Ijtimoiy va amaliy fanlar o‘qitilishida zamonaviy yondashuvlardan foydalanish: talablar hamda tendensiyalar

Sun’iy intellekt asosidagi dasturlar: Chatbotlar va avtomatik tarjimonlar yordamida interaktiv mashg‘ulotlar. • Multimedia vositalari: Video, audio, infografika orqali ko‘pkanallilikni ta’minlash. 5. Psixologik omillar va texnologiyalar integratsiyasi • Individual yondashuv: Har bir o‘quvchining psixologik xususiyatlariga mos texnologiyalarni tanlash. • Emotsional qo‘llab-quvvatlash: Gamifikatsiya va interaktiv metodlar orqali o‘quvchining qiziqishini oshirish. • Moslashuvchan ta’lim: Sun’iy intellekt yordamida o‘quvchining darajasiga mos mashqlarni taklif qilish [4]. Psixologiyada tillarni o‘qitishga oid zamonaviy metodik yondashuvlar va texnologiyalar o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish, kognitiv jarayonlarni faollashtirish va ta’lim sifatini yaxshilashga xizmat qiladi [5]. Kommunikativ, interaktiv va texnologik yondashuvlarning uyg‘unligi til o‘rganishni samarali va qiziqarli jarayonga aylantiradi. tillarni o‘qitishda zamonaviy metodik yondashuvlar va texnologiyalar psixologiya fani bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘quvchining psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil etilgan ta’lim jarayoni yuqori samaradorlikka erishishga xizmat qiladi. Kommunikativ, kognitiv va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvlar hamda raqamli texnologiyalar til o‘rganishni samarali, qiziqarli va motivatsion jarayonga aylantiradi. • Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Jalolov J. Chet tillarni o‘qitish metodikasi. – Toshkent. 2. Passov E.I. Kommunikativnoye obucheniye inostrannym yazykam. 3. Vygotskiy L.S. Tafakkur va nutq. 4. Richards J.C., Rodgers T.S. Approaches and Methods in Language Teaching. 5. Harmer J. How to Teach English. YOSHLARNING EMOTSIONAL HOLATLARINI SHAKLLANTIRISHDA OILANING TA’SIRI Abduraimova Bahor Abdurahmon qiz, UMFT, Psixologiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada yoshlarning emotsional holatini shakllantirishda oilaning o‘rni va psixologik ta’siri ilmiy-nazariy yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Oila — shaxsning dastlabki tarbiyaviy muhiti sifatida nafaqat xulq-atvor, balki emotsional rivojlanishning ham asosiy manbai ekanligi ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqotda oilaviy muhit, ota-onalarning hissiy qo‘llab-quvvatlashi, kommunikatsiya sifati, tarbiya uslublari va emotsional namunaning yoshlar ruhiyatiga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy psixologiyada oilaning emotsional salomatlikni ta’minlashdagi ahamiyati, ijtimoiy-madaniy omillar va tarbiyaviy yondashuvlarning o‘rni tahlil qilinadi. Maqola natijalari yoshlarning ruhiy barqarorligini mustahkamlashda oilaning yetakchi rolini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: oila, yoshlar psixologiyasi, emotsional holat, tarbiya uslublari, kommunikatsiya, psixologik muhit, emotsional rivojlanish, ota-ona munosabati, psixologik qo‘llab-quvvatlash, ruhiy barqarorlik psixalogiyasi. Аннотативная статья. В этой статье. В статье на основе научнотеоретических подходов анализируется роль и психологическое влияние семьи на 184

формирование эмоционального состояния молодежи. Показано, что семья, как первичная воспитательная среда человека, является основным источником не только поведенческого, но и эмоционального развития. В исследовании подчеркивается влияние семейной среды, родительской эмоциональной поддержки, качества общения, методов воспитания и эмоциональных ролевых моделей на психику молодежи. Также анализируется важность семьи в обеспечении эмоционального здоровья, роль социокультурных факторов и педагогических подходов в современной психологии. Результаты статьи подтверждают ведущую роль семьи в укреплении психической устойчивости молодежи. Ключевые слова:семья, психология молодежи, эмоциональное состояние, стили воспитания, общение, психологическая среда, эмоциональное развитие, отношение родителей, психологическая поддержка, психология психической устойчивости. Abstract.This article examines the emotional state of young people.The role and psychological impact of the family in the formation of personality are analyzed based on scientific and theoretical approaches. It is shown that the family, as the primary educational environment of a person, is the main source of not only behavioral, but also emotional development. The study highlights the impact of the family environment, parental emotional support, quality of communication, upbringing methods and emotional role models on the psyche of young people. Also, the importance of the family in ensuring emotional health, the role of socio-cultural factors and educational approaches in modern psychology are analyzed. The results of the article confirm the leading role of the family in strengthening the mental stability of young people. Keywords:family, youth psychology, emotional state, parenting styles, communication, psychological environment, emotional development, parental attitude, psychological support, psychology of mental stability Yoshlarning emotsional holati ularning shaxsiy rivojlanishi, ijtimoiy moslashuvi va kelajakdagi psixologik barqarorligida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Emotsional barqarorlik, o‘z navbatida, insonning stressga chidamliligi, o‘zini boshqara olishi, ijtimoiy munosabatlar sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu jarayonda eng muhim ijtimoiy institut — oila asosiy tarbiyaviy muhit sifatida yetakchi rol o‘ynaydi. Oila nafaqat yoshlarning xulq-atvori, balki ularning emotsional rivojlanishi uchun ham poydevor yaratadi. Ijobiy emosional rivojlanish, avvalo, ota-onaning mehr-muhabbati va hissiy qo‘llab-quvvatlashiga bog‘liq. Ota-onadan yetarli mehr olgan yoshlar:yuqori o‘zini baholashga ega bo‘ladi,stress holatida o‘zini boshqarishni biladi,boshqalar bilan sog‘lom munosabatlar o‘rnata oladi. Oilada rollarning adolatli taqsimlanishi, muloqot tarzi, qarorlar qabul qilish madaniyati yoshning emotsional holatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ziddiyatli yoki beqaror oilaviy muhit esa:xavotirni kuchaytiradi,agressivlikni oshiradi,o‘ziga bo‘lgan ishonchni pasaytiradi. Yoshlar ko‘pincha ota-onaning emotsional reaksiyalarini kuzatish orqali o‘zlariga mos xulq va hissiy javoblarni shakllantiradi. Shuning uchun:doimiy asabiylik hukmron bo‘lgan uyda yoshlar ham asabiyroq bo‘ladi,mulohazali va sokin E’tibor yetarli bo‘lmagan oilada yoshlar:o‘zini yolg‘iz his qiladi,emotsional bo‘shliq sezadi,tashqi ta’sirlarga tez beriluvchan bo‘ladi.ota-onalar farzandlarida ham barqarorlikni rivojlantiradi,konfliktlarni to‘g‘ri hal qiluvchi oilalarda yoshlar ijtimoiy muloqotga oson moslashadi. 185

Bunda qat’iy talab va cheklovlar ustuvor bo‘lib, hissiy yaqinlik kam bo‘ladi. Natija:qo‘rquv kuchayadi,mustaqil fikrlash pasayadi,yashirin agressiya paydo bo‘lishi mumkin. Bu uslubda ota-ona talabchan, lekin mehribon bo‘ladi. Yoshlar:o‘z fikrini erkin ifoda etadi,ijobiy emotsional o‘sishga ega bo‘ladi,mas’uliyat hissi rivojlanadi. E’tibor yetarli bo‘lmagan oilada yoshlar:o‘zini yolg‘iz his qiladi,emotsional bo‘shliq sezadi,tashqi ta’sirlarga tez beriluvchan bo‘ladi. Zamonaviy psixologiya oilaning yoshlar emotsional salomatligidagi rolini quyidagicha izohlaydi:Oila — stress va tashvishlarni yumshatadigan birlamchi "psixologik xavfsizlik zonasi".Ota-onalarning ijtimoiy-iqtisodiy holati, ma’naviy madaniyati va emotsional savodxonligi yoshlar ruhiyatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir etadi. Raqamli asrda ota-ona bilan sifatli muloqotning kamayishi yoshlarning emotsional nobarqarorligiga olib kelishi mumkin. Zamonaviy psixologiya oilaning yoshlar emotsional salomatligidagi rolini quyidagicha izohlaydi:Oila — stress va tashvishlarni yumshatadigan birlamchi "psixologik xavfsizlik zonasi".Otaonalarning ijtimoiy-iqtisodiy holati, ma’naviy madaniyati va emotsional savodxonligi yoshlar ruhiyatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir etadi.Raqamli asrda otaona bilan sifatli muloqotning kamayishi yoshlarning emotsional nobarqarorligiga olib kelishi mumkin. Albert Banduraning taqlid nazariyasiga ko‘ra, yoshlar ko‘proq kuzatuv va taqlid orqali o‘rganadi. Shu bois ota-onaning emotsional reaksiyalari — ularning bolaga ko‘rsatadigan engkuchlidarsidir. Agar ota-ona:vaziyatlarga sabr bilan yondashsa,muammolarni muloqot orqali hal qilsa,stress holatida o‘zini boshqara olsa,bunday xatti-harakat bolada ham avtomatik ravishda shakllanadi.Aksincha, doimiy qo‘pollik, jahl, mas’uliyatsiz xatti-harakatlar yoshlarning emotsional tizimiga salbiy iz qoldiradi.[4] Qattiqqo‘l, talabchan, hissiy yaqinlik kam bo‘lgan oilalarda yoshlar:qo‘rqoq,ishonchsiz,agressiv,ichki tensiyaga ega bo‘ladi.Bu tarbiya ko‘proq itoatkorlikka urg‘u beradi, ammo emotsional barqarorlikni rivojlantirmaydi. Mehribonlik va talabchanlikning muvozanati mavjud bo‘lgan oilalarda yoshlar:o‘z fikrini erkin ayta oladi,mas’uliyatni his qiladi,muloqot madaniyati rivojlanadi,emotsional barqaror bo‘ladi.Bu tarbiya uslubi eng maqbul hisoblanadi. E’tibor yetarli bo‘lmagan uy sharoiti:hissiy bo‘shliq,yolg‘izlik,tashqi ta’sirlarga tez berilish,o‘ziga ishonchsizlik kabi oqibatlarga olib keladi. Bugungi globallashuv va raqamli asr oilaviy kommunikatsiya sifatiga e’tibor qaratishni talab qiladi. Smartfonlar, internet, ijtimoiy tarmoqlar ota-ona va farzand o‘rtasidagi jonli muloqotni qisqartirishi mumkin. Bu esa yoshlarning emotsional bo‘shliq his qilishiga olib keladi. Zamonaviy psixologiya quyidagilarni tavsiya qiladi:ota-ona va farzand o‘rtasida kunlik jonli muloqot,emotsional savodxonlikni oshirish,konfliktlarni konstruktiv hal qilish,tarbiya jarayonida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv. Yoshlarning emotsional holatini shakllantirishda oila bilan ta’lim muassasalari o‘rtasidagi hamkorlik juda muhim. Maktab psixologi, sinf rahbari va 186

ota-ona birgalikda yoshning:stress darajasi,xulqidagi o‘zgarishlar,o‘qish motivatsiyasi,ijtimoiy moslashuvi ustida ishlashi lozim.[1] Bowlby nazariyasi shuni ta’kidlaydiki — “yaxshi” tarbiya va mehrmuhabbat farzandda sog‘lom emotsional tizim va ijtimoiy moslashuv ko‘nikmalarini shakllantiradi. John Gottman : Shunday qilib, ota-onaning — xususan, otaning — bolaga bo‘lgan hissiy munosabati va qo‘llab-quvvatlashi, bolaning emotsional rivojlanishida juda muhim ekanligi ta’kidlanadi.[3] Tadqiqot mualliflari ta’kidlaydilarki, ota-ona tarbiyasi uslubi (parenting style) bolalarning emotsional intellekti va emotsiyalarni boshqarish qobiliyatiga bevosita ta’sir qiladi. Aksincha — beparvo (neglikt) yoki haddan tashqari qat’iy, tushunarsiz tarbiya uslublari bolalarda hissiy cheklanish, empatiya va stressni boshqarishda muammolar, shuningdek, ruhiy barqarorlik pasayishiga olib kelishi mumkin. Oiladagi hissiy iqlim ota-onaning hissiy holati, oiladagi muloqot, mehrmuhabbat, emotsional qo‘llab-quvvatlash va umumiy psixologik muhit — bolalarning emotsiyalarini anglash, ifodalash va boshqarish qobiliyatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Oila va tarbiya sharoiti yoshlarning ijtimoiy moslashuvi, empatiya, sog‘lom munosabatlar, psixologik salomatlik va kelajakdagi xulq-atvoriga asos bo‘ladi. Oila va tarbiya sharoiti yoshlarning ijtimoiy moslashuvi, empatiya, sog‘lom munosabatlar, psixologik salomatlik va kelajakdagi xulq-atvoriga asos bo‘ladi. Maxsus tadqiqotda farzandlar va ota-onalar orasidagi muloqot, hissiy qo‘llabquvvatlash va ota-onaning “emotion-coaching” uslublari bolalarda emotsiyalarni boshqarish va ijtimoiy moslashuv ko‘nikmalarini oshirishi aniqlangan. Oiladagi munosabatlar va uning psixologik xususiyatlari nomli tadqiqot oiladagi munosabatlar (ota-ona va bola, oiladagi hissiy va kommunikativ aloqalar) insonning emotsional barqarorligi, ijtimoiy moslashuvi va empatiya ko‘nikmalariga ta’sirini o‘rganadi. Bu tahlil oilaning psixologik ijtimoiy muhit sifatidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Oila muhitining o‘smirlar psixologik rivojlanishiga ta’siri tadqiqotida o‘smirlik davri — shaxsiyat shakllanishidagi muhim bosqich deb belgilangan. Maqolada, ayniqsa, ota-ona bilan muloqot, hissiy qo‘llab-quvvatlash, tarbiya uslubi va oilaviy muhitning bu yoshdagi shaxs ruhiyati, o‘ziga bo‘lgan ishonchi, ijtimoiy moslashuviga va ruhiy barqarorligiga ta’siri ko‘rsatilib, sog‘lom oila muhitining ahamiyati ta’kidlangan. Emotsional holat insonning psixik jarayonlari: sezgi, idrok, kayfiyat, stressga bardoshlilik, muloqot, o‘ziga baho berish kabi xususiyatlarni boshqaradi. Bolaning emotsional shakllanishi ilk bosqichlardan oila bilan bog‘liq bo‘ladi. Vigotskiy L.S. shuni ta’kidlaydi: “Bola psixik rivojlanishining manbai — uning ijtimoiy muhitidir.”(Vigotskiy, 1991).Demak, bolaning his-tuyg‘ulari ijtimoiy muhitdan, birinchi navbatda oiladan shakllanadi. D. Baumrind tarbiya uslublarining emotsional rivojlanishga ta’sirini quyidagicha tasniflaydi.[5] Emotsional holatini shakllantirishda oila hal qiluvchi omildir. Oilaviy muhabbat, ishonchli muloqot, sog‘lom psixologik muhit va to‘g‘ri tarbiya uslublari 187

yoshlarning ruhiy barqarorligini ta’minlaydi. Aksincha, beqaror va konfliktlarga boy oilaviy sharoit emotsional muammolar, agressiya yoki depressiv holatlarning kuchayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun zamonaviy oilalar nafaqat moddiy ta’minotni, balki hissiy qo‘llab-quvvatlash, emotsional savodxonlik va ruhiy sog‘lom muhitni ta’minlashga alohida e’tibor qaratishi lozim. [2] Xulosa qilib shuni aytamanki, yoshlarning emotsional barqarorligi , ruhiy sog‘lig‘I va sog‘lom shaxs sifatida shakllanishi avvalo oiladagi munosabatlar sifatiga bog‘liq. Mehr, ishonch, tushunish va doimiy muloqot mavjud bo‘lgan oila — bu nafaqat farzandning his-tuyg‘ulari, balki uning kelajak hayotiga bo‘lgan qarashlarini ham shakllantiradi. Raqamli asrning tezkor turmush tarzi ayrim hollarda ota-ona va farzand orasidagi hissiy bog‘liqlikni sustlashtirsa-da, baribir jonli muloqot va mehrning o‘rnini hech narsa bosa olmaydi.Menimcha, har bir oila tarbiya jarayonida faqatgina talab qo‘yish bilan cheklanib qolmasdan, farzandning ichki dunyosini tushunishga ham alohida e’tibor qaratishi zarur. Mehribonlik va talabchanlikning uyg‘unlashgan tarbiya uslubi yoshda mas’uliyat, ishonch va sog‘lom emotsional ko‘nikmalarni shakllantiradi. Aksincha, beparvolik yoki haddan tashqari qat’iylik yosh ruhiyatida chuqur salbiy iz qoldirishi mumkin.Shu bois men o‘ylaymanki, oila - bu faqat iqtisodiy ta’minot emas, balki eng avvalo hissiy xavfsizlik makonidir. Ota-ona va farzand o‘rtasidagi mehr, muloqot va qo‘llab-quvvatlash yoshlarning emotsional rivojlanishida eng muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Sog‘lom oila – sog‘lom ruhiyatning garovi. Foydalanilgan adabiyotlar: Asosiy kitoblar (psixologiya, tarbiya, emotsional rivojlanish) 1. Abdullayeva A., Shodiyeva Sh. Bollar va o‘smirlar psixologiyasi. – Toshkent: TDPU Nashriyoti, 2020. 2.Erikson E. Childhood and Society. — New York: Norton & Company, 1963. 3.Gottman J., Declaire J. Emotsional intellekt bolalarda: amaliy qo‘llanma. — Moskva: Eksmo, 2014. 4. Haim G. Ginott. Between Parent and Child. — New York: Harmony Books, 2003. 5.Vigotskiy L.S. Pedagogik psixologiya. — Toshkent: O‘qituvchi, 1991. TALABALARDA O‘QUV MOTIVATSION SOHASINING RIVOJLANISHI BO‘YICHA PSIXOLOGIK YONDASHUV Amirova Madina Rovshanovna, UMFT, “Pedagokika-Psixologiya” yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Maqola ishida talabalarda o‘quv motivatsion sohasining shakllanishi va rivojlanishiga oid psixologik mexanizmlar chuqur yoritiladi. Materialda motivatsiyaning ichki va tashqi omillari, talaba shaxsining ehtiyojlari, qiziqishlari, o‘z-o‘zini baholash darajasi hamda ta’lim muhiti bilan o‘zaro bog‘liqligi nazariy va amaliy jihatdan tahlil etilgan. Mazkur ilmiy izlanishda Vygotskiy, Leontyev, Maslou, Deci va Ryan kabi olimlarning motivatsiya haqidagi konsepsiyalari bilan bir qatorda O‘zbekiston psixologlari — R.G‘. Safarova, A. Ro‘ziyev, B. Tavakkalova va boshqalarning fikrlari ham yoritildi. Talabalarda o‘quv motivatsiyasining kuchayishi o‘qitish uslublari, psixologik qo‘llab-quvvatlash, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv va kompetensiyaga asoslangan ta’lim texnologiyalari orqali izohlandi. Ushbu tahliliy ish o‘quv jarayonida motivatsiyaning ahamiyatini kengroq ko‘rsatib, talaba shaxsini faol rivojlantirishga xizmat qiluvchi metodik va psixologik tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi. 188

Kalit so`zlar. Motivatsiya, o‘quv motivatsiyasi, ichki motivatsiya, tashqi motivatsiya,psixologik yondashuv, o‘quv faoliyati, ehtiyoj, qiziqish, rag‘bat,Vygotskiy, Leontyev, Maslou, Deci va Ryan,motivatsion omillar, kompetensiya, faollik, ta’lim muhiti,shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv, interfaol ta’lim, rag‘batlantirish tizimi. Talaba shaxsining o‘quv jarayoniga bo‘lgan munosabati, uning maqsadlari, intilishlari va ichki ehtiyojlari o‘quv motivatsiyasining asosini tashkil etadi. Zamonaviy psixologiya taʼkidlaydiki, motivatsiya – taʼlim sifati va talabaning akademik muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir qiladigan eng muhim psixik omillardan biridir (A. Maslow, D. MakClelland, B. Skinner, A. K. Markova). Talabalarda motivatsion sohaning shakllanishi ijtimoiy-psixologik omillar, shaxsiy xususiyatlar, o‘qituvchi bilan munosabat, o‘quv muhitining qulayligi va ta’limning maqsadga yo‘naltirilganligi orqali yuzaga keladi. O‘quv motivatsiyasining mazmuni Motivatsiya – bu shaxsni faoliyatga undovchi ichki va tashqi omillar majmuasi. Talabada o‘quv motivatsiyasi quyidagi unsurlardan tashkil topadi: 1) Kognitiv motivlar; yangi bilim olishga qiziqish; o‘rganish jarayonidan zavqlanish; mustaqil fikrlashga intilish. (Bu tushuncha L.S. Vygotskiy va A.N. Leontyevlar tomonidan psixik faoliyat nazariyasida chuqur yoritilgan.) 2) Ijtimoiy motivlar: oila va jamiyat kutgan natijani oqlash; yaxshi kasb egallash; jamoada yuqori maqomga ega bo‘lish. 3) Ichki motivlar: o‘zini rivojlantirish ehtiyoji; o‘z imkoniyatlarini sinab ko‘rish; shaxsiy maqsadlarga erishish. 4) Tashqi motivlar: baholar, rag`batlar, stipendiya, mukofot; o`qituvchilar tomonidan rag`batlantirish; o‘quv motivatsiyasini tushuntiruvchi psixologik nazariyalar. Maslou ehtiyojlar ierarxiyasi (Abraham Maslow). Maslouga ko‘ra, talabaning o‘quv motivatsiyasi uning ehtiyojlari qondirilishiga bog‘liq: xavfsizlik, hurmat ijtimoiylik,o`zini namoyon qilish. Masalan, talabada o‘ziga ishonch past bo‘lsa, yuqori darajadagi motivatsiya ham shakllanmaydi. Faoliyat nazariyasi (A.N. Leontyev, L.S. Vygotskiy) O‘quv motivatsiyasi shaxs faoliyatining maqsadi va mazmuniga bog‘liq. Vygotskiyga ko‘ra, motivatsiya – talabaning rivojlanish zonasini kengaytiruvchi psixik kuch. Ichki va tashqi motivatsiya nazariyasi (E. Deci, R. Ryan) Ichki motivatsiya: talabaning o‘z bilimini oshirishga bo‘lgan ichki intilishi bilan bog‘liq. Bu motivatsiya turi uzoq muddatli va barqaror bo‘ladi, chunki talaba o‘rganishdan zavq oladi. Ichki motivatsiya talabaning bilimga bo‘lgan qiziqishi, shaxsiy rivojlanishga intilishi va o‘zini anglash jarayonlari bilan bog‘liq. 189

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ichki motivatsiyasi kuchli talaba: Mustaqil o‘qish va yangi bilimlarni qidirishga intiladi; O‘zini baholash va xatolarini konstruktiv tarzda tahlil qilishga qodir. Tashqi motivatsiya: tashqi motivatsiya baho, mukofotlar, ijtimoiy tan olinganlik yoki ota-onalar va o‘qituvchilarning rag‘bati orqali shakllanadi. Shu bilan birga, faqat tashqi rag‘batlantirish bilan motivatsiyani uzoq muddat saqlash qiyin bo‘lib, ichki motivatsiya bilan uyg‘un bo‘lishi zarur. Psixologiya fanida Deci va Ryan (1985) o‘z-o‘zini motivatsiyalash nazariyasini ishlab chiqqan bo‘lib, u ichki motivatsiyaning shaxsiy rivojlanish va muvaffaqiyatga erishishda eng samarali ekanligini ta’kidlaydi. Kuchaytirish nazariyasi (B. F. Skinner) Xulq-atvor keyingi mukofotlar orqali shakllanadi. Masalan, o‘qituvchi maqtovi talabaning darsda faol bo‘lishiga yordam beradi. Talabalarda o‘quv motivatsiyasining rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar 1) Shaxsiy omillar: o‘z-o‘zini baholash; qiziqishlar; temperament; intellektual faollik. 2) Ijtimoiy omillar: oila qo‘llab-quvvatlashi; guruhdoshlar ta’siri; o‘qituvchining muloqot uslubi. 3) Ta’lim muhitiga oid omillar: interaktiv darslar; samarali baholash tizimi; psixologik xavfsizlik muhiti; o‘quv jarayonining zamonaviyligi. Talabalarda motivatsiyani rivojlantirish bo‘yicha psixologik yondashuvlar: 1. Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv – har bir talabaning qiziqishi, ehtiyoji, psixologik xususiyatlari hisobga olinadi. O‘quv jarayoni individuallashtirilsa, motivatsiya oshadi. 2. Kompetensiyaga asoslangan yondashuv – talabaga bilim emas, kompetensiya berish — mas’uliyat, mustaqillik, ijodiy fikrlashni rivojlantiradi. 3. Interfaol o‘qitish yondashuvi-jamoaviy ish, muammoli vaziyatlari, bahsmunozara, proyektr ishlari-motivatsiyani kuchaytiradi. 4. Rivojlantiruvchi ta’lim (Vygotskiy)-talabaning “yaqin rivojlanish zonasi”ga mos topshiriqlar berish motivatsiyani oshiradi. 5.Rag‘batlantirish tizimi-maqtov, sertifikatlar, kichik mukofotlar, faol talabalarni tan olish-Skinner nazariyasiga ko`ra motifatsiyani kuchaytiradi. Mazkur ilmiy ishda talabalarda o‘quv motivatsiyasining shakllanishi ko‘p qirrali psixologik jarayon ekanligi asoslab berildi. Olingan ma’lumotlarga ko‘ra, talaba motivatsiyasining kuchi shaxsiy ehtiyojlar, ijtimoiy omillar, psixologik qo‘llab-quvvatlash va o‘qitish uslublarining sifatiga bevosita bog‘liq. Ichki 190

motivatsiyaga ega talabalar o‘qishga chuqurroq kirishadi, o‘z bilimiga nisbatan mas’uliyatli bo‘lishadi va o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon eta oladi. Tashqi motivlar esa vaqtinchalik rag‘bat berishi mumkin, ammo ularning barqaror o‘quv faoliyatini ta’minlashdagi roli chegaralanganligi kuzatildi. Tahlil natijalari ko‘rsatishicha, talabalarda motivatsiyani rivojlantirish uchun shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, interfaol metodlardan foydalanish, baholash tizimini adolatli tashkil etish va o‘quv muhitini psixologik jihatdan sog‘lom saqlash eng muhim omillar hisoblanadi. Shuningdek, o‘qituvchining muloqot madaniyati, talaba bilan samimiy hamkorlikda ishlashi, uning mustaqil fikrlashini qo‘llabquvvatlashi motivatsion tizimning barqaror rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Umuman olganda, motivatsion sohani rivojlantirish talabaning nafaqat o‘quv jarayonidagi, balki kasbiy va shaxsiy taraqqiyotidagi muvaffaqiyatlarini ta’minlaydigan asosiy psixologik mexanizmlardan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayeva Q. Ta’lim jarayonida motivatsiya va faollik. – Toshkent. 2. Deci E., Ryan R. Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation. 3. G‘oziev E. Psixologiya faniga kirish. – Toshkent 4. Jalolov A. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent. 5. Leontyev A.N. Activity, Consciousness, and Personality. BALOG‘AT YOSHIDAGI QIZLARNING SHAKILLANISHIDA SPORTNING AHAMIYATI, IJTIMOIY PSIXOLOGIK MUAMMO VA YECHIMLAR Anvarova Dilbar To‘ychiboy qizi, UMFT “Psixologiya” yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada balog ‘at yoshidagi qizlarning sport bilan shug‘illanishining jismoniy, ruhiy va ijtimoiy rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qlinadi. Qizlarning sport faoliyatiga ta’sir etuvchi asosiy ijtimoiy-psixologik muammolar – streotiplar, o‘ziga ishonchsizlik, ota-onalarning yetarlicha qo‘llab-quvvatlamasligi va sport sharoitlarining cheklanganligi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, mazkur muammolarning samarali yechimlari sifatida sport muhitini yaxshilash, sog‘lom targ‘ibot olib borish, psixologik qo‘llab-quvvatlash hamda oliy ta’lim muassasalari hamkorligini kuchaytirish taklif etiladi. Mazkur ish qizlar salomatligi va faolligini oshirishda sportning o‘rni hamda uni rivojlantirish yo‘llarini ochib beradi. Kalit so‘zlar: Jismoniy faollik, sport ishtiroki, balog‘at yoshi, psixologik o‘zgarishlar, emotsional barqarorlik, ijtimoiy bog‘lanish, psixologik bosim, oila va jamiyatning salbiy qarashlari. Аннотация. В данной статье анализируется значение участия девочекподростков в спорте для их физического, психического и социального развития. Рассматриваются основные социально-психологические проблемы, влияющие на спортивную активность девочек: стереотипы, неуверенность в себе, недостаточная поддержка со стороны родителей и ограниченные спортивные условия. Также предлагаются эффективные решения этих проблем для улучшения спортивной среды, проведения здорового образа жизни, психологической поддержки и укрепления сотрудничества с высшими учебными заведениями. В работе раскрывается роль спорта в улучшении здоровья и активности девочек и 191

пути его развития. Ключевые слова: Физическая активность, участие в спорте, подростковый возраст, психологические изменения, эмоциональная стабильность, социальные связи, психологическое давление, негативное отношение к семье и обществу. Ключевые слова: Физическая активность, участие в спорте, подростковый возраст, психологические изменения, эмоциональная стабильность, социальная связь, психологическое давление, негативное отношение к семье и обществу. Abstract. This article analyzes the importance of adolescent girls’ participation in sports for their physical, psychological, and social development. It examines the main socio-psychological problems affecting girls’ sports activity: stereotypes, low selfconfidence, insufficient parental support, and limited sports opportunities. Effective solutions to these problems are also proposed to improve the sports environment, promote a healthy lifestyle, provide psychological support, and strengthen cooperation with higher educational institutions. The paper reveals the role of sports in improving girls’ health and activity, as well as the ways to further develop it. Keywords: Physical activity, sports participation, adolescence, psychological changes, emotional stability, social connections, psychological pressure, negative attitudes from family and society. Balogʻat yoshidagi qizlarning shakllanishida sportning ahamiyati, ijtimoiypsixologik muammolar va yechimlar: Sportning balog‘at yoshidagi qizlar uchun asosiy foydalari 1. Jismoniy salomatlik: suyak va mushak massasini mustahkamlaydi, metabolik sog‘liqni yaxshilaydi . 2. Ruhiy salomatlik: depressiya va xavotir belgilarini kamaytirish, o‘z-o‘ziga ishonch va ruhiy barqarorlikni oshirish . 3. Ijtimoiy taraqqiyot: jamoaviy sport ijtimoiy ko‘nikmalar, hamkorlik va do‘stlikni rivojlantiradi; shaxsiy identifikatsiya (kimlik) shakllanishiga yordam beradi . 4. Taʼlim va kelajak: sport bilan shug‘ullangan qizlarda maktabdagi natijalar yaxshilanishi, tug‘ilishni oldini olish va maktabni tamomlashga ijobiy taʼsir ko‘rsatishi kuzatilgan . Nazariy asoslar — qaysi psixologik nazariyalar sport orqali shakllanishni tushuntiradi. Erik Erikson — "Identitet vs rollar chalkashligi": O‘smirlik davrida o‘zini sinab ko‘rish va ijtimoiy rollarni tajriba qilish muhim; sport guruhlari o‘smir qizlarga “rol sinovlari” uchun xavfsiz maydon beradi — raqib, jamoa aʼzosi, rahbar. Self-Determination Theory (Deci & Ryan): insonning uchta asosiy psixologik ehtiyoji — avtonomiya, kompetentlik va ijtimoiy bog‘lanish — to‘liq qondirilsa, ichki motivatsiya va farovonlik oshadi. Sport mashg‘ulotlari bu ehtiyojlarni qondirishga xizmat qilsa, qatnashuv davomiyligi va ruhiy salomatlik yaxshilanadi . Bandura — ijtimoiy o‘rganish: rol modellari (murabbiylar, kattalar, mashhur sportchilar) orqali ijobiy xulq va mahorat o‘rganish sodir bo‘ladi; ayniqsa o‘smir 192

qizlar uchun ijobiy ayol rollari namoyishi muhim. (Bandura konsepsiyasi bilan bog‘liq izlanmalar sport kontekstida ham qo‘llanadi) . Ijtimoiy-psixologik muammolar — qizlar sportda nimalarga duch keladi 1. Jismoniy o‘zgarishlar va tanaga nisbatan noqulaylik: pubertet, tana shakli o‘zgarishi, sut bezlari va hayz bilan bog‘liq muammolar qizlarni sportdan chetlashtirishi mumkin. (stigma va noqulaylik sabablari mavjud). 2. Tanbeparlik va tan-tana imiji muammolari: ijtimoiy tarmoqlarda ideal tanaviy standartlar, body-shaming — qizlarni sportdan voz kechishga undashi mumkin . 3. Xavfsizlik va jinsiy tajovuz xavfi: muhitda nomaqbul xatti-harakatlar yoki yetarli nazorat bo‘lmasa, qatnashuv kamayadi. (jismoniy va psixologik xavfsizlik muhim). 4. Resurs va imkoniyat yetishmasligi: kiyim, hojatxona va shunga o‘xshash joylar, maxsus murabbiylar yoki ayollar uchun alohida jamoalar yo‘qligi — qatnashuvni cheklanadi. 5. O‘qituvchilar va oilaning stereotipik qarashlari: “qizlar sportga mos emas” degan stereotiplar oilada yoki jamiyatda dalda topadi va qatnashuvni kamaytiradi. Amaliy yechimlar — maktabdan boshlash, oiladan jamiyatgacha quyidagi choralar ilmiy adabiyotlar va amaliy tajribalar asosida tavsiya etiladi. A. Maktab va taʼlim tizimi: Majburiy, ammo moslashtirilgan Jismoniy tarbiya (PE): darslar turli qobiliyat va qiziqishlarga mos bo‘lsin — jamoaviy va individual sport variantlari, xavfsiz va inkluziv muhit. (SDT tamoyillariga mos: avtonomiya tanlash, kompetentlikni qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy bog‘lanish). Gigiena va menstruatsiyaga moslashuv: maktabda ayollar uchun maxsus inshootlar, va hayz paytida sportga mos yo‘riqnomalar. Bu qatnashuvni saqlab qolishga yordam beradi. B. Murabbiylik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash: Ayol murabbiylarni jalb qilish — qizlar uchun rol modeli bo‘ladi; ijobiy ayol namoyishi qatnashuv va davomiylikni oshiradi. Murabbiylar uchun psixologik tayyorgarlik — inkluziv, tana pozitivligi va ruhiy salomatlikni targ‘ib qiluvchi treninglar. C. Jamiyat va siyosiy chora-tadbirlar Mahalla va jamoa dasturlari: arzon yoki bepul klublar, xavfsiz trenirovkalar, transport yordamchiligi. Axborot kampaniyalari: tana qabul qilish, hayz haqida ochiq maʼlumot, ijtimoiy stereotiplarga qarshi targ‘ibot — qatnashuvni oshirishga yordam beradi. D. Psixologik yondashuvlar va intervensiyalar SDT asosida motivatsiyani oshirish: murabbiylar qizlarning avtonomiyasini rag‘batlantirsin (variantlarni tanlashga ruxsat), kichik maqsadlar qo‘ya bilishlariga yordam bersin va ijtimoiy bog‘lanishni mustahkamlash. Jamoaviy qo‘llab-quvvatlash guruhlari: peer-support, mentorluk dasturlari (katta qizlar yoki sportchi ayollar bilan) — ruhiy salomatlik va davomiylikni oshiradi. 193

Amaliy misollar — muvaffaqiyatli intervensiyalar va dasturlar Maktabdagi jamoaviy sport guruhi plyus mentorluk: maktab 7–9 sinfdagi qizlar uchun haftada 3 marta jamoaviy sport mashg‘ulotlari va har oy mentor bilan uchrashuv tashkil qildi — qatnashuv va o‘z-o‘ziga ishonch ko‘rsatkichlari oshgani kuzatildi (ko‘p tadqiqotlar jamoaviy sportning ijobiy taʼsirini tasdiqlaydi). Mahalliy kampaniya: “Hayz va Sport” — hayz haqida ochiq darslar va toza inshootlar talablarini qondirish orqali qatnashuv kamayishini to‘xtatgan misollar mavjud (bunday yondashuvlar UK va boshqa joylarda muhokama qilingan). O‘lchov va monitoring — muvaffaqiyatni qanday tekshirish kerak Dastur samaradorligini baholash uchun indikatorlar: 1. Qizlar orasida sportga qatnashish darajasi (haftalik/davriy) 2. Ruhiy salomatlik skorlari (masalan, depressiya va o‘z-o‘ziga ishonch o‘lchovlari). 3. Maktabdagi baholar va maktabda qolish (graduatsiya) ko‘rsatkichlari. 4. Jamoaviy iqlim: tana qabul qilish, zo‘ravonlik yoki tajovuz holatlari bo‘yicha hisobotlar. Ilmiy tadqiqotlarda bunday o‘lchovlar sport qatnashuvi bilan bog‘liqlikni aniqlashda ishlatilgan. Bu borada takliflar: siyosat darajasida ,maktab va mahalla uchun Siyosat: maktablarda PEning sifati va ayollarga mos inshootlar uchun standartlar joriy etilsin; mablag‘lar va uzluksiz murabbiy-tayyorlov dasturlari yaratilishi kerak. Maktab: murabbiylarni jinsiy jihatdan sezgir va inkluziv tarzda tayyorlash; hayz davri uchun qo‘llab-quvvatlash siyosatini kiritish. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ota-ona, jamoa, sport va tanaviy mavzular bo‘yicha ota-ona taʼlimi — stereotiplarni yengishga qaratilgan seminarlar. Sport nafaqat jismoniy mashq emas — bu qizlarning identitetini shakllantirish, ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish va ruhiy salomatlikni mustahkamlashning muhim vositasidir. Ammo qatnashuv barqaror bo‘lishi uchun gigiena, tana-pozitivlik, xavfsizlik, ayol murabbiylar va stereotiplarga qarshi kurash kabi tizimli chora-tadbirlar talab qilinadi. Ilmiy tadqiqotlar va xalqaro tashkilotlar bunga dalil beradi. Foydalanilgan asosiy manbalar: 1.World Health Organization — Physical activity 2024 Women’s Sports Foundation — Benefits — Why Sports Participation for Girls and Women. 2.Malm, C. va boshq. Physical Activity and Sports — Real Health Benefits: A Review 2019 3.Self-Determination Theory (Ryan & Deci) va SDT ilovalari sportga SDT sport tadqiqotlari 2017-2020 4.Katta kuzatuv/longitudinal tadqiqotlar: sport va ruhiy salomatlik o‘rtasidagi aloqalar (British Journal of Sports Medicine va boshqa maqolalar — ommaviy axborot manbalarida va PMCda mavjud). 5.Yangilik va siyosat misollari: The Guardian maqolasi — tanaga oid tabu va qizlarni sportdan chetlashtirish 2025 194

YOSHLARDA BIR-BIRIGA ISHONCH XUSUSIYATLARINI SHAKLLANISHIDA “MEN” KONSEPSIYASINING O‘RNI VA AHAMIYATI Rahimova Dilbar Muhitdinova, UMFT Ijtimoiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi Azadova Marjona Botir qizi, Psixologiya yo‘nalishi 1- kurs talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada yoshlarda bir-biriga ishonch xususiyatining shakllanishida “Men” konsepsiyasining psixologik ahamiyati tahlil qilingan. Shaxsning o‘zini anglash jarayoni, o‘ziga bo‘lgan munosabati va ijtimoiy muhitdagi xulq-atvori “Men” konsepsiyasi orqali izohlanadi. Maqolada ijobiy “Men” konsepsiyasining shakllanishi yoshlarning shaxslararo munosabatlarida ishonch, ochiqlik va barqarorlikni ta’minlovchi muhim omil ekanligi ilmiy manbalar asosida yoritilgan [1], [3]. Tadqiqot natijalari ta’limtarbiya jarayonida yoshlar bilan ishlashda amaliy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar:yoshlik davri, ishonch, “Men” konsepsiyasi, o‘zini anglash, o‘ziga baho, shaxslararo munosabat, ijtimoiy moslashuv. Аннотация. В данной статье рассматривается психологическая роль «Яконцепции» в формировании доверительных отношений среди молодёжи. Анализируются процессы самосознания личности, самооценки и социального поведения как основные компоненты «Я-концепции». Обосновано, что сформированная позитивная «Яконцепция» способствует развитию доверия, открытости и устойчивых межличностных отношений у молодых людей [1], [3]. Результаты исследования имеют практическое значение для образовательной и воспитательной деятельности. Ключевые слова: молодёжь, доверие, «Я-концепция», самосознание, самооценка, межличностные отношения, социальная адаптация. Annotation. This article examines the psychological role of the self-concept in the formation of trust among youth. The processes of self-awareness, self-esteem, and social behavior are analyzed as core components of the self-concept. It is substantiated that a positive self-concept contributes to the development of trust, openness, and stable interpersonal relationships among young people [1], [3]. The findings of the study are of practical significance for educational and developmental practices. Keywords: youth, trust, self-concept, self-awareness, self-esteem, interpersonal relationships, social adaptation. Hozirgi jamiyatda yoshlarning psixologik rivojlanishi va ijtimoiy munosabatlarga moslashuvi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, yoshlarda bir-biriga ishonch tuyg‘usining shakllanishi ularning shaxs sifatida kamol topishi, jamiyatda o‘z o‘rnini topishi va sog‘lom muloqot olib borishida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu jarayonda shaxsning o‘zini anglashi, o‘z qadrqimmatini his qilishi va o‘ziga bo‘lgan munosabati, ya’ni “Men” konsepsiyasi asosiy psixologik omil sanaladi [2]. “Ishonch” tushunchasi bevosita shaxsning ichki dunyosi bilan bog‘liq bo‘lib, u yoshlarning oilada, ta’lim muassasalarida va ijtimoiy muhitda shakllangan tajribasi asosida rivojlanadi. Psixologiya fanida “Men” konsepsiyasi shaxsning o‘zi haqidagi tasavvurlari, o‘ziga bergan bahosi va ijtimoiy munosabatlardagi o‘rnini belgilovchi tizim sifatida talqin etiladi. Tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, “Men” konsepsiyasi uch asosiy tarkibiy qismdan iborat: kognitiv, emotsional va xulq-atvoriy komponentlar [4]. 195

Ijobiy “Men” konsepsiyasiga ega bo‘lgan yoshlarda o‘ziga ishonch yuqori bo‘ladi, ular atrofdagilar bilan ochiq muloqotga kirishadi va shaxslararo munosabatlarda ishonchli pozitsiyani egallaydi. Bunday yoshlar jamiyatda faol bo‘lib, muammolarni konstruktiv yo‘l bilan hal etishga moyil bo‘ladi [5]. Aksincha, salbiy “Men” konsepsiyasi shakllangan yoshlarda o‘ziga nisbatan past baho, ishonchsizlik, qo‘rquv va ijtimoiy chekinish holatlari kuzatiladi. Bu esa boshqalarga bo‘lgan ishonchning pasayishiga olib keladi hamda ijtimoiy moslashuv jarayonini qiyinlashtiradi [1]. Shu sababli oilada sog‘lom psixologik muhit yaratish, ta’lim jarayonida yoshlarning o‘z fikrini erkin ifoda etishiga sharoit yaratish va ularni qo‘llabquvvatlash ijobiy “Men” konsepsiyasini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytganda, yoshlarda bir-biriga ishonch xususiyatining shakllanishi bevosita “Men” konsepsiyasining rivojlanish darajasiga bog‘liq. Ijobiy “Men” konsepsiyasi yoshlarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlab, boshqalar bilan sog‘lom va barqaror munosabatlar o‘rnatishiga xizmat qiladi. Shuning uchun yoshlar tarbiyasida ularning o‘zini anglash jarayoniga alohida e’tibor qaratish, ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish muhim hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Burns R. Self-Concept Development and Education. — London, 1982. 2. G‘oziev E. Psixologiya. — Toshkent: O‘qituvchi, 2010. 3. Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. — Toshkent, 2014. 4. Maslow A. Motivation and Personality. — New York, 1970. 5. Rogers C. On Becoming a Person. — Boston, 1961. DEVIANT XULQ-ATVORNI SHAKLLANISHIDA IJTIMOIY OMILLARNING TA’SIRI Safarova Dilnoza Kuchkarovna, UMFT, “Pedagogika va psixologiya” yo‘nalishi 4- bosqich talabasi, Erkinova Pokiza Nuriddin qizi Annotatsiya. Ushbu maqolada deviant xulq-atvor fenomenining mohiyati, uning kelib chiqishiga ta’sir etuvchi asosiy ijtimoiy omillar chuqur tahlil qilinadi. Shaxs ijtimoiylashuvi jarayonida oila, ta’lim muassasalari, tengdoshlar guruhi, ommaviy axborot vositalari, iqtisodiy va madaniy muhitning tutgan o‘rni ilmiy-nazariy manbalar asosida yoritiladi. Shuningdek, deviant xulq-atvorning jamiyat uchun oqibatlari va uning oldini olish mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: deviant xulq-atvor, ijtimoiy omillar, ijtimoiylashuv, anomiya, oila, yoshlar muammosi. Аннотация. В данной статье проводится глубокий анализ сущности феномена девиантного поведения и основных социальных факторов, влияющих на его формирование. На основе научно-теоретических источников раскрывается роль семьи, образовательных учреждений, групп сверстников, средств массовой информации, а также экономической и культурной среды в процессе социализации личности. Кроме того, рассматриваются социальные последствия девиантного поведения и механизмы его профилактики. Ключевые слова: девиантное поведение, социальные факторы, социализация, аномия, семья, проблемы молодежи. 196

Abstract. This article provides an in-depth analysis of the essence of the phenomenon of deviant behavior and the main social factors influencing its emergence. Based on scientific and theoretical sources, the role of the family, educational institutions, peer groups, mass media, as well as the economic and cultural environment in the process of individual socialization is examined. In addition, the social consequences of deviant behavior and the mechanisms for its prevention are discussed. Keywords: deviant behavior, social factors, socialization, anomie, family, youth issues. Zamonaviy jamiyatda shaxs xulq-atvori muammosi ijtimoiy fanlarning muhim tadqiqot ob’ektlaridan biri hisoblanadi. Jamiyat tomonidan belgilangan axloqiy, huquqiy va madaniy me’yorlardan chetga chiqish holatlari turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. Bunday holatlar, ayniqsa, yoshlar va o‘smirlar orasida ko‘proq uchrab, jamiyat barqarorligiga jiddiy tahdid soladi. Deviant xulq-atvor nafaqat shaxsning individual muammosi, balki ijtimoiy muhitdagi nomukammalliklarning natijasidir. Shu sababli mazkur muammoni o‘rganishda ijtimoiy omillarni chuqur tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Deviant xulq-atvor tushunchasining ilmiy talqini. “Deviatsiya” tushunchasi lotincha deviatio – “og‘ish”, “chetga chiqish” ma’nolarini anglatadi. Deviant xulqatvor deb jamiyatda qabul qilingan me’yorlar, qoidalar va qadriyatlarga mos kelmaydigan xatti-harakatlarga aytiladi. Fransuz sotsiologi E. Dyurkgeym deviant xulq-atvorni jamiyatda anomiya holatining kuchayishi bilan bog‘laydi. Uning fikricha, ijtimoiy me’yorlar zaiflashgan yoki aniq belgilanmagan jamiyatda shaxslar o‘z xatti-harakatlarini boshqarishda qiyinchilikka duch keladi.[1] Amerikalik olim R. Merton esa deviant xulq-atvorni jamiyat tomonidan belgilangan ijtimoiy maqsadlar va ularga erishish vositalari o‘rtasidagi nomutanosiblik natijasi sifatida izohlaydi. Bu holat, ayniqsa, iqtisodiy tengsizlik kuchli bo‘lgan jamiyatlarda yaqqol namoyon bo‘ladi.[2] Deviant xulq-atvor shakllanishiga ta’sir etuvchi ijtimoiy omillar Oila – ijtimoiylashuvning asosiy instituti Oila shaxsning birlamchi ijtimoiylashuvi amalga oshadigan muhit hisoblanadi. Oila muhitidagi nosog‘lom psixologik holat, ota-onalar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar, zo‘ravonlik, beparvolik yoki noto‘g‘ri tarbiya usullari bolalarda deviant xulq-atvorni shakllantiradi. Psixolog A. Banduraning ijtimoiy o‘rganish nazariyasiga ko‘ra, bolalar xatti-harakatlarni kattalardan kuzatish va ularga taqlid qilish orqali o‘zlashtiradi. Agar oilada tajovuzkorlik, yolg‘on yoki huquqbuzarlik odatiy hol sifatida namoyon bo‘lsa, bola buni normal xulq-atvor deb qabul qiladi.[3] Ta’lim muassasalari va maktab muhiti Maktab shaxsning ikkilamchi ijtimoiylashuv instituti sifatida muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchilarning o‘quvchiga nisbatan munosabati, baholash tizimining adolatliligi va sinf jamoasidagi ijtimoiy muhit deviant xulq-atvorning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maktabdagi muvaffaqiyatsizlik, doimiy tanqid, kamsitilish yoki e’tiborsizlik o‘smirda norozilik hissini kuchaytirib, uni ijtimoiy me’yorlarga qarshi chiqishga undashi mumkin. 197

Tengdoshlar guruhi va submadaniyatlar O‘smirlik davrida tengdoshlar guruhi shaxs hayotida muhim ahamiyat kasb etadi. Ayrim hollarda deviant submadaniyatlar (jinoyatchi guruhlar, radikal oqimlar va boshqalar) yoshlarni o‘ziga jalb qiladi. Amerikalik sotsiolog G. Bekkerning “yorliq qo‘yish nazariyasi”ga ko‘ra, jamiyat tomonidan shaxsga “qoidabuzar” degan tamg‘a qo‘yilishi uning kelgusida aynan shu rolga moslashishiga olib keladi.[4] Ommaviy axborot vositalari va raqamli muhit Internet, ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy axborot vositalari shaxs ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Zo‘ravonlik, giyohvandlik, axloqsizlikni targ‘ib qiluvchi kontent yoshlar ongida noto‘g‘ri qadriyatlarni shakllantirishi mumkin. Nazorat qilinmagan axborot oqimi shaxsda agressivlik, befarqlik va ijtimoiy mas’uliyatsizlikni kuchaytiradi. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar Ishsizlik, kambag‘allik, ijtimoiy tengsizlik va adolatsizlik hissi deviant xulqatvorning muhim sabablaridan biridir. Jamiyatda o‘z o‘rnini topa olmagan shaxs norozilikni huquqbuzarlik yoki tajovuzkor xatti-harakatlar orqali ifodalashi mumkin. Deviant xulq-atvorning ijtimoiy oqibatlari Deviant xulq-atvor jamiyatda jinoyatchilikning oshishi, ijtimoiy beqarorlik, axloqiy qadriyatlarning yemirilishi kabi salbiy oqibatlarga olib keladi. Shu bilan birga, u shaxsning o‘z hayotiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatib, ijtimoiy moslashuv jarayonini qiyinlashtiradi.[5] Deviant xulq-atvorning oldini olish va profilaktika choralari Muammoni hal etishda kompleks yondashuv zarur: • oilaviy tarbiyani mustahkamlash; • maktab va mahallalarda psixologik xizmatlarni rivojlantirish; • yoshlarni sport, san’at va ijtimoiy faoliyatga jalb qilish; • OAV orqali sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish; • ijtimoiy adolat va bandlikni ta’minlash.[6] Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, deviant xulq-atvor shaxsning ijtimoiy muhit bilan o‘zaro munosabatlari natijasida shakllanadigan murakkab jarayondir. Ijtimoiy omillar – oila, maktab, tengdoshlar, OAV va iqtisodiy sharoitlar – bu jarayonda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu bois deviant xulq-atvorni kamaytirish jamiyatning barcha ijtimoiy institutlari hamkorligini talab etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Dyurkgeym E. Jamiyat va anomiya. – Moskva, 1996. 2. Merton R. Social Structure and Anomie. – New York, 1938. 3. Bandura A. Social Learning Theory. – Englewood Cliffs, 1977. 4. Becker H. Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance. – New York, 1963. 5. Qodirov B.R. Yoshlar psixologiyasi. – Toshkent, 2018. 6. Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. – Toshkent, 2020. 198

BOSHLANG‘ICH TA’LIM JARAYONIDA BOLALARNING MOSLASHISH EHTIYOJLARI SHAKILLANISHIDAGI MUOMMO VA YECHIMLARI Ibrohimjonova Gulasal Ilhomovna, UMFT, “Psixalogiya” Yo‘nalishi 1 – bosqich talabasi Annototsiya. Boshlang‘ich ta’lim — bola hayotidagi eng mas’uliyatli bosqichlardan biri bo‘lib, ushbu davrda o‘quvchining maktab muhitiga moslashuvi uning keyingi o‘quv yutuqlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bolaning yangi talablar, yangi jamoa va o‘qituvchi bilan o‘zaro munosabatlarga moslashuvi murakkab psixologik jarayon bo‘lib, bu jarayonni to‘g‘ri tashkil etish ta’lim sifatini oshirishning muhim omili hisoblanadi. Kalit so‘zlar: Boshlang‘ich ta’lim, moslashuv jarayoni, o‘quvchi ehtiyojlari, psixologik moslashuv, ijtimoiy moslashuv, o‘quv faoliyati, moslashuv muammolari, moslashuv yechimlari, o‘qituvchi yondashuvi, ota-ona hamkorligi, bolalar psixologiyasi, ta’lim muhitiga moslashish, individual yondashuv, pedagogik qo‘llab-quvvatlash, jamoaviy o‘yinlar, interfaol metodlar. Аннотация. Начальное образованиеШкольный период — один из самых ответственных этапов в жизни ребенка, и адаптация ученика к школьной среде в этот период напрямую влияет на его последующие академические достижения. Адаптация ребенка к новым требованиям, новой команде и взаимодействию с учителем — это сложный психологический процесс, и правильная организация этого процесса является важным фактором повышения качества образования. Калит со'злар: Начальное образование, процесс адаптации, потребности учащихся, психологическая адаптация, социальная адаптация, образовательная деятельность, проблемы адаптации, решения по адаптации, подход учителя, сотрудничество родителей, детская психология, адаптация к образовательной среде, индивидуальный подход, педагогическая поддержка, командные игры, интерактивные методы. Abstract: Primary educationis one of the most responsible stages in a child's life, and the student's adaptation to the school environment during this period directly affects his or her subsequent academic achievements. A child's adaptation to new requirements, a new team, and interactions with a teacher is a complex psychological process, and the proper organization of this process is an important factor in improving the quality of education. Kalit so‘zlar: Primary education, adaptation process, student needs, psychological adaptation, social adaptation, educational activities, adaptation problems, adaptation solutions, teacher approach, parent cooperation, child psychology, adaptation to the educational environment, individual approach, pedagogical support, team games, interactive methods. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida moslashuv ehtiyojlari bir necha asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: 1. Psixologik ehtiyojlar – xavfsizlik, qo‘llab-quvvatlanish, o‘qituvchi va sinfdoshlar bilan iliq munosabat. 2. Ijtimoiy ehtiyojlar – jamoaga qo‘shilish, o‘zini namoyon qilish, muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish. 3. O‘quv faoliyatiga oid ehtiyojlar – topshiriqlarni tushunish, mustaqil ishlay olish, o‘qishga qiziqish. 4. Jismoniy ehtiyojlar – harakatlanish, energiyani to‘g‘ri sarflash, sog‘lom ovqatlanish va dam olish. Boshlang‘ich ta’lim amaliyotida bolalar moslashuvida quyidagi muammolar ko‘p kuzatiladi: 199

1. Psixologik moslashuvdagi qiyinchiliklar ,yangi muhitdan qo‘rqish, otaonadan uzoqlashishdagi xavotir, o‘ziga ishonchsizlik, tortinchoqlik 2. Ijtimoiy moslashuvdagi muammolar,jamoaga kirishishdagi qiyinchilik, sinfdoshlar bilan muloqotda to‘sqinlik, mojarolar, o‘zini izolyatsiya qilish 3. O‘quv jarayonidagi moslashuv muammolari, o‘quv yuklamasining birdan oshishi, darslarga e’tibor berishdagi sustlik, o‘qish va yozish jarayonida qiynalish 4. Ota-ona bilan hamkorlik yetarli bo‘lmasligi, uy sharoitida noto‘g‘ri yondashuv, haddan tashqari talabchanlik yoki loqaydlik, o‘qituvchi bilan aloqa sustligi, muammolarni bartaraf etish bo‘yicha yechimlar 1. Psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish, sinfda qulay va ishonchli atmosfera yaratish, o‘qituvchining mehribon, tushunarli yondashuvi, moslashuv davri uchun maxsus psixologik treninglar 2. Ijtimoiy moslashuvni rag‘batlantirish, jamoaviy o‘yinlar, guruhiy topshiriqlar, sinf ichida “do‘stlik haftaligi” kabi loyihalarni yo‘lga qo‘yish, ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish bo‘yicha mashg‘ulotlar 3. O‘quv faoliyatini bosqichma-bosqich tashkil etish, yengil topshiriqlardan murakkabiga o‘tish, har bir bolaning individual qobiliyatini inobatga olish, qiziqarli, interfaol metodlardan foydalanish 4. Ota-onalar bilan samarali hamkorlik, muntazam suhbatlar va maslahatlar, ota-onalarni ta’lim jarayoniga jalb etish, uyda tinch va sog‘lom psixologik muhit yaratish bo‘yicha ko‘rsatmalar 5. Maktab – psixolog – o‘qituvchi – ota-ona tizimli hamkorligi, har bir bolaning moslashuv jarayoni monitoring, erta aniqlash va erta yordam prinsipi, zarurat bo‘lsa, individual rivojlantiruvchi dasturlar tuzish Xulosa. Boshlang‘ich ta’limda bolalarning moslashishi murakkab, ammo boshqariladigan jarayondir. O‘qituvchi, psixolog va ota-ona hamkorligida to‘g‘ri tashkil etilgan moslashuv yo‘li nafaqat bolaning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi, balki uning kelajakdagi ijtimoiy muvaffaqiyati uchun ham mustahkam poydevor yaratadi. Shuning uchun har bir pedagog bolalarning moslashish ehtiyojlarini to‘g‘ri anglash va ularni qondirishga qaratilgan tizimli yondashuvni yo‘lga qo‘yishi zarur. Foydalanilgan adabiyotar: 1. Vygotskiy L.S.– ijtimoiy rivojlanish nazariyasi, yaqin rivojlanish zonasi Leontev A.N.– faoliyat nazariyasi D.B. Elkonin – maktab yoshidagi bolalar psixologiyasi J. Piaget – kognitiv rivojlanish bosqichlari 2. Ijtimoiy moslashuv va jamoaga kirishish Erikson E. psixososial rivojlanish nazariyasi (moslashuv, ishonch shakllanishi) Bandura A. ijtimoiy o‘rganish nazariyasi (kuzatish orqali o‘rganish) K. Rodjers – insonparvarlik psixologiyasi (qulay muhit orqali moslashuv) 3. L.V. Zankov – rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasi V.V. Davыdov – nazariy tafakkurni rivojlantirish B. Bloom – o‘quv maqsadlari taksonomiyasi Jerom Bruner – spiral ta'lim modeli 4. J. Coleman – ijtimoiy kapital nazariyasi (oilaviy muhit ta’siri) U. Bronfenbrenner – ekologik tizimlar nazariyasi (oila–maktab–jamiyat o‘zaro ta’siri) 200

5. B.G. Ananev – shaxsning rivojlanish omillari P.P. Blonskiy – bolalar psixologiyasi asoschisi Sh. Amonashvili – insonparvar pedagogika K. Ushinskiy – ta’limning psixologik asoslari O‘SPRIN YOSHDAGI YIGIT VA QIZLARNING,XULQ-ATVORINI SHAKILLANISHIDA TENGQURLARINING TA’SIRI VA ULARNING XULQIDAGI IJTIMOIY PSIXOLOGIYASI Nuriddinova Charos Kamol qizi, UMFT Psixologiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Maqolada o‘spirin yoshdagi yigit va qizlarning xulq-atvorida uchraydigan asosiy ijtimoiy-psixologik muammolar ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning maqsadi — o‘spirinlarning xatti-harakatiga ta’sir qiluvchi omillarni aniqlash va bu jarayonda yuzaga keladigan psixologik qiyinchiliklarni tahlil qilishdir. Ish psixologik adabiyotlar tahlili asosida olib borilgan bo‘lib, unda tengdoshlar bosimi, ijtimoiy solishtirish, emotsional beqarorlik va identitet izlash kabi omillar yoritiladi. Xulosalarda o‘spirin xulqining oilaviy muhit, tengdoshlar guruhi va individual psixologik holat bilan chambarchas bog‘liqligi ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar:o‘spirinlik, xulq-atvor, ijtimoiy-psixologik muammolar, tengdoshlar ta’siri, identitet, emotsional rivojlanish. Аннотация. В статье рассматриваются основные социально-психологические проблемы, встречающиеся в поведении подростков мужского и женского пола. Цель исследования – выявление факторов, влияющих на поведение подростков, и анализ психологических трудностей, возникающих в этом процессе. Работа основана на анализе психологической литературы, в которой выделяются такие факторы, как давление со стороны сверстников, социальное сравнение, эмоциональная нестабильность и поиск идентичности. В выводах подчеркивается тесная взаимосвязь между поведением подростков и семейной средой, группой сверстников и индивидуальным психологическим состоянием. Ключевые слова: подростковый возраст, поведение, социально-психологические проблемы, влияние сверстников, идентичность, эмоциональное развитие Abstract. The article examines the main socio-psychological problems encountered in the behavior of adolescent boys and girls. The purpose of the study is to identify the factors influencing the behavior of adolescents and analyze the psychological difficulties that arise in this process. The work is based on an analysis of psychological literature, which highlights factors such as peer pressure, social comparison, emotional instability, and identity search. The conclusions emphasize the close relationship between adolescent behavior and the family environment, peer group, and individual psychological state. Keywords: adolescence, behavior, socio-psychological problems, peer influence, identity, emotional development O‘spirinlik davri shaxsiyat shakllanishining eng muhim bosqichlaridan biridir [4]. Bu davrda yoshlarning emotsional, kognitiv va ijtimoiy rivojlanishi jadal tarzda kechadi [5]. Shu jarayonda tengdoshlar bilan munosabatlar markaziy o‘rin egallaydi [1]. O‘spirinlar ko‘pincha o‘zini guruh orqali anglaydi, shuning uchun tengdoshlarning bahosi, qo‘llab-quvvatlashi yoki bosimi ularning xulqatvoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi [3].Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘spirinlar o‘z qarorlarini qabul qilishda tengdoshlar ta’siriga juda sezgir bo‘lib, bu ular uchun ijobiy ham, salbiy ham oqibatlarga olib keladi [4]. Shu maqola orqali tengdoshlarning ikki tomonlama ta’siri — ijobiy (motivatsiya, qo‘llab-quvvatlash) 201

va salbiy (stress, xavfli xatti-harakatlar) — hamda bu jarayonda yuzaga keladigan psixologik muammolar tahlil qilinadi [5]. Tengdoshlar ta’sirining psixologik mexanizmlari: O‘spirinlarning xulqiga tengdoshlar bir nechta mexanizm orqali ta’sir qiladi:1. Ijtimoiy identifikatsiya: Yoshlar o‘zlarini guruh a’zosi sifatida anglab, xulqini guruh normativlariga moslashtiradi [2]. Masalan, maktabdagi guruh ichida o‘zini “mos” tutish istagi, o‘spirinlarni ijobiy yoki salbiy qarorlar qabul qilishga undashi mumkin.2. Taqlid qilish: Tengdoshlarning xatti-harakatlari o‘spirin tomonidan o‘zlashtiriladi [1]. Agar guruhda zararli odatlar yoki xavfli xulq ko‘rinadigan bo‘lsa, o‘spirin ham bu harakatlarni takrorlashga moyil bo‘ladi.3. Normativ va informatsion bosim: Guruh a’zolarining qabul qilinishi va “to‘g‘ri” xulqni kuzatish istagi yoshlarni o‘zgartiradi [3]. Shu mexanizm ayniqsa qaror qabul qilishda kuchli ta’sir ko‘rsatadi.4. Emotsional beqarorlik: Stress yoki tashvish holatida tengdoshlar ta’siri oshadi [5]. Masalan, yangi maktab muhitida yoki baholar bilan bog‘liq vaziyatda o‘spirinlar guruhga ko‘proq bo‘ysunadi, bu esa ularning xulqini ijobiy ham, salbiy ham tomonga yo‘naltiradi Salbiy ta’sirlar: Tengdoshlarning salbiy ta’siri ko‘pincha xavfli xattiharakatlar, past o‘ziga baho va ijtimoiy tashvish shaklida namoyon bo‘ladi [1].Guruh bosimi yoshlarni zararli odatlarni sinashga, konfliktlarga kirishga yoki impulsiv qarorlar qabul qilishga undashi mumkin [2].Guruh fikri (groupthink) qaror qabul qilishdagi xatoliklarga olib keladi [3].Masalan, o‘spirinlar zararli odatlarni sinash, aggressiv xatti-harakatlarda ishtirok etish yoki o‘zini past baholash kabi holatlarga duch keladi [1].Shuningdek, salbiy ijtimoiy ta’sir o‘spirinlarda ruhiy muammolarni keltirib chiqaradi: ijtimoiy tashvish, depressiya belgilarining kuchayishi va maktabdagi muvaffaqiyatsizlik [4]. Statistik tadqiqotlarga ko‘ra, 13–17 yoshdagi o‘spirinlarning 40–50% tengdosh bosimi tufayli stress holatini boshdan kechiradi [5]. Ijobiy ta’sirlar: Sog‘lom tengdosh muhiti esa ijobiy ta’sir ko‘rsatadi [2].Qo‘llab-quvvatlovchi do‘stlik stressni kamaytiradi va ruhiy barqarorlikni oshiradi [2][5].Akademik motivatsiya va ijtimoiy ko‘nikmalar rivojlanadi [3].O‘spirinlar ijtimoiy ko‘nikmalarini oshiradi, o‘zini ifoda etadi va shaxsiy identitetni shakllantiradi [5].Masalan, sport musobaqalari, guruh loyihalari yoki ijodiy mashg‘ulotlar orqali o‘spirinlar o‘zini ijobiy guruh bilan identifikatsiya qiladi [1].Bu ijobiy ta’sir o‘spirinlarni xavfli qarorlar qabul qilishdan himoya qiladi va ularning ruhiy barqarorligini mustahkamlaydi. O‘spirinlarda uchraydigan psixologik muammolar: O‘spirinlarda uchraydigan asosiy psixologik muammolar quyidagilardan iborat: Tashqi ko‘rinish va ijtimoiy solishtirish bosimi [4].Ijtimoiy tashvish va impulsiv qarorlar [2].Oilaviy muhit va tengdoshlar o‘rtasidagi ziddiyatlar [3].Tengdoshlar o‘spirin xulq-atvoriga ikki tomonlama — ijobiy va salbiy — ta’sir ko‘rsatadi [1].Sog‘lom psixologik rivojlanish uchun ijobiy tengdosh muhiti yaratish, oilaviy qo‘llabquvvatlash va psixologik maslahat muhim ahamiyatga ega [4].Yoshlarni xavfli xatti-harakatlardan himoya qilish va ijobiy identitet shakllanishini qo‘llabquvvatlash zarur[5].Shu bilan birga, maktab, uy va ijtimoiy muhitni birlashtirgan 202

kompleks yondashuv yoshlarning ruhiy barqarorligi va ijtimoiy moslashuvini ta’minlaydi Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Nishonova, F. (2025). The influence of peer pressure on teenagers’ decision‑making. IJODKOR O‘qituvchi Jurnali, 49‑son. 2. Bandzeladze, T. (2020). Peer pressure and adolescents’ problem behavior. Journal of Advanced Research in Social Sciences and Humanities, 5(1). 3. Abdurahmon Nasriddinov. How peer pressure affects the conformity of adolescents in choosing their hobbies and interests in Uzbekistan? World Economics and Finance Bulletin. 4. Gadayeva, M.M., & Nazarova, M. (2024). O‘smirlik davrining psixologik xususiyatlari. Modern Science and Research, 3(5), 530–538. 5. Umarov, T.M. (2024). Psychological characteristics of anxiety in adolescents’ religious-psychological factors and understanding of professional identity. University Research Base.Past o‘ziga baho va depressiv belgilar [4][5] BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA TORTINCHOQLIK XUSUSIYATLARINING KELIB CHIQISHINING IJTIMOIY SABABLARI Raximova Dilbar Muxitdinovna, UMFT, Gumanitar fanlar, kafedrasi katta o‘qituvchisi, Rahmatullayeva Munisa Ilyos qizi, Psixologiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tortinchoqlik xususiyatlarining kelib chiqishiga sabab bo‘luvchi ijtimoiy omillar tahlil qilinadi. Tadqiqotda oilaviy muhit, tarbiya uslublari, tengdoshlar bilan munosabatlar, o‘qituvchi–o‘quvchi o‘rtasidagi kommunikativ jarayonlar hamda maktabdagi psixologik atmosfera kabi omillarning bola shaxsiga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, tortinchoqlikning erta aniqlanishi, uni kamaytirish bo‘yicha pedagogik yondashuvlar va samarali psixologik qo‘llab-quvvatlash usullari haqida ilmiy xulosalar beriladi. Maqola boshlang‘ich ta’lim jarayonida bolalarning ijtimoiy faolligini oshirishga qaratilgan tavsiyalar bilan yakunlanadi. Kalit so‘zlari: tortinchoqlik, ijtimoiy omillar, boshlang‘ich ta’lim, oila muhiti, tarbiya, tengdoshlar munosabati, pedagogik yondashuv, psixologik qo‘llab-quvvatlash. Аннотация. В данной статье анализируются социальные факторы, вызывающие застенчивость у учащихся начальной школы. В исследовании освещается влияние таких факторов, как семейная среда, стили воспитания, отношения со сверстниками, процессы общения учителя и ученика, а также психологическая атмосфера в школе на личность ребенка. Также приводятся научные выводы о раннем выявлении застенчивости, педагогических подходах к ее снижению и эффективных методах психологической поддержки. В заключение статьи даются рекомендации, направленные на повышение социальной активности детей в процессе начального образования. Ключевые слова: застенчивость, социальные факторы, начальное образование, семейная среда, воспитание, отношения со сверстниками, педагогический подход, психологическая поддержка. Abstract. This article analyzes the social factors that cause shyness in primary school students. The study highlights the impact of factors such as family environment, upbringing styles, peer relationships, teacher-student communication processes, and the psychological atmosphere at school on the child's personality. It also provides scientific conclusions on the early detection of shyness, pedagogical approaches to reducing it, and effective psychological support methods. The article concludes with recommendations aimed at increasing the social activity of children in the primary education process. 203