamıza yardımcı olur. J. Balasagyn, destanı yazarken sadece öğüt, eğitim ve öğretim niteliklerine odaklanmakla kalmadı, aynı zamanda felsefi genellemeler ve evrensellik için de çabaladı. Bir düşünür olarak, dünyayı ve insanları çevreleyen doğal olayları düşündü ve bunların nedenlerini anlamaya çalışti. Bu nedenle destanlarda adalet, ahlak, eğitim, bilgi edinme, öğretme, devlet yönetimi, yetiştirme vb. konularda felsefi düşünceler ve dünya görüşleri bulabiliyoruz. "Kutsal Bilgi"nin içeriğine baktığımızda, eğitimin başlangıcı olduğu açıktır; örneğin, bir insanın en iyi niteliklerinin -bilgi ve zekânın- açıklaması, dilin asil nitelikleri ve bunların faydaları ve zararları, iyi amellerin faydaları, eğitimin ve bilginin faydaları ve özellikleri vb., destanın özünü ortaya koymaktadır. Yazar, bireysel zekâ ile insanlığın genel zekâsı ve bunların ilişkisi gibi önemli bir konuyu ele alarak, yaşam ve ölümün karmaşık diyalektiğini, bilgi ve cehalet arasındaki uçurumu ifade etmeye çalışıyor. Adalet, akıl, mutluluk, huzur ve hakikat kavramlarını, tıpkı hava ve su gibi ihtiyaç duyduğu dört sembolik imge aracılığıyla ifade edebilen kişi işte buydu. Destanda yalnızca dört karakter yer alır: Soylu şah Kuntudu, vezir Aitoldu, vezirin oğlu Akdilmish ve vezirin küçük kardeşi Utkurmush. Yazar, karakterleri aracılığıyla ebedi kavramları bir filozofun gözünden yorumlamıştır; örneğin, Kuntudu adalet, dürüstlük ve doğruluk sembolüdür; Aitoldu mutluluk, zenginlik ve barış sembolüdür; Akdilmish zeka ve bilgelik sembolüdür; Utkurmush ise kanaatkarlık, saflık ve sabır sembolüdür. Bunlar, bu değişmez, ölümsüz kavramların modelinin taşıyıcılarıdır ve isimlerinin kendileri bile sembolik bir anlam taşır. Örneğin, Kuntuudu Şah, gücü dürüstçe kullanmak ve adalet yolundan sapmamakla yükümlü bir kişinin örneğidir. Aitoludu, Şah'ın zenginlik ve refah veren danışmanıdır. Akdilmish, doğru ile yanlışı ayırt etmeyi bilen ve saf kalpli bir kişinin örneğidir. Atkurmush ise zenginlik veya kariyerle ilgilenmeyen ve tutkulara kapılmayan bir kişidir. Felsefi düşüncelerini şiir biçiminde yazılmış sanatsal yöntemlerle ifade eden sanatçı, dört sembolik imgenin dünya düzeninin temellerini oluşturan dört ilkeyi temsil ettiğini belirtmiştir: adalet, akıl, mutluluk ve kanaat. Destan, ahlak, değerler ve etik sorunlarını ele alıyor ve bir insanın ruhu ve bedeni, eylemleri ve sözlerinin uyum içinde olması gerektiği, bu uyumun sadece insanlar için değil, toplumsal gelişme için de gerekli bir koşul olduğu sonucuna varıyor. Ve bunları başarmak için bilgiye, bilgi edinmeye duyulan ihtiyacı vurguladı ve sadece eğitimli bir kişinin ruhunu zenginleştirebileceğini, hayattaki yerini bulabileceğini ve gerçeği doğru bir şekilde algılayabileceğini belirtti. Bilgi zengindir ve sonsuz öğrenme harikadır, Bunlar bir insanda bulunan iki önemli avantajdır. Bu sözün doğruluğuna şahitlik ederim, Zihinden istediğin kadarını al ve onu döv. 241

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Öğrenenler bilge ve asil olacaklardır ve bilgi, tükenmez bir zenginlik getirecektir. Okumak bilgidir, bilgelik bilgeliktir, Bilge insan düşündüklerini kabul eder. Bilginin anlamını bil, söylenenleri dinle, Bilgelik kazan ve her türlü felaketten kurtul. Çalışan ruh meyvesini görecektir, Bilge insan için hiçbir engel yoktur! Bilgi ve sıkı çalışma görevi tamamlar, Bilgi dilenciyi mirasına ulaştırır [Jusup Balasagyn. Kuttuu bilim. – B., 1993. s. 44] – belirttiği gibi, destanın estetik etkisi güçlüdür ve sembolik imgeleri ve olay örgüsü aracılığıyla insanlara bir insanın nasıl olması gerektiği ve asil niteliklerin nasıl kazanılacağı konusunda eğitim vermeyi amaçlamaktadır. Şiir, bir insanı eğitmenin pedagojik yöntemlerini içerir ve yazar pedagojik etkinliği sergilemeyi başarmıştır. Kuntuu adaletten, Aitoldu mutluluk ve zenginlikten, oğlu Akdilmish akıldan ve Otkurmush ise kanaatkarlıktan bahsetmiştir. Hikaye, bu dört karakter arasında görgü kuralları, davranış vb. konuları tartışan ve insanları düşünmeye davet eden bir diyalog şeklinde devam eder. Birinin kim olduğunu öğrenmek istiyorsanız, Sözlerini ve eylemlerini değerlendirin. İyi insanlar dürüst ve samimidir, Bu, insanlığın işaretidir! Sırlarınızı ve düşüncelerinizi kimseye açıklamayın, Eğer açıklarsanız, kendinizi suçlayın! İstersen, kalbim her zaman açık, Adil ol, felaketler ortadan kalkar. Eğer öyle olmasını istersen, yüzüm ışıl ışıl olacak, Asla yalan söyleme, utanç kaçınılmazdır [Jusup Balasagyn. Kuttuu bilim. – B., 1993. s. 316] – düşüncelerini Akdilmish'in yansımaları aracılığıyla ifade etti. Örneğin, sarayın başı nasıl bir insan olabilir, elçiliğe giden kişi nasıl bir insan olmalıdır, sekreter nasıl bir insan olmalıdır, hazinedar nasıl bir insan olmalıdır, prenslerin hizmetkarlarına nasıl davranılmalıdır, saray hizmetkarlarına nasıl davranılmalıdır, yoksullara nasıl davranılmalıdır, soylu ailelerden gelen insanlara nasıl davranılmalıdır, еğitimli ve iyi insanlara nasıl davranılmalı, bilgili insanlara nasıl davranılmalı, çeşitli mesleklerden insanlara nasıl davranılmalı: doktorlar, hemşireler, şairler, çiftçiler, tüccarlar, çobanlar, zanaatkarlar vb., çocuklar nasıl yetiştirilmeli, bu dünyanın sorunlarını nasıl unutmalı ve olanla nasıl yetinmeli, 242

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may nasıl yönetilmeli, adalete adaletle, insanlığa insanlıkla nasıl karşılık verilmeli; aklın sembolünü sanatsal bir şekilde özetleyen bir kavram sunulmalı. Bütün bunlar, insanları kendilerini eğitmeye, adil olmaya, ahlaklı olmaya, sade, mütevazı, onurlu ve çalışkan olmaya ve insanlardaki olumsuz özelliklerden (kibir, ikiyüzlülük, kıskançlık, cimrilik, kendini beğenmişlik ve boş gevezelik) kaçınmaya teşvik eden pedagojik bir kavram olan destan fikrinin gelişmesine yol açtı. J. Balasagyn, destanı dinin bir ideoloji olarak egemen olduğu ve insanın ve evrenin Tanrı tarafından yaratıldığı, hiçbir şeyin Yaratıcının rehberliği olmadan var olamayacağı fikrinin kamuoyunda yaygın olduğu, bu durumun da aklın veya doğayı anlamadaki rolünün önemine dair görüş bildirmeyi zorlaştırdığı bir dönemde yazmıştır. Düşünürün düşüncesinin yeniliği ve başarısı, zekâ ve bilgi hakkındaki kişisel görüşünü, bu tür fikir, görüş ve düşüncelere bağlı kalmadan ifade edebilme yeteneğinde yatıyordu. Çoğunluğun yukarıdaki görüşlerinin aksine, düşünür zekânın kişinin doğumuyla gelen doğal bir yetenek olduğunu, bilginin ise çaba, çalışma ve öğrenme gerektirdiğini vurguladı. Elbette bu, desteklenebilecek bir görüştür ve okuyucu destandan şunları öğrenir; - Bir insan adil, dürüst ve eğitimli olmalıdır. Bir insan ancak bilgi sahibi olduğunda bilincini kontrol edebilir ve dünyayı algılayabilir; - Bilgi ve akıl, insanın çevresini, kendi özünü anlamasını ve doğayı öğrenmesini sağlar; - Mutluluğa, refaha ve uyumlu bir hayata ulaşmanın tek yolu eğitim almaktır. Eğitim sadece mutluluğa giden bir araç değil, aynı zamanda büyük bir nimet, büyük bir mutluluktur; - İnsanlarda iki tür zihin olduğu belirlenmiştir: Yaratıcı zihin ebedi ve evrenseldir, ikincisi ise acı çeken zihindir ve her varlıkla birlikte yaratılır ve yok edilir; - Bir insanın bilgisi derinleştikçe ve rütbesi yükseldikçe, daha sade ve mütevazı olmalıdır; çünkü ancak sadelik, tevazu ve dürüst çalışma yoluyla insan, yüce insanlık görevini yerine getirebilir; - Eğitimli ve bilge bir yönetici halkını adil bir şekilde yönetir ve böyle bir ülkede insanlar arasındaki ilişkiler, dürüstlük, adalet, sadakat, iyi niyet, sevgi, dostluk gibi tüm insanlığa uygulanabilir ahlak kurallarına dayanır; - Eğitimli bir insan şiddete tahammül etmez; - Sosyal hayatta yaygın olan, örneğin zenginlik hırsı ve alkol bağımlılığı gibi olumsuz özelliklerden ve davranışlardan kurtulmak. Filozof A. Bekboev'in belirttiği gibi, "Hedefin mutluluk olduğu ve ona ulaşmanın denenmiş ve kanıtlanmış yolunun bilgi olduğu fikri, Düşünür Yusuf'un eserinin ana teması, özüdür”: Cahiller göremez, körlerin de kalbi vardır, Gözlerinizi açın ve hızla bilgiye ulaşmaya çalışın. Çalışmak, geceleyin önünüzdeki bir mum gibidir, Bilgi edindikçe yüzünüz ışıl ışıl parlar. 243

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Eğitim ve bilgi birçok şeye yol açar, Bu ikisi büyük saygı görüyor. Eğitimsizler kördür derler - öyle demeyin, Dünyayı aydınlatan yalnızca eğitimdir [Jusup Balasagin. Kuttuu bilim. – B., 1993. s. 47], böyle felsefi ve etik içeriğe sahip fikirler görüyoruz. Bu nedenle destanın zengin kültürel hazinesi, günümüz için, gerçek siyasi ve sosyal hayatımız için son derece gerekli ve vazgeçilmezdir. J. Balasagyn eserlerini Orta Çağ'da yazmış olmasına rağmen, günümüzde de geçerliliğini koruyan insanlık, bilgi ve ahlak ilkelerini ele almıştır. Bu ilkeler hem bugün hem de gelecek için gereklidir ve şimdi büyük düşünürün dile getirdiği bu ilkeler temelinde gelecek nesli eğitmeliyiz. J. Balasagyn'in fikirlerini yayma, genç nesle insancıl bir terbiye örneği sunma fikri benimsenmiştir; bu nedenle, 1989'dan beri Kırgızistan'daki ortaokulların müfredatında Kırgız edebiyatı okutulmakta ve 1991'den beri yükseköğretim kurumlarının filoloji fakültelerinde "Eski Çağlardan 19. Yüzyıla Kırgız Edebiyatı Tarihi" dersinde J. Balasagyn'in portresiyle birlikte destan da öğretilmektedir. Kültürel mirası geniş kitlelere duyurmanın amacı, bir film çekmek, "Jusup Balasagyn" operası için bir libretto yazmak ve sahnelemektir. "Kutsal Bilgi" uzun zamandır dünyanın dört bir yanındaki insanları büyülemiş ve Fransa, Macaristan, Sovyetler Birliği, Türkiye, Amerika, Kazakistan, Özbekistan ve diğerleri de dahil olmak üzere birçok ülkeden bilim insanı, içinde ifade edilen fikirlerin anlamını çözmek için onu incelemiştir. V.V. Bartold, S.E. Malov, A.N. Kononov, I.V. Stableva, Otto Alberts, E.E. Bertels, A.N. Samoilovich gibi tanınmış oryantalistler, yazarlar ve tarihçiler de Kırgızistan'da kapsamlı araştırmalar yürütüyorlar. Bu araştırmalara T. Sydykbekov, K. Artykbaev, A. Bekboev, S. Mukasov, G. Tokoeva, T. Abdyrakhmanov ve diğerleri öncülük ediyor. Yukarıda belirttiğimiz gibi, "Kutsal Bilgi" destanı, hayatın amacının gerçek hayattan kaçıp yaratılışı deneyimlemek olduğu yönündeki dini anlayışla aynı fikirde değildir; aksine, hayatın özünün bu "yanlış" dünyadan kaçmak değil, dünyayı anlamaya ve onunla uyum içinde yaşamaya çağrılmak olduğunu ve bunun ancak eğitim yoluyla sağlanabileceğini vurgular. Sonuç olarak, destan, ruh ve dünya arasında manevi uyumun sağlanması ve ruh ile dünya arasında uyumun sağlanması felsefesi açısından ortaya koyduğu sorunlar bakımından değerlidir. KAYNAKÇA: 1. Abdrazakov A. Jusup Balasagyn // Kut bilim, №47. 1993. 15-dekabr. 2. Artikbaev K. Akikat sabagi. - B., 1991. 3. Bekboev A. Сonceptsiya neobfodımostı ı sluhaynostı v uçenii antiçnıh i vostoçnıh mıslıteley. – F., Ilim, 1989. 4. Jusup Balasagın. Kutsal Bilgi. – B., 1993. 5. Jusup Balasagın tuuraluu bayan. – B., 2004. 6. Kononov A.N. Yu. Balasagunsky'nin "Kutsal Bilgi" Şiiri. V. Kn.: Balasagunsky Yusuf Blagodatnoe znanie. – M., 1983. 244

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 7. Malov C.E. Pamyatniki drevneturkckoy pismennosti. – M. – L., 1951. 8. Mukasov C.M. Tradisiyi sosialno-filosofckoy mısli v duhovnoy kulture kırgıskogo naroda. – B. Ilim, 1999. 9. Sıdıkbekov T. Mezgil sabaktarı. – F., Mektep, 1982. ANUSHTEGINIY XORAZMSHOHLAR DAVRIDA SO‘FIYLIK TA’LIMOTI KUBRAVIYA TARIQATINING SHAKLLANISHI VA UNING O‘RTA OSIYODA TARQALISHI (najmiddin kubro faoliyati misolida) ANUSHTEGINI SUFI TEACHING DURING THE PERIOD OF THE KHOREZMSHAHS FORMATION OF THE KUBRAVIYA TRICT AND ITS DISTRIBUTION IN CENTRAL ASIA (on the example of the activities of Najmiddin Kubra) Matkarimova Sadokat Maksudovna, UrDU, Tarix kafedrasi t.f.d., professori, e-mail: sadoqatmaksudovna1982@gmail.com Jumaniyozov Doniyor Mansurbek o‘g‘li, UrDU Tarix fakulteti, 1-bosqich magistranti Matkarimova Sadokat Maksudovna, UrSU, Department of History, Doctor of Technical Sciences, Professor, e-mail: sadoqatsizovna1982@gmail.com Jumaniyozov Doniyor Mansurbek ugli, Faculty of History at UrSU, 1st year master's student Xorazm vohasi azaldan ilk davlatchilik o‘choqlaridan biri sifatida, shuningdek jahon ilm-fani va madaniyati ravnaqiga ulkan xissa qo‘shgan buyuk allomalar qo‘nim tutgan muqaddas zamin sifatida ma’lum va mashhur bo‘lib kelgan. Ayniqsa, o‘rta asrlarda ilm-fanning turli sohalari bo‘yicha samarali faoliyat ko‘rsatgan Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Abdulloh al-Xorazmiy, Ibn Miskavayx, Abu Nasr al-Iroq, Abu Xayr ibn al-Hammor, Abu-lFath al-Mutarriziy kabi xorazmlik allomalarning dovrug‘i butun Mag‘ribu Mashriqqa tarqalgan. Ana shunday buyuk mutafakkirlardan biri, xususan o‘z zamonasida tasavvuf olamining buyuk vakillaridan biri sifatida shuhrat qozona olgan, sof islomiy ta’limot asoschisi sifatida, shuningdek, o‘z shaxsiyati orqali tom ma’noda vatanparvar, eliga-yurtiga fidoyiligi bilan jasorat ko‘rsata olgan shaxs – Shayx Najmiddin Kubrodir. Najmiddin Kubro XII-XIII asrlarda vujudga kelgan yangi tasavvufiy tariqat ,,Kubroviya” ning asoschisi bo‘lib, allomaning asl ismi Ahmad ibn Umar ibn Muhammad Xivaqiy bo‘lgan. Buyuk mutafakkirning hayoti, so‘fiylik tariqati va faoliyatiga oid ma’lumotlar Doroshukuhning ,,Safinat ul-avliyo”, Rizoqulixon Xidoyatning ,,Riyozul orifin”, Mavlavi G‘ulom Sarvar Sohib Lohuriyning ,,Xazinat ul-asfiyo”, Hoji Xalifaning ,,Tuhfat ul-fuqaro”, Abdurahmon Jomiyning ,,Nafahot ul-uns”, Davlatshoh Samarqandiyning ,,Tazkirat ush-shuaro”, Hamidulloh Kazviniyning ,,Tarixi guzida”, Sulton Husayn bin Sulton Mansur bin Boyqaroning ,,Majolis ul-ushshoq”, Mavlono Minhojiddinning ,,Tabaqoti Nosiriy” nomli kitoblarda ma’lumotlar keltirilgan[1]. Abdurahmon Jomiyning ,,Nafahot ul-uns’’ asarida qayd etilishicha, Ahmad yoshligidan ilm-donishga qiziqqan qobilyatli kishi bo‘lgan. U islom asoslari, shariat ilmlarini juda tez o‘zlashtirib olib, Xorazmning mashhur ulamolaridan ham 245

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may o‘zib ketadi va ilm balosi degan laqabni oladi. Buning yoniga ,,Najmiddin” ,,dinning yulduzi” unvoni qo‘shilgan[2]. Najmiddin Kubro tahminan o‘n olti-o‘n yetti yoshlarida Vatani Xorazmni tark etib, tahsilni chuqurlashtirish maqsadida Eron, Misr, Shomu Iroq mamlakatlarini kezadi. Xususan, Tabriz shahrida Abu Mansur Xafdadan kalom ilmini, shayx Bobo Faraj Tabriziy, Ammor Yosir, Ismoil Kasriy kabi mutasavviflardan tasavvufga oid zohiriy va botiniy ilmlarni egallaydi. Najmiddin Kubro ilm-fanda tirishqoqligi, sa’y-harakatlarining samarasi o‘laroq ,,Abuljannob” kunyasi, ,,Tommat ul-Kubro”, ,,Valiytarosh shayx” nomlari bilan shuhrat qozongan[3]. ,,Abuljannob” kunyasi ,,dunyodan parxez qiluvchi” ma’nosini anglatib, bu kunyaning Najmiddin Kubroga berilishi haqida quyidagicha rivoyat keltiriladi: ,,Najmiddin Kubro - tolibi ilm sifatida Iskandariya shahrida muhaddis ulamolardan hadis ilmini o‘rganib qaytayotganida, yo‘lda bir kecha hazrati Payg‘ambarimiz (s.a.v.) ni tushida ko‘radi va ul zotga murojaat qilib, ,,menga kuniyat bag‘ishlang“ deydi. Hazrati Payg‘ambar (s.a.v.) Najmiddinga: ,,Sening kuniyang Abuljannob – dunyodan ijtinob, parhez etuvchi bo‘ladi” deb marhamat qilgan ekanlar. ,,Valiytarosh” laqabiga kelsak, bu so‘zning ma’nosi valilarni tarbiyalovchi demakdir[4]. Zero, Najmiddin Kubroning nafaslari, nazarlari shunchalik kuchli bo‘lganki, qalblarida ilhom-vajd jo‘sh urgan paytda kimga nazarlari tushsa, u valiylik martabasini topar ekan. Najmiddin Kubro 1185-yilda ustozi Shayx Ro‘zbexon Misriydan ijozat olgach, qirq yoshlarida ona yurti Xorazmga qaytib kelib, tasavvuf ta’limotining keng yoyilishi uchun harakat qila boshladi. Najmiddin Kubro o‘z faoliyati davomida tasavvufga doir bir qator asarlarlar yozdi. Xususan: ,,Sharx as-sunna val-masolix“ (Sunnat va ezguliklar sharxi), ,,al-Usul al-ashara” (O‘nta asosiy qoida), ,,ar-Risola fi-s-suluk” (Suluk haqida risola), ,,Risola at-turuk” (Xudoga erishish yo‘llari haqida risola), ,,Tavoli’ at-tanvir” (Yog‘du manbalari), ,,Favotih al-jamol” (Go‘zallik boshlanishlari) , ,,Xoif al-xoim an lavmat al-loim” (Malomat qiluvchining malomatidan qo‘rqqan oshiq), ,,Xidoyat ul-tolibin” (Izlanuvchilarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish), ,,Odob al-muridin” (Muridlar odobi) kabi nodir asarlar yozganligi haqida ma’lumotlar mavjud. Shuningdek, manbalarda Najmiddin Kubroning 12 jildlik yirik tafsir yozgani ta’kidlanadi[5]. Najmiddin Kubro asarlarida haqiqiy ishqni targ‘ib qilish, ma’rifatni tashviq etish bilan birga, har bir musulmon o‘zida mujassamlashtirishi zarur bo‘lgan xulqatvor me’zonlari haqida ham fikr yuritadi. ,,Odob-us-sufiya” asarida jamoat o‘rtasida o‘zini tutish, gapirish, salom berish, ovqatlanish, jamoat hurmati va manfaatini o‘ylash, ta’zim-tavozu’, so‘zlash me’yori, umuman inson ma’naviyati bilan bog‘liq barcha masalalar xususida fikr yuritiladi[6]. Najmiddin Kubro o‘zi asos solgan ,,Kubroviya” tariqati orqali, egallagan islomiy ilmlari asosida, qalb pokizaligi, nafsoniy illatlarga qarshi kurash, Rahmoniy hislatlarni kasb etishlik, Alloh taoloning roziligini topishga asoslangan g‘oyalarini mujassamlashtirgan bo‘lib, ,,Risolat at-turuk” asarida tariqatining 10 ta asosiy qoidasini izohlab berib, boshqa yo‘llarga nisbatan uning yuksakligi va 246

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may haqiqatga yaqinligini ta’kidlaydi va ,,Tangriga borish yo‘llari xaloyiq nafasi soniga tengdir” deya izohlaydi[7]. Shayx Najmiddin Kubro faoliyatida shariat qonun-qoidalarini chuqur o‘rganish, zohiriy va botiniy ilmlarida chuqur mulohaza yuritish, shuningdek, qalb sog‘lomligida tasavvufiy mushohada yuritish bilan birgalikda, egallangan ilmlarning tub mag‘zini xalqqa sodda va haqchil tarzda, padnoma ruknida bayon qilish ham alohida ajralib turadi. Bu esa o‘z navbatida, xalqni, millatni sof e’tiqod sari dadil qadam tashlashiga turtki bo‘lgan[8]. Shayx Najmiddin Kubro umrining so‘nggi kunlarida ham nafaqat ilmu ma’rifat sohibi, balki chin ma’noda ,,vatanparvar”, o‘z ona yurtiga sodiq o‘g‘lon sifatida yorqin xotira qoldira olgan. Xususan, Chingizxon butun Movarounnahr shaharlarini vayron qilib, Xorazmshohlar saltanatining markazi bo‘lmish Urganch qal’asini qamal qilganida, Najmiddin Kubroning xalq orasidagi obro‘- e’tibori va mashhurligini inobatga olib, shaharga hujum qilishidan oldin unga ,,Men Xorazmni qatli om qilmoqchiman, shuning uchun Sizdek ulug‘vor shaxs shaharni tark etib, undan chiqib ketishingizni so‘rayman” degan mazmundagi maktub yuborganida, bunga javoban ,,Men yetmish yil umrim davomida xorazmliklar bilan turmushning achchiq-chuchugini birga totganman. Endi ular boshiga balo-qazo yog‘ilayotgan paytda qochsam muruvvatdan bo‘lmaydi” deyishlarida, oxir-oqibat esa mo‘g‘ul bosqinchilariga qarshi mardonavor kurash olib borib shahid bo‘lishliklarida namoyon bo‘ladi[9]. Najmiddin Kubro tabiatida donishmandlik, mantiq va majzublik, birlashib ketganidan, so‘fiyona amallari va qarashlarida ham xilma-xil tomonlari ko‘zga tashlanadi. Valiytarosh shayx tomonidan asos solingan ,,Kubroviya” tariqatida islomiy hikmat, insoniy poklik va ilohiy ma’rifat g‘oyalari uyg‘unlashgan bo‘lib, Kubroviylik nafaqat Movarounnahr, balki Eron, Misr Hindiston, Iroq va Afg‘oniston hududiga ham kirib borgan. Shayx Najmiddin Kubro shahid bo‘lganlaridan so‘ng uning ishini shogirdlari davom ettirgan. Bu jarayon XVIII asr oxirigacha davom etgan. Kubroviylikdan firdavsiya, rukniya, hamadoniya, ig‘shoshiya, nurbaxsbiya, ne’matullohiya kabi yangi tariqat shohchalari o‘sib chiqqan[10]. Sharq tasavvufiga, xususan Najmiddin Kubro tomonidan asos solingan ,,Kubroviya" tariqatiga murojaat qilishlik avvalo har bir inson o‘zida mujassamlashtirishi kerak bo‘lgan go‘zal axloq namunalarini islomiy e'tiqod asosida shakllantirish demakdir. Shundan kelib chiqqan holda aytadigan bo‘lsak shayx Kubro g‘oyalari nafaqat o‘z davri uchun, balki bugungi kun jamiyati uchun ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bugungi kun yoshlariga Shayx Kubro shaxsiyatini, uning ilmiy faoliyatini tanitishlik o‘z navbatida ular ongida ma'naviy sog‘lomlikni vujudga keltirish, turli yot mafkura va g‘oyalardan saqlana olish, mafkuraviy immunitetni shakllantirish, shu bilan birga hech bir inson makonda, zamonda ayricha holda yashashi mumkin emasligini, ,,shaxs va jamiyat" , ,,jamiyat va davlat" tushunchalari bir-biriga aloqador ekanligini, bularni ayro tasavvur qilib bo‘lmasligini anglatish demakdir. Buning natijasi sifatida esa ,, yosh avlod" va 247

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ,,vatanpanpar" tushunchalarini uyg‘unlashtirish uchun, avvalo Nфоьшввшт Kubro faoliyatiga ko‘proq murojaat qilishlik, uning asarlarini ilmiy tadqiq qilish asnosida keng jamoatchilikka yetkaza bilishlik va anglashga undamog‘lik lozim. Xulosa qilib aytganda, Shayx Najmiddin Kubro faoliyatida butun Sharq olamida islom ma’rifatining rivoji uchun tinimsiz sa’y-harakat va buning amaliy natijasi o‘laroq yangi ,,Kubroviya” tariqatining vujudga kelishini ko‘ramiz. U zot o‘z davrida nafaqat jamiyatning ma’naviy rahnamosi, ilm-fan homiysi sifatida gavdalanadi, balki elga, yurtga sodiqlik, fidoyilik va chin vatanparvarlik timsoli, shuningdek so‘nggi Xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi faoliyatida, g‘animlariga qarshi kurashishida ham ruhiy madadkori sifatida tarix zarvaraqlarida yorqin iz qoldira oldi. Shayx Najmiddin Kubro xotirasi asrlar osha qadim Xorazm osmonida donishmandlik va hikmat, irfon va zakovat yulduzi bo‘lib porlaydi, balki bu diyorga oshiqqan qalblar uchun yo‘lni yoritguvchi shamchiroq bo‘lsa ajab emas. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: Is’haqova Z. Najmiddin Kubro (risola). – Toshkent: Abu matbuot konsalt, 2011. – B.5. 2. Komilov N. Tasavvuf. 2-kitob tavhid asrori. – Toshkent: “G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at” hamda “O‘zbekiston” nashriyotlari, 1999. – B.156. 3. Buyuk yurt allomalari. 3-nashri. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. – B.2019. 4. Komilov N. Tasavvuf. – Toshkent: “Movarounnahr”, ,,O‘zbekiston”, 2009. – B.404. 5. Buyuk yurt allomalari. 3-nashri. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. – B.221. 6. Homidiy H. Tasavvuf allomalari. – Toshkent: Sharq, 2009. – B.125. 7. O‘zbekiston tarixi.1-kitob – Toshkent: Donishmand ziyosi, 2021. – B.404. 8. Homidiy H. Tasavvuf allomalari. – Toshkent: Sharq, 2009. – B.127. 9. Buyuk yurt allomalari. 3-nashri. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. – B.220. 10. Is’haqova Z. Najmiddin Kubro (risola). – Toshkent: Abu matbuot konsalt, 2011. – B.41. 1. ЮСУФ ХОС ҲОЖИБНИНГ МУОМАЛА ОДОБИГА ОИД ҚАРАШЛАРИНИНГ ЗАМОНАВИЙ АҲАМИЯТИ THE MODERN RELEVANCE OF YUSUF KHOS HAJIB'S VIEWS ON COMMUNICATION ETIQUET Абдуллаева Насиба Бўроновна, ЎзМУ, Фалсафа кафедраси профессор в.б.,ф.ф.д Nasiba Buranovna Abdullaeva, Acting Professor of the Department of Philosophy, Doctor of Philological Sciences, NUUz Аннотация. Мақолада Х1-ХП–асрларда яшаган аллома Юсуф Хос Ҳожибнинг муомала одобига оид қарашлари таҳлил этилган. Мутафаккирнинг асаридаги рамзлар, тимсоллар орқали инсон ва имон-эътиқод, инсон ва жамият, инсон ва бурч каби масалалари сўз ва тил одоби билан алоқадорликда таҳлил этилган ва замонавий аҳамияти кўрсатилган. 248

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Таянч тушунчалар: билим, инсон, жамият, ахлоқ, одоб, тил, муомала, маърифат,бурч Аннотация. В статье анализируется философско-дидактический труд ученого Ю́суфБаласагуни жившего в Х1-ХП веках, «Кутадгу Билиг» («Благодатное знание») и содержащиеся в нем нравственные и духовные воззрения. Первый крупный памятник тюркской письменной литературы, произведение "Кутадгу билиг", являющееся своеобразным проявлением дидактической философии тюркских народов, содержит подробную информацию по передовым общественно-политическим, духовнонравственным вопросам своего времени истории, культуры, науки, традициям и устоям тюркских народов, образ жизни, ценности. Темы этого произведения очень всеобъемлющи и вопросы человека в частности, его социальной сущности, мышления, морали описаны через художественные образы, поэтические пословицы и поговорки. Современное значение взглядов мыслителя на речь и языковой этикет проявляется через символы, приметы и условные обозначения и освещение таких вопросов, как человек и вера , человек и общество, человек и долг. Ключевые слова: знание, человек, общество, мораль, порядочность, язык, просвещение, долг Abstract. The article analyzes the philosophical and didactic work of the scientist Yusuf Khass Hadjib Balasaguni, who lived in the X1-XN centuries, "Kutadgu Bilig" ("Blessed knowledge") and the moral and spiritual views contained therein. The first major monument of Turkic written literature, the work "Kutadgu bilig", which is a kind of manifestation of the didactic philosophy of the Turkic peoples, contains detailed information on the advanced sociopolitical, spiritual and moral issues of its time, history, culture, science, traditions and foundations of the Turkic peoples, lifestyle, values. The themes of this work are very comprehensive and the issues of man in particular, his social essence, thinking, morality are described through artistic images, poetic proverbs and sayings. The modern meaning of the thinker's views on speech and language etiquette is manifested through symbols, signs and symbols and coverage of such issues as man and faith, man and society, man and duty. Keywords. knowledge, human, society, morality, decency, language, enlightenment, decency Мусулмон шарқи минтақаси тафаккурида ахлоқнинг моҳиятини тушунтирувчи ва ахлоқийликни тарғиб этувчи пандномалар кенг тарқалган бўлиб, одоб, ахлоқий меъёрларни қизиқарли ҳикоятлар ва ривоятлар орқали баён этилиши билан ўзига хосдир. Х-ХI аср маънавий ҳаётида панднома — насиҳатнома руҳида асар ёзиш анъанаси пайдо бўлган эди. «Қутадғу билиг» ҳам шундай фалсафий, дидактик руҳдаги асардир. «Қутадғу билиг» сўз санъатининг нодир намунаси бўлиб, унда ўз даврининг илғор ижтимоийсиёсий, маънавий-ахлоқий масалалари бадиий талқин қилинган, туркий халқлар тарихи, маданияти, илм-фани, урф-одат ва анъаналари, турмуш тарзи, қадриятлари хусусида батафсил маълумот берилган. Қорахонийлар салтанатида вазирлик лавозимини эгаллаган Буюк шоир ва мутафаккир Юсуф Ҳос Ҳожибнинг ушбу асари эзгу инсоний фазилатларни тараннум этувчи машҳур пандномалардан бўлиб, бугун ҳам замонавий аҳамиятини йўқотмаган. 130000 мисрани ўз ичига олган ушбу шеърий асар туркий халқларнинг ахлоқий қомуси дейиш мумкин. Асар милодий 1069-1007 йилларда ёзилган. «Қутадғу билиг» (Саодатга элтувчи билим) инсонни комилликка ундовчи насиҳатномадир. Асарда рамзлар, тимсоллар орқали 249

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may инсон ва имон-эътиқод, инсон ва жамият, инсон ва бурч каби масалалар ғоят содда ва гўзал шеърий услубда баён этилган Асар номидан ҳам англаш мумкинки, инсон шу фазилатларга эга бўлса, панд насиҳатлар, йўлйўриқларга амал қилса бахт-саодатга эришади. Ушбу асарда тилнинг фазилат ва манфаатлари, инсон ҳаётида тутган ўрни, сўз одоби масалларига жуда катта ўрин берилган. Ўринли гапириш, қисқа ва мазмундор сўзлаш, эзмалик, лақмаликни, тилёғмаликни қоралаш, кексалар, устозлар олдида нутқ одобини сақлаш, тўғри рост ва дангал гапириш, ҳақида гап боради. Албатта миллий сезги ва миллий руҳнинг шаклланишида тили ҳал қилувчи аҳамиятга эгалиги, тил фикр ифодалаш, дунёни билиш, билим, тажрибаларни тўплаш, сақлаш ва кейинги авлодларга етказиш воситаси. Юсуф Ҳос Хожиб уқув ва билимнинг таржимони тил, кишига яхшилик, эзгулик, қут-иззат, обрў-эътибор тил орқали келишини таъкидлайди. Тилни нотўғри қўллаш эса уни кўпчилик олида изза қилади, ўз бошига бало келтиради. Асарда тил фазилати, фойда зарарлари ҳақида алоҳида боб ажратилган, шунингдек, кўплаб бобларда баён қилинган. Бу ҳақида мутафаккир шундай дейди. Тил арслон мисоли ётар қафасда Бехабар бошини у ер нафасда Тилидан тутилган не деяр, эшит Амал қил бу сўзга, ўзингга иш эт Бало келтиради бошга бу тилим Сўзиннги тийиб юр, бошинг ёрмасин Тилингни тийиб тур тишинг синмасин.388 Мутафаккир тил, ақл, фаросатни ўз вақтида ва ўз ўрнида ишлатиш лозимлигини уқтиради. Унинг фикрича инсонга бахт саодат келтирувчи ҳам, уни бахтсиз қилувчи ҳам тилдир. Сўзнинг таъсири, унинг ижтимоий аҳамиятига ҳам катта эътибор бериши керак. Инсонийлик у сўзлаган матннинг нечоғли аҳамиятга эга эканлиги билан белгиланади. Ўзига эсонлик тилаган ҳар бир одам ўйламасдан гапирмайди, билиб сўзлаган сўз донолик белгиси эканлигини таъкидлайди. Оз ва маъноли сўзлаш, сўзларга кўпроқ маъно сингдириш лозим. Бу ҳақида Юсуф Хос Хожиб “тилингни авайла омондир бошинг, сўзингни авайла узаяр ёшинг” деб таъкидлайди. Маъноли ва бежирими гапириш, сўзнинг орқа-ўнгини, муносиб ўрнини фарқлай билиш, нутқий фаҳм-фаросат, нозик нутқ одоби каби фазилатлар Туронда инсон умумий ахлоқининг, маънавий расолигининг таянч устунларидан саналган. Тил одобининг муҳим жиҳатларидан бири катталардан олдин сўз бошлаш, сўрамасдан олдина жавоб бериш инсоний одатларга зидлиги айтилади. Тил туфайли инсон бошига бало орттириш мумкинлиги аллома томонидан таъкидланади. Тилингга маҳкам бўл, бўларбўлмас гапларни гапириш инсон бошига бало келтиради. Керак сўзни айтиш 388 Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. Тошкент. 1971 ФАН нашриёти. 1990, 87 бет 250

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may лозим, чунки кўпгина фойдали сўзлар пинҳон қолса у бефойда бўлиб қолади. Аллома тирик киши сўзламасдан юра олмайди, билимли сўзласа суҳбат гулига айланар, билимсиз эса ўз бошига етиши мумкин дейди аллома. Юсуф Хос Хожибнинг билимга оид қарашларида тилни билим белгиси сифатида келтиради, киши ўнта сўзни ўйлаб, биттасини айтмоғи керак. Ноўрин айтилган киши кўнглини хуфтон қилади, орўсини кетқазади. Сўзни донодан эшитиб, нодонларга қўллаш лозим, шундагина у фойдали бўлади дейди. Юсуф Хос Хожиб Ойтўлди тимсолида камтар, доно, ростсўзли инсонни келтиради. Ойтўлди ўғли Ўгдўлмишга тил одоби хусусида қатор насиҳатлар қилади. “Кимки фароғатли кунни истаси, у феъл-атворини созлаши, тўғрилик ва ростликни танлаши лозим. Кўпчиликка бош бўлган кишининг йўли адолат, феъли равон, қилмиши эзгулик бўлмоғи, ёмонлардан узоқ турмоғи шарт”389 Асарда нафақат сўзлаш, балки тинглаш одоби ҳақида ҳам фикр юритилади. Сўрамоқ осон иш, жавоб бермоқ-мушкул. Бироқ сўзлашдан кўра эшитмоқ афзал. Жаҳонда кўпни кўриб, кўпни синаган донишмандлар оз сўзлаб, кўп тинглашни маслаҳат беришганлигини таъкидлайди. Ушбу пандномаларда рост сўзнинг хосияти, воизнинг сийрати ва сурати масалаларига тўхталиб ўтилади ва нутқни таъсирчан, равон, жозибали, бўлиши-тил одоби масалалари турли ҳаётий ҳикоялар ва тимсоллар мисолида таҳлил этилади ва хулосалар чиқарилади. Киши кўрки сўзу бу сўз бепоён. Э тил, мақта эзгу кишини ҳар он! Масал бор туркчада, бунга қиёслаб. Ўшани дейин мен сўзимга мослаб. Уқув кўрки сузу бу тил кўрки сўз. Киши кўрки юзу бу юз кўрки кўз.390 Яъни мутафаккир фикрича киши сўзини тил билан сўзлайди. Сўзлари яхши бўлса, унинг юзи сув олади, яъни обрў қозонади, эътибор топади. Юсуф Ҳос Ҳожиб асарида нотиқлик ахлоқ шаклида, ахлоқ билан чамбарчас ривожланган бўлиб, шахс маънавий қиёфасининг муҳим таркибий қисми сифатида баҳоланган. Ушбу пандномаларда сўзни эшит, аммо дарров ишона қолмагин, сабрли ва тўғри сўз бўл деб таъкидланади. Ҳар бир киши муомала, тил қонун-қоидаларига, тил одобига, тилнинг нозик томонларига эътибор қаратиши лозим. Юсуф Хос Ҳожиб қаламига мансуб «Қутадгу билиг» асари ўша даврда вужудга келган қомусий асарлар силсиласидан муҳим ўрин олган. «Қутадғу билиг» нинг ўзагини соф туркий анъаналар, қадим миллий маданиятга бевосита дахлдор бўлган қадриятлар ташкил этади. 389 390 Юсуф Хос Хожиб. Қутадғу билиг. Тошкент: Юлдузча, 1990, 32-бет. Юсуф Хос Хожиб. Қутадғу билиг. -Т.: Юлдузча, 1990, 16-бет. 251

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Юсуф Хос Хожиб “Қутадғу билиг”да инсонда тил туйғуси тарбияси тугал бўлиши, у алоқа воситасигина эмас суҳбатдошига таъсир этиш, унда эзгу ниятларни юзага келтириш воситаси эканлигини таъкидлайди. Умуман олганда, асарда тил билим ва заковат калити сифатида таърифланади, шунинг учун у фақат эзгу кишилар, эзгу ишларни баён қилиш керак. Кишининг кўрки сўздир, сўз эса талайдир, Кел эй тилим эзгу сўзли киши (лар) мадҳини қил391дейди аллома. Тил кишини, сўз кишини қадр-қимматини оширади, улуғликка олиб боради шу билан бирга ўйламай айтилган сўз уни қадрини ҳам туширади. Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг”идаги сўз ва тил одоби хусусидаги фикр мулоҳазалар бугун ҳам аҳамиятлидир. Биринчидан, маиший ҳаётда муомала жараёнида, касбий фаолиятда ҳам ҳар бир сўзни ўйлаб гапириш, ўзгани тинглай билиш ижтимоий муносабатлар самарадорлигини таъминлайди. Зеро, тил инсон онгли фаолияти ва тафаккурининг бир элементидир, у маълумотлар тўпловчи, жамловчи, биринчи борлиқни акс эттирувчи бир бутун системадан иборат бўлиш билан бирга, ҳам интеллектуал ҳам руҳий-маънавий олам яралишида иштирок этади. Иккинчидан, тил нафақат фикрни ифодалаш ёки фикр алмашиш воситаси, балки ижтимоий онгда фикрларни шакллантириш ва мустаҳкамлаш воситаси ҳам ҳисобланади. У жамият аъзоларининг ўзаро алоқасини амалга оширади, инсоннинг моддий ва маънавий турмушида рўй берадиган барча воқеа ҳодисалар ҳақидаги билимларни жамлайди ва улардан хабардор қилади. Ҳожиб ўз асарида тилни эзгу амал, эзгу ният ифодачиси, ахлоқий онгдан ахлоқий ҳатти ҳаракатга ундовчи восита бўлишини таъкидлайди. Учинчидан, тил халқнинг маданияти, урф-одати, унинг турмуш тарзи, тарихи, олам барқарорлигининг асоси, шу нуқтаи назардан “Қутадғу билиг”даги тилга оид фикр-мулоҳазалар аҳамиятини йўқотмайди. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР: 1. Бартольд В.В. Бограхан, упомянутьш в «Кутадгу билиг». Соч., т У. -М.: Наука, 1968, с 420. 2. Валитова А.А. К вопросу о фолкьлорних могивах в поэме «Кутадгу билиг». Сов. Восток. М.: 1958, № 5, с. 88-102; 3. Фитрат. Қутадгу билиг. Абдурауф Фитрат Танланган асарлар. 11 жилд. Илмий асарлар. Нашрга тайёрловчи ва изоҳлар муаллифи Ҳ.Болтабоев. - Т.: Маънавияг, 2000 4. Каримов Қ Илк бадиий достон. -Т.: Фан, 1976. 5. Отахўжаев, А., Содиқов Қ. Қадимги ёзма ёдгорликлар. - Т.: Ёзувчи, 2000. - 230 бет; 6. Боқижон Тўхлиев. Юсуф Хос Ҳожиб ва туркий халклар фолькори. Баёз” нашриёти. Тошкент – 2013.Б.5 7. Амребаева, Ж.Т. Мир ценностей в «Кутадгу билиг» («Благодатное знание») Юсуфа Баласагуни дисс. на соискание степени канд. философских наук. – Алматы:[б.и.], 2001 8. Ахметова А.К. Педагогические взгляды Юсуфа Хас Хаджиба Баласагунского (по поэме "Кутадгу билиг"): Автореф.. канд. пед. наук. - Т, 1990. - 17 391 Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. -Т., 1971. ФАН нашриёти. 1990, 101бет 252

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 9. Фомкин И. Поэтическая картина мира Юсуф Баласагуни .https://cyberleninka.ru/article/n/poeticheskaya-kartina-mira-yusufa-balasaguni-k-950-letiyu-poemykutadgu-bilig/viewer 10. Брусиловский Д.А. Юсуф Баласагунский как качественно новый этап межкультурного и межрелигиозного сотрудничества в тюркоязычном мире.Международный научный журнал. Символ науки. 2016 №3 С.92-95 ҚОРАХОНИЙЛАР ДАВРИДА АЁЛЛАРНИНГ ЖАМИЯТДАГИ ЎРНИ (1-қисм) THE ROLE OF WOMEN IN SOCIETY DURING THE KARAKHANID PERIOD (Part 1) Ш.С. Камолиддин, т. ф.д., Ориентал университети профессори Tel.: +998 90 990 41 41, email: shamskamol55@gmail.com Ш.С. Саиджаббор, и.ф.ф.д., профессори ТБМУ Tel.: +998 90 989 3030 Sh.S. Kamoliddin, Doctor of Technical Sciences, Professor at Oriental University Tel.: +998 90 990 41 41, email: shamskamol55@gmail.com Sh.S. Saidjabbor, Doctor of Economic Sciences, Professor at TSUL Tel.: +998 90 989 3030 СЎЗ БОШИ Қадимги турклар «Умай», яъни она табиат худосига, хоразмийлар ва суғдлар Ардвисура Анахита, бактрияликлар эса Нана, яъни сув ва унумдорлик аёл худосига сиғинганлар. Шунинг учун ҳам Турон / Туркистон, яъни Марказий Осиё минтақасида қадимдан яшаб келган халқлар – турклар, суғдлар, хоразмликлар ва бактрияликларда аёл қадимдан жуда ҳам қадрланиб, унга катта ҳурмат билан қаралган. Маълумки, ҳар қандай жамиятнинг пойдевори, яъни асосини оила ташкил қилади. Оиланинг фаровонлиги эса жамиятнинг уйғун ривожланишининг гарови ҳисобланади. Жамиянинг тараққий этганлиги ҳақида аёлнинг оилада тутган ўрни орқали билиш мумкин, чунки кўпинча аёл ҳам уй бекаси ва қўриқчиси, ҳам маънавий қадриятлар ташувчиси бўлади. Шунинг учун барча динларнинг муқаддас китобларида оила ва ундаги аёлнинг ўрни масалалаларига алоҳида эътибор қаратилган. Ўрта Осиёда аёлларнинг жамиятдаги ўрни ҳақидаги дастлабки маълумотлар зардуштийларнинг муқаддас китоби “Авесто” да келтирилган. Хусусан, унда никоҳ шакллари ва аёлларнинг ажиримдан кейинги мақоми тўғрисида маълумотлар бор. Зардуштийларда никоҳ, яъни оила қуриш муқаддас иш ҳисобланган. Никоҳ шартномасидаги талабларга кўра, эр хотинини ва ундан туғилган болаларини нафақат озиқ-овқат ва кийим-кечак билан таъминлаши, балки хотинига ҳурмат-эҳтиром ҳам кўрсатиши керак [Ходжаева 2006: 135 – 137]. Қадимги турк жамиятида аёллар Турк хоқонлиги даврида (VI – VIII аср ўрталари) Туркистоннинг сиёсий, ижтимоий ва маданий ҳаётида маликалар жуда муҳим ўрин тутганлар. Улар 253

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may qatun (хотун) унвонига эга бўлиб, уларнинг ижтимоий мавқеи жуда ҳам баланд бўлган ва давлат бошқаруви тизимида qaγan (хоқон) дан кейин иккинчи ўринда турган. Улар давлат ишларида фаол иштирок этиб, зарур бўлганда тахтни ҳам эгаллаб, давлат ишларини муваффиқиятли бошқарганлар [Камолиддин 1995: 92 – 97]. Туркча qatun / xatun хонзода аёллар унвони суғд тилида γ’twnh, γwt’ynh ва x’twn [Gharib 1995: 161 (#4070); 178 (#4470); 431 (#10605); 440 (#10825)], хўтан-сак тилида эса hattuna шаклида ишлатилган [Bailey 1944: 290]. Тахмин қилинишича бу сўзнинг келиб чиқиши суғдча бўлиб, γwt’w – “ҳукмдор” сўзининг муаннас шаклидир [Frye 1954: 110, n. 38]. Араблар Туркистонни босиб олгандан сўнг, улар билан бирга минтақага янги дин – ислом кириб келди. Араблар билан бирга Туркистонга мавлолар, яъни ислом динини қабул қилган форслар кўплаб кириб келдилар. Бухоро, Самарқанд ва бошқа йирик шаҳарларнинг аҳолиси шаҳардан ҳайдаб чиқарилиб, уйлари кўчиб келган араб ва форс аскарларига бўлиб берилди. Бу эса минтақадаги этник вазиятга катта таъсир қилиб, маҳаллий аҳоли сонининг қисқаришига олиб келди. Арабларга қаршилик кўрсатган турклар ва суғдларнинг бир қисми қатл этилди, бир қисми эса мамлакат ташқарисига кўчиб кетишга мажбур бўлди. Бу эса минтақадаги этник вазиятнинг ўзгаришига олиб келди. Туркистон ҳам энди Мовароуннаҳр деб атала бошланди [Камолиддин 2005: 231 – 241]. Натижада исломдан олдин Туркистон жамиятида ҳукм сурган маънавий ва маданий қадриятлар ҳам ўзининг аҳамиятини йўқотди. Жамиятда араблар ва форсларга хос бўлган қадриятлар ҳукм сура бошлади. Аёлга муносабат ҳам тубдан ўзгариб, унинг жамиятдаги мақоми шариат, яъни исломий ҳуқуқ меъёрлари билан белгиланди. Низом ал-Мулкнинг “Сиёсатнома” асарида аёллар хусусида шундай ёзилган: “Подшоҳларнинг қўл остида бўлган кишилар ҳадларидан ошиб буйруқ берувчи бўлиб кетишларимумкин эмас, чунки подшоҳларнинг буюклиги ва шукуҳи йўқолади. Хусусан, аёллар парда ортидаги кишилар бўлиб, ақллари ноқисдир. Аёлларнинг асосий ишлари ва вазифаларни наслу авлодни сақлашдан иборат. Аёллардан қайсиниси асл бўлса, шуниси яхши ва қайси бирлари қаноатли бўлсалар, шулар мақтовга арзигуликдир. Қачонки подшоҳнинг аёллари фармон беришни бошласалар, бу ғаразли кишилар таъсири ва маслаҳатидан бўлади, аммо эркаклар ички ва ташқи ҳодисаларни кўриб иш тутадилар. Аёллар эса ичкаридан гапирадилар. ... Ҳамма замонларда ҳам қайсидир аёл киши подшоҳ устидан туриб фармон берса,расвогарчилик ва шарру фитнадан бошқа ҳеч нима ҳосил бўлмайди” [Низомулмулк: 165]. Ундан сўнг аёллар билан боғлиқ бир қанча ҳикоятлар ва ҳадислар келтирилган. Улардан бирида шундай дейилган: “Эркаклардан энг биринчи бўлиб хотинининг гапига кириб, жаннатдаги буғдойни еган киши Пайғамбар Одам алайҳиссалом эди. У Момо Ҳаво маслаҳатига кириб, буғдойни еди ва жаннатдан бадарға бўлди” [Низомулмулк: 166]. Яна бир 254

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ҳикоятда шундай дейилган: “Хотинлар бирор нимани маслаҳат берсалар, бунинг аксини қилиш керак, шунда тўғри бўлади. Ҳадисда шундай келтирилган: “Улар билан маслаҳат қилиб, аксини қил”. Агарда хотинлар ақли тўкис бўлганида, Пайғамбар алайҳиссалом шундай демасди [Низомулмулк: 168]”. IХ – Х асрларда ҳукм Сомонийлар сулоласи Мовароуннаҳрни аввал Тоҳирийлар, кейин Аббосийлар ҳукмронлиги остида бошқардилар. Сомонийларнинг келиб чиқиши турк бўлса ҳам, улар араблар ва форсларнинг манфаатларига хизмат қилиб, ғайридинлар, яъни турклар ва суғдларга қарши жиҳод урушлари олиб бордилар. Ислом дини узил-кесил ғалаба қилгандан кейин ҳам улар маҳаллий халқлар, яъни турклар ва суғдларнинг маънавий ва маданий қадриятларини қисман бўлса-да тиклашга интилмадилар. Аксинча, улар Х аср охиригача Аббосийларга ва исломий қадриятларга содиқ бўлиб қолдилар, араб тилида иш юритдилар ва янги форс тилини қўллабқувватладилар [Камолиддин 2018: 9 – 20]. ХI асрга келиб Марказий Осиё минтақасида вазият ўзгарди. Аббосийлар халифалиги инқирозга учраб, кучсизланиб қолди. Айнан шу вақтда Мовароуннаҳрда яқиндагина ислом динини қабул қилган туркий сулола Қорахонийлар ҳукм сура бошлади. Улар расман Аббосийлар халифалиги таркибида бўлиб, Бағдодга бўйсунсалар ҳам, деярли мустақил сиёсат олиб борган эдилар. Энг муҳими улар араблар ва форслар маданиятининг кучли таъсиридан холи эдилар ва ўзларини Афросиёб авлодлари деб эълон қилган эдилар. Бу эса уларга қадимги туркларнинг бошқарув тизимини, шунингдек маънавий ва маданий қадриятларини тиклаш сиёсатини олиб боришга йўл очиб берди. Шу билан бирга аёлнинг жамиятдаги ўрни ва аҳамияти ҳам ўзгариб, ислом маданиятига мослаштирилди. Хусусан, жамиятда яна хотунлар муҳим ўрин эгаллай бошладилар. Ислом даврига оид манбаларда хотунлар ҳақидаги илк маълумотлар айнан Қорахонийлар ҳукмронлиги даврига тўғри келади. Масалан, 458 йилнинг ражаб / 1066 йилнинг июн ойида Самарқанд шаҳрида Абу Исҳоқ Иброҳим Тамғач Буғрохон томонидан вақф мулкига айлантирилган мадрасининг вақфномасида ат-Тархонбек қизи ал-Хотун алМалика Таркан ( )الخاتون الملكة تركن خاتونқайд этилган. Вақфномага кўра, Самарқанднинг жанубий қисмида жойлашган мазкур мадрасага яқин ерда Қусам ибн ал-Аббос мақбараси (Шоҳи Зинда) атрофларида ал-Хотун алМалика майдони, ал-Хотун ал-Малика хони, яъни карвонсаройи ва ал-Хотун ал-Малика Таркан Хотун манзили, яъни қўноқ уйи жойлашган [Камолиддин, Махмудова, Мусаметов 2012]. Бу маълумотлардан аён бўладики, Самарқанд шаҳрининг энг муҳим ва нуфузли ери бўлган Шоҳи Зинда мақбараси яқинида Хотун Малика Таркан Хотун номи билан боғлиқ 3 та йирик иншоот: майдон (соҳа), карвонсарой (хон) ва меҳмонхона (манзил) жойлашган. Тахмин қилиш мумкинки, мазкур Хотун ушбу ер мулкларига эгалик қилган. Бу зотли аёлнинг хотун ва 255

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may малика унвонлари шундан далолат берадики, у олий ҳукмдор, эҳтимол, Тамғоч Буғрохоннинг рафиқаси бўлган. Уларнинг ер мулклари бирбирига яқин ерда жойлашганлиги ҳам шунга ишора қилади. 456/1064 йилда Салжуқийлар сулоласига мансуб султон Маликшоҳ Тамғоч Буғрохоннинг қизи Жалолийя Таркан Хотун исмли маликага уйланган эди. Демак, мазкур мулклар унга тегишли бўлиши ҳам мумкин. Кейинчалик Жалолийя Хотун султон Санжарнинг қорахитойларга қарши курашида ўнг қанот қўмондони бўлади ва кўп қаҳрамонликлар кўрсатади. Таркан Хотун аслида исм эмас унвондир. Ўрта аср манбаларида шундай унвонли бир нечта маликалар қайд этилган. Масалан, хоразмшоҳ Султоншоҳ ибн Эл Арслоннинг онаси, шунингдек, сўнгги хоразмшоҳ Ало ад-Дин Муҳаммад ибн Текишнинг онаси ҳам Таркан Хотун унвонига эга бўлганлар [Тимохин, Тишин 2018: 83 – 102]. Абу Наср Аҳмад ибн ‘Абд арРаҳмон ал-Фатҳободий ал-Жалолий (VII/XIII аср) нинг «Ғурар аш-шурут ва дурар ас-сумут» (“Сара қоидалар ва мунчоқ жавоҳирлари”) асарида Ихтиёр ал-Мулк қизи Таркан Хотун ҳақида маълумот келтирилган [Khadr 1967: 313]. Манбаларда яна бир неча Қорахонийлар сулоласига мансуб маликалар қайд этилган. Салжуқийлар сулоласига мансуб султон Алп Арслон қорахоний Юсуф Қодирхоннинг қизи Шоҳ Хотунга уйланган. Бу малика ўз замонасида оқилалиги ва тадбиркорлиги билан шуҳрат қозонган. Мулла Ҳожининг “Тазкират Буғрохон” (“Буғрохон сирати”) асарида келтирилган маълумотга кўра, Ҳасан Буғрохон Ғозийнинг рафиқаси Мариям Хоним, Али Арслонхон Ғозийнинг рафиқаси эса Ҳадия Туркон Хоним бўлган [Усмон Турон 2019: 11 – 12]. Хотунлар юксак мақоми ва саройдаги баланд мавқеи туфайли давлат ишларига катта таъсир ўтказганлар. Айрим ҳолларда эса ҳатто ҳокимиятни ўзлари эгаллашга ҳам муваффақ бўлганлар. Ибн ал-Асир келтирган маълумотга кўра, Буғрохон ибн Қодирхоннинг хотини унинг тахт вориси бўлган катта ўғлини ўлдириб, тахтга ўзнинг вояга етмаган ўғли Иброҳимни қўйди, ва давлат ишларини ўзи бошқарди [Ибн aл-Aсир: 185]. Ганчжоу уйғурларининг хотунлари Сун сулоласи қароргоҳига ўзларининг расмий элчиларини юборганлар. Хитой манбаларида келтирилган маълумотга кўра, 1008 йилда Елаге кехан [Яглакар-хоқон], малика Баоу, малика Мэйгу и Цзайсян [Буюк маслаҳатчи] Суовэн [Сагун] ҳар бири элчилар билан ўлпон ва тортиқлар юбордилар. Император Dongfeng саройида расмий маросимлар тугаганда, уйғур хоқонининг элчиси Яо Цзин (Yao Jin) нинюань цзянцзюнь (ningyuan jiangjun), яъни Узоқ масофадан тинчлик келтирувчи саркарда этиб тайинланди. Малика Баовунинг элчиси Цао Цзинь (Cao Jin) эса Анхуа Аньхуа ланцзянь (Anhua langjian), яъни Анхуа коменданти этиб тайинланди. Иккаловига махсус либослар ва белгили нишонлар инъом этилди. Шунингдек, 1025 йилда Кехан Ван (kehan wang), яъни Подшоҳ-хоқон), малика ва Цзайсян Савене (zaixiang Sawene) [Сагун / Saghun] совға сифатида отлар ва тутатқи юбордилар. Бунга жавобан уларга 256

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may кумуш идишлар, олтин камарлар ва даражаси бўйича фарқланувчи ипак либослар инъом этилди [Duturaeva 2022: 76 – 77]. Низом ал-Мулкнинг “Сиёсатнома” асарида ҳам элчилик вазифасини адо этган аёллар ҳақида маълумот бор. Унда ёзилишича, султон Маҳмуд Ғазнавийнинг саройида бир турк хотин бор эди. У ўқимишли, саводхон, ширинсуҳан бўлиб, ҳамиша Маҳмуднинг ҳарамига кириб чиқиб юрар, у билан суҳбатлашиб, ҳазиллашиб, хушнуд қиларди, китоблардан қиссалар ўқиб берарди. У жуда жасур аёл эди. Султон Маҳмуд халифа томонидан Қорахонийлар хоқонига юборилган ёрлиқни ҳийла йўли билан ўғирлаш учун яширин топшириқ билан уни Самарқандга юборган. Аёл дастлаб Қашғарга етиб келиб, Хитой ва Хўтандан олиб келинган турк қуллари ва молларини сотиб олади, сўнг Самарқандга йўл олади. У ерда у биринчи бўлиб Хотун билан, кейин эса Қорахонийлар хоқони билан учрашади ва иккаласига Қашғардан олиб келган мол-мулкларни совға қилади. У ўзини савдогарнинг бевасиман деб таништиради, ва эри билан бирга дунё бўйлаб саёҳат қилганини, эри эса Хитойга йўлга чиқиб, Хўтанга етганда вафот этганлигини айтади. Шундан кейин бу аёл хоқон ва хотуннинг ишончини қозониб, саройда қолади ва охир оқибатда халифанинг ёрлиғини қўлга киритишга муваффақ бўлади [Низомулмулк: 139 – 143]. Жанубий Қозоғистондаги Тароз шаҳридан 18 км масофада жойлашган Ойша биби қишлоғида ёнма-ён жойлашган XI – XII асрларга мансуб Ойша биби мақбараси ва Бабажа Хотун мақбараси сақланган. Ривоятга кўра, Ойша биби ХI асрда яшаган машҳур олим ва шоир Ҳаким Сулаймон Боқирғонийнинг қизи бўлиб, унинг вафотидан сўнг шайх Ойхўжа қўлида тарбия олган. Тароз ҳукмдори Қорахон Муҳаммад уни севиб қолиб, шайх Ойхўжадан қизнинг қўлини сўраган, лекин шайх унга розилик бермаган. Кўп ўтмай Ойша бибини заҳарли илон чақиб, у оламдан кўз юмган. Қорахон қаттиқ азият чекиб, унинг қабри устига шу гўзал мақбарани қурдирган. Бабажа Хотун Ойша бибининг яқинларидан бири бўлиб, кейинчалик унинг мақбарасига қараб турган ва ўзи ҳам вафот этганда ундан 20 м масофада дафн этилган [Нурмухамедова 2006: 13 – 15]. Юқоридаги маълумотлардан аён бўладики, Қорахонийлар даврида олий табақадаги хонзода аёлларнинг жамиятдаги мақоми юқори бўлган. Хотунлар йирик ер эгалари бўлганлар, давлат бошқаруви ишларида фаол қатнашганлар, чет элларга ўз элчиларини юборганлар ва ҳатто ғайридинларга қарши олиб борилган ҳарбий юришларда қўшин қўмондони сифатида иштирок этганлар. Қорахонийлар даврида аёллар Қорахонийлар даври манбаларида оддий аёлларнинг ҳуқуқий мақоми, ижтимоий ҳолати ва кундалик ҳаёти ҳақида ҳам маълумотлар мавжуд. Юсуф Хос Ҳожиб Баласоғунийнинг “Қутадғу билиг” (“Саодатга йўлловчи билим”) асари ҳам Қорахонийлар давридаги сиёсий, ижтимоий ва маданий ҳаёт тўғрисида маълумот берувчи муҳим манбалардан ҳисобланади. Хусусан, бу 257

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may асарда аёллар ҳақида ҳам қимматли гаплар бор. Аёлларнинг инсоният тарихида қанчалик муҳим ўрин эгаллаганлигини эътироф этиб, Юсуф Хос Ҳожиб шундай ёзади: “Аёллар туфайли қанчадан-қанча матонатли ва мард эркаклар илдизи билан узилди? Ёноқлари қип-қизил, юзлари ор-номусли одамларнинг кўпчилиги аёллар туфайли ерга айланди. Минглаб дунёга машҳур ва жасур эркаклар аёллар томонидан тириклайин кўмилган. Дарҳақиқат, қандай қилиб умуман аёлларни ҳимоя қилиш мумкин?” Қорахонийлар вазири уларнинг эркакларга зарарли таъсирини танқид қилар экан, муайян сарой аъёнларини назарда тутган бўлиши мумкин. У саройдаги аслзода аёлларни тасвирлаб, уларнинг тиллари узунлигини қоралайди, ва хотинни унинг зодагонлиги ва мақоми учун танлаган эркак унинг қулига айланишини таъкидлайди [Турдалиева 2018: 16 – 24]. “Қутадғу билиг” да аёлга нисбатан тиши – аёл, хотин, киси – хотин, эвлüк – уй бекаси, эвлик – хотин, эчи – хотин сингари атамалар ишлатилган. Арабча ‘аёл сўзи эса “оила” маъносида ишлатилган. Асарда келтирилган мисралардан аён бўладики, ўша даврда аёлга заифа деб қаралган. Масалан: 965 Сурамоқлик – бу эркак (каби) дир, эй элиг, Жавоби эса заифа (каби) дир, агар билим етказсанг (яъни ўйлаб кўрсанг). 966 Заифага бир эркак бўлади, Туғса, ундан икки ўғил туғилади (яъни сўроқдан жавоб кўпроқдир). 2247 Урушда юраксиз киши кераксиздир, Юраксиз киши заифалар эшидир. Туркларда ота (ата) билан она (ана) га оилада тенг қаралган ва улар баробар эъзозланган. Масалан: 637 Отанг ёки онанг сенга айтмаган эдимики, Эй, ўғлим, ўзингни бегингга тенг қилма, (деб). 704 Отадан ва онадан меҳрибонроқ бўлиб (кўриниб), Илтифот билан кафтингда тутасан. 1205 (Ота) болани назоратда тутса, у яхши, эзгу бўлади, Отаси ва онасининг юзи ёруғ бўлади. 1371 Она боласи, агар кўрсанг, карвон кабидир, Улар узоқ турмайди, узоқ турганлари қани (борми)? 1372 Ўғил (яъни фарзанд) отанинг белидан пайдо бўлса, Она қорни (раҳми) унинг учун бир неча ойлик сокин бир манзилдир. 1373 Онасидан туғилиб унга от қўйилгач, У мусофир бўлиб даврон (фалак) отини минади. 1465 Ўғил ва қизнинг сабаби ота ва онадир, (Уларнинг) хулқи бузилса ёки яна қайтадан яхшиланса (улар унга сабаб). 1471 Ўғил-қиз кичкиналигида нимани ўрганса, То қариб ўлмагунча уни унутмайди. 258

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 1474 Аяма, ўғил-қизга калтак едириб тур, Калтак ўғил-қизга билим (адаб) ўргатади. 1491 Онадан қандай туғилган бўлсам, эндиликда Ўшандай яланғоч ва мунг билан ўлаётирман. 1547 Отангни, онангни доим хурсанд қил, Хизматларинг эвазига туман минг ҳисса фойда оласан. 1651 Онадан туғилувчилар билимсиз туғилади, Билиб, ўрганиб, сўнг тўрга чиқади. 2252 Киши онадан туғилиб бемаҳал ўлмайди, Нега (сен) ўзинг ёвни кўриб (беҳуда) қўрқасан. Лекин оилада ўғил-қиз (ўғул-қыз) тарбиясига масъул ота ҳисобланган: 1212 Ота болани назорат қилиб, (турли ҳунарларга) ўргатиб ўстирса, (Улар) улғайгач ўғил-қизим (бор), деб севинади. 1209 Кимнинг ўғли эрка бўлса, Унга шу кишининг ўзи мунгли бўлиб йиғлайди. 1211 Ўғил-қизнинг хулқ-атвори ярамас бўлса, Бу ярамас ишни ота қилган бўлади, ундан бошқа эмас. Оилада ўғил (ўғул) ва қиз (қыз) га тенг қаралган. Масалан: 1149 (Бу ҳақда) турк саркори янада яхши сўзлабди: Кўрар кўзнинг нури ўғил-қиздир, билгин. 1150 Ўғил-қиз ғами – бу тубсиз денгиздир, Қизил юзни ўғил-қиз (ғами) сарғайтиради. 1151 Кимнинг ўғил-қиз ва хотини бўлса, Қандай қилиб у кишининг уйқуси келади? 1152 Ўғил-қиз туфайли ота тараддуд кўради, Ўғил-қиз (эса) отасининг отини ҳам атамайди. 1212 Ота болани назорат қилиб, (турли ҳунарларга) ўргатиб ўстирса, (Улар) улғайгач ўғил-қизим (бор), деб севинади. 1214 Ўғил-қизга ҳунар ва билим ўргатиш керак, Токи бу ҳанарлар билан феълу атвори гўзал бўлсин. 2367 Агар ўлган (лар) бўлса, ҳурматини келтириб кўтар (дафн қил), Ўғил-қиз(лар)и бўлса, у(лар)нинг ҳақини бер. Юсуф Хос Ҳожиб оилада тарбия масаласига жиддий қарашга чақирган. Ёмон тарбияланган ўғил-қизнинг оқибатлари ҳам ёмон бўлишини уқтирган: 3332 Агар ўғил-қиз яхши, афзал бўлса, Ўшандай бўладики, сен тилингда таърифладинг. 3333 Агар ярамас бўлса, сени ерга қаратади, Ўзинг ўлсанг, сени тез унутади. 259