Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Хуллас, Фирдавсий ва Юсуф Хос Ҳожиб тафаккурида “ақл” тушунчаси
фақат фалсафий категория эмас, балки цивилизацион тафаккурни
шакллантирувчи асосий дискурсив механизм сифатида ҳам намоён бўлади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. Averroes. The Decisive Treatise. – Oxford, 1959.
2. Arnold T. The Preaching of Islam. – London, 1913.
3. Бертелс Е. История персидско-таджикской литературы. – Москва, 1960.
4. Бойс М. Зороастризм: верования и обычаи. – Москва, 1987.
5. Gadamer H.-G. Wahrheit und Methode. – Tübingen, 1960.
6. Davis D. Epic and Empire: Politics and Genre in the Shahnameh. – London, 1992.
7. Ибн Сино. Китоб аш-шифо. – Қоҳира, 1952.
8. Kennedy P. Islamic Philosophy and Theology, Edinburgh,1998.
9. Köprülü M. F. Early Mystics in Turkish Literature. – Ankara, 1966.
10. Rosenberg J. Persian Narrative Structures. – New York, 2001.
11. Фирдавсий, Абулқосим. Шоҳнома. – Теҳрон, 1386.
12. Форобий, Абунаср.Фозил одамлар шаҳри. – Қоҳира, 1968.
13. Yarshater E.The Cambridge History of Iran. – Cambridge, 1983.
14. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. – Тошкент, 1971.
15. Юсуф Ҳос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Саодатга элтувчи билим). / Ҳозирги ўзбек
тилига ўгирувчи: Фазлиддин Равшанов. – Тошкент: “Akademnashr”, 2015.
16. Ғаззолий, Муҳаммад. Иҳё улуми-д-дин. 1-жилд. – Бейрут, 2005.
17. Қаюмов А. Қутадғу билиг талқини. – Тошкент, 1980.
18. Hartmann M. Turkic Political Thought in the Medieval Period. – Berlin, 1975.
19. خوشنگاری کاوه. مقدمه حسین محی الدین الهی قمشه ای. استاد شکیبا: نقاشی.شاهنامه فردوسی
.1396 . خانه فرهنگ و هنر گویا: – تهران.اخوین
“QUTADG‘U BILIG” ASARIDA “QUT” (“BAXT”) FALSAFASI
THE PHILOSOPHY OF "KUT" ("HAPPINESS") IN THE WORK
"KUTADGU BILIG"
Tursunkulova Shaxnoza Tuychiyevna, Vatan University universiteti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi f.f.d. (DSc), shaxnozaxon058@gmail.com
Tursunkulova Shakhnoza Tuychievna, Vatan University
Department of Social Sciences, Doctor of Philological Sciences (DSc),
shaxnozaxon058@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqola Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u Bilig” asarida aks etgan
“qut” (baxt) falsafasini o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada “qut” tushunchasining shaxsiy,
ma’naviy, axloqiy va siyosiy qirralari tahlil qilinadi. Shuningdek, turk olimi R.R.Arat va
amerikalik olim Robert Dankoffning asar haqidagi fikrlari va tarjimalaridan namunalar
qisqacha yoritiladi.
Kalit so‘zlar: “Qut”, baxt, ma’naviyat, axloq, “Qutadg‘u bilig”, ezgulik.
Аннотация. Данная статья посвящена изучению философии «qut» (счастья) в
произведении Юсуфа Хос Ходжиба «Кутадгу Билиг». В статье анализируются
личностные, духовные, моральные и политические аспекты понятия «qut». Кроме того,
кратко освещаются взгляды турецкого ученого Р.Р. Арата и американского
исследователя Роберта Данкoфа на произведение, а также примеры переводов.
Ключевые слова: “Qut”, счастье, духовность, мораль, «Кутадгу Билиг»,
добродетель.
220
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Abstract. This article is devoted to the study of the philosophy of “qut” (happiness) in
Yusuf Khos Hojib’s work “Qutadg‘u Bilig”. The article analyzes the personal, spiritual, moral,
and political dimensions of the concept of qut. It also briefly highlights the perspectives of
Turkish scholar R.R. Arat and American researcher Robert Dankoff on the work, including
examples from their translations.
Keywords: “Qut”, happiness, spirituality, morality, “Qutadg‘u Bilig”, virtue.
Kirish. XI asrda yashab ijod qilgan mashhur mutafakkirlardan biri Yusuf Xos
Hojib o‘zining bebaho kitobi “Qutadg‘u bilig” asarida inson hayoti, ma’naviyat va
abadiyat o‘rtasidagi chuqur falsafiy bog‘liqlikni nihoyatda teran ifodalaydi. U
shunday deydi: inson dunyoga kelgan ekan, uning jismoniy hayoti muqarrar
ravishda yakun topadi. Biroq insonning ma’naviy merosi bo‘lgan ezgu fikrlari,
dono so‘zlari va jamiyat hayotiga singib ketgan ma’rifiy g‘oyalari uning nomini
abadiylashtiradi. Agar inson qoldirgan so‘zlar va g‘oyalar xalq qalbidan joy olsa, u
holda bunday shaxsning nomi asrlar osha yashab, tillardan tillarga, dillardan
dillarga ko‘chib boraveradi.
Darhaqiqat, bu hikmatli mulohaza go‘yo muallifning o‘z taqdirini ham
ifodalayotgandek taassurot qoldiradi. Chunki Yusuf Xos Hojib tomonidan
yaratilgan “Qutadg‘u bilig” asari ming yildan ortiq vaqt davomida turkiy xalqlar
tafakkuri, axloqiy qarashlari va ma’naviy qadriyatlari shakllanishida muhim manba
sifatida xizmat qilib kelmoqda. Ushbu asar nafaqat badiiy yodgorlik, balki davlat
boshqaruvi, axloqiy komillik, insoniy fazilatlar va jamiyat taraqqiyotining falsafiy
tamoyillarini o‘zida mujassam etgan mukammal ma’rifiy qo‘llanma sifatida ham
alohida ahamiyat kasb etadi.
Asosiy mazmuni. Turk olimi R.R.Arat turkiy adabiyot va tilshunoslik
sohasida katta ilmiy meros qoldirgan yetuk turkologlardan biri hisoblanadi. U,
ayniqsa, “Qutadg‘u bilig” asarini ilmiy jihatdan tadqiq etish, nashrga tayyorlash va
izohlash borasida beqiyos xizmat qilgan. Olimning bu boradagi izlanishlari
natijasida mazkur asar zamonaviy turkologiya ilmida eng mukammal o‘rganilgan
yodgorliklardan biriga aylandi.
R.R.Arat tomonidan tayyorlangan 1) Kutadgu Bilig I – Metin, 2) Kutadgu
Bilig II – Tercüme hamda 3) Kutadgu Bilig III – İndeks nomli ilmiy nashrlar
asarning filologik jihatdan mukammal tadqiq qilingan variantlari sifatida e’tirof
etiladi. Ushbu nashrlarda olim mavjud qo‘lyozmalarni qiyosiy tahlil qilib,
matnning eng ishonchli ilmiy nusxasini tiklashga harakat qilgan. Natijada Yusuf
Xos Hojib tomonidan yaratilgan asarning til xususiyatlari, poetik tuzilishi va
mazmuniy qatlamlari chuqur ilmiy izohlar bilan yoritib berildi.
Quyida R.R.Aratning “Kutadgu Bilig I – Metin”dan namuna keltirilmoqda:
Aytish mumkinki, “Qutadg‘u bilig” asarida Yusuf Xos Hojib “ezgulik qilish,
insondan keyin yaxshi nom qolishi” haqida fikr yuritiladi.
“kali bolsa elgiŋ buğunça uzun
kamuġ edgülük kıl kılınçın sözün
yiġitlik qaçar ol tiriğlik uçar
bu tüş teg ajundın özüŋ terk keçer
tiriğlikni mın kıl asıġ edgülük
221
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
yarın bolğa edgü yiğü keđgülük
neġü ır eşiġil kişi edgüsü
yorıp tın toķğlı ahır ölgüsü
ajunda ne yanġlıġ eren toġdı kör
bir ança yorndı yana öldi kör
kerek beğ kerek kul ne edgü isiz
özi öldi erse altı kaldı iz
sarğa legdi emdi kezigçe orun
kamuġ edgülük kıl sen edgü burun
tiriğ ölgü ahır töşengü yirig
kişi ölse edgün kör atı tiriğ
iki türlüġ at ol bu tilde yorır
bir edgü bir isiz ajunda kalır
isizke söküş edgü oğdı bulur
özüŋke baka kör kayusın kolur” [1;39.]
“Agar o‘zingdan keyin xalq ichida uzoq vaqt noming qolsin desang,
doimo ezgulik qil, qiliching ham, so‘zing ham ezgulik bo‘lsin. Yigitlik o‘tib
ketadi, tiriklik ham uchib ketadi, bu yolg‘on dunyodan inson oxiri o‘zi ketadi…
Tiriklikni ming yil deb o‘ylama, ezgulik qil, yarim kun qolsa ham ezgu ish
qil, yomonlik qilma. Qarang, insonning ezguligi qanchalik qadrli, u yurib
dunyodan ketadi, ammo obro‘-nomi qoladi. Dunyoda qancha dono va ulug‘
insonlar o‘tdi, ular bir muddat yashadi, keyin yana o‘lib ketdi. Bu dunyoda ikki xil
nom qoladi: biri yaxshi nom, biri yomon nom. Yomon odamga la’nat va tanbeh
qoladi, ezgu inson esa o‘zidan keyin yaxshi xotira qoldiradi.” [1;39.]
Bu parchada Yusuf Xos Hojib inson hayotining o‘tkinchi ekanini, ammo ezgu
amal orqali inson nomi abadiylashishini ta’kidlaydi. Asarda “qut” (baxt, saodat)
tushunchasi aynan ezgulik, adolat va yaxshi nom bilan bog‘lanadi. Shuning uchun
ham muallif insonni dunyoviy boylik emas, balki ezgu amal va ma’naviy fazilatlar
orqali kamolotga erishishga da’vat qiladi.
Olimning ta’kidlashicha, “Qutadg‘u bilig” nafaqat badiiy asar, balki turkiy
xalqlarning siyosiy-axloqiy tafakkurini aks ettiruvchi muhim didaktik manbadir.
Asarda davlat boshqaruvi, adolat, donishmandlik, qanoat va saodat kabi
tushunchalar ramziy obrazlar orqali ifodalangan bo‘lib, bu g‘oyalar jamiyat
hayotini tartibga soluvchi axloqiy tamoyillar sifatida talqin qilinadi. Shu jihatdan
olim mazkur asarni o‘rta asr turkiy dunyosining ijtimoiy-falsafiy qarashlarini
mujassam etgan yirik ma’naviy yodgorlik sifatida baholaydi.
Shuningdek, R.R.Arat “Qutadg‘u bilig” asarining tilini qadimgi turkiy adabiy
tilning mukammal namunasi sifatida e’tirof etadi. Uning fikricha, bu asar turkiy
xalqlarning madaniy, axloqiy va siyosiy qarashlarini o‘zida mujassam etgan noyob
yozma manba bo‘lib, turkiy adabiyot va tafakkur tarixini o‘rganishda muhim ilmiy
ahamiyatga ega. Shu sababli olimning ilmiy tadqiqotlari natijasida mazkur asar
jahon turkologiya ilmida keng o‘rganiladigan muhim manbalardan biriga aylandi.
222
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Amerikalik turkolog olim Robert Dankoff qadimgi turkiy adabiyot va
madaniyatni o‘rganish borasida muhim ilmiy tadqiqotlar olib borgan yetuk
sharqshunoslardan biridir. U ayniqsa “Qutadgu bilig” asarini ingliz tiliga tarjima
qilish va ilmiy izohlash orqali G‘arb ilmiy jamoatchiligiga tanitishda katta hissa
qo‘shgan. Olimning mashhur tadqiqoti – “Wisdom of Royal Glory (Kutadgu
Bilig)” nomli tarjima va ilmiy sharhlar majmuasi bo‘lib, unda asarning mazmuni,
falsafiy g‘oyalari hamda tarixiy-madaniy ahamiyati chuqur tahlil qilinadi. [2;70.]
R. Dankoff o‘z tadqiqotlarida Yusuf Xos Hojib yaratgan “Qutadg‘u bilig”
asarini turkiy siyosiy-falsafiy tafakkurning noyob namunasi sifatida baholaydi va
uni “Hukmdorga nasihatlar” deb nomlaydi. Uning ta’kidlashicha, mazkur asar
Sharq madaniyatida hukmdor va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni axloqiyme’yoriy asosda tartibga soluvchi muhim didaktik qo‘llanma hisoblanadi. Olim
asarda ilgari surilgan g‘oyalar davlat boshqaruvi, adolat, aql-idrok, qanoat va
saodat kabi tushunchalar orqali jamiyatning ma’naviy barqarorligini ta’minlashga
qaratilganini alohida qayd etadi.
Uning fikricha, “Qutadg‘u bilig” nafaqat adabiy asar, balki o‘rta asr turkiy
dunyosining siyosiy-falsafiy qarashlarini aks ettiruvchi ensiklopedik manbadir.
R.Dankoff asarda ifodalangan ramziy qahramonlar – Kuntug‘di, O‘gdulmish,
O‘zg‘urmish va boshqa obrazlar orqali muallif ideal jamiyat va adolatli davlat
konsepsiyasini badiiy-falsafiy shaklda bayon qilganini ta’kidlaydi. Olim ushbu
timsollar orqali hukmdor va jamiyat a’zolarining axloqiy mas’uliyati, insoniy
fazilatlar va ma’naviy kamolot masalalari yoritilganini ilmiy asosda
izohlaydi.[2;69-70.] Bundan tashqari, R.Dankoff o‘z tadqiqotlarida “Qutadg‘u
bilig” asarining til xususiyatlari va poetik tuzilishiga ham alohida e’tibor qaratadi.
Uning fikricha, asar qadimgi turkiy adabiy tilning yetuk namunasidir hamda unda
turkiy xalqlarning madaniy tafakkuri, axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy qarashlari
o‘zining mukammal ifodasini topgan. Shu sababli olim mazkur asarni turkiy
madaniyat tarixini o‘rganishda muhim manbalardan biri sifatida e’tirof etadi.
Umuman olganda, R.Dankoff tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar
“Qutadg‘u bilig” asarining xalqaro miqyosda tanilishiga va uning falsafiy hamda
adabiy qiymatini chuqurroq anglashga xizmat qilgan. Olimning izlanishlari tufayli
ushbu nodir asar G‘arb ilmiy muhitida ham turkiy tafakkur tarixining muhim
yodgorligi sifatida e’tirof etilib, bugungi kunda turkologiya, adabiyotshunoslik
hamda falsafa sohalarida keng o‘rganilmoqda.
Asarda ilgari surilgan g‘oyalarning markazida insonning komillikka intilishi,
adolatli jamiyat barpo etish g‘oyasi hamda ma’naviy yetuklikka erishish masalalari
turadi. Muallif “qut” tushunchasi orqali inson va jamiyat farovonligining falsafiy
mohiyatini ochib beradi. “Qut” nafaqat oddiy baxt yoki omad ma’nosini anglatadi,
balki u insonning axloqiy pokligi, aql-idroki, adolatga sodiqligi va jamiyat oldidagi
mas’uliyatini ifodalovchi yuksak ma’naviy kategoriya sifatida talqin qilinadi.
Shunday qilib, “qut” insonni haqiqiy saodatga olib boruvchi ruhiy va ijtimoiy
uyg‘unlik timsoli sifatida namoyon bo‘ladi.
223
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
“Qutadg‘u bilig” asarining yana bir muhim jihati shundaki, unda falsafiy
g‘oyalar quruq nazariy mulohazalar shaklida emas, balki badiiy obrazlar, ramziy
qahramonlar va dialoglar orqali ifodalanadi. Kuntug‘di (adolat), O‘gdulmish (aqlidrok), O‘zg‘urmish (qanoat) kabi timsollar orqali muallif jamiyatni barqaror
rivojlantiruvchi ma’naviy va siyosiy tamoyillarni obrazli tarzda ochib beradi. Bu
esa asarning didaktik va falsafiy qiymatini yanada oshirib, uni Sharq tafakkurining
nodir namunalaridan biriga aylantiradi.
Yusuf Xos Hojib merosi insoniyatning ma’naviy taraqqiyoti tarixida alohida
o‘rin egallaydi. Uning asarlari nafaqat o‘z davri uchun, balki bugungi globallashuv
sharoitida ham insonning ma’naviy o‘zligini anglash, jamiyatda adolat va ma’rifat
tamoyillarini mustahkamlashda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Demak, mutafakkir tomonidan ilgari surilgan g‘oyalar o‘zining universal mohiyati
bilan vaqt va makon chegaralaridan oshib o‘tib, insoniyat tafakkurining abadiy
qadriyatlari qatoridan munosib o‘rin egallaydi. Shu bois, “Qutadg‘u bilig” asari
nafaqat tarixiy-adabiy meros, balki insonni komillikka yetaklovchi falsafiy va
ma’rifiy manba sifatida ham bugungi kunda o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan bebaho
ma’naviy xazina hisoblanadi.
Fitrat ham “Qutadg‘u bilig” asari haqida o‘zining ilmiy tahlillarini yozib
qoldirgan, “Kitobni uyg‘ur yozmasidan o‘qig‘an mustashriq Radlov buning otini
“Qudatg‘u bilig” deb o‘qigan. Ammo bu o‘ilish yamglishdir. Ham Misrdagi
nusxada, ham bizning qulimizdagi nusxada “Qutadg‘u bilig” shaklida yozilgan:
“qut” – “baxt”, “qutadg‘u” – qutayg‘u – “baxtliklanish”, “bilig” – “bilim” bo‘lib,
“qutadg‘u bilig”ning ma’nosi “Baxtliklanish bilimi” bo‘ladir, deb yozadi. [4;14.]
Nomidan ham anglashilganidek, “Qutadgu bilig” asari insonni har ikki
dunyoda ham haqiqiy ma’noda baxt-saodatga erishtiradigan yo‘lni ko‘rsatish
maqsadida yozilgan asardir. Bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan shaxs,
jamiyat va davlat hayotining ideal tarzda tashkil etilishi uchun zarur bo‘lgan niyat,
bilim va fazilatlarning nimalardan iboratligi, ularni qanday qo‘lga kiritish va
qanday foydalanish kerakligi haqida fikr yuritgan shoir-mutafakkir shu orqali o‘z
davrida kundalik hayotdan ancha ilgarilab ketgan fikrlarning ifodachisiga
aylangan.
Asarda “qut” termini oddiy omad emas, balki, donishmandlik, adolat,
ma’naviy poklik, jamiyat farovonlik ekanini ko‘rish mumkin. Yusuf Xos Hojib
fikricha, inson adolat, aql-idrok, qanoat, bilim orqali baxtga erishadi. Shu jihatdan
qaralganda, asarda ilgari surilgan “qut” tushunchasi muallif falsafiy qarashlarining
markaziy g‘oyasi sifatida namoyon bo‘ladi. “Qut” tushunchasi qadimgi turkiy
tafakkurda baxt, saodat, davlat va baraka ma’nolarini anglatgan bo‘lsa-da, Yusuf
Xos Hojib uni yanada kengroq falsafiy mazmunda talqin qiladi.
Asarda “qut” insonning ichki ma’naviy kamoloti, adolatga intilishi,
donishmandlik va axloqiy poklik bilan chambarchas bog‘liq holda talqin etiladi.
Demak, muallif nazarida haqiqiy baxt tasodifiy omad yoki moddiy farovonlik bilan
emas, balki insonning aql-idroki, bilimga intilishi hamda jamiyat oldidagi
mas’uliyatini chuqur anglash orqali yuzaga keladi. Bu esa “qut” tushunchasining
224
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
ijtimoiy-falsafiy mohiyatini yanada boyitadi. Asarda ilgari surilgan g‘oyalarga
ko‘ra, jamiyatning barqaror taraqqiyoti ham aynan insonning ma’naviy yetukligi
bilan bog‘liqdir. Agar jamiyat a’zolari adolatli, bilimli va qanoatli bo‘lsa, bunday
jamiyatda “qut” – ya’ni baxt va farovonlik qaror topadi. Shu ma’noda Yusuf Xos
Hojib inson kamolotini jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri sifatida
talqin qiladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, “qut” atamasi falsafiy
jihatdan yondashilsa, faqat baxt yoki omadni anglatmaydi. U inson hayoti, jamiyat
va davlat barqarorligi bilan bog‘liq murakkab tushunchadir. Asosiy jihatlari
quyidagilarda ko'rish mumkin bo‘ladi: birinchidan, “ma’naviy qut” insonning
ruhiy va aqliy kamoloti, ichki tinchlik va bilim orqali erishiladigan yuksaklik.
“Qut” shaxsning o‘zini anglashi va fazilatlari bilan bog‘liq; ikkinchidan, “axloqiy
va ijtimoiy qut” insonning jamiyatga foydasi, adolat, saxiylik va dono bo‘lishi,
ya’ni “qut” shaxs va jamiyat uyg‘unligining ramzi hisoblanadi; uchinchidan,
“siyosiy qut” hukmdor va davlat barqarorligi bilan uzviy bog‘liq tushuncha. Agar
hukmdor qutli bo‘lsa, xalq baxtli va jamiyat tartibli bo‘ladi; to‘rtinchidan “taqdir
va mehnat uyg‘unligi” qutga erishish insonning o‘z fazilatlari, bilim va mehnati
bilan amalga oshadi. Bu falsafiy nuqtai nazardan, qut tabiat va inson harakati
o‘rtasidagi uyg‘unlikni ham bildiradi. Demak, “qut” – shaxsiy baxt, ma’naviy
kamolot, jamiyat farovonligi va davlat barqarorligining murakkab, bir-biriga
bog‘liq tizimi sifatida talqin qilinadi.
Shunday qilib, “Qutadg‘u bilig” asarida “qut” tushunchasi nafaqat shaxsiy
baxt, balki ijtimoiy uyg‘unlik va ma’naviy mukammallikni ifodalovchi falsafiy
kategoriya sifatida talqin etiladi. Muallif tomonidan ilgari surilgan ushbu qarashlar
bugungi kunda ham insonning ma’naviy o‘zligini anglash, komil insonni
tarbiyalash va jamiyatda axloqiy qadriyatlarni mustahkamlashda muhim nazariy
ahamiyat kasb etadi.
Xulosa. “Qutadg‘u bilig” asari Sharq ijtimoiy-falsafiy tafakkurining muhim
yodgorliklaridan biri bo‘lib, unda inson hayoti, jamiyat taraqqiyoti va davlat
boshqaruvi masalalari chuqur falsafiy mazmunda talqin etilgan. Asarda ilgari
surilgan “qut” tushunchasi muallifning inson kamoloti haqidagi qarashlarining
markaziy g‘oyasini tashkil etadi. Yusuf Xos Hojib talqinida “qut” – (qut: adolat –
bilim – qanoat.) oddiy baxt yoki omad emas, balki insonning aql-idroki, adolatga
sodiqligi, bilimga intilishi va qanoat kabi fazilatlari bilan bog‘liq holda namoyon
bo‘ladigan yuksak ma’naviy holatdir.
Asarda ramziy obrazlar orqali ifodalangan adolat, donishmandlik va qanoat
g‘oyalari inson kamolotining asosiy mezonlari sifatida talqin etiladi. Muallif
fikricha, aynan mana shu fazilatlar insonni haqiqiy baxt-saodatga yetaklaydi
hamda jamiyatda barqarorlik va farovonlikni ta’minlaydi. Shu bois, asarda ilgari
surilgan g‘oyalar nafaqat o‘rta asr turkiy jamiyatining ijtimoiy-siyosiy qarashlarini
aks ettiradi, balki bugungi kunda ham insonning ma’naviy o‘zligini anglash va
komil insonni tarbiyalash jarayonida muhim nazariy ahamiyat kasb etadi.
225
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Arat R.R. Kutadgu Bilig. I – Metin. – Ankara: Türk Dil Kurumu, 1947. – 656 s.
2. Текин, Т. (1989). [Рецензия на книгу «Мудрость царской славы (Кутадгу Билиг):
тюрко-исламское зеркало для принцев», авторы Ю. К. Хаджиб и Р. Данкофф]. Journal of Near
Eastern Studies, 48 (1), 68–70. http://www.jstor.org/stable/544518
3. Robert Dankoff. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig). – Chicago: University of
Chicago Press, 1983.
4. Фитрат A. Танланган асарлар. 2-жилд. Илмий асарлар. – Тошкент. Маънавият,
2000. – 208 б. (Нашрга тайёрловчи ва изоҳлар муаллифи: филология фанлари доктори,
профессор Ҳамидулла Болтабоев.)
Tursunkulova, S.T. (2024). TАЅАVVUF FАLЅАFАЅINING KО‘РMА’NОLI
MOHIYATI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(26),
288-292.
“ҚУТАДҒУ БИЛИГ” АСАРИДА ДАВЛАТ БОШҚАРУВИ,
ЭЛЧИЛИК ВА ИНСОН КАМОЛОТИ ҲАҚИДАГИ ҒОЯЛАР
STATE ADMINISTRATION THROUGH "KUTADGU BILIG,"
IDEAS ABOUT AMBASSADORSHIP AND HUMAN PERFECTION
Пулатова Севара Акмаловна, VATAN UNIVERSITY университети,
“Халқаро муносабатлар ва тарих” кафедраси, тарих фанлари номзоди, профессор
sevaraakmalovna@mail.ru, ORCID: 0009-0000-4816-1696
Pulatova Sevara Akmalovna, VATAN UNIVERSITY University,
Department of "International Relations and History"
Candidate of Historical Sciences, Professor
sevaraakmalovna@mail.ru, ORCID: 0009-0000-4816-1696
Аннотация. Мақолада XI аср буюк туркий мутафаккир, шоир ва давлат арбоби
Юсуф Хос Ҳожиб қаламига мансуб ва туркий мумтоз адабиётининг буюк намунаси
бўлган “Қутадғу билиг” асари сиёсий-фалсафий, ахлоқий ва давлатчилик нуқтаи
назаридан таҳлил қилинган. Асар ёзилишининг тарихи, унинг Қорахонийлар давлати
ижтимоий-сиёсий муҳити билан боғлиқлиги, давлат бошқаруви, раҳбарлик, адолат,
билим, элчилик ва инсон камолоти ҳақидаги ғоялари ўрганилган. Шунингдек, асарнинг
Шарқ сиёсий-фалсафий тафаккуридаги муҳим ўрни кўрсатилган. Асарнинг таълим ва
тарбия соҳасидаги аҳамияти далилланган.
Калит сўзлар: Юсуф Хос Ҳожиб, Қутадғу билиг, Қорахонийлар, давлатчилик,
сиёсий тафаккур, элчилик
КИРИШ
Буюк туркий мутафаккир, шоир ва давлат арбоби Юсуф Хос Ҳожиб XI
асрда яшаб ўтган бўлиб, унинг “Қутадғу билиг” асари туркий тилда ёзилган
энг қадимий ва муҳим адабий-фалсафий ёдгорликлардандир.
Ҳозирги илмий қарашларга кўра, у Юсуф Хос Ҳожибнинг бизга етиб
келган ягона асари ҳисобланади. Юсуф Хос Ҳожибнинг ҳаёти ҳақида
маълумот асарнинг муқаддимаси ва матнидан маълум. Унинг бошқа
асарларининг аниқ қўлёзмалари ёки ишончли манбалари ҳозиргача
топилмаган. Аммо тафаккур қилинса, бундай юксак даражадаги, мукаммал
сиёсий-фалсафий асарни ёзган Юсуф Хос Ҳожибнинг аввал ҳам ижод қилган
226
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
бўлиши эҳтимол. Чунки тахминан 6500 дан ортиқ байтдан иборат “Қутадғу
билиг” асарининг муаллифи кенг илм ва тажрибага эга бўлгани муқаррар ва
бу унинг серунум ижод қилиши учун яхши асос бўла олган. Ҳозирги вақтда
асарнинг учта нусхаси: Вена (Ҳирот) нусхаси, Қоҳира нусхаси, Наманган
нусхаси маълум бўлиб, бу қўлёзмалар асар матнини ўрганиш учун асосий
манбалар ҳисобланади.
Маълумки, XI асрда илм-фан ва расмий адабиётда араб ҳамда форс
тиллари устун эди. Юсуф Хос Ҳожиб эса шундай йирик сиёсий-фалсафий
асарни туркий тилда ёзиб, туркий тилнинг илмий ва адабий имкониятларини
намоён қилган. Бу эса туркий тил нуфузини оширишига ва туркий адабиёт
тараққиётининг кейинги ривожига кучли таъсир кўрсатди.
Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асари бўйича кўплаб илмий
тадқиқотлар, монографиялар ва мақолалар ёзилган бўлиб, асарни
ўрганилганлик даражаси билан танишганда, уни турли мамлакатларнинг
турли соҳа олимлари тадқиқ этгани ва тадқиқотларнинг аксарияти асарни
адабий ёки филологик нуқтаи назардан таҳлил қилишга бағишлангани
ҳақида хулоса қилиш мумкин. Хорижий тадқиқотлар орасида асарнинг
филологик хусусиятларини чуқур таҳлил қилган Рашид Раҳмати Арат [1],
Қорахонийлар тарихи ва туркий давлатчилик анъаналарини таҳлил қилган
Питер Голден [2, 3], туркий тил тарихи нуқтаи назаридан асар тилининг
лексик ва тарихий хусусиятларини ўрганган Жерард Клаусон [4], ўзбек
олимларидан Қаюм Каримов [5], Н. Маллаев [6], Б. Тўхлиев [7], Н. Раҳмонов
[8] каби олимларнинг тадқиқотлари алоҳида аҳамиятга эга.
Натижалар. Асарда тўрт асосий рамзий қаҳрамон: Кунтуғди – адолат
рамзи; Ойтўлди – давлат ва бахт рамзи; Ўгдилмиш – ақл ва билим рамзи;
Ўзғурмиш – қаноат ва охиратни ўйлаш рамзи воситасида давлатни адолат
билан бошқариш, ҳукмдорнинг вазифалари, халққа хизмат қилиш, илм, ақл,
ахлоқ, адолат ва қаноат каби ғоялар ёритилган. Бу жиҳатдан “Қутадғу билиг”
нафақат бадиий асар, балки сиёсий, ахлоқий ва фалсафий мазмундаги
асардир. Унда яхши ҳукмдор қандай бўлиши, амалдорлар қандай ишлаши,
инсон қандай фазилатларга эга бўлиши кераклиги ҳақида насиҳатлар
берилган. Асарнинг асосий ғоясини ҳам жамият адолат, билим, ақл ва ахлоқ
асосида бошқарилса, халқ фаровон яшаши, давлат мустаҳкам бўлиши
ҳақидаги фикрлар ташкил қилади. Шу сабабли “Қутадғу билиг” туркий
халқлар маънавияти, адабиёти ва давлатчилик тафаккури тарихида жуда
катта аҳамиятга эга. Шу билан бирга, асар XI асрда ёзилган бўлса-да, унинг
ғоялари бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган. Асарда илгари
сурилган фикрлар замонавий жамият, таълим, давлат бошқаруви ва инсон
тарбияси учун муҳимдир.
Муҳокама. Қутадғу билиг” асарининг асосий ғоясини Юсуф Хос
Ҳожиб яшаган даврнинг ижтимоий-сиёсий ҳаёти ва асарни ёзилишини
тақозо этган жамиятдаги маънавий муҳит
билан боғлиқ ҳолда
ўрганилгандагина, тўла англаш мумкин. Шу билан бирга Шарқ сиёсий
227
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
тафаккурининг бошқа намуналари билан қиёслаб, ушбу асарнинг туркий
халқларнинг бебаҳо маънавий мероси сифатида аҳамиятини белгилаш
мумкин.
Маълумки, Марказий Осиё, жумладан, Ўзбекистон ҳудудида
кучли
марказлашган давлатларнинг вужудга келиши X аср охири – XI аср
бошларига тўғри келиб, уларда ижтимоий-иқтисодий, маданий-маънавий ва
сиёсий ривожланиш жадаллашган. Давлат бошқарувида, хусусан, ташқи
алоқаларнинг ривожланишида маҳаллий ўтроқ ва кўчманчи анъаналар катта
аҳамиятга эга бўлиб, Қорахонийлар [12] сулоласининг (940–1212) ҳокимият
тепасига чиқиши билан туркий одатларнинг ҳам ўрни кучайиб борган.
Х аср охирларига келиб Мовароуннаҳрда Қорахонийлар давлатининг
сиёсий таъсири анча кучаяди. Хоқоннинг асосий хожиби «улуғ хожиб» деб
аталган, у кучли инсоний фазилатларга эга бўлиши керак бўлган.
Қорахонийлар вилоятлари «эл» ёки «вилоят» деб аталган бўлиб, маҳаллий
бек ёки тархонлар томонидан бошқарилган. Шаҳарлар эса раислар томонидан
идора қилинган.
Ҳукмдорнинг бошқалар билан алоқалари, асосан, ҳожиб лавозими эгаси
воситасида амалга оширилган. Ҳожибнинг яна бир асосий вазифаси бўлиб, у
хорижлик элчиларнинг келиб-кетиши, қабул этилиши, белгиланган эҳсон,
нафақа ва бошқа нарсалар билан таъминланиши, еб-ичиш масалаларини
назорат қилиши керак бўлган. Элчиларнинг иши натижасига қараб, уларга
ҳадялар берилиши ёки берилмаслигини ҳам ҳожиб белгилар эди. Шунингдек,
элчиларни қабул қилиш маросимидаги ҳолатлар учун ҳам у жавобгар бўлган.
Кўп ҳолатларда бу ишлар билан шуғулланган ҳожиб «улуғ ҳожиб» ёки «хос
ҳожиб» («ҳукмдорнинг шахсий ҳожиби маъносида») деб аталган. Бошқа
ҳожиблар эса унга бўйсунганлар.
Юқорида қайд этилганидек, Қорахонийлар давлати (тахминан X аср
охири – XIII аср бошлари) Марказий Осиё сиёсий тарихида муҳим ўрин
тутган давлатлардан бири бўлиб, унинг халқаро муносабатлари минтақанинг
сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаётида катта ўрин тутган. Қорахонийлар
давлати чегаралари Мовароуннаҳр, Еттисув, Қошғар ва унга туташ
ҳудудлардан ўтиб, Сомонийлардан кейин минтақадаги йирик сиёсий кучга
айланган. Қорахонийларнинг ташқи сиёсий фаолиятида Сомонийлар давлати
билан муносабатлар алоҳида аҳамият касб этган. X аср охирида Сомонийлар
заифлашгач, Қорахонийлар Мовароуннаҳр учун кураш бошлаб, 999 йилда
Бухорони
эгаллаб,
Сомонийлар
сиёсий
ҳукмронлигига
барҳам
бердилар. Сомонийлар давлати парчалангач, Амударё икки давлат –
Қорахонийлар ва Ғазнавийлар ўртасидаги сиёсий чегарага айланди. Бу икки
давлатнинг ўзаро муносабатларида айрим даврларда рақобат намоён бўлган,
баъзи ҳолларда муаммолар сиёсий музокаралар ва дипломатик келишувлар
воситасида ҳал этилган.
228
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
XI аср охирига келиб Қорахонийлар Салжуқийлар таъсирига туша
бошлади. Қорахонийлар ташқи сиёсатда кучлилар билан муросакор
дипломатия юритишга мажбур бўлган.
Мухтасар айтганда, Қорахонийлар аввало бевосита ўзларига чегарадош,
қўшни давлатлар билан, қолаверса узоқ-яқиндаги катта ва кичик давлатлар
билан ҳам халқаро муносабатлар, дипломатик алоқалар ўрнатган. Бу
алоқаларнинг самарали бўлиши аввало элчиликнинг нақадар тўғри ва
самарали фаолиятига боғлиқ бўлган. Шу боис, Юсуф Хос Ҳожибнинг
“Қутадғу билиг” асарида ушбу масалага алоҳида эътибор қаратиб, унда
элчилик, элчи сифати, дипломатик одоб, мулоқот маданияти ўз ифодасини
топган. Бу ҳақдаги байтларнинг мазмуни қуйидагича: аввало ҳукмдор
элчиликка муносиб кишини юборсин; у ақлли, билимли ва сўзи тўғри
бўлсин, яъни элчининг ақлли ва билимли бўлиши керак. Сўзни яхши билган
киши фикрни равшан айтади; тўғри сўзлаган инсоннинг юзи ёруғ бўлади,
яъни элчининг сўзга чечан бўлиши керак. Элчининг сабрли, кенг кўнгилли
бўлиши керак, ҳар ишда шошилмаслиги лозим. Сирни сақласа фойда
топиши; агар сирни ошкор қилса мингта хато келтириб чиқаради. Элчининг
юзи хушбичим, хулқи яхши бўлиши, кўрган киши уни ёқтириши керак,
ҳукмдор ишини ҳалол киши юритиши керак; ёмон одам бўлса, иш бузилади.
Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асари Шарқ сиёсий-фалсафий
тафаккурида муҳим ўрин эгаллайди. У давлат бошқаруви, раҳбарлик, ахлоқ
ва инсон камолоти ҳақидаги ғояларни ўзида мужассам этган комплекс асар
сифатида аҳамиятли бўлиб, давлат ва жамият ҳақида ёзилган кўплаб
асарлардан ўзига хослиги билан ажралиб туради. Чунки, бу аввало назарий
ва амалий жиҳатларни бирлаштирганида намоён бўлади.
“Қутадғу билиг” асарига Абу Наср Форобийнинг “Фозил одамлар
шаҳри” асари мазмунан яқин бўлиб, Форобий ҳам идеал жамият ва идеал
раҳбар ҳақида фалсафий мушоҳада юритади. Унга кўра, идеал давлат
билимли раҳбар томонидан бошқарилади, ақл – давлат тараққиётининг
асосидир ва жамият ахлоқий комилликка интилиши керак.
Форобийнинг асари фалсафий абстракцияларга бой бўлса, Юсуф Хос
Ҳожиб эса давлатни қандай бошқариш, амалдорларни қандай танлаш,
элчининг қандай бўлиши, раҳбар қандай қарор қабул қилиши каби амалий
масалалар юзасидан ҳам фикр юритади. Шунинг учун Форобий фалсафий
назариячи бўлса, Юсуф Хос Ҳожиб амалий сиёсий мутафаккир сифатида
кўринади.
Шарқ сиёсий тафаккурида Низомулмулкнинг “Сиёсатнома” асари ҳам
давлат бошқарувига бағишланган энг машҳур сиёсий қўлланмалардан бири
бўлиб, унда давлат идораси, маъмурий бошқарув, хавфсизлик, амалдорлар
назорати каби масалалар ёритилган. Асарда муҳокама қилинган адолатли
ҳукмдор ғояси, давлат тартиби, амалдорлар масъулияти, халқ манфаати каби
масалалар уни “Қутадғу билиг” билан умумий жиҳатдан яқинлигини
кўрсатади.
229
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Шу билан бирга, “Сиёсатнома” асарида асосий эътибор амалий давлат
бошқарувига берилган.
“Қутадғу билиг” эса, ахлоқ, фалсафа, инсон
камолоти, дипломатия, билим ва илмнинг беқиёс аҳамияти масалалари ҳам
ўрганилган кенг қамровли асардир.
“Қутадғу билиг” асарига инсон ҳаёти, одоб ва ахлоқ ҳақидаги машҳур
насиҳатномалардан бири бўлган “Қобуснома” асари ҳам мазмунан яқин
бўлиб, унда инсон тарбияси, мулоқот маданияти, ҳаётий тажриба, одоб
қоидалари муҳим ўрин эгаллайди. Ҳар икки асарда ҳам ахлоқий тарбия, одоб,
чин инсоний фазилатлар, билим қадри ғоялари улуғланса-да, “Қобуснома”
кўпроқ шахсий ёки хусусий ҳаётдаги одоб-ахлоқни, “Қутадғу билиг” эса бу
ғояларни кўпроқ давлатчилик масалалари нуқтаи назаридан мушоҳада
қилинган.
Илм, ахлоқ, камтарлик, саховат каби ахлоқий фазилатлар тарғиб
қилинган машҳур асарлардан яна бири Аҳмад Югнакийнинг “Ҳибат улҳақойиқ” асари бўлиб, унда ҳам “Қутадғу билиг” каби давлатчилик ва
шахсий ахлоқ узвий боғикда кўрилмаган.
Хулоса. “Қутадғу билиг”
асари
Қорахонийлар давлати сиёсий
муҳитида ёзилган бўлиб, у давлат бошқарувининг мустаҳкам тизимини
шакллантириш эҳтиёжи билан чамбарчас боғлиқ. Бу давр туркий
давлатчилик тарихи учун муҳим босқич ҳисобланади. Ислом цивилизацияси
таъсири кучайган, давлат институти такомиллашаётган ва сиёсий бошқарув
тизими мураккаблашаётган бир пайтда Юсуф Хос Ҳожиб давлат
бошқарувига оид назарий-амалий қўлланма ёзишга муваффақ бўлди.
Шунингдек, ушбу асар Шарқ сиёсий тафаккурида давлат ва жамият ҳақида
ёзилган кўплаб асарлардан ўзига хослиги билан ажралиб туради.
Мухтасар айтганда, Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асарида
берилган давлат бошқаруви, инсон тарбияси, ахлоқ, дипломатия ҳамда
билим ва тафаккур ҳақидаги фикрлари ҳозирги давр учун ҳам долзарб бўлиб,
уларни таълим тизимининг барча босқичларида ўрганилишини йўлга қўйиш
муҳим тарбиявий аҳамият касб этади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig II: Tercüme / Çev. Reşid Rahmeti Arat. – Ankara:
Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1959.
2. Golden, Peter B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. – Wiesbaden:
Otto Harrassowitz, 1992.
3. Golden, Peter B. Central Asia in World History. – Oxford: Oxford University Press,
2011.
4. Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. –
Oxford: Clarendon Press, 1972.
5. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг / таржима ва изоҳлар: Қаюм Каримов. –
Тошкент: Фан, 1971.
6. Маллаев, Н. Ўзбек адабиёти тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи, 1963.
7. Тўхлиев Б. Ўзбек адабиёти. – Тошкент: Ўқитувчи, 2005.
8. Раҳмонов Н. Қадимги туркий ёзма ёдгорликлар. – Тошкент: Фан, 2006.
9. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. – Тошкент: Фан, 1990.
230
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
10. Ўзбек адабиёти тарихи. 1-жилд. – Тошкент: Фан, 1977.
11. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. “Юсуф Хос Ҳожиб” мақоласи. – Тошкент,
2005. «Қорахонийлар» атамаси ушбу сулолага XIX асрда европалик тадқиқотчилар
томонидан берилган. Араб тилидаги ёзма манбаларда бу сулола номи «ал-хоқониййа»
тарзида ифодаланса, форс тилидаги манбаларда у «оли Афросиёб» (Афросиёб оиласи)
шаклида келади.
РОЛЬ КУЛЬТУРНЫХ КОДОВ «КУТАДГУ БИЛИГ» В СОХРАНЕНИИ
НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ
THE ROLE OF "KUTADGU BILIG" CULTURAL CODES IN
CONSERVING NATIONAL IDENTITY
Колбаева Мээрим Курманбековна, Институт литературы имени Ч. Айтматова,
Национальной академии наук при Президенте Кыргызской Республики, Зав.отделом “Манас”,
фольклор, акынская поэзии доктор филологических наук, профессор
ORCID: 0000-0002-17-5-8490
Исраилова Динара Аскаралиевна, Институт литературы имени Ч. Айтматова,
Национальной академии наук при Президенте, Кыргызской Республики, ведущий научный
сотрубник, кандидат филологических наук, тел: 0705282631, эл.адрес: israilovadin@mail.ru,
ORCID: 0009-0003-8242-1510
Kolbaeva Meerim Kurmanbekovna, Ch. Aitmatov Institute of Literature,
National Academy of Sciences under the President of the Kyrgyz Republic, Head of the "Manas"
Department, Folklore, Akyn Poetry, Doctor of Philological Sciences, Professor
ORCID: 0000-0002-17-5-8490
Israilova Dinara Askaralievna, Ch. Aitmatov Institute of Literature,
National Academy of Sciences under the President of the Kyrgyz Republic, leading researcher,
Candidate of Philological Sciences, tel: 0705282631,
e-mail: israilovadin@mail.ru, ORCID: 0009-0003-8242-1510
Аннотация. В статье исследуется роль культурных кодов в дастане Жусупа
Баласагына «Кутадгу билиг» как фундаментального фактора сохранения и трансляции
национальной идентичности. Автор анализирует произведение не только как
литературный памятник, но и как совокупность этнокультурной информации,
определяющей систему ценностей, правосознание и социальные установки тюркских
народов. Особое внимание уделяется четырем аллегорическим образам — Кюнтогду,
Айтолду, Огдюльмишу и Одгурмушу, которые интерпретируются как коды
Справедливости, Благодати, Разума и Духовной чистоты. В работе обосновывается
актуальность этих кодов в условиях современной глобализации как механизмов
сохранения национальной идентичности и «нарка». Также рассматривается история
создания рукописи и вклад академика В.В. Бартольда в изучение биографии мыслителя.
Ключевые слова: Жусуп Баласагын, Кутадгу билиг, культурный код, национальный
менталитет, национальная идентичность, Караханидский каганат, Кюнтогду, Айтолду,
Огдюльмиш, Одгурмуш, тюркская литература, духовные ценности.
Культурный код представляет собой совокупность культурной
информации, заложенной в литературе нации. Его исследование позволяет
глубже осознать неразрывную связь между национальным словесным
искусством и культурой в целом. Средства художественной выразительности
не только отражают культуру, но и сами испытывают на себе её влияние.
Изучение этой взаимосвязи открывает доступ к пониманию мировоззрения,
231
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
ценностных ориентиров, традиций и иных этнокультурных особенностей
народа.
Анализ культурных кодов помогает прояснить функциональные задачи
художественных средств, механизмы формирования мыслительных структур
и специфику восприятия окружающего мира. Через них раскрываются
общепринятые в социуме ценности, верования и идеологические установки.
Знание культурного кода является ключом к успешному межкультурному
диалогу: понимание кодов друг друга представителями различных
цивилизаций способствует эффективной коммуникации и развитию
международного сотрудничества.
В контексте улучшения коммуникации особую роль играет понимание и
использование метафор, которые позволяют наиболее точно и экспрессивно
передавать мысли и чувства. Культурный код является неотъемлемой частью
культурного наследия народа. Его изучение и сохранение обеспечивают
трансляцию национальных ценностей будущим поколениям, помогая
каждому индивиду осознать свою национальную идентичность.
Исследование культурного кода имеет первостепенное значение для
понимания литературы, культуры, общества и межличностных отношений.
Кроме того, он играет значимую роль в образовательном процессе, помогая
интерпретировать сложные концепции через доступные и понятные образы.
В данной статье предпринята попытка раскрыть культурный код через
образы четырех главных героев произведения. В первой части работы мы
подробно остановимся на истории создания данного памятника литературы.
Шедевр Жусупа Баласагына «Кутадгу билиг» (Куттуу билим) по праву
считается одним из величайших литературных достояний человечества.
Однако, по нашему мнению, столь монументальное произведение начало
формироваться в творческом воображении и философских раздумьях
великого предка ещё в городе Баласагын, а завершено было позднее в
Кашгаре. Создание шедевра такого масштаба, как «Кутадгу билиг», было бы
невозможным без длительного периода внутреннего созревания и
предварительной подготовки. Вероятно, Жусуп Баласагын начал
фиксировать свои мысли на бумаге ещё до прибытия в Кашгар.
В любом случае, дастан «Кутадгу билиг» необходимо рассматривать в
неразрывной связи с городом Баласагын и Караханидским каганатом. Эту
мысль подтверждает и академик В. В. Бартольд: «Первое дошедшее до нас в
полном виде произведение мусульманско-турецкой литературы, «Кутадгу
билиг", было закончено в 1069–70 гг. Юсуфом хас-хаджибом, уроженцем
Баласагуна на реке Чу, жившим в Кашгаре и посвятившим свой труд
кашгарскому хану, носившему титул «хан ханов Табгач Кара-Бугра-хан”». [1.
160.]
На сегодняшний день науке известны три основные рукописи (списка)
этого произведения. Самая ранняя из них — Венская рукопись (написанная
уйгурским письмом). Вторая — Каирская рукопись на арабской графике,
232
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
обнаруженная немецким ученым А. Морицем. Третий список был найден в
1913 году ученым Ахмедом Заки Валидовым в городе Намангане; он также
выполнен арабским письмом. Подобно своим современникам, Жусуп
Баласагын начинает свое произведение с прославления Всевышнего и
пророков. В его поэтических строках отчетливо прослеживается влияние
суфийского течения исламской религии. Художественно-эстетическая
природа дастана берет свое начало в чистоте помыслов и глубине
мировоззрения автора.
В данном произведении, получившем мировое признание в тюркском
мире, отражены следующие фундаментальные идеи:
1. Моральный фундамент государственности: Для Жусупа Баласагына
государство — это не просто политический институт, а зеркало
общественной нравственности. Если правитель обладает верой (совестью) и
мудростью, то в обществе воцаряется согласие. Эта идея напрямую
перекликается с современными концепциями «гражданского общества» и
«политической этики».
2. Семья и общественная гармония: В дастане семья рассматривается как
микромодель государства. Принцип «почитания старших и заботы о
младших» представлен как гарант социальной безопасности и стабильности
не только для кыргызов, но и для всего тюркского мира.
3. Историческая память и идентификация: Ключевой тезис произведения
— «Народ, не знающий своей истории, не может осознать свою
идентичность». Это созвучно с «пассионарной теорией»: только тот народ,
который помнит свои корни, способен уверенно шагнуть в будущее.
«Благодатное знание» — это «генетический код», подтверждающий
интеллектуальные высоты кыргызов и других тюркских народов в эпоху
Средневековья.
4. Национальные ценности и современность: Как отмечает автор,
растущий интерес к дастану сегодня — это не просто литературное
увлечение, а признак духовного возрождения (Ренессанса). В эпоху
глобализации сохранение национальных традиций, устоев и чести (нарк)
является единственным способом сохранения самобытности нации.
Четыре символических образа в дастане Жусупа Баласагына «Кутадгу
билиг» не являются просто литературными персонажами. Они представляют
собой фундаментальные культурные коды, на протяжении веков
формировавшие национальный менталитет и самобытность кыргызского и
всего тюркского народов.
Справедливость олицетворяет правитель по имени Кюн-Тогду (Күн
чыкты Элик). Счастье представлено в образе визиря по имени Ай-Толды.
Разум воплощен в сыне визиря по имени Огдюльмиш (Акдилмиш), а
Неприхотливость — в образе Одгурмуша (Өткүрмүш), который описывается
как его родственник (брат) [4. 340.]
233
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
1. Кюнтогду — код Справедливости. В основе данного образа лежит
принцип верховенства права и равенства всех перед законом. Подобно
солнцу, которое светит всем одинаково, государственное право должно быть
незыблемым и беспристрастным. Это символ справедливого управления.
Именно в образе Кюнтогду берет свое начало коренной принцип
кыргызского правосознания: «У справедливого судьи нет родственников, а
судья, потакающий родне — лишен чести». Этот код поддерживает в народе
стремление к свободе и нетерпимость к несправедливости, являясь гарантом
государственной стабильности.
2. Айтолду — код Благодати (Счастья и Власти)
Счастье, богатство и власть рассматриваются как переменчивые и
непостоянные категории. Роль Айтолду в качестве визиря символизирует
преходящую природу власти, которая без разумного управления может быть
мгновенно утрачена.
Метафора цикличной луны сформировала в мировоззрении народа
философию «мир — это караван-сарай». Данный код воспитывает в нации
мудрость, сдержанность и стойкость: умение не возноситься при успехах и
не впадать в отчаяние при невзгодах, отдавая приоритет духовным
ценностям над материальными.
3. Огдюльмиш — код Разума. Здесь заложена глубокая логика: для
устойчивости Благоденствия (Айтолду) оно должно опираться на Интеллект.
Разум представлен как законный наследник Счастья. В кыргызской культуре
институты красноречия и мудрости неразрывно связаны с образом
Огдюльмиша. Тот факт, что Разум является сыном Благодати, подчеркивает:
истинное процветание достижимо лишь через просвещение. Этот код
сохраняет почтение к силе слова («голову можно отсечь, но язык —
никогда») и стимулирует интеллектуальный потенциал нации.
4. Одгурмуш — код Умеренности (Духовной чистоты) Это символ
духовной свободы. Если Разум упорядочивает мирские дела, то Умеренность
хранит внутренний мир и нравственность человека. Жизнь Одгурмуша вдали
от суеты — это аллегория самоограничения и духовного поиска. Одгурмуш
воплощает кыргызское понятие «Нарк» — неписаный этический кодекс. В
эпоху глобализации этот код приобретает статус стратегического
иммунитета нации против алчности и моральной деградации. [2. 30.]
Принцип «вместо гор скота — обрети гору довольства» способствует
сохранению духовной чистоты народа.
Изучение средневековых произведений, включая такие монументальные
памятники, как «Кутадгу Билиг», требует глубокого понимания культурных
кодов. Культурный код — это не просто совокупность лексических единиц, а
фундаментальный «ключ» к расшифровке мировоззрения, системы
ценностей и символики соответствующей эпохи.
Основные аспекты функционирования культурных кодов:
234
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Аллегоричность и символизм: Авторы средневековья редко выражали
свои идеи прямолинейно. Их концепции облекались в форму символов,
аллегорий и метафор. Ярким примером служат четыре главных героя поэмы,
каждый из которых олицетворяет определенный философский принцип
(Справедливость, Счастье, Разум и Довольство).
• Реконструкция мировосприятия: Каждая эпоха обладает уникальной
«картиной мира». Посредством культурных кодов мы можем
реконструировать восприятие действительности человеком XI века. В тот
период порядок во Вселенной и порядок в государстве рассматривались как
неразрывное целое. Коды демонстрируют механизмы сохранения этой
гармонии (например, через регламентацию отношений между правителем и
визирем).
• Этико-моральные
константы: Культурные коды определяют
параметры «идеальной личности». Такие категории, как «уят»
(стыд/совесть), «намыс» (честь), «каниет» (умеренность) и «адилет»
(справедливость), являются устойчивыми кодами, анализ которых позволяет
выявить истоки современных морально-нравственных ценностей.
• Межкультурный синтез: Анализ кодов позволяет определить векторы
культурного влияния. В творчестве Жусупа Баласагына наблюдается
уникальный синтез исламских (суфийских) и древнетюркских (кочевых)
кодов. Распознавание этих пластов позволяет проследить эволюционный
путь тюркской цивилизации.
Заключение. Культурные коды являются своего рода «генетической
памятью» нации, играющей ключевую роль в сохранении национальной
идентичности. Их научное осмысление позволяет: Сохранить уникальные
этнокультурные особенности; Обеспечить духовную преемственность между
поколениями; Сохранить аутентичные ценности («нарк») в условиях
глобализации.
•
ЛИТЕРАТУРЫ:
1. Бартольд В.В. Избранные труды. Т. 5. Бишкек. С. 472.
2. Бекешов Б. Кыргыз наркы. 2016
3. Кошарная С.А. Миф и язык: опыт лингвокультурологической реконструкции
русской мифологической картины мира. – Белгород, 2002. – 287-б.
4. Куттуу билим. 1-том. 2016. 580
YUSUF XOS HOJIBNING “QUTADG‘U BILIG” ASARIDA IJTIMOIYАХLOQIY MASALALAR ТАVSIFI
IN YUSUF KHOS HAJIB'S WORK "KUTADGU BILIG" DESCRIPTION OF
SOCIO-MORAL PROBLEMS
Mamatov Mamadjan Axmdjan, FarDU professor, falsafa fanlari doktori
e-mail: Mmamadjan@mail.ru, orcid: 0000-0002-5604-9749
Normatova Dildor Esonaliyevna, FarDU falsafa fanlari nomzodi, dotsent
e-mail: dildornormatova1972@jmail.com, orcid: 0000-0002-1210-9738
Mamatov Mamadjan Ahmadjan, Professor at FarDU, Doctor of Philosophical Sciences
235
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
e-mail: Mmamadjan@mail.ru, orcid: 0000-0002-5604-9749
Normatova Dildor Esonalievna, Candidate of Philosophical Sciences, Associate Professor
e-mail: dildornormatova1972@jmail.com, orcid: 0000-0002-1210-9738
Annotatsiya. Maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” - davlat nizomi vazifasini
bajaradigan, davlatchilik qonun-qoidalarini belgilab beruvchi qomusiy asarida ilgari surilgan
ijtimoiy-axloqiy masalalar tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada kishilik ma’naviyati tarixida
birinchilardan bo‘lib “komil inson” tushunchasini ko‘tarib chiqqanligi o‘rganilgan.
Kalit so ‘zlar: adolat, ilm, axloq, madaniyat, ijtimoiy tenglik, komil inson, an’ana,
ma’rifat, burch
Abstract. The article analyzes the socio-ethical issues advanced in “Qutadg‘u bilig” by
Yusuf Xos Hojib, an encyclopedic work that functions as a guide to state governance and sets out
the principles and laws of statehood. The study also examines how this work was among the first
in the history of human spirituality to introduce and develop the concept of the “perfect human
being.”
Keywords: justice, knowledge, ethics, culture, social equality, perfect human (ideal
person), tradition, enlightenment, duty.
KIRISH
Yusuf Xos Hojib qoraxoniylar sulolasi davrida yashab, saroy amaldori
unvoniga sazovor bo‘lgan hamda yuqori lavozimlarda ishlagan. O‘z davrining
barcha ilmlarini egallagan va turkiy sivilizatsiyaning buyuk namoyandasi sifatida
tanilgan. Uning mashhur “Qutadg‘u bilig” dostoni adolatli boshqaruv, ilm va
axloq masalalarini o‘zida mujassam etgan. Fundamental hisoblangan ushbu asar
turkiy xalqlar adabiyoti tarixida ilk bor aruz vaznida, masal va doston shaklida
yo‘zilgan. Insonning baxtga erishishi, adolat, davlat boshqaruvi, ilm va axloq
masalalari, ramziy siymolar orqali ifodalangan. Shuningdek, asar o‘z davri so‘z
san’atining noyob namunasi ham hisoblanadi. Unda badiiy, ma’naviy-axloqiy,
ijtimoiy-siyosiy masalalarning badiiy talqiniga duch kelinadi. Turkiy xalqlarning
tarixi, urf-odat va an’analari, madaniyati, ilm-fani, qadriyatlari va turmush tarzi
haqida ma’lumot berilgan.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya. Ma’lumki, ushbu asar orqali Yusuf
Xos Hojib adolatli davlat boshqaruvi va barkamol jamiyatni qanday qurish
mumkinligi modelini taklif qilgan. Uning siyosiy falsafasi to‘rt ramziy qahramon:
adolat timsoli, baxt va omad timsoli, qanoat va oqibat, aql va zakovat orqali
namoyon bo‘ladi. Hukmdorning adolatli, bilimli va albatta fozil bo‘lishi shart deb
hisoblaydi. U o‘zining eng asosiy burchi deb, xalqning turmish darajasini
yaxshilashni bilishidadir deydi, qonun barcha uchun, shu jumladan hukmdor
uchun ham barobarligini ta’kidlaydi.
Davlatda ijtimoiy tenglik o‘rnatish, etim va muhtojlarga g‘amxo‘rlik qilish,
ilm va ma’rifatni yuksaltirish, axloq masalalariga alohida e’tibor qaratish, turli
kasb egalariga madaniyatli munosabatda bo‘lish muhimligini eslatadi. Jamiyat
barqarorligining ma’naviy poydevori yaxshi hulq va halollik deb hisoblaydi.
Asarda jamiyat hayotida muhim o‘ringa ega bo‘lgan dehqonlar, chorvadorlar,
hunarmand va savdogarlar mehnatini qadrlashga ham alohida e’tibor qaratilgan.
Jamiyat taraqqiyoti uchun “komil inson”larni tarbiyalash kerakligi davrlar
davomida o‘z isbotini topgan haqiqatdir.
236
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
“Ommaviy madaniyat” ko‘rinishida kirib kelayotgan turli xavf-xatarlar,
giyohvandlik, diniy ekstremizm, missionerlik kabi balo-qazolardan yoshlarimizni
asrashni, ularning ta’lim-tarbiyasiga har birimiz mas’ul ekanimizni unutmasligimiz
kerak. Bu borada biz asrlar mobaynida shakllangan milliy an’analarimizga,
ajdodlarimizning boy ma’naviy merosiga tayanamiz”. Bunday milliy
an’analarimizni, ajdodlarimizning bizga yozib qoldirgan asarlaridagi Vatanga
muhabbat hissini, bundan tashqari oilaga bo‘lgan muhabbat hissini
yoshlarimizning bolaligidan, ya’ni bog‘cha, maktab yoshidan singdirib borish
zarur.
Natija va muhokama. Yusuf Xos Hojib kishilik ma’naviyati tarixida
birinchilardan bo‘lib “komil inson” tushunchasini ko‘tarib chiqdi. U “komil
inson”ni tugal er deb atagan. Mutafakkir kishining ma’naviy yuksalishida ikki
bosqichni ajratadi: birinchisi — balog‘at; bunga ixlos qilsa, har bir bilimli, uqushli
kimsa erishuvi mumkin. Kishi kamolotining ikkinchi bosqichi tugallikdir. Unga
har kimsaning yetishuvi mushkul. Adibning ta’kidlashicha, tugal erda ikki sifat
uyg‘unlashmog‘i kerak: biri - bilim; ikkinchi - uqush (zakovat).
“Qutadg‘u bilig” - davlat nizomi vazifasini bajaradigan, davlatchilik qonunqoidalarini belgilab beruvchi qomusiy asar. Binobarin, filologiya fanlari doktori
Qosimjon Sodiqov ta’kidlagandek, “Yusuf Xos Hojib davlatning kuch-qudratini,
gullab-yashnashini, ezgulikni, kishining baxtu saodatini adolat, aql-zakovat hamda
qanoat birligida deb biladi. Muallif tenglik, adolat to‘g‘risidagi qarashlarini
Kuntug‘di tilidan beradi. Uning uqtirishicha, to‘g‘rilik (adolat) oldida hamma
barobar”.
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» asarida Oyto‘ldi o‘g‘li O‘gdulmishga
bir qator nasihatlar beradi: – Mening yagona tashvishim, – deydi u, – sening
keyingi hayotingdir. Otaning ish-amali o‘g‘liga singsa, uning xulqida jilvagar
bo‘ladi. Bolani tergab-nazorat qilish ota-ona yuzining yorug‘ligini ta’minlaydi.
Nazoratdan tashqaridagi bola bebosh va yaramaslik sari og‘adi. Erka bo‘lib o‘sgan
o‘g‘il-qizlar xatti-harakati ota-onaga mung va alam keltiradi.
Binobarin, ota-onaning burchi, avvalo, farzandga ta’lim-tarbiya bermoqdir.
Shoir shu maqsadda asardagi barcha voqealarni, bahslarni ta’lim atrofida olib
boradi. Lekin bilim, zakovat qadrini hamma inson ham bilavermaydi. Zar qadrini
zargar bilgani kabi, bilim qadrini ham dono, zakolargina biladi.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida insonlarni har tomonlama
komil inson qilib tarbiyalashning barcha bosqichlari ko‘rsatib o‘tilgan. Yusuf Xos
Hojib insonning kamolga yetishining yo‘l-yo‘riqlari, usullari, chora-tadbirlarini
yuksak badiiy mahorat bilan yoritib beradi. Shuning uchun ham bu asar o‘zining
ilmiy, ma’rifiy, tarbiyaviy ahamiyati bilan beqiyosdir. Farzandlarga turli bilim va
hunarlarni o‘rgatish, ularni go zal axloqli voyaga yetkazish - ota-onaning burchidir.
Yusuf Xos Hojib tarbiyada kattalar namunasi, ajdodlarimiz tarbiyasi alohida
ahamiyatga ega ekaninini aytib o‘tadi.
“Qutadg‘u bilig” tadqiqochilaridan biri B.To‘xliyev aytganidek, Yusuf Xos
Hojib komil inson haqida gapirar ekan, kamolotning qator belgilarini ko‘rsatib
237
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
o‘tadi. Ularning eng asosiysi alohida shaxsning manfaatlari, shaxsiy istaklari
doirasini yo‘rib chiqib, boshqalar g‘ami bilan yashash, ko‘pchilik manfaati uchun
fidoyi bo‘la bilishdir”. Bunda dars jarayonida o‘qituvchi shu asar haqida
o‘quvchilarga tushuntirish berishi, dars oxirida esa shu asar haqida muzokaralar
olib borishi kerak. Muzokara davomida o‘quvchilar o‘zlari qiziqtirgan savollarga
javob oladi. Beklik mustahkam bo‘lishi uchun to‘rt narsaga ehtiyoj borligini aytib
o‘tadi, bular: kuchli lashkarga, kuchli lashkarni saqlash uchun ko‘p boylikka, ko‘p
boylikni to‘plash uchun badavlat xalqqa, boy-badavlat xalqqa ega bo ‘lish uchun
adolatli siyosat yuritishga. Bundan tashqari, asarda vazirlar besh illatdan ogoh
bo‘lmog‘i zarurligi ta’kidlanadi: shoshqaloqlik, ochko‘zlik, jaholat (aql bilan emas,
jahl bilan ish ko‘rish, bilimsizlik), buzuq fe‘llilik hamda yolg‘onchilik.
Yusuf Xos Hojib quyidagi axloqiy fazilatlarni jamiyatda ijtimoiy uyg‘unlikni
ta’minlashda muhim deb hisoblaydi: rostgo‘ylik, kamtarlik, saxovat, vafodorlik,
sabr-toqat.
“Qutadg‘u bilig” asarida xalqimizni komil inson sari yetaklovchi barcha
bosqichlari ko’rib chiqilgan bo‘lib, unda farzandlarni yoshligidan tarbiyalab, bilim
berish kerakligini muhim ahamiyatga ega. Farzandlarni tarbiyalashda, ularning
kelajakda yetuk shaxs bo‘lib yetishida ota-onaning roli juda katta ekanligi aytib
o‘tish lozim. Oila tarbiyasi ma’naviy-madaniy faoliyat tizimida mavjuddir. «Agar
madaniyat inson zotining sifatiy ta’riflanishi bo‘lsa, ma’naviyat uning o‘z-o‘zini
yaratish va o‘zgartirish faoliyatining mazmunidir.
Insonning faoliyati va ongi orqali madaniyat bir butunlikni tashkil etadi va
madaniyat – voqelik, ma’naviyat esa mohiyat ko‘rinishini oladi. Ma’naviyat
madaniyatda “moddiylashadi”, mujassamlashadi, to‘planadi va avloddan-avlodga
uzatiladi». Asarda insoniy fazilatlar qanday bo‘lishi lozimligi badiiy-axloqiy
tadqiq va tahlil qilinadi.
Yusuf Xos Hojib asarining mohiyati kishilarda ta’lim-tarbiya, axloq-odobni
yuksaltirishga qaratilgan bo‘lsa, rahbarga esa odamlarni birlashtirish, ularni
qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy tenglikni ta’minlash hamda nochorlarni ma’naviy va
moddiy rag‘batlantirish kabi sifatlar zarur ekanligini aytib o‘tadi. Shu o‘rinda
uning purma’no: “O‘quv qayda bo‘lsa, ulug‘lik bo‘lar, bilim qayda bo‘lsa,
buyuklik bo‘lar”, “Kishi chiroyiga ichki dunyosi eshdir, yuz ko‘rki bilan uning
fe’l-atvori tengdir”, “Xulq go‘zal bo‘lsa, barcha xalq sevadi, xulqi to‘g‘ri bo‘lgan
kishi to‘rga chiqadi”, “Kambag‘al, tul, yetimlarning hollaridan xabardor bo‘lib tur,
ularni avaylasang, adolat mana shu bo‘ladi” degan hikmatlari o‘rinlidir.
Ushbu asar Yusuf Xos Hojib tomonidan nafaqat islomiy turkiy adabiyotni
boshlab berdi, bu bilan u yangi taraqqiyot bosqichini ham belgilab berdi. Shoir
turkiy xalqlar adabiyoti an’analaridan tashqari, qardosh xalqlar adabiyoti,
jumladan, forsiy adabiyot tajribalarini ham ijodiy o‘zlashtirgan holda yaratilgan.
Xulosa. «Qutadg‘u bilig» — XI asr so‘z san’atining nodir namunasi bo‘lib,
unda o‘z davrining ilg‘or ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy masalalari badiiy
talqin qilingan, turkiy xalqlar tarixi, madaniyati, ilm-fani, urf-odat va an’analari,
turmush tarzi, qadriyatlari xususida batafsil ma’lumot berilgan. Yusuf Xos
238
II XALQARO ANJUMAN.
UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA
YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI
2026-yil 15-may
Hojibning qarashlari Markaziy Osiyoda turkiy davlatchilik nazariyasi va siyosiy
etikaning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Bugungi hayot sur’atlarining tezlashuvi, jamiyatning axborotlashuvi hamda
turli yot g‘oyalarning tahdidi kuchaygan bir paytda milliy ma’naviy merosimizni
bilishga katta ehtiyoj sezilmoqda. Ma’naviy merosimizni ommaviy axborot
vositalari orqali doimiy yoritib borish, buyuk mutafakkir va adiblarning ijodiga
bag‘ishlangan ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar o‘tkazish orqali, shuningdek, ta’limtarbiya maskanlarining o‘quv darsliklarida ularning hayoti va faoliyatini, ijodini
yoritish orqali o‘rgatish zarur. Uning qarashlarida ijtimoiy adolat, ma’naviy poklik,
ilm-ma’rifat va komil inson g‘oyasi markaziy o ‘rinni egalladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2022. – 254-bet
2. To‘xliyev B. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 1991. – 68-bet.
3. Ziyouz.uz. Yusuf Xos Hojib (1020/21-?)17.12.2017
4. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig – Тоshkent: Fan, 1990. 32-b
Sa’diy. Guliston. – Тоshkent: G‘. G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1968,
143-b.
JUSUP BALASAGYN'İN "KUTSAL BİLGİ", DESTANSI ESERİ
İNSANLIĞIN EĞİTİMİ İÇİN BİR MODELDİR
JUSUP BALASAGYN'S EPIC WORK, "SACRED KNOWLEDGE," IS A
MODEL FOR THE EDUCATION OF HUMANITY
Prof. Dr. Dinara Asakeeva, K.Karasaev Bişkek Devlet Üniversitesi
Tel.: 0700851528. dinara.asakeeva@gmail.com
Prof. Dr. Dinara Asakeeva, K. Karasaev Bishkek State University
Tel.: 0700 851 528. dinara.asakeeva@gmail.com
Özet. Raporda, Türk dilindeki ilk ansiklopedik eserlerden biri olan "Mübarek Bilgi"
destanında ele alınan konuları inceliyor. "Kutsal Bilgi"nin şiirsel doğası, insan yaşamı, yaşamın
anlamı ve kozmolojik kavramlar hakkındaki düşüncelerin sanatsal ifadesinde ve dünyanın
yapısının canlı bir resmini yaratma girişiminde incelenmektedir. Bu çalışmada, destanın insan
yetiştirilmesine dair bir model geliştirdiği ve büyük düşünürün, hayatın amacının gerçek
hayattan kaçmak ve yaratılışı deneyimlemek olduğu yönündeki dini anlayışa katılmayarak, bu
hayatın özünün bu "yanlış" dünyadan kaçmak değil, aksine dünyayı anlamaya ve onunla uyum
içinde yaşamaya bir davet olduğunu söylediği gerçeğinin incelenmesi, analiz edilmesi ve
açıklığa kavuşturulması amaçlanmaktadır.
J. Balasagyn, ruhsal uyumun sağlanması sorunlarını inceleyerek, bir kişinin doğası ve
ruhsal ruhu, sözleri ve eylemlerinin uyumunun toplumsal gelişme için gerekli bir koşul olduğunu
ve davranış ile ruhun eşsiz bir uyum içinde olmasının sadece estetik değil, aynı zamanda etik bir
öneme de sahip olduğunu göstermektedir. Bu zengin kültürel hazineyi özümseyerek, antik
destanda ifade edilen fikirlerin günümüz için, gerçek siyasi ve sosyal hayatımız için geçerliliği
inceleniyor ve bu kültürel bağlantının etkisi çok daha geniş bir ölçekte araştırılıyor.
Araştırmalar yaparak, bu karmaşık meselenin olumlu ve olumsuz sonuçlarını ortaya çıkarmaya,
239