Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

2500 2024 2023 2022 2021 2000 2000 185 1700 1500 1450 1500 1200 1200 950 1000 500 0 2021 2022 2023 1-rasm. Raqamli xizmatlardan foydalanuvchilar soni, ming kishi (2021– Yil 2024) Internet banking Mobil banking Ko‘rsatilgan diagrammada internet banking va mobil banking foydalanuvchilari sonining yillik o‘sishi vizual tarzda ko‘rsatilgan. Har ikki xizmatda ham barqaror o‘sish kuzatiladi. 2-jadval Raqamli transformatsiya jarayonidagi asosiy muammolar Muammo Tavsif IT infratuzilma yetishmovchiligi Malakali kadrlar yetishmasligi Kiberxavfsizlik tahdidlari Raqamli savodxonlik pastligi Regulyatorlik va qonunchilik Eskirgan tizimlar va server resurslari Raqamli yechimlarni ishlab chiqish va boshqarish qiyinligi Mijoz ma’lumotlari va tizim xavfsizligiga xavf Mijozlar yangi xizmatlarni samarali ishlata olmaydi Texnologik yangiliklarga moslashuv sekinligi Ta’sir darajasi (1–5) 4 5 4 3 3 Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, eng jiddiy muammo malakali kadrlar yetishmasligi va IT infratuzilma bilan bog‘liq. Bu banklar raqamli innovatsiyalarni samarali joriy etishida asosiy to‘siqlar hisoblanadi. Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston tijorat banklari raqamli transformatsiya jarayonini faol amalga oshirmoqda. Internet va mobil banking xizmatlarining kengayishi, sun’iy intellekt va Big Data texnologiyalaridan foydalanish, shuningdek fintech kompaniyalari bilan hamkorlik bank xizmatlarining samaradorligini oshirish va mijoz tajribasini yaxshilashga imkon yaratmoqda. Biroq, IT infratuzilma yetishmovchiligi, malakali kadrlar tanqisligi, kiberxavfsizlik tahdidlari va mijozlarning raqamli savodxonligi pastligi raqamli transformatsiya jarayonining samaradorligini cheklab qolmoqda. Shu sababli banklar raqamli strategiyani yanada takomillashtirish va innovatsion yechimlarni kengaytirish zarurati mavjud. 684 2024

Tavsiyalar. IT infratuzilmani modernizatsiya qilish – serverlar, tarmoqlar va dasturiy ta’minotlarni yangilash orqali xizmatlar barqarorligini oshirish. Kadrlar malakasini oshirish – xodimlar uchun raqamli texnologiyalar bo‘yicha muntazam treninglar va malaka oshirish kurslarini tashkil etish. Kiberxavfsizlikni kuchaytirish – mijoz ma’lumotlarini himoya qilish va tizim xavfsizligini ta’minlash uchun ilg‘or texnologiyalarni joriy etish. Mijozlarni raqamli savodxonlikka o‘rgatish – mobil va internet banking xizmatlaridan samarali foydalanishni oshirish maqsadida mijozlarga treninglar va interaktiv qo‘llanmalar taqdim etish. Innovatsion yechimlar va fintech bilan hamkorlikni kengaytirish – yangi xizmatlar yaratish va raqobatbardoshlikni oshirish uchun fintech kompaniyalari bilan integratsiyani mustahkamlash. Ushbu tavsiyalar banklarga raqamli transformatsiyani muvaffaqiyatli amalga oshirish, mijoz tajribasini yaxshilash va raqamli xizmatlar sohasida barqaror rivojlanish strategiyasini shakllantirish imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Shukurov, A., & Juraev, O. (2023). Raqamli iqtisodiyot va bank xizmatlari. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirligi. 2. Sharofova M. (2024). Raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklarida masofaviy bank xizmatlarini takomillashtirish. Международный журнал теории новейших научных исследований, 2(9), 47–53. 3. A.Abdullayev, A.Fattoxov, K.Axmedov Raqamli iqtisodiyot . Toshkent-2020 4. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Yillik bank statistikasi. Toshkent, 2024. 5. Xusanov, S. & Norqulova, D. “Raqamli texnologiyalar asosida bank xizmatlarini rivojlantirish yo‘nalishlari”, O‘zbekiston moliya jurnali, No4, 2023 RAQAMLI IQTISODIYOT VA ANANAVIY IQTISODIYOT INTEGRATSIYASI Mirsagatova Mushtari Akramovna, UMFT magistrant, mirmushtari9090@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqola raqamli iqtisodiyot va an’anaviy iqtisodiyot o‘rtasidagi integratsiya jarayonlarini har tomonlama tahlil qilgan. Global miqyosda raqamli transformatsiyaning tezlashishi sharoitida, an’anaviy tarmoqlarning raqamli texnologiyalarni qabul qilishi iqtisodiy samaradorlikni oshirish, yangi qiymat yaratish va barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan. Bobda ushbu integratsiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari, mexanizmlari, tarmoqlar kesimida ta’siri, shuningdek, yuzaga kelayotgan imkoniyatlar va muammolar ko‘rib chiqilgan. Ayniqsa, sun’iy intellekt, “Katta ma’lumotlar”, buyumlar interneti kabi texnologiyalarning ishlab chiqarish, qishloq xo‘jaligi va boshqa sektorlardagi roli, hamda BIND 4.0 kabi ochiq innovatsion platformalarning ahamiyati tahlil etilgan. Tadqiqot natijalari asosida, ushbu jarayonni qo‘llab-quvvatlash uchun strategik siyosiy tavsiyalar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, an’anaviy iqtisodiyot, integratsiya, raqamlashtirish, innovatsiya, Sanoat 4.0, qishloq xo‘jaligi, barqaror rivojlanish Аннотация. В данной статье проводится всесторонний анализ процессов интеграции между цифровой и традиционной экономиками в условиях ускоряющейся глобальной цифровой трансформации. Исследуются основные движущие силы, механизмы и между секторальные воздействия этой интеграции, а также возникающие возможности и проблемы. Особое внимание уделяется роли таких технологий, как 685

искусственный интеллект, «Большие данные" и Интернет вещей в производстве и сельском хозяйстве, а также значению открытых инновационных платформ, таких как BIND 4.0. На основе полученных результатов предлагаются стратегические политические рекомендации для поддержки этих интеграционных процессов. Ключевые слова: цифровая экономика, традиционная экономика, интеграция, цифровизация, инновации, индустрия 4.0, сельское хозяйство, устойчивое развитие Abstract. This article provides a comprehensive analysis of the integration processes inherent in the economy and the traditional economy. It explores the key drivers, mechanisms, and cross-sectoral impacts of this integration, highlighting opportunities and challenges. Special attention is given to technologies like AI, Big Data, and IoT in manufacturing and agriculture, alongside the role of open innovation platforms such as BIND 4.0. Based on the findings, strategic policy recommendations are proposed to support these integration efforts. Keywords: digital economy, traditional economy, integration, digitalization, innovation, industry 4.0, agriculture, sustainable development Kirish. Global iqtisodiyot XXI asrda misli ko‘rilmagan o‘zgarishlar davrini boshdan kechirmoqda, bunda raqamli texnologiyalar barcha tarmoqlarni tubdan qayta shakllantirmoqda. Raqamli iqtisodiyot, o‘zining ma‘lumotlarga asoslanganligi, platforma iqtisodiyoti va tarmoq effektlari bilan an’anaviy iqtisodiyotning deyarli har bir jabhasiga kirib bormoqda. Shu bois, an’anaviy iqtisodiyotning, xususan, ishlab chiqarish, qishloq xo‘jaligi, energetika va logistika kabi sohalarning raqamli transformatsiyasi nafaqat mavjudlikni saqlab qolish, balki raqobatbardoshlikni oshirish va yangi iqtisodiy o‘sish nuqtalarini yaratish uchun zaruriy shartga aylandi [1]. Ushbu integratsiya jarayoni mamlakatlar iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish, mehnat unumdorligini oshirish va global qiymat zanjirlarida yuqoriroq o‘rinlarni egallash imkoniyatini beradi. Raqamli va an’anaviy iqtisodiyot o‘rtasidagi integratsiya har qanday davlat iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lsa-da, bu jarayon murakkab bo‘lib, bir qator muammolar, jumladan, texnologik infratuzilmadagi kamchiliklar, malaka yetishmovchiligi, tashkiliy va madaniy to‘siqlar, shuningdek, tegishli siyosiy va huquqiy mexanizmlarning yo‘qligi bilan birga kechadi [1]. An’anaviy korxonalar ko‘pincha o‘z biznes modellarini raqamli davr talablariga moslashtirishda qiyinchiliklarga duch keladilar, bu esa ularning potentsial o‘sishini cheklaydi. Ushbu muammolarni aniqlash va ularni hal qilish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqish milliy iqtisodiyotlarning barqaror rivojlanishi uchun muhimdir. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi raqamli va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasining nazariy va amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilishdan iborat. Xususan, integratsiyani harakatga keltiruvchi omillarni, asosiy mexanizmlarni, tarmoqlar kesimida ta’sirlarni, shuningdek, mazkur jarayon bilan bog‘liq imkoniyatlar va muammolarni o‘rganish ko‘zda tutilgan. Yakunda, ushbu tahlilga asoslanib, samarali integratsiyani qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan siyosiy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Ushbu tadqiqot raqamli va an’anaviy iqtisodiyot o‘rtasidagi integratsiya jarayonini zamonaviy manbalar va amaliy misollar asosida kompleks tahlil qilish orqali mavjud ilmiy adabiyotga hissa qo‘shadi. Xususan, global tajribalarni umumlashtirish, turli tarmoqlardagi integratsiya mexanizmlarini taqqoslash va shu asosda universal hamda kontekstga xos siyosiy tavsiyalarni shakllantirishga e’tibor 686

qaratilgan. Bu yondashuv O‘zbekistonning raqamli transformatsiya yo‘lidagi harakatlari uchun qimmatli ilmiy asos bo‘lishi mumkin. Adabiyotlar sharhi. Raqamli iqtisodiyot va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasini tushunish uchun avvalo har bir tushunchani aniqlash va ularning nazariy asoslarini ko‘rib chiqish zarur. Ushbu bo‘limda, shuningdek, mavjud ilmiy manbalar asosida raqamli transformatsiyaning turli jihatlari tahlil etiladi. Ananaviy iqtisodiyot (Traditional Economy) esa uzoq vaqt davomida shakllangan ishlab chiqarish jarayonlari, moddiy aktivlar, an’anaviy ta’minot zanjirlari va ko‘pincha lokal bozorlarga yo‘naltirilgan biznes modellariga tayanadi. Bu iqtisodiyot asosan qishloq xo‘jaligi, ishlab chiqarish, tog‘-kon sanoati va an’anaviy xizmatlar kabi sohalarni o‘z ichiga oladi. An’anaviy iqtisodiyotning barqarorligi ko‘pincha jismoniy infratuzilma, ishchi kuchi va tabiiy resurslarning mavjudligiga bog‘liq bo‘ladi. Biroq, global raqobatning kuchayishi va iste’molchi talablarining o‘zgarishi sharoitida, an’anaviy tarmoqlar o‘zgarishga va yangilanishga tobora ko‘proq ehtiyoj sezmoqdalar [1]. Raqamli iqtisodiyot (Digital Economy) zamonaviy iqtisodiyotning muhim qismi bo‘lib, uning asosini raqamli texnologiyalar, ma’lumotlar va internet tashkil etadi. Bu iqtisodiyot sohasi ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish, tarmoq effektlari orqali qiymat yaratish, platforma modellarini qo‘llash va yuqori tezlikda innovatsiya qilish bilan tavsiflanadi. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi yangi biznes modellarini, masalan, Uber, Airbnb kabi platforma kompaniyalarini yuzaga keltirdi, bu esa an’anaviy xizmat ko‘rsatish sohalarini tubdan o‘zgartirdi. Xususan, ma’lumotlarning iqtisodiy resurs sifatidagi roli ortib bormoqda, chunki ular ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, iste’molchi xatti-harakatlarini tushunish va yangi mahsulotlar yaratish uchun xomashyo vazifasini o‘taydi. Integratsiya (Integration) bu kontekstda raqamli texnologiyalar, biznes modellari va jarayonlarni an’anaviy iqtisodiyot tarmoqlariga tatbiq etishni anglatadi. Bu oddiy texnologiyalarni qabul qilishdan ko‘ra ko‘proq narsani anglatadi; bu tashkilot madaniyatida, biznes strategiyasida va ish operatsiyalarida fundamental o‘zgarishdir. Nazariy jihatdan, bu jarayon Jozef Shumpeterning “ijodiy buzilish” (creative destruction) kontseptsiyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lishi mumkin, bunda yangi texnologiyalar va innovatsiyalar eski tuzilmalarni buzib, yangilarini yaratadi. Shuningdek, innovatsiyalarni tarqatish nazariyasi (diffusion of innovations theory) ushbu integratsiyaning qanday qilib bosqichmabosqich tarqalib borishini tushuntirishga yordam beradi, bunda raqamli texnologiyalar innovatsiyalar sifatida asta-sekin an’anaviy tizimlarga singib boradi. Mavjud dalillar raqamli va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasining turli jihatlarini yoritadi. [1] Brynjolfsson, Erik va Andrew McAfeelarning an’anaviy sanoat tarmoqlarining raqamli transformatsiyadan samaradorlikni oshirish, mijozlar tajribasini yaxshilash va o‘sishni ta’minlash maqsadida foydalanayotganini ta’kidlaydi. AI, blokcheyn va “Katta ma’lumotlar” kabi texnologiyalar asosiy harakatlantiruvchi kuchlar bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqotga ko‘ra, kompaniyalarning 70% raqamli o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda yoki rejalashtirmoqda, bu esa raqobatning kuchayishi, bozor bosimi va mijozlar 687

talablarining o‘zgarishi bilan yanada jadallashmoqda (82% mijozlar tezkor javoblarni istaydi). Ayniqsa, ishlab chiqarish sohasida “Sanoat 4.0” (Industry 4.0) tamoyillari, ya’ni IoT va robototexnika yordamida jarayonlarni soddalashtirish, xarajatlarni kamaytirish va yangi daromad manbalarini yaratish ustuvor ahamiyatga ega. Biroq, ushbu manba madaniy to‘siqlar va malaka yetishmovchiligi kabi muammolarni ham qayd etadi. Muvaffaqiyatli transformatsiya aniq, o‘lchanadigan (SMART) maqsadlarni belgilash, ustuvor tashabbuslarni aniqlash va resurslarni samarali taqsimlashni talab qiladi. Kompaniyalarning 68% raqamli transformatsiyaga investitsiyalarini oshirishni rejalashtirmoqda, bu uning uzoq muddatli muvaffaqiyat uchun muhimligini ko‘rsatadi. [2] Schwab va Klauslar BIND 4.0 ochiq innovatsion platformasini misol qilib, ishlab chiqarish, energetika, logistika, oziq-ovqat va sog‘liqni saqlash kabi an’anaviy tarmoqlarda raqamli transformatsiyani qanday jadallashtirayotganini ko‘rsatadi. Ushbu sektorlar samaradorlik, barqarorlik va raqobatbardoshlikni oshirish uchun sun’iy intellekt (AI), buyumlar interneti (IoT) va sun’iy ko‘rish (Artificial Vision) kabi texnologiyalarni qabul qilmoqda. BIND platformasi startaplarni 100 dan ortiq sanoat yetakchilari, Kichik va o‘rta biznes (KOB) hamda Basklar mamlakatidagi davlat tashkilotlari bilan bog‘lab, ichki muammolar uchun tashqi yechimlarni topishga yordam beradi. Masalan, IoT ishlab chiqarishda aqlliroq operatsiyalar va bashoratli parvarishlashni ta’minlaydi, AI va ilg‘or tasvirlash texnologiyalari esa sog‘liqni saqlashda diagnostikani yaxshilaydi. Mercedes-Benz kabi yirik kompaniyalar AI, IoT, “Katta ma’lumotlar” va AR/VR texnologiyalaridan ishlab chiqarishni optimallashtirish va chiqindilarni kamaytirish uchun foydalanmoqda. Iberdrola, Unilever va IMQ Group kabi boshqa kompaniyalar ham BIND orqali ilg‘or texnologiyalarni toza energiya, ta’minot zanjiri boshqaruvi va bemorlarga xizmat ko‘rsatishni takomillashtirish uchun qo‘llamoqda. Startaplar ushbu yechimlarni ishlab chiqishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi va BIND kabi platformalar hamkorlikni rivojlantirish, raqamli qabul qilishni jadallashtirish va innovatsiyalarni real muhitda kengaytirishda muhim ahamiyatga ega. [3] M.Ghobakhloo qishloq xo‘jaligi sektoridagi raqamlashtirishning chuqur transformatsiyasini tasvirlaydi. Bu jarayon aholi o‘sishi, iqlim o‘zgarishi va xavfsiz, sifatli oziq-ovqatga bo‘lgan talabning ortishi kabi global muammolarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega. An’anaviy, intuitsiyaga asoslangan amaliyotlardan ma’lumotlarga asoslangan modelga o‘tish ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish va barqarorlikni ta’minlashni maqsad qilgan. Raqamli vositalar fermerlar va bizneslarga jarayonlarni optimallashtirish, mahsulot sifatini yaxshilash va bozor talablariga samarali javob berish imkonini beradi. Raqamlashtirishning asosiy afzalliklari qatoriga ma’lumotlarga asoslangan qarorlar orqali samaradorlik va unumdorlikning oshishi, resurslardan foydalanishni minimallashtirish va regenerativ qishloq xo‘jaligini targ‘ib qilish orqali atrof-muhit barqarorligining yaxshilanishi, shuningdek, real vaqt rejimida qaror qabul qilish imkoniyatlarining kuchayishi kiradi. Bundan tashqari, raqamlashtirish ta’minot zanjirida shaffoflik va 688

kuzatuvchanlikni oshirib, iste’molchilar talabini qondiradi va onlayn platformalar orqali yangi bozor imkoniyatlarini ochadi. Qishloq xo‘jaligi korxonalari uchun raqamli innovatsiyalarni o‘zlashtirish tobora murakkablashib borayotgan global bozorda raqobatbardosh bo‘lish va muvaffaqiyatga erishish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu manbalarni sintez qilish shuni ko‘rsatadiki, raqamli transformatsiya barcha an’anaviy tarmoqlar uchun umumiy tendentsiya bo‘lib, uning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari samaradorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish, mijozlar talablariga javob berish va barqarorlikni ta’minlashdir. Texnologiyalar (AI, IoT, Big Data) umumiy bo‘lsa-da, ularni qo‘llash mexanizmlari har bir sektorning o‘ziga xos ehtiyojlariga moslashtiriladi (masalan, “Sanoat 4.0” da robototexnika, qishloq xo‘jaligida aniq dehqonchilik). Shuningdek, startaplar va sanoat yetakchilari o‘rtasidagi hamkorlikni rag‘batlantiruvchi ochiq innovatsion platformalarning roli ham integratsiyani jadallashtirishda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot metodologiyasi. tahliliy va tavsifiy tadqiqot yondashuvi, tematik tahlil, qiyosiy tahlil, induktiv fikrlash, tanqidiy baholash. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasini tahlil qilish uchun sifatli, tahliliy va tavsifiy tadqiqot yondashuvi qo‘llanildi. Bu turdagi yondashuv murakkab, rivojlanib borayotgan iqtisodiy hodisani chuqur o‘rganish, turli manbalardan olingan ma’lumotlarni sintez qilish va keng qamrovli xulosalar chiqarish uchun eng maqbul hisoblanadi. Tadqiqotning asosiy yondashuvi adabiyotlar tahlili va mavjud amaliy misollarni o‘rganishga asoslangan bo‘lib, bu nazariy tushunchalarni amaliyot bilan bog‘lash imkonini beradi. Muallif raqamli va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasining sabablari, mexanizmlari, ta’sirlari, imkoniyatlari va muammolarini izlash uchun mavjud ma’lumotlarni chuqur tahlil qildi. Yondashuv tavsifiy va tahliliy xususiyatga ega bo‘lib, bu integratsiya jarayonining holati va tendentsiyalarini aniqlashga qaratilgan. Bu yondashuv kompleks tizimlarni tushunishda, ayniqsa, miqdoriy ma’lumotlar cheklangan yoki yig‘ish murakkab bo‘lgan holatlarda samarali hisoblanadi. Ushbu tadqiqotda asosiy ma’lumot manbalari sifatida taqdim etilgan [1], [2], [3] manbalaridan foydalanildi. Ushbu manbalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: [1] Brynjolfsson, Erik va Andrew McAfeelar: Raqamli transformatsiya bo‘yicha global tadqiqot natijalari, kompaniyalarning raqamlashtirishga bo‘lgan munosabati, investitsiya rejalari, muammolar va muvaffaqiyat omillari haqida ma’lumotlarni taqdim etadi. Bu manba umumiy tendentsiyalar va strategik yondashuvlarni tushunish uchun asos bo‘ldi. [2] Schwab va Klauslar: BIND 4.0 ochiq innovatsion platformasi misolida aniq sektordagi raqamli transformatsiya loyihalari, texnologik yechimlar va hamkorlik mexanizmlari haqidagi amaliy ma’lumotlarni beradi. Bu manba nazariy kontseptsiyalarni real dunyo misollari bilan tasdiqlash imkonini berdi. [3] M.Ghobakhloo: Qishloq xo‘jaligi sektoridagi raqamlashtirishning o‘ziga xos jihatlari, uni harakatga keltiruvchi global muammolar, afzalliklari va kelajakdagi ahamiyati haqida chuqur ma'lumot beradi. Bu manba sektoral o‘ziga xosliklarni tahlil qilishda muhim rol o‘ynadi. 689

Ushbu birlamchi dalillar birgalikda raqamli va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasining keng ko‘lamli manzarani yaratishga yordam berdi. Ma’lumotlar turli manbalardan olinganligi sababli, ular tanqidiy baholandi va sintez qilindi. Tematik tahlil (Thematic Analysis): Har bir manbadan takrorlanuvchi mavzular, asosiy g‘oyalar va kontseptsiyalar (masalan, samaradorlik, barqarorlik, texnologiyalar, muammolar) aniqlandi. Bu raqamli transformatsiyaning umumiy harakatlantiruvchi kuchlari va natijalarini belgilash imkonini berdi. Qiyosiy tahlil (Comparative Analysis): Turli tarmoqlar (ishlab chiqarish, qishloq xo‘jaligi, energetika) kesimida raqamli texnologiyalarni qo‘llash usullari, erishilgan natijalar va duch kelinayotgan muammolar o‘zaro taqqoslandi. Bu har bir sektorning o‘ziga xosliklari va umumiy integratsiya tendentsiyalarini aniqlashga yordam berdi. Induktiv fikrlash (Inductive Reasoning): Mavjud aniq dalillar va misollardan umumiy qoidalar, tamoyillar va siyosiy tavsiyalar shakllantirishga harakat qilindi. Misol tariqasida, BIND 4.0 platformasining muvaffaqiyatidan ochiq innovatsiyaning kengroq iqtisodiy ahamiyati haqida xulosalar chiqarildi. Tanqidiy baholash (Critical Evaluation): Har bir dalilning kuchi, cheklovlari va konteksti baholandi. Masalan, umumiy foiz ko‘rsatkichlari global tendentsiyalarni ko‘rsatsa-da, har bir hududda vaziyat turlicha bo‘lishi mumkinligi inobatga olindi. Ushbu metodologiya yondashuvi raqamli iqtisodiyot va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasining kompleks tabiatini chuqur tushunishga, mavjud dalillarga asoslanib asosli xulosalar chiqarishga va amaliy tavsiyalar berishga imkon berdi. Tadqiqot natijalari. Raqamli iqtisodiyot va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasi jarayoni bir qator asosiy harakatlantiruvchi kuchlar, aniq mexanizmlar va texnologiyalar orqali amalga oshmoqda. Ushbu bo‘limda, mavjud dalillar asosida ushbu jarayonning natijalari va ularning chuqur tahlili taqdim etiladi. Samaradorlik va xarajatlarni optimallashtirish: Kompaniyalar yuqori raqobat sharoitida operatsion xarajatlarni kamaytirish va samaradorlikni oshirishga intiladi [1]. Raqamli vositalar, masalan, avtomatlashtirish va jarayonlarni raqamlashtirish orqali bu maqsadga erishish mumkin. Mijozlar talablarining o‘zgarishi: Iste’molchilar tezkor xizmat ko‘rsatish, shaxsiylashtirilgan tajribalar va innovatsion mahsulotlarni talab qilmoqdalar. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mijozlarning 82% tezkor javoblarni istaydi, bu esa kompaniyalarni o‘z raqamli imkoniyatlarini kengaytirishga majbur qiladi [1]. Global raqobatning kuchayishi: Mahalliy va xalqaro bozorlarda raqobatning kuchayishi kompaniyalarni o‘z biznes modellarini va texnologiyalarini doimiy ravishda yangilab turishga undaydi. Raqamli transformatsiya raqobat ustunligini ta’minlashning muhim vositasidir [1]. Barqarorlik va global muammolarga javob berish: Aholi o‘sishi, iqlim o‘zgarishi va resurslarning cheklanganligi kabi global muammolar (ayniqsa, qishloq xo‘jaligida) raqamli yechimlarni talab qiladi. Raqamlashtirish resurslardan 690

samarali foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va atrof-muhitga do‘stona amaliyotlarni qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi [3]. Raqamli texnologiyalar an’anaviy mahsulot va xizmatlarni takomillashtirish, yangi bozor segmentlarini yaratish va biznes modellarini diversifikatsiya qilish imkoniyatini beradi [1], [3]. Sun’iy intellekt (AI) va “Katta ma’lumotlar” (Big Data): Ushbu texnologiyalar ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish uchun fundamental hisoblanadi. AI ishlab chiqarishda optimallashtirish, qishloq xo‘jaligida hosilni bashorat qilish, sog‘liqni saqlashda diagnostikani yaxshilashda qo‘llaniladi [2], [3]. “Katta ma’lumotlar” esa xatti-harakatlar, bozor tendentsiyalari va jarayonlar haqida chuqur tushunchalar beradi. Buyumlar interneti (IoT) va Robototexnika: IoT jismoniy dunyoni raqamli tarmoqlar bilan bog‘laydi, bu esa real vaqt rejimida ma’lumot yig‘ish va nazorat qilish imkonini beradi. “Sanoat 4.0” kontekstida, IoT va robototexnika ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtiradi, bashoratli parvarishlashni ta’minlaydi va umumiy samaradorlikni oshiradi [1], [2]. Qishloq xo‘jaligida IoT sensorlari tuproq namligi, hosil holatini kuzatadi va aniq dehqonchilikni qo‘llab-quvvatlaydi [3]. Blockchain texnologiyasi ta’minot zanjirida shaffoflik va kuzatuvchanlikni oshirishga yordam beradi, bu esa qishloq xo‘jaligidagi mahsulotlarning kelib chiqishini aniqlashda muhim ahamiyatga ega [3]. AR/VR texnologiyalari esa, masalan, ishlab chiqarishda xodimlarni o‘qitish va murakkab operatsiyalarni simulyatsiya qilish uchun ishlatilishi mumkin [2]. BIND 4.0 kabi platformalar an’anaviy sanoat kompaniyalari va innovatsion startaplar o‘rtasida hamkorlikni osonlashtiradi [2]. Bu mexanizm tashqi innovatsiyalarni jalb qilish, texnologik yechimlarni tezroq tatbiq etish va startaplarning bozorga chiqishini tezlashtirish imkonini beradi. “Sanoat 4.0” doirasida ishlab chiqarish korxonalari IoT, AI va robototexnika yordamida avtomatlashtirish, sifat nazorati va logistikani optimallashtirishga erishmoqda [1], [2]. Mercedes-Benz misoli ishlab chiqarish jarayonlarini yaxshilash va emissiyalarni kamaytirishda raqamli texnologiyalarning muhim rolini ko‘rsatadi [2]. Bu natijada ishlab chiqarish xarajatlari kamayadi, moslashuvchanlik ortadi va mahsulot sifati yaxshilanadi. Raqamlashtirish qishloq xo‘jaligini intuitiv amaliyotlardan ma’lumotlarga asoslangan modelga o‘tkazmoqda [3]. Bu aniq dehqonchilik (precision agriculture), resurslardan (suv, o‘g‘it) samarali foydalanish, hosilning oshishi va atrof-muhitga ta’sirning kamayishiga olib keladi. Raqamli vositalar mahsulotlarning kuzatuvchanligini oshiradi va yangi bozor imkoniyatlarini yaratadi [3]. Energetika, Logistika va Sog‘liqni saqlash (Energy, Logistics, Healthcare): BIND 4.0 platformasi orqali Iberdrola toza energiya yechimlarini takomillashtirsa, Unilever ta’minot zanjiri boshqaruvini yaxshilaydi, IMQ Group esa bemorlarga xizmat ko‘rsatish va diagnostikani yangilaydi [2]. Bu natijalar ushbu sektorlarda ham samaradorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va xizmat sifatini yaxshilashga qaratilganligini ko‘rsatadi. 691

Imkoniyatlar: Integratsiya jarayoni iqtisodiy o‘sish, raqobatbardoshlikni oshirish, yangi ish o‘rinlari yaratish, resurslardan yanada samarali foydalanish va barqaror rivojlanishga erishish uchun ulkan imkoniyatlar yaratadi. Shuningdek, u innovatsiyalar uchun qulay muhit yaratib, yangi biznes modellari va xizmatlarning paydo bo‘lishini rag‘batlantiradi. Madaniy to‘siqlar: An’anaviy tashkilotlardagi eski ish uslublari va texnologiyalarga nisbatan ehtiyotkorlik raqamli transformatsiyani sekinlashtirishi mumkin [1]. Malaka yetishmovchiligi: Raqamli texnologiyalarni qo‘llash uchun zarur bo‘lgan malakali kadrlar (AI mutaxassislari, ma’lumot tahlilchilari, IoT muhandislari) yetishmovchiligi katta muammo hisoblanadi [1]. Yuqori investitsiya talablari: Raqamli infratuzilma va texnologiyalarga investitsiya qilish dastlab sezilarli xarajatlarni talab qiladi, bu kichik va o‘rta korxonalar uchun moliyaviy yuk bo‘lishi mumkin [1]. Strategik rejalashtirishning murakkabligi: Raqamli transformatsiya faqat texnologiyani sotib olish emas, balki aniq maqsadlar, ustuvorliklar va resurslarni samarali taqsimlashni talab qiluvchi kompleks strategik jarayondir [1]. Ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiyligi: Raqamlashtirish bilan birga ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash va shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligini himoya qilish masalasi ham dolzarblashadi. Ushbu natijalar va tahlil shuni ko‘rsatadiki, raqamli va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasi iqtisodiy rivojlanishning ajralmas qismidir. U yangi imkoniyatlar yaratish bilan birga, strategik yondashuv va muammolarni hal qilishga qaratilgan aniq choralar talab qiladi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Ushbu maqola raqamli iqtisodiyot va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasining global miqyosdagi ahamiyatini, uning asosiy harakatlantiruvchi kuchlarini, mexanizmlarini va turli tarmoqlar kesimida ta’sirlarini chuqur tahlil qildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, raqamli transformatsiya an’anaviy iqtisodiyot uchun shunchaki tanlov emas, balki samaradorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish, mijozlar talablariga javob berish va barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun hal qiluvchi zaruriyatdir. AI, IoT, “Katta ma’lumotlar”, robototexnika kabi texnologiyalar ushbu integratsiyaning asosini tashkil etib, ishlab chiqarishda “Sanoat 4.0”, qishloq xo‘jaligida aniq dehqonchilik va boshqa sohalarda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. BIND 4.0 kabi ochiq innovatsion platformalar esa bu jarayonni tezlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Raqamli integratsiya global raqobat, o‘zgaruvchan mijozlar talablari va barqarorlikka erishish zaruriyati kabi omillar tomonidan boshqariladi. Texnologik yechimlar (AI, IoT, Big Data, AR/VR) barcha tarmoqlarda samaradorlikni oshirish, jarayonlarni optimallashtirish va yangi qiymat yaratishning asosiy vositalari hisoblanadi. An’anaviy sanoatning raqamli transformatsiyasi ishlab chiqarish, qishloq xo‘jaligi, energetika va logistika kabi sohalarda sezilarli ijobiy o‘zgarishlarga olib keladi. 692

Muvaffaqiyatli integratsiya madaniy to‘siqlar, malaka yetishmovchiligi va yuqori investitsiya talablari kabi bir qator muammolarni yengib o‘tishni talab qiladi. Cheklovlar: Ushbu bobdagi tahlil taqdim etilgan cheklangan miqdordagi manbalarga asoslangan bo‘lib, umumiy global tendentsiyalar va tanlangan misollarga e’tibor qaratilgan. Shu sababli, ma’lum bir mamlakat yoki mintaqaning (masalan, O‘zbekistonning) o‘ziga xos iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy kontekstidagi integratsiya jarayonlarini to‘liq aks ettira olmasligi mumkin. Shuningdek, berilgan ma’lumotlar sifatli xususiyatga ega bo‘lib, miqdoriy iqtisodiy ta’sirlarning chuqur statistik tahlili bob doirasidan tashqarida qolgan. Kelajakdagi tadqiqotlar raqamli va an’anaviy iqtisodiyot integratsiyasining o‘ziga xos milliy kontekstlardagi (masalan, O‘zbekiston iqtisodiyoti misolida) ta’sirlarini empirik jihatdan o‘rganishi mumkin. Bu raqamlashtirishning YaIMga, bandlikka, mehnat unumdorligiga va aholi daromadlariga miqdoriy ta’sirlarini baholashni o‘z ichiga olishi mumkin. Shuningdek, muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsiz raqamli transformatsiya loyihalarining batafsil keys-stadiyalari, ayniqsa, Kichik va o‘rta biznes sektorida, foydali bo‘lishi mumkin. Hukumat siyosatining raqamli integratsiya jarayonlarini qo‘llab-quvvatlashdagi roli, jumladan, samarali tartibga solish, infratuzilma investitsiyalari va kadrlar tayyorlash strategiyalarini chuqur o‘rganish ham muhim tadqiqot yo‘nalishi bo‘lishi mumkin. Nihoyat, raqamlashtirishning ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirlari, masalan, ish o‘rinlarining siljishi, daromad tengsizligi va jamiyatdagi raqamli tafovut masalalarini o‘rganish ham dolzarb hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Brynjolfsson, Erik, and Andrew McAfee. Ikkinchi Mashina Davri: Mehnat, Taraqqiyot va Farovonlik Buyuk Texnologiyalar Davrida. New York: W. W. Norton & Company, 2014. 2. Schwab, Klaus. To‘rtinchi Sanoat Inqilobi. New York: Crown Business, 2016. 3. Ghobakhloo, M. “Ishlab chiqarish sanoatining kelajagi: Sanoat 4.0 ga strategik yo‘l xaritasi”. Ishlab chiqarish texnologiyalarini boshqarish jurnali, vol. 29, no. 5, 2018, pp. 675696. 4. Rifkin, Jeremy. “Nol marjinal xarajat jamiyati: Narsalar interneti, Hamkorlikdagi umumiy resurslar va Kapitalizmning tanazzuli”. Global Janub Tadqiqotlari Jurnali, vol. 35, no. 2, 2018, pp. 317-321. 5. Raqamli Iqtisodiyot Hisoboti 2019. Qiymat Yaratish va Egallash: Rivojlanayotgan Mamlakatlar uchun oqibatlar. Geneva: United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD), 2019. SUN’IY INTELLEKT VA MASHINAVIY O‘QITISHNING RAQAMLI IQTISODIYOTIDAGI O‘RNI G‘apparova Sevara, UMFT, Magistrant E-mail: rapparovasevara@gmail.com Annotatsiya. Maqola sun’iy intellekt (SI) va mashinaviy o‘qitish (MO)ning raqamli iqtisodiyotdagi o‘rnini konseptual va amaliy rakurslarda tahlil qiladi. Platformalar, ma’lumotlar iqtisodiyoti, mehnat bozori va siyosiy-ijtimoiy tartibotlar bilan uzviy bog‘liqlik yoritiladi. Xalqaro va mahalliy manbalar asosida iqtiboslar berilib, ularning iqtisodiy mazmuni hamda amaliy oqibatlari batafsil muhokama qilinadi. 693

Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, mashinaviy o‘qitish, raqamli iqtisodiyot, ma’lumotlar iqtisodiyoti, platformalar, mehnat bozori. Аннотация. В статье анализируется роль искусственного интеллекта и машинного обучения в цифровой экономике. Рассматриваются платформы, экономика данных, рынок труда и регуляторные аспекты. На основе международных и местных источников приводятся цитаты и их экономическая интерпретация, обсуждаются практические последствия. Ключевые слова: искусственный интеллект, машинное обучение, цифровая экономика, экономика данных, платформы, рынок труда. Abstract. The paper examines the role of artificial intelligence and machine learning in the digital economy. It discusses platforms, the data economy, labor markets, and governance. Drawing on international and Uzbek sources, it provides quotations and offers detailed economic interpretation and practical implications of AI-driven transformation. Keywords: artificial intelligence, machine learning, digital economy, data economy, platforms, labor market. Raqamli iqtisodiyotning markazida ma’lumot va hisoblash resurslari turadi; SI/MO esa aynan ma’lumotdan qiymat chiqarish mexanizmini ta’minlab, yangi mahsulotlar, xizmatlar va boshqaruv uslublarini yaratadi. SI/MO raqobat ustunligini tezkor tajriba, miqyos va moslashuvchanlik orqali mustahkamlaydi, resurs taqsimoti va tranzaksiya xarajatlarini qisqartirish orqali samaradorlikni oshiradi. Shu bilan birga, ma’lumotlar sifati, etik me’yorlar va institutsional moslashuv masalalari strategik ahamiyat kasb etadi. Quyida nazariy asoslar, qiymat zanjiri transformatsiyasi, ma’lumotlar iqtisodiyoti, siyosat va mehnat bozori kesishmalarida SI/MOning o‘rni tizimli muhokama qilinadi. Sun’iy intellektning iqtisodiyotga ta’sirini agentlar nazariyasi orqali talqin etish qulay: “AI is the study of agents that receive percepts from the environment and perform actions” [1]. Ushbu ta’rif SI ni qarorlar qabul qiluvchi tizim sifatida ko‘rsatadi; iqtisodiy muhitda bunday agentlar narx belgilash, zaxira boshqaruvi, risk xedjingi, kredit skoringi va logistika marshrutlarini optimallashtirish kabi funksiyalarni avtomatlashtiradi. Muhimi, agentlar modeli ma’lumot oqimlari (percepts) va qayta aloqa signalining (natijalar) sifatiga bevosita bog‘liq; shu bois korxonalarda ma’lumotlar boshqaruvi, MLOps va o‘lchov tizimlari investitsiya nuqtayi nazaridan endogen produktivlik omiliga aylanadi. Bu nazariy ramka SIning iqtisodiy qiymatini nafaqat texnik, balki tashkiliy dizayn bilan chambarchas bog‘lashga imkon beradi. “Digital technologies are doing for mental power what the steam engine did for muscle power” [2] degan tezis SI/MOning mehnat funksiyalariga substitutsiya va komplementatsiya sifatida ikki tomonlama ta’sirini yoritadi. Bir tomondan, ko‘p takrorlanuvchi kognitiv vazifalar (hisob, tekshiruv, tasnif) avtomatlashtiriladi; ikkinchi tomondan, inson-algoritm simbiozi dizayn, tadqiqot, mijoz bilan ishlash kabi ijodiy va ijtimoiy ko‘nikmalar talab qiluvchi vazifalarda mahsuldorlikni oshiradi. Platformalashuv (marketpleyslar, bulut, API-ekotizimlar) tranzaksiya xarajatlarini keskin qisqartirib, kichik firmalarga ham ilg‘or MO xizmatlarini “xizmat sifatida” taklif etadi, bu esa uzun dum (long tail)dagi innovatsiyalarni rag‘batlantiradi [2]. Natijada tarmoqlarda “winner-takes-most” dinamikasi 694

kuchayishi mumkin; antimonopol siyosat va ma’lumotlarga kirish mexanizmlarini dizaynlash bu kontekstdagi asosiy boshqaruv vazifasidir. “Learning algorithms can, in principle, derive all knowledge from data” [3] degan fikr MOning assotsiativ kuchini ta’kidlaydi. Biroq iqtisodiy amaliyotda ma’lumotlarning reprezentativligi, etik yorliqlanishi va kogerentligini ta’minlamasdan, umumlashtirish xatolari va tarafkashlik (bias) risklari oshadi. Shu sababli, ma’lumotlar boshqaruvining to‘liq hayot sikli - yig‘ish, tozalash, annotatsiya, versiyalash, lineage - investitsiya predmeti bo‘lib, u algoritimik ishlashga teng ta’sirli determinanta sifatida qaralishi kerak. Bundan tashqari, bilim transferi (transfer learning) va federativ o‘rganish kabi usullar ma’lumotlar suvereniteti va maxfiylik talablarini buzmasdan sinfiylangan qiymatlarni ajratib olishga xizmat qiladi; bu esa sog‘liqni saqlash, moliya va ishlab chiqarish tarmoqlarida SI adoptatsiyasi uchun muhim infratuzilma shartidir [3; 4]. Siyosat, tartibga solish va ishonch. OECD ta’kidlaganidek, “AI has the potential to drive innovation and productivity while posing challenges for employment, privacy and fairness” [4]. Bu dualizm siyosat paketini muvozanatli loyihalashni talab qiladi: ochiq innovatsiyani rag‘batlantirish (sandbokslar, standartlar, test poligonlari) bilan birga, xavfsizlik, shaffoflik va hisobdorlik tamoyillarini joriy etish zarur. Algoritmik audit, izohlanadigan SI (XAI) va riskga asoslangan regulyativ yondashuvlar (proportsionallik, materiallik, kontekst) raqamli bozor ishtirokchilari orasida ishonch kapitalini oshiradi. Shu bilan birga, xalqaro muvofiqlik (interoperabilty) va data-portativlik qoidalari transchegaraviy xizmatlarda tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradi va miqyos iqtisodini yaratadi [4]. “Цифровая экономика меняет структуру занятости и требования к квалификациям, усиливая спрос на междисциплинарные компетенции” [5] degan kuzatuv SI/MOning mehnat bozori tipologiyasini qayta belgilayotganini ko‘rsatadi. Bu yerda asosiy masala - inson kapitalini qayta tayyorlash va STEM hamda raqamli savodxonlikni sanoat ehtiyojlari bilan uyg‘unlashtirish. O‘lchovlar (indikatorlar) tizimi - raqamli intensivlik indekslari, platforma konsentratsiyasi, ma’lumot oqimlari zichligi - siyosatning empirik tayanchini shakllantiradi; bu indikatorlar asosida sektoral prioritetlar (sog‘liqni saqlashda diagnostika, sanoatda prediktiv servis, agrotexnikada tejamkor sug‘orish) tanlanadi [5]. Mahalliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, elektron tijorat va raqamli to‘lov infratuzilmalari SI/MO uchun tabiiy sinov maydonidir. “Elektron tijoratning asosiy ustunligi tranzaksiya xarajatlari va izlash xarajatlarini kamaytirishidadir, bu esa bozor shaffofligini oshiradi” [6]. Ushbu prinsip SI/MO qo‘llanilganda yanada kuchayadi: talab prognozi, dinamik narxlash va tavsiya tizimlari mikrosegmentatsiya orqali savdo aylanishini oshiradi, zahiralarni optimallashtiradi va qaytish (return) koeffitsientlarini pasaytiradi. O‘zbekiston sharoitida, logistika va to‘lov ekotizimlari bilan integratsiyalashgan tavsiya algoritmlari hamda firibgarlikni aniqlash modellarining joriy etilishi KOB subyektlari uchun kirish to‘siqlarini pasaytiradi, eksportga yo‘naltirilgan xizmatlar (freelance, BPO) salohiyatini kengaytiradi [6; 2]. SI/MO joriy etishda model drift, data leakage, tamoyilga zid metriklar (misalignment) kabi texnik, hamda kamsitish, maxfiylikning buzilishi, bozor 695

konsentratsiyasi kabi institut-sional risklar mavjud. OECD yondashuvi bo‘yicha “trustworthy AI”ga erishishda xavfni baholash, nazorat punktlari va hayot sikli bo‘ylab mas’uliyat chiziqlarini belgilash hal qiluvchi omillardir [4]. Bundan tashqari, tarqatilgan hisoblash va energiya samarador modellar (kompakt arxitekturalar, distillatsiya) ekologik izni kamaytiradi, bu ham barqarorlik siyosatining ajralmas qismidir. Korxonalar darajasida esa MLOps, modelkataloglar, versiyalash va “model cards” amaliyoti hisobdorlikni yuksaltiradi va regulyator bilan muloqotni soddalashtiradi [1; 4]. SI va MO raqamli iqtisodiyotning “his qilish-o‘rganish-harakat qilish” triadasini ishlab chiqarishdan tortib xizmatlar, logistika, moliya va davlat boshqaruvigacha bo‘lgan barcha bo‘g‘inlarga olib kiradi. Strategik ustunlik ma’lumotlar boshqaruvi, algoritmik salohiyat va tashkilot dizaynining uyg‘unligida yotadi. Shu bois, siyosat ishlab chiquvchilar uchun - o‘lchovlar va ishonch arxitekturasi; biznes uchun - ma’lumot sifatini boshqarish, XAI va MLOps; ta’lim tizimi uchun - ko‘nikmalarni yangilash va muhandislikni iqtisodiy fikrlash bilan uyg‘unlashtirish birlamchi vazifadir. Uyg‘un muvozanat innovatsiya va samaradorlikni oshirish bilan birga ijtimoiy inklyuziyani ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. 3rd ed. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 2010. 1152 p. 2. Brynjolfsson E., McAfee A. The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. New York: W. W. Norton & Company, 2014. 306 p. 3. Domingos P. The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World. New York: Basic Books, 2015. 352 p. 4. OECD. Artificial Intelligence in Society. Paris: OECD Publishing, 2019. 248 p. 5. Иванов В. В., Малинецкий Г. Г. Цифровая экономика: мифы, реальность, перспектива. М.: URSS, 2017. 256 с. 6. G‘ulomov S. S., Hasanov A. S., Nabiev A. X. Elektron biznes va elektron tijorat: darslik. Toshkent: TDIU, 2015. 368 b. ZAMONAVIY IQTISODIYOT SHAROITIDA MOLIYAVIY TAHLILNING OʻRNI Ergasheva Maftuna Mirzakarim qizi, UMFT Maftunaabduganiy03@icould.com Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy iqtisodiy tizimda moliyaviy tahlilning roli, uning xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini boshqarishdagi ahamiyati va samaradorlikni oshirishdagi o‘rni yoritiladi. Moliyaviy tahlilning asosiy metodlari, raqobatbardoshlik, raqamli iqtisodiyot sharoitida tahlil vositalarining takomillashuvi va ularning qaror qabul qilish jarayoniga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari moliyaviy tahlilning korxonalar barqarorligini ta’minlashdagi strategik ahamiyatini asoslaydi. Kalit so‘zlar: zamonaviy iqtisodiyot, moliyaviy tahlil, raqamli iqtisodiyot, investitsiya, risklarni boshqarish, samaradorlik, moliyaviy ko‘rsatkichlar. Аннотация: В данной статье рассматривается роль финансового анализа в современной экономической системе, его значение в управлении деятельностью хозяйствующих субъектов и его роль в повышении эффективности. Рассмотрены основные методы финансового анализа, конкурентоспособность, совершенствование аналитических инструментов в цифровой экономике и их влияние на процесс принятия 696

решений. Результаты исследования обосновывают стратегическую важность финансового анализа для обеспечения стабильности предприятий. Ключевые слова: современная экономика, финансовый анализ, цифровая экономика, инвестиции, управление рисками, эффективность, финансовые показатели. Abstract: This article discusses the role of financial analysis in the modern economic system, its importance in managing the activities of business entities and its role in increasing efficiency. The main methods of financial analysis, competitiveness, improvement of analytical tools in the digital economy and their impact on the decision-making process are considered. The research results substantiate the strategic importance of financial analysis in ensuring the stability of enterprises. Keywords: modern economy, financial analysis, digital economy, investment, risk management, efficiency, financial indicators. Kirish. Bozor iqtisodiyoti chuqurlashib borayotgan bir sharoitda korxonalar faoliyatini to‘g‘ri baholash, moliyaviy xavflarni oldindan aniqlash va strategik qarorlar qabul qilishda moliyaviy tahlilning o‘rni tobora ortib bormoqda[1]. Raqamli texnologiyalar jadal rivojlanishi natijasida iqtisodiy jarayonlar murakkablashib, tahlilning yangi metod va vositalaridan foydalanish zarurati tug‘ilmoqda[2]. Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida moliyaviy tahlil korxona, tashkilot va butun iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlovchi muhim vositalardan biridir. Bozor munosabatlari chuqurlashgan sari moliyaviy resurslardan samarali foydalanish, risklarni kamaytirish va to‘g‘ri boshqaruv qarorlarini qabul qilish zarurati ortib bormoqda. Bu jarayonda moliyaviy tahlil asosiy axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi[3]. Zamonaviy iqtisodiyot raqobat, innovatsiya va globallashuv bilan tavsiflanadi. Bunday sharoitda moliyaviy tahlil quyidagicha bo‘ladi: • korxonalarning moliyaviy holatini baholashga; • daromadlilik va rentabellik darajasini aniqlashga; • to‘lov qobiliyati va likvidlikni tekshirishga; • investitsiya loyihalarining samaradorligini baholashga; • moliyaviy risklarni aniqlash va boshqarishga yordam beradi. Moliyaviy tahlil orqali iqtisodiy subyektlar o‘z faoliyatidagi kuchli va zaif tomonlarni aniqlab, strategik rivojlanish yo‘nalishlarini belgilaydi[4]. 1. Moliyaviy tahlilning nazariy asoslarini o‘rganish. 2. Zamonaviy iqtisodiyotda moliyaviy tahlilning mazmuni va ahamiyatini yoritish. 3. Tahlil metodlarining korxonalar boshqaruvidagi rolini baholash. 4. Amaliy misollarda moliyaviy tahlil ko‘rsatkichlarining samaradorlikka ta’sirini aniqlash[4]. Adabiyotlar tahlili: Moliyaviy tahlil bo‘yicha ko‘plab mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan. Xalqaro miqyosda E. Helfert, R. Brealey, S. Myers, J. Van Horne kabi olimlar moliyaviy tahlilning nazariy asoslarini rivojlantirgan[5]. Ularning tadqiqotlarida moliyaviy barqarorlik, likvidlik, rentabellik ko‘rsatkichlari korxona boshqaruvidagi muhim instrument sifatida talqin etiladi. 697

O‘zbekiston olimlari I. Tuxliyev, Y. Abdullayev, H. Odilovlarning ilmiy ishlari esa mahalliy iqtisodiy sharoitda moliyaviy tahlilning o‘ziga xos jihatlari, korxonalar raqobatbardoshligini oshirishdagi omillari bilan ahamiyatlidir[6]. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, globallashuv jarayonida an’anaviy tahlil usullari bilan birga raqamli iqtisodiyotga xos real vaqt rejimida monitoring, Big Data, fintex yechimlaridan foydalanish zarurati kuchaymoqda. Tadqiqot metodologiyasi: Tadqiqotda quyidagi ilmiy metodlar qo‘llanildi: • Taqqoslash va qiyosiy tahlil – korxonalarning moliyaviy ko‘rsatkichlarini vaqt bo‘yicha solishtirishda. • Statistik tahlil – daromad, xarajat, rentabellik dinamikasini aniqlashda. • Ko‘rsatkichlar tahlili (ratio analysis) – likvidlik, moliyaviy barqarorlik, biznes faollik ko‘rsatkichlarini baholashda. • SWOT-tahlil – korxonaning raqobatbardoshligini aniqlashda. • Modellashtirish – moliyaviy qarorlar natijalarini prognozlashda. Tadqiqot natijalari Moliyaviy tahlil boshqaruv qarorlarining asosiy manbai hisoblanadi. Tahlilsiz korxona investitsiya loyihalarini baholay olmaydi, risklarni aniqlash qiyinlashadi va strategik qarorlar puch bo‘lib qoladi[7]. Big Data, sun’iy intellekt asosidagi tahliliy platformalar korxonaga real vaqt rejimida moliyaviy jarayonlarni monitoring qilish imkonini bermoqda. Moliyaviy ko‘rsatkichlar korxona barqarorligini belgilovchi asosiy indikatorlardir. Rentabellik, likvidlik, aylanish koeffitsientlari tahlili korxonaning bozor sharoitiga moslashish darajasini aniqlab beradi. Moliyaviy tahlil risklarni boshqarishda strategik rol o‘ynaydi. Kredit, valyuta, likvidlik, bozor risklarini aniqlashda tahlilning nomutlaq ahamiyati mavjud[8]. Xulosa va amaliy tavsiyalar Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatdiki, zamonaviy iqtisodiyotda moliyaviy tahlil korxona strategiyasini shakllantirishning ajralmas qismidir. Moliyaviy jarayonlarning shaffofligi, tezkor baholash mexanizmlari va raqamli instrumentlardan foydalanish korxona faoliyati samaradorligini sezilarli oshiradi. Shundan kelib chiqib quyidagi tavsiyalarni berib o‘tamiz: 1. Korxonalarda moliyaviy tahlil tizimini raqamlashtirish va avtomatlashtirilgan analitik dasturlarni joriy etish. 2. Moliyaviy risklarni boshqarish bo‘yicha maxsus bo‘limlar tashkil etish. 3. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) moslashgan tizimni kuchaytirish. 4. Tahlil natijalariga asoslangan strategik rejalashtirishni yo‘lga qo‘yish. 5. Mutaxassislar uchun muntazam malaka oshirish kurslarini tashkil etish. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Yo‘ldoshev A., Karimov B. Moliyaviy menejment. - Toshkent: Iqtisodiyot-Moliya, 2019. 2. Damodaran A. Applied Corporate Finance. - Hoboken: Wiley, 2015. 698

3. Atrill P., McLaney E. Financial Management for Decision Makers. - London: Pearson, 2020. 4. Odilov H. Korxonalarda moliyaviy barqarorlik va uni baholash. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 5. Ross S.A., Westerfield R.W., Jordan B.D. Corporate Finance. - New York: McGrawHill, 2021. 6. Tuxliyev I., Abdullayev Y. Moliyaviy tahlil. - Toshkent: Iqtisodiyot, 2018. 7. OECD. Digital Transformation in Finance. - Paris: OECD Publishing, 2020. 8. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini joriy etish bo‘yicha me’yoriy hujjatlar. - Toshkent, 2021. ELEKTRON VALYUTALAR VA MARKAZIY BANKNING RAQAMLI VALYUTALARI Norkulova Malika, UMFT Ilmiy rahbar: Sh.J.Ermamatov, dotsent, Iqtisodiyot kafedrasi, i.f.f.d. (PhD) Annotatsiya. Ushbu maqolada elektron hamda Markaziy bank raqamli valyutalarining mohiyati yoritilgan bo‘lib, bir qancha xalqaro tashkilotlarning ilmiy va statistik yondashuvlari o‘rganilgan. Mazkur ilmiy ishda muallif tomonidan elektron hamda Markaziy bank raqamli valyutalarining afzallik va kamchilik jihatlariga qisqacha to‘xtalib o‘tilgan, sh bilan birga, butun dunyo bo‘yicha Markaziy bank raqamli valyutalarining bir nechta modellari tahlil qilinib, qisqacha amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: elektron pul, kriptovalyuta, Jahon Banki, Xalqaro Valyuta jamg‘armasi, Markaziy bank raqamli valyutalari, bitcoin, kiberxavfsizlik. Аннотация. В данной статье раскрыта сущность электронных денег и цифровых валют центрального банка, изучены научные и статистические подходы ряда международных организаций. В работе автор кратко рассматривает преимущества и недостатки электронных денег и цифровых валют центральных банков. Кроме того, проанализированы несколько моделей ЦВЦБ, реализованных в различных странах мира, и даны краткие практические рекомендации. Ключевые слова: электронные деньги, криптовалюта, Всемирный банк, Международный валютный фонд, цифровые валюты центральных банков, биткойн, кибербезопасность. Annotation. This article highlights the essence of electronic money and central bank digital currencies (CBDCs), examining the scientific and statistical approaches of several international organizations. In this research, the author briefly discusses the advantages and disadvantages of electronic money and CBDCs. Additionally, various CBDC models implemented around the world are analyzed, and practical recommendations are provided. Keywords: electronic money, cryptocurrency, World Bank, International Monetary Fund, central bank digital currencies, bitcoin, cybersecurity. Kirish. Tanlangan mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, hozirgi davrda raqamlashtirish dunyoning ko‘plab mamlakatlarining eng muhim ustuvor vazifasiga aylanganligi va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi tufayli raqamli iqtisodiyotning roli sezilarli darajada o‘smoqda. Bu esa bevosita zamonaviy moliya tizimida amalga oshirilayotgan operatsiyalarni tezlashtirish, taqdim etilayotgan xizmatlar narxini pasaytirish, hisob-kitob va to‘lov munosabatlarining barcha ishtirokchilari uchun qulayroq sharoitlarni yaratish maqsadida yangi turdagi pul vositalarining paydo bo‘lishiga olib keldi. 699

Bugungi kunda elektron valyutalar (e-currency) va markaziy bank raqamli valyutalari (Central Bank Digital Currency) moliyaviy operatsiyalarning samaradorligini oshirish, to‘lov tizimlarini takomillashtirish va moliyaviy inklyuziyani kengaytirish maqsadida yaratilgan innovatsion vositalardir. Elektron valyuta (e-currency yoki digital currency) – bu faqat elektron shaklda mavjud bo‘lgan va raqamli to‘lovlarni amalga oshirish uchun foydalaniladigan pul birligi. Elektron valyutalar an’anaviy naqd pullardan farqli ravishda fizik shakliga ega emas va kompyuter tarmoqlari, xususan, internet orqali uzatiladi. Markaziy bank raqamli valyutasi (MBRV) - bu markaziy bank tomonidan chiqariladigan, davlat tomonidan kafolatlangan va milliy valyutaning raqamli shakli bo‘lgan raqamli to‘lov vositasidir. Markaziy banklarning raqamli valyutalariga bir qator raqobatbardosh ustunliklarni yaratganligi sababli, so‘nggi paytlarda, alohida to‘lov operatsiyasi ishtirokchilari o‘rtasida vositachilar sonini kamaytirish orqali to‘lov jarayonlarini tezlashtirish va komissiya to‘lovlarini kamaytirish orqali pul o‘tkazish xarajatlarini kamaytirish borasidagi loyiha sifatida qaralmoqda. Shuningdek, sanksiyalar bosimi sharoitida Markaziy banklarning raqamli valyutalari transchegaraviy o‘tkazmalar va to‘lovlarni amalga oshirishda cheklovlarning salbiy oqibatlarini minimallashtirishning to‘liq usuli bo‘lishi mumkin. Tadqiqotning maqsadi – elektron valyutalar va Markaziy banklarning raqamli valyutalarining mohiyatini yoritish va hozirgi raqamlashtirish jarayonida ularning ahamiyatini jahon tajribasi asosida tahlil qilishdir. Adabiyotlar sharhi Manba sifatida Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Xalqaro hisobkitoblar banki kabi xalqaro tashkilotlarning ma’lumotlari va hisobotlari, shuningdek elektron valyuta va markaziy banklarning raqamli valyutalariga bag‘ishlangan ilmiy jurnallar maqolalari va internet manbalari foydalanildi. Masalan, Raqamli valyutalar borasida turli qarashlar mavjud. Yevropa Markaziy bankining “Virtual pul sxemasi” hujjatida virtual valyutalar ishlab chiquvchilar yoki jarayonda ishtirok etuvchi manfaatdor guruhlarning tashabbuskor tashkiloti tomonidan boshqariladigan hamda tartibga solinmaydigan raqamli pul shakli sifatida izohlanadi. Xalqaro hisob-kitoblar banki (BIS) berayotgan izohga ko‘ra esa, CBDC - bu milliy pul birligida ifodalangan, markaziy bankning to‘g‘ridan-to‘g‘ri majburiyatini aks ettiruvchi raqamli formatdagi markaziy bank puli bo‘lib, u chakana to‘lovlarda ham, ulgurji operatsiyalarda ham qo‘llanilishi mumkin [1]. Dunyoning turli mintaqalarida to‘lov tizimlari va naqd puldan foydalanish bo‘yicha ma’lumotlar hamda statistikalar qo‘llanildi. Shuningdek, allaqachon joriy etilgan yoki sinov bosqichida bo‘lgan turli davlat markaziy bank raqamli valyuta (CBDC) modellari tahlil qilindi. Tadqiqotlar metodologiyasi Mazkur mavzuni ilmiy jihatdan o‘rganish hamda tadqiq qilish davomida tizimli tahlil, qiyoslash, statistik kabi usullardan foydalanildi. Yuqorida keltirilgan metodlar asosida elektron va markaziy bank raqamli valyutalarining mohiyati, 700

afzallik va kamchilik tomonlari yoritilib, mavzu yuzasidan xulosalar va amaliy tavsiyalar berildi. Tadqiqot natijalari Garchi naqd pul hali ham dunyo bo‘ylab keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda iqtisodiy tashkilotlar bu shakldan tobora kam foydalanmoqda. Ayniqsa, bu tendensiya COVID-19 pandemiyasi davrida yanada yaqqol namoyon bo‘ldi. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar naqd puldan voz kechgani sari ular tobora ko‘proq raqamli moliyaviy tranzaksiyalarga murojaat qilmoqda. Inqilobiy raqamli yechimlar to‘lov xizmatlari sohasida tub o‘zgarishlar keltirib chiqardi. Raqamli valyutalar ushbu innovatsiyalarning bir qismi sifatida ommalashib bormoqda [1]. Elektron valyutalarga ta’rif berishdan avval, mualliflar ularning pul tizimidagi o‘rnini (pul shakllari, aniqlab olish zarur, deb hisoblaydilar. Tarixan pulning ikki shakli mavjud bo‘lgan: to‘laqonli (qiymatli) pul va qimmatbaho bo‘lmagan (nominal) pul. To‘laqonli pullarga barcha turdagi tovar pullar hamda kumush va oltindan yasalgan quymalar va tangalar kabi metall pullar kirgan. Qimmatbaho bo‘lmagan pullar esa ikki asosiy shaklda namoyon bo‘ladi: 1.davlatning qog‘oz pullari - g‘azna biletlari; 2.kredit pullari (naqd va naqdsiz shaklda). Kredit pullarning yangi turlaridan biri elektron pul (valyuta) bo‘ldi. Elektron pullarning mohiyati hanuzgacha bahs-munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Ba’zi olimlar ularni naqdsiz pullarga mansub deb hisoblasa, boshqalari bu - naqd pulning yangi shakli, deb ta’kidlaydilar [2]. Elektron valyuta (e-currency yoki digital currency) – faqat elektron shaklda mavjud bo‘lgan va raqamli to‘lovlarni amalga oshirish uchun ishlatiladigan pul birligi. Elektron valyutalar an’anaviy naqd pullardan farqli ravishda fizik shakliga ega emas va kompyuter tarmoqlari, xususan, internet orqali uzatiladi. Elektron valyutalarning asosiy turlari quyidagilardan iborat: ▪ Virtual valyutalar - bu muayyan virtual muhitda yoki onlayn jamoalarda ishlatiladigan raqamli qiymat birliklari; ▪ Kriptovalyutalar - kriptografik usullar bilan himoyalangan va markazlashmagan blokcheyn texnologiyasi asosida ishlaydigan raqamli valyutalar. Eng mashhur misoli Bitcoin (2009-yilda yaratilgan), Ethereum, Litecoin va boshqalar hisoblanadi; ▪ Elektron pul – an’anaviy fiat valyutalarning elektron shakli bo‘lib, PayPal, WebMoney, Perfect Money kabi platformalar orqali ishlaydi. ▪ Stablecoinlar - qiymati barqaror aktivlarga (AQSH dollari, oltin) bog‘langan kriptovalyutalar. Masalan, Tether (USDT), USD Coin (USDC) [3]. Markaziy banklarning raqamli valyutalari (CBDC) - bu jismoniy tovar bilan ta’minlanmagan davlat valyutasining raqamli shakli. Ularni markaziy banklar chiqaradi, ularning vazifasi - davlat va tijorat banklari tizimi uchun moliyaviy xizmatlarni qo‘llab-quvvatlash, pul-kredit siyosatini yuritish hamda milliy valyutani chiqarishdir. Markaziy banklarga misol sifatida AQSh Federal Rezerv tizimi, Yaponiya banki, Xitoy Xalq banki (XXB) va Germaniya Bundesbanki kiradi [4]. 701

Hozirgi kunda CBDCning muayyan yagona turi mavjud emas; turli mamlakatlarda keng ko‘lamli yondashuvlar sinovdan o‘tkazilmoqda. Ulardan biri Sharqiy Karib havzasida joriy etilgan DCash kabi hisob-raqamga asoslangan modeldir. DCash tizimida iste’molchilar markaziy bankda to‘g‘ridan-to‘g‘ri depozit hisobvarag‘iga ega bo‘ladilar. Bu o‘rinda Xitoyning e-CNY tizimi ham mavjud bo‘lib, bu CBDCning pilot loyihasi bo‘lib, unda xususiy sektor banklari mijozlar uchun raqamli valyuta hisobvaraqlarini taqsimlash va xizmat ko‘rsatish vazifasini bajaradi [5]. Yana bir modelni Yevropa Markaziy banki ko‘rib chiqmoqda - bu modelda har bir litsenziyalangan moliyaviy muassasa raqamli yevroni tarqatish kanali sifatida blokcheyn tarmog‘ining ruxsat berilgan tugunini boshqaradi. Kriptovalyutalar tarafdorlari orasida mashhur bo‘lgan, biroq markaziy banklar tomonidan hali to‘liq sinovdan o‘tkazilmagan yana bir yondashuv shundan iboratki, fiat valyuta foydalanuvchilar maxfiyligini himoya qilish maqsadida anonim, o‘zaro almashtiriladigan tokenlar ko‘rinishida chiqariladi. Hozirda dunyo YaIMining 90 foizidan ortig‘ini tashkil etuvchi 105 dan ziyod davlat CBDC imkoniyatlarini o‘rganmoqda [6]. Ayrim mintaqalardagi loyihalarni ko‘rib chiqadigan bo‘lsak: Yamayka - 2022-yil iyun oyida loyihani ishga tushirgan va CBDCni qonuniy to‘lov vositasi sifatida rasman tasdiqlagan birinchi davlatdir. Bu nisbatan sodda taklif bo‘lib, transchegaraviy to‘lovlar yoki aqlli kontraktlar kabi kengaytirilgan funksiyalarni o‘z ichiga olmaydi. Yamayka loyihasi Bahama orollarining Sand Dollar va Sharqiy Karib Markaziy bankining DCash tizimidan farqli ravishda blokcheyn asosida shakllantirilmagan. Nigeriya - Afrikada CBDCni joriy qilgan birinchi davlat bo‘lib, 2021-yil oktabr oyida eNaira loyihasini ishga tushirgan. Jahon Bankining ma’lumotlariga ko‘ra, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo mamlakatlarining deyarli uchdan ikki qismi markaziy bank raqamli valyutasini joriy etish imkoniyatini o‘rganmoqda. Bu esa moliyaviy xizmatlarga kirish imkoniyatini kengaytirish hamda transchegaraviy to‘lovlar samaradorligini oshirishning bir yo‘li sifatida ko‘rilmoqda. Raqamli Markaziy Bank Valyutasi (CBDC)ni o‘rganayotgan 19 mamlakatning ko‘pchiligi tadqiqot bosqichida joylashgan. Bahrayn, Gruziya, Birlashgan Arab Amirliklari va Saudiya Arabistoni esa yanada rivojlangan - “konsepsiyani sinovdan o‘tkazish” bosqichiga o‘tgan. Eng ilg‘or bosqichda esa Qozog‘iston turibdi - u raqamli tengening ikki marta o‘tkazilgan pilot dasturidan so‘ng yanada oldinga siljigan. Masalan, Project Aber - Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari markaziy banklari tomonidan qo‘shma ravishda ishga tushirilgan tashabbus bo‘lib, ikki davlat o‘rtasida ichki va xalqaro hisob-kitoblar uchun birgalikda chiqarilgan raqamli valyutadan foydalanishni sinovdan o‘tkazdi [7]. Elektron hamda Markaziy bankning raqamli valyutalari quyidagi afzalliklarga ega: ▪ Moliyaviy inklyuziya - CBDC bank hisobiga ega bo‘lmagan aholiga ham moliyaviy xizmatlarga kirish imkonini beradi. 702

▪ To‘lov tizimlarining samaradorligi - operatsiyalar tezligi oshadi va xarajatlar kamayadi. ▪ Pulning nazorati - markaziy banklar pul aylanmasini yaxshiroq nazorat qilish va pul-kredit siyosatini samaraliroq amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. ▪ Korrupsiya va noqonuniy operatsiyalarga qarshi kurash - barcha operatsiyalar raqamli tarzda qayd etiladi, bu pul yuvish va moliyaviy jinoyatlarni aniqlashni osonlashtiradi. Ammo shu bilan birga maxfiylik va kiberxavfsizlik masalalari, shuningdek, texnologik infrastruktura hamda tijorat banklari faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatish kabi kamchiliklar ham mavjud. Xulosa va amaliy tavsiyalar Elektron valyutalar va Markaziy bankning raqamli valyutalari (CBDC) zamonaviy moliyaviy tizimni tezkor, xavfsiz va shaffof qilishga xizmat qiladi hamda ular iqtisodiyotni raqamlashtirish, to‘lov xarajatlarini kamaytirish va moliyaviy inklyuziyani kengaytirishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, kiberxavfsizlik, maxfiylik va tartibga solish kabi xavflarni puxta boshqarish talab etiladi. Amaliy jihatdan esa aniq huquqiy baza yaratish, texnologik infratuzilmani modernizatsiya qilish, raqamli savodxonlikni oshirish, xavf boshqaruvi mexanizmlarini takomillashtirish, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish hamda biznes va aholiga qulay raqamli to‘lov sharoitlarini yaratish asosiy vazifalar hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Tursunova I.X. Raqamli pullar, ularning turlari hamda evolutsiyasi. Proceedings of International Scientific Conference on Multidisciplinary Studies.https://econferenceseries.com/index.php/scms/article/download/5046/4938/5067 2. Карпенко Д.Д. Цифровые валюты Центральных банков как современная тенденция развития платежной индустрии // Вестник Алтайской академии экономики и права. 2023. № 8-1. С. 54-59; URL: https://vaael.ru/ru/article/view?id=2934 3. E. V. Stroiteleva, I. B. Migachev. Electronic money: types and essence, development perspectives. https://cyberleninka.ru/article/n/elektronnye-dengi-vidy-suschnost-i-perspektivyrazvitiya.pdf 4. Сафарли А.Х. Цифровые валюты в системе финансовых отношений Российской Федерации. Диссертация. Москва – 2023. https://mgimo.ru/upload/diss/2023/safarlidiss.pdf?utm_source=google.com&utm_medium=organic&utm_campaign=google.com&utm_re ferrer=google.com 5. Tashtanova D. E. Raqamli valyutalar va ularning moliyaviy tizimga ta’siri. https://journal2.nordicun.uz/public/Files/Tashtanova-Dilafro-z.pdf 6. С. С. Осмоловец. Цифровая валюта центрального банка: модели и цели эмиссии. http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/98790/1/Osmolovets_306_312.pdf 7. International Monetary Fund. IMF Blog. Central bank digital currencies can boost Middle East’s financial inclusion, Payment and efficiency. https://www.imf.org/ru/blogs/articles/2024/06/18/central-bank-digital-currencies-can-boostmiddle-easts-financial-inclusion-payment-efficiency DAVLAT BOSHQARUVIDA RAQAMLASHTIRISH JARAYONLARINI SAMARALI TASHKIL ETISH YOʻLLARI Badalova Nigora, UMFT Magistranti 703