Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

og‘zaki nutq ravonligini oshirishda SI qanday o‘zgarishlar yasayotganini o‘rganish va mavjud ilmiy topilmalarni yaxlit holatda taqdim etishdan iborat. Asosiy qism. Ushbu ish tizimli sharh (systematic review) metodologiyasiga asoslanadi. Tahlilga 2023-2025-yillarda chop etilgan, asosan Tasodifiy Nazoratli Tajriba (RCT) va kvazi-tajriba usullaridan foydalangan empirik tadqiqotlar kiritildi. Tanlov mezonlari: 1) Ingliz tilini ikkinchi til (EFL/ESL) sifatida o‘rganuvchilar; 2) SI vositalari (chatbotlar, ASR, ITS) ishtiroki; 3) Og‘zaki nutq ko‘rsatkichlari (ravonlik, aniqlik, murakkablik) o‘lchovi. 1-jadval SI vositalarining funksional tasnifi: Yo‘nalish Generativ tizimlar Nutqni tanib olish tizimlari Aqlli o‘qitish tizimlari Vosita Chatbotlar (ChatGPT) ASR ilovalari ITS (ELSA SPEAK) Asosiy funksiya Tabiiy muloqot muhitini yaratish Talaffuzni fonetik tahlil qilish Individual feedback va motivatsiya Jami 15 ta manba tahlil qilindi, ulardan eng ishonchli 10 tasi ushbu tezisda aks ettirildi. Ushbu 1- jadvalga asoslangan tahlillar natijasida SI vositalarining og‘zaki nutqqa ta'siri uchta yo‘nalishda aniqlandi: Ravonlik va Aniqlik Ko‘rsatkichlari. Chatbotlar bilan muntazam mashg‘ulotlar nutqning grammatik aniqligi va moslashuvchanligini statistik jihatdan sezilarli darajada (p<.001) oshiradi [10]. Sinov guruhlarida an'anaviy metodlarga nisbatan yuqori ko‘rsatkichlar qayd etildi. ASR tizimlari esa talaffuzdagi xatolarni kamaytirish va pauza davomiyligini qisqartirishda samarali bo‘ldi [3,11]. Motivatsiya va Faollik. SI yordamida bajarilgan mashqlar o‘quvchilarda o‘ziga ishonch va muloqotga kirishish istagini oshiradi. Mashina tomonidan tanqid qilinmaslik holati psixologik to‘siqlarni kamaytiradi [7,9]. ELSA Speak kabi ilovalar til ko‘rsatkichlarining 17% gacha ortishini ta'minlab, ichki motivatsiyani rag‘batlantiradi [6]. An'anaviy Metodlar bilan Taqqoslash. Kvazi-tajribalar shuni ko‘rsatadiki, qisqa va o‘rta muddatda SI vositalari an'anaviy usullardan ustunlik qiladi. Biroq, bu faqat texnologiya mavjudligi bilan ustunlik qilmaydi. balki uning to‘g‘ri integratsiyasi bilan bog‘liq [2]. Endi SI vositalarining o‘ziga xos xususiyatlari haqida gaplashsak, generativ chatbotlar bunga misol bo‘lib keladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, chatbotlar bilan muntazam muloqot qilish nutqning grammatik aniqligini sezilarli darajada oshiradi [10]. Birinchisi kontekstual muloqot. ChatGPT real vaqtdagi suhbatdosh rolini o‘ynab beradi va bu talabalarga oson gapirish imkonini beradi. Ikkinchisi shaxsiylashtirilgan fikr mulohaza bo‘lib, tizimda mavjud bo‘lgan xatolarni darhol tuzatibgina qolmay, balki o‘sha jumlani qanday qilib yanada tabiiyroq yetkazib berish (natural sounding) mumkinligi bo‘yicha tavsiyalar beradi. Keyingi o‘ziga xos xislat esa psixologik qulaylikdir. Talabalar jonli muloqot mobaynida xato 779

qilishdan qo‘rqadigan bo‘lsalar, chatbot bilan muloqotda bunday to‘siqlar bo‘lmaydi. Bu esa nutqiy ko‘nikmani oshirib, faollikni rivojlantiradi. Texnik cheklovlarga kelsak, garchi SI samarali vosita bo‘lsa-da, jiddiy cheklovlar mavjud. ASR tizimlarining turli aksent va shevalarga sezgirligi hali ham pastligicha qolmoqda [4]. Bu fonetik xilma-xillikka ega o‘quvchilarda baholash aniqligiga shubha uyg‘otadi. Ikkinchidan, pragmatik va madaniy cheklovlar ham mavjud bo‘lib bunda ko‘plab SI tizimlari faqat yuzaki grammatik xatolarni tahlil qilish xususiyatiga ega. Muloqotning pragmatik qoidalari va madaniy konvensiyalari bo‘yicha chuqur fikr-mulohaza berishda imkoniyatlar cheklangan [2,4]. Bundan tashqari, etik masalalarni ham ko‘rib o‘taylik. Algoritmik xolislik, shaxsiy ma'lumotlar xavfsizligi va AI fikr-mulohazasiga haddan tashqari ishonish bilan bog‘liq etik xavotirlar "qizil bayroq" hisoblanadi [1,6]. Gibrid yondashuvda esa tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, SI o‘qituvchini almashtirish uchun emas, balki uning faoliyatini qo‘llab-quvvatlash uchun mo‘ljallanishi kerak. Gibrid yondashuv (SI + O‘qituvchi nazorati) eng yuqori natijalarni beradi [1]. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Sun'iy intellekt ingliz tili og‘zaki nutq ravonligini oshirishda samarali yordamchi vosita hisoblanadi. U ravonlik, aniqlik va motivatsiyani oshirishda an'anaviy metodlardan ustunlik qilishi mumkin. Biroq, texnik cheklovlar va etik masalalar tufayli SI to‘liq avtonom tizim sifatida emas, balki o‘qituvchi nazorati ostidagi gibrid modelda qo‘llanilishi maqsadga muvofiqdir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Akhter, E. (2025). The impact of human-machine interaction on english pronunciation and fluency. Green technologies and Circular Economy Innovations, 04(02), 473-500. 2. Cahyono, A.E., & Rosita, R. (2023). The impact of using ai-based language learning platforms on english speaking skills. transtool, 2(2), 1–8. 3. Dandu, G., et al. (2024). AI-Driven Language Learning: The Impact of Rosetta Stone on ESL Students' speaking Proficiency. Rupkatha Journal, 16(04). 4. Fathi, J., et al. (2024). Improving EFL learners' speaking skills via artificial intelligence-mediated interactions. System, 121, 103254. 5. Jalolov, T. S. (2025). Ta'limda sun'iy intellektni o‘rni. New Modern Researchers, 2(2), 32–40. 6. Karim, S.A., et al. (2023). Promoting EFL Students' Speaking Performance through ELSA Speak. Journal of Languages and Language Teaching, 11(4), 655. 7. Lu, C., et al. (2025). Implementation of an AI English-Speaking Interactive training System. IEEE Access, 13, 132052–132066. 8. Sapayeva, G. U. (2025). Sun'iy intellekt va uning ta'limdagi o‘rni. Ustozlar Uchun, 84(5), 23–28. 9. Yang, F. (2024). AI in Language Education: Enhancing Learners' Speaking Awareness. Int. Journal of Information and Education Technology, 14(6), 828–833. 10. Zhang, J., et al. (2025). The influence of natural language processing on EFL speaking skills. Journal of Educational Computing Research, 64(1), 59–91. 11. Zou, B., et al. (2023). An investigation into artificial intelligence speech evaluation programs. SAGE Open, 13(3). 780

SUN’IY INTELLEKT TUSHUNCHASINING PEDAGOGIKA NAZARIYASIDAGI TALQINI Boymirzayeva Shahnoza Olimjon qizi, Qo‘qon universiteti tayanch doktoranti boymirzayevashahnoza@98gmail.com Annotatsiya. Ushbu tezisda sun’iy intellekt (SI) tushunchasining zamonaviy pedagogika nazariyasidagi o‘rni va uning didaktik imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda SIning ta’lim tizimidagi roli an’anaviy o‘qitish metodlaridan adaptiv va personallashgan ta’lim modellariga o‘tish kontekstida yoritilgan. Shuningdek, o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi kommunikatsiyaning transformatsiyalashuvi hamda SI texnologiyalarini pedagogik jarayonga integratsiya qilishning nazariy asoslari bayon etilgan. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, pedagogika nazariyasi, didaktika, personallashgan ta’lim, raqamli transformatsiya, adaptiv o‘qitish, kognitiv yondashuv, ta’lim texnologiyalari Аннотация. В данной статье анализируется место концепции искусственного интеллекта (ИИ) в современной педагогической теории и его дидактические возможности. В исследовании рассматривается роль ИИ в системе образования в контексте перехода от традиционных методов обучения к адаптивным и персонализированным моделям. Также описывается трансформация коммуникации между преподавателем и студентом, излагаются теоретические основы интеграции технологий ИИ в педагогический процесс. Ключевые слова: Искусственный интеллект, педагогическая теория, дидактика, персонализированное обучение, цифровая трансформация, адаптивное обучение, когнитивный подход, образовательные технологии. Abstract. This article analyzes the role of the Artificial Intelligence (AI) concept in modern pedagogical theory and its didactic potential. The study examines the role of AI in the education system within the context of the transition from traditional teaching methods to adaptive and personalized learning models. Furthermore, it describes the transformation of communication between teacher and student and outlines the theoretical foundations for integrating AI technologies into the pedagogical process. Keywords: Artificial intelligence, pedagogical theory, didactics, personalized learning, digital transformation, adaptive teaching, cognitive approach, educational technologies. Kirish. Bugungi kunda ta’lim tizimi global raqamli transformatsiya davrini boshdan kechirmoqda. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining paydo bo‘lishi ta’lim paradigmasini tubdan o‘zgartirishni talab etadi. Mavzuning dolzarbligi quyidagi omillar bilan belgilanadi: Ta’limni personallashtirishga bo‘lgan ehtiyoj: An’anaviy guruhli o‘qitish usullari har bir ta’lim oluvchining individual ehtiyojlarini to‘liq qondira olmayotgan bir paytda, SI adaptiv ta’lim muhitini yaratishning yagona samarali vositasi bo‘lib chiqmoqda. Katta ma’lumotlar (Big Data) bilan ishlash: Ta’lim jarayonida to‘planadigan ulkan hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish va ular asosida o‘quvchi natijalarini bashorat qilish faqat SI algoritmlari yordamida imkonlidir. Maqolaning asosiy maqsadi - sun’iy intellekt tushunchasining pedagogika nazariyasidagi mazmun-mohiyatini ochib berish, uning zamonaviy didaktikadagi o‘rni va funksiyalarini nazariy jihatdan asoslash hamda SI integratsiyalashgan ta’lim tizimining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashdan iborat. 781

Belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirish ko‘zda tutilgan: 1. Nazariy tahlil: Pedagogika nazariyasida "sun’iy intellekt" tushunchasining shakllanish tarixi va uning ta’limiy komponentlarini tadqiq etish. 2. Kategoriyalarni aniqlash: SIning didaktik funksiyalarini (adaptivlik, proaktivlik, avtomatlashtirish) tasniflash va ularning o‘qitish samaradorligiga ta’sirini o‘rganish. Asosiy qism. Sun’iy intellekt tushunchasini pedagogika nazariyasi nuqtayi nazaridan talqin qilishda, avvalo, uning adaptivlik (moslashuvchanlik) va shaxsiylashtirish (personallashtirish) xususiyatlariga e’tibor qaratiladi. An’anaviy pedagogik tizimda "hamma uchun bir xil" (one-size-fits-all) yondashuvi ustunlik qilgan bo‘lsa, SI asosidagi ta’lim modellari har bir o‘quvchining individual kognitiv imkoniyatlari, o‘zlashtirish sur’ati va qiziqishlarini hisobga olishga imkon beradi. Bu esa o‘z navbatida, pedagogikaning fundamental tamoyillaridan biri bo‘lgan "ta’limni tabaqalashtirish va individuallashtirish" tamoyilini yangi texnologik darajaga olib chiqadi[1]. O‘tgan asrning o‘rtalarida kibernetika va dasturlashtirilgan ta’lim nazariyalari (B.F. Skinner, N.A. Crowder) asosida shakllangan g‘oyalar bugungi kunda neyrotarmoqlar va katta ma’lumotlar (Big Data) tahlili yordamida o‘zining mukammal shaklini topmoqda[2]. Pedagogika nazariyasida SI tushunchasi quyidagi uchta fundamental yo‘nalishda tahlil qilinmoqda: 1. Ontologik yondashuv: SIning ta’lim muhitidagi o‘rni va "o‘qituvchi – SI – talaba" tizimidagi subyektlararo munosabatlarni aniqlash. 2. Gnoseologik yondashuv: Bilimlarni egallash jarayonida inson intellekti va mashina intellektining o‘zaro hamkorligi (human-AI collaboration) natijasida hosil bo‘ladigan yangi kognitiv imkoniyatlar. 3. Aksiologik yondashuv: Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishning axloqiy va estetik normalari, ya’ni "pedagogik etika" masalalari. Bugungi kunda pedagog olimlar oldida turgan eng dolzarb vazifa — SIni shunchaki "yordamchi vosita" sifatida emas, balki ta’lim natijalarini bashorat qiluvchi va boshqaruvchi intellektual didaktik tizim sifatida nazariy jihatdan asoslashdir. Bu jarayonda o‘qituvchining funksiyalari ham transformatsiyaga uchrab, u bilim beruvchi manbadan ko‘ra ko‘proq mentorlik, fasilitatorlik va ta’lim jarayonini loyihalash (Instructional Design) kabi yuqori darajadagi ijodiy vazifalarga yo‘naltirilmoqda. Sun’iy intellekt zamonaviy ilm-fan va texnologiya rivojining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u insonning fikrlash, o‘rganish, muammo yechish va qaror qabul qilish kabi intellektual faoliyatlarini kompyuter tizimlari orqali modellashtirishga qaratilgan. Pedagogika nazariyasida sun’iy intellekt ta’lim jarayonini samarali tashkil etish, o‘qitish metodlarini takomillashtirish va o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda ta’limni tashkil qilish vositasi sifatida talqin qilinadi. 782

Pedagogik nuqtai nazardan qaraganda, sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim jarayonini individuallashtirish imkoniyatini yaratadi. An’anaviy ta’lim tizimida barcha o‘quvchilar uchun bir xil o‘quv materiallari va metodlar qo‘llanilsa, sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlari har bir o‘quvchining bilim darajasi, qiziqishi va o‘rganish tezligini tahlil qilib, individual o‘quv yo‘nalishini shakllantirishi mumkin. Bu esa o‘quvchilarning bilimlarni samarali o‘zlashtirishiga yordam beradi. Sun’iy intellektning pedagogika nazariyasidagi yana bir muhim jihati – ta’lim jarayonini tahlil qilish va baholash imkoniyatidir. Zamonaviy sun’iy intellekt tizimlari o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini monitoring qilish, ularning xatolarini aniqlash va individual tavsiyalar berish imkonini yaratadi. Bunday tizimlar o‘qituvchiga o‘quvchilarning rivojlanish dinamikasini tahlil qilishda yordam beradi hamda ta’lim jarayonini yanada samarali tashkil etish imkonini beradi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt zamonaviy ta’lim tizimining muhim tarkibiy qismi sifatida pedagogika nazariyasida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim jarayonini samarali tashkil etish, o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘qitishni tashkil qilish hamda ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Pedagogika nazariyasida sun’iy intellekt nafaqat texnologik vosita, balki innovatsion didaktik yondashuv sifatida ham talqin qilinadi. Amaliy tavsiyalar 1. Ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha pedagoglar uchun maxsus malaka oshirish kurslarini tashkil etish maqsadga muvofiq. 2. O‘quv jarayonida sun’iy intellekt asosida ishlovchi adaptiv ta’lim platformalari va raqamli ta’lim resurslaridan keng foydalanish zarur. 3. Pedagoglar tomonidan sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishda o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini hisobga olish muhim hisoblanadi. 4. Ta’lim jarayonida sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish bilan bir qatorda, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi jonli pedagogik muloqotni saqlab qolish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Yusupov F.X. Ta’limda sun’iy intellekt: nazariya va amaliyot. – Toshkent: "Fan va texnologiya", 2024. – 180 b. 2. Luckin, R. Machine Learning and Human Intelligence: The Future of Education in the 21st Century. – London: UCL Press, 2018. – 256 p. 3. Shahnoza, B. (2024). Maktabgacha ta’lim tizimida innovatsion yondashuvning uslubiy asoslari va pedagogik shart-sharoitlari. University Research Base, 164-167. 4. Qizi, B.S.O. (2025). Ta’limda innovatsion pedagogik texnologiyalar. Research Focus, 4(8), 32-35. 5. Qizi, B.S.O. (2025). Experimental study of the development of intellectual abilities through play. Research Focus, 4(6), 182-188. 783

6. Kizi, B.S.O. (2025). Ensuring the intellectual and social development of preschool children based on pedagogical technologies. Research Focus, 4(6), 189-193. 7. Аbdurаshidov, А., & Turdаliyevа, N. (2023). Development of mаnuаl work in preschool educаtion. Science аnd innovаtion, 2(B2), 282-286. BO‘LAJAK MUHANDISLARNI KASBIY TAYYORGARLIGINI RIVOJLANTIRISH MUAMMOSI BO‘YICHA XORIJIY TAJRIBALAR VA ILMIY YONDASHUVLAR TAHLILI Choriyeva Muxabbat Muxammatovna, Buxoro davlat texnika universiteti dotsenti, t.f.n (PhD) e-mail: choriyevamuxabbat@mail.ru Annotatsiya. Mazkur maqolada bo‘lajak muhandislarning kasbiy tayyorgarligini rivojlantirish muammosi, shuningdek mazkur yo‘nalishda rivojlangan davlatlarda qo‘llanilayotgan ilmiy yondashuvlar va ta’lim modellari tahlil qilingan. Muhandislik ta’limida kompetentlikka asoslangan yondashuv, dual ta’lim tizimi, innovatsion pedagogik texnologiyalar va ta’lim-ishlab chiqarish integratsiyasining ahamiyati yoritib berilgan. Shuningdek, xorijiy tajribalarni milliy ta’lim tizimiga tatbiq etish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: muhandislik ta’limi, kasbiy tayyorgarlik, kompetentlik, dual ta’lim, innovatsion texnologiyalar, ta’lim integratsiyasi. Kirish. Hozirgi globallashuv sharoitida fan-texnika va sanoatning jadal rivojlanishi muhandis kadrlar tayyorlash tizimiga yangi talablarni qo‘ymoqda. Zamonaviy muhandis faqatgina nazariy bilimlarga ega bo‘lishi emas, balki murakkab texnik muammolarni hal qilish, innovatsion g‘oyalarni ishlab chiqish, jamoada ishlash va tez o‘zgaruvchan texnologiyalarga moslasha olish qobiliyatlariga ham ega bo‘lishi lozim. Shu boisdan oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak muhandislarning kasbiy tayyorgarligini rivojlantirish masalasi muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Ko‘plab rivojlangan davlatlarda muhandislik ta’limi tizimida yangi pedagogik texnologiyalar, innovatsion o‘qitish metodlari va ishlab chiqarish bilan integratsiyaga asoslangan ta’lim modellari joriy qilinmoqda. Mazkur maqolaning maqsadi — bo‘lajak muhandislarning kasbiy tayyorgarligini rivojlantirishga qaratilgan xorijiy tajribalar va ilmiy yondashuvlarni tahlil qilish hamda ularni milliy ta’lim tizimida qo‘llash imkoniyatlarini aniqlashdan iborat. Muhandis kadrlarni tayyorlash masalasi ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Ilmiy tadqiqotlarda muhandislik ta’limida kasbiy tayyorgarlikni shakllantirish murakkab va ko‘p qirrali jarayon ekani ta’kidlanadi. Kasbiy tayyorgarlik — bu mutaxassisning muayyan kasbiy faoliyatni samarali amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka va shaxsiy sifatlar majmuasidir. Muhandislik ta’limida kasbiy tayyorgarlik quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi-fundamental nazariy bilimlar; amaliy texnik ko‘nikmalar;; innovatsion fikrlash qobiliyati; axborot texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmalari;jamoada ishlash va kommunikatsiya madaniyati. 784

Zamonaviy pedagogik tadqiqotlarda muhandislik ta’limida kompetentlikka asoslangan yondashuv alohida ahamiyatga ega. Bu yondashuv talabalarda bilimlarning amaliy qo‘llanilishiga qaratilgan kompetensiyalarni shakllantirishni nazarda tutadi. Dunyoda muhandis kadrlar tayyorlash tizimida katta tajriba to‘plangan. Ayniqsa Germaniya, AQSh, Yaponiya, Finlyandiya va Janubiy Koreya kabi davlatlarda muhandislik ta’limi yuqori darajada tashkil etilgan. Germaniya ta’lim tizimida muhandis kadrlar tayyorlashda dual ta’lim modeli keng qo‘llaniladi. Bu tizimda talabalar universitetda nazariy bilimlar olish bilan birga sanoat korxonalarida amaliy faoliyat bilan shug‘ullanadilar. Dual ta’lim tizimi quyidagi afzalliklarga ega-talabalarning amaliy ko‘nikmalari shakllanadi, ishlab chiqarish talablari bilan tanishish imkoniyati yaratiladi, ,bitiruvchilarning ish bilan ta’minlanish darajasi oshadi. Shuning uchun ko‘plab davlatlarda mazkur tizimni joriy etish bo‘yicha islohotlar amalga oshirilmoqda.Xorijiy universitetlarda ta’lim jarayoni kompetentlikka asoslangan modelga muvofiq tashkil etiladi. Bu model talabalarning mustaqil fikrlash, tahlil qilish va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan. Kompetentlikka asoslangan ta’limda-loyiha asosida o‘qitish , muammoli ta’lim, keys-metod, tadqiqot asosida o‘qitish, kabi metodlar keng qo‘llaniladi. Bu metodlar talabalarning ijodiy va analitik fikrlashini rivojlantirishga xizmat qiladi. So‘nggi yillarda muhandislik ta’limida raqamli texnologiyalar keng joriy etilmoqda. Virtual laboratoriyalar, simulyatorlar va elektron ta’lim platformalari talabalarning amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Innovatsion texnologiyalar quyidagi imkoniyatlarni yaratadi: Bu esa ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. 1.мураккаб техник жараёнларни моделлаштириш 2.масофавий таълимни ташкил этиш 3.мустақил таълимни ривожлантириш 4.интерактив ўқитиш муҳитини яратиш Muhandis kadrlar tayyorlashda ta’lim muassasalari va sanoat korxonalari o‘rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Rivojlangan davlatlarda universitetlar sanoat korxonalari bilan hamkorlikda oshiriladi. Ilmiy-tadqiqot loyihalarini amalga oshiradilar, talabalar uchun stajirovka dasturlarini tashkil etadilar, qo‘shma laboratoriyalar yaratadilar. Bu hamkorlik talabalarni real ishlab chiqarish sharoitiga tayyorlashga yordam beradi. Xorijiy tajribalar tahliliga asoslanib, bo‘lajak muhandislarning kasbiy tayyorgarligini rivojlantirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq. Kompetentlikka asoslangan ta’lim modelini keng joriy etish, dual ta’lim tizimini bosqichmabosqich tatbiq qilish, ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanish, universitet va sanoat korxonalari o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish,talabalarning 785

loyihaviy faoliyatini rivojlantirishdan iborat. Bu choralar muhandis kadrlarni tayyorlash sifatini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa. Bo‘lajak muhandislarning kasbiy tayyorgarligini rivojlantirish zamonaviy ta’lim tizimining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Xorijiy tajribalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, muhandislik ta’limida kompetentlikka asoslangan yondashuv, dual ta’lim tizimi, innovatsion texnologiyalar va ta’lim-ishlab chiqarish integratsiyasi yuqori samara beradi. Ushbu yondashuvlarni milliy ta’lim tizimiga tatbiq etish orqali muhandis kadrlarni tayyorlash sifatini oshirish, ularning mehnat bozorida raqobatbardoshligini ta’minlash va sanoat rivojiga hissa qo‘shish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Беспалко В.П. Педагогика и прогрессивные технологии обучения. 2. Зимняя И.А. Ключевые компетенсии как резултат образования. 3. Байденко В.И. Компетентностный подход в высшем образовании. 4. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. 5. Германия дуал таълим тизими бўйича халқаро таълим материаллари. 6. Эngineering Education Research: International Perspectives. 7. UNESCO. Engineering for Sustainable Development. 8. OECD. Future of Engineering Education. UN’IY INTELLEKTGA ASOSLANGAN TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI HAQIDA AYRIM MULOHAZALAR Davronova Fotima Pirnazarovna, SamDVM, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti (PhD), dotsent, fotimadavronova82@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada xorijiy mamlakat olimlari tomonidan ishlab chiqilqan reflektiv modellarning maktab amaliyotiga tatbiqida sun’iy intellektdan samarali foydalanish yo‘llarini yoritilgan. Kalit so‘zlar: mahorat, sun’iy intellekt kasbiy, faoliyat, voqea, tajriba, kuzatish, tahlil, jarayon, kombenatsiyalashgan, refleksiya, kundalik, model, formula, ta’rif, teorema, aksioma, tenglama Аннотация. В данной статье освещаются пути эффективного использования искусственного интеллекта при внедрении в школьную практику рефлексивных моделей, разработанных зарубежными учеными. Ключевые слова: мастерство, искусственный интеллект профессиональный, деятельность, событие, опыт, наблюдение, анализ, процесс, рефлексия, ежедневный, модель, формула, определение, теорема, аксиома, уравнение Abstract. This article highlights ways to effectively utilize artificial intelligence in the implementation of reflective models developed by foreign scientists into school practice. Keywords: skills, artificial intelligence professional, activity, event, experience, observation, analysis, process, specialized, reflection, diary, model, formula, definition, theorem, axiom, equation Kirish. Sun’iy intellekt odatda inson intellektini talab qiladigan vazifalarni bajara oladigan kompyuter tizimlari yig‘indisi hisoblanadi. Bu vazifalarga o‘rganish, mulohaza yuritish, muammoni hal qilish, idrok etish, tilni tushunish va 786

qaror qabul qilish kiradi. Sun’iy intellekt murakkab muammolarning yechimini topish va samaradorlikni oshirish uchun inson aql-idrokiga taqlid qiladi. Sun’iy intellektning bir qancha turlari mavjud. Masalan, tor sun’iy intellekt – (zaif sun’iy intellekt deb ham ataladi) muayyan vazifalarni bajarish uchun mo‘ljallangan va cheklangan imkoniyatlarga ega. Boshqa tomondan, umumiy SI – (kuchli SI deb ham ataladi) hali ham faraziy tushuncha hisoblanadi. U inson kabi fikrlash va o‘rganish qobiliyatiga ega, ongli va o‘z-o‘zini anglaydigan mashinalarni rivojlantirishni nazarda tutadi. Samaradorlik – bu maqsadga erishish uchun ishlatilgan resurslarning optimal darajada sarflanishini ifodalovchi tushuncha. Ya’ni, kamroq vaqt, kuch, yoki mablag‘ sarflab, ko‘proq natijaga erishish. Samaradorlikka bir nechta muhim omillar ta’sir ko‘rsatadi: Texnologiya. Zamonaviy texnologiyalar, jumladan avtomatlashtirish unumdorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Texnologiyalar jarayonlarni tartibga soladi, xatolarni kamaytiradi va vaqtni tejaydi. Texnologiyaning bir qismi sifatida sun’iy intellekt va maxsus dasturiy ta’minotlarni ishlab chiqish samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Ishchi kuchi: Xodimlarning bilim, ko‘nikma va qobiliyatlari unumdorlik uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Yaxshi tayyorlangan va malakali xodimlar yanada samaraliroq natijalar qilishadi. Boshqaruv amaliyoti: To‘g‘ri rejalashtirish, tashkil etish va muloqot kabi boshqaruv amaliyoti samaradorlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Agar kompaniya kuchli yetakchilikka va qaror qabul qiluvchi boshqaruvchiga ega bo‘lsa, bu resurslarni yaxshiroq taqsimlash va yuqori unumdorlikka olib keladi. Sun’iy intellekt deyarli barcha sohalarda samaradorlikni oshirish uchun foydali manba bo‘lib kelmoqda. Sun’iy intellektga asoslangan texnologiyalardan foydalanish orqali kompaniyalar ish jarayonlarini tartibga solishi, samaradorligini oshirishi va resurslarni optimallashtirishi mumkin. Takroriy vazifalarni avtomatlashtirish: SI asosidagi dasturlar ma’lumotlarni kiritish, hisobotlarni tayyorlash va mijozlarga xizmat ko‘rsatish so‘rovlari kabi takroriy vazifalarni avtomatlashtirishga yordam beradi. Bu esa xodimlarga ko‘proq strategik vazifalarga e’tibor qaratish uchun vaqt ajratib beradi. Individual tushunchalar: SI shaxsning ish qoidalari va xohish-istaklariga asoslangan tavsiyalarni taqdim etishi mumkin. Bu xodimlarga o‘z ishining ustuvorligini belgilash va yaxshiroq qarorlar qabul qilishga yordam beradi. Rejalashtirish: SI alohida yig‘ilishlar, individual ish jarayoni va boshqa omillarga asoslanib, rejalar qilishni optimallashtiradi. Bu vaqt va resurslardan samaraliroq foydalanishga, ziddiyatlarni kamaytirishga yordam beradi. Kuchaytirilgan hamkorlik: SI bilan ishlaydigan dasturlar real vaqt rejimida tarjima, avtomatik transkripsiya va virtual yordam ko‘rsatish orqali hamkorlik va aloqani osonlashtirishi mumkin. Bu geografik joylashuv yoki til to‘siqlaridan qat’iy nazar, jamoalarga yanada samarali ishlashga yordam beradi. 787

Ma’lumotlarga asoslangan qaror qabul qilish: SI katta hajmdagi ma’lumotlarga asoslanib, tushuncha va prognozlar taqdim etishi mumkin. Bu esa qaror qabul qilishda, tahlil jarayonida va strategik rejalashtirishni yaxshilashda yordam beradi. Reflektiv modellar kasbiy rivojlanishning muhim omilidir, biroq shu modellarni sun’iy intellekt yordamida takomillashtirish bugungi kunda zamon talabi hisoblanadi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Quyida umumiy o‘rta ta‘lim maktablariga tajriba almashish jarayonida kuzatilgan darslardan misollar keltiramiz: Uzaqova Guljhon Melikovna – Tayloq tumandagi 1- umumiy o‘rta ta‘lim maktabi matematika fani o‘qituvchisi darsi tahlili: Amerikalik Josiah Willard Gibbs (Gibbs) – termodinamika va statistik fizika sohalarida muhim ilmiy tadqiqotlar olib borgan olim. Gibbsning reflektiv modeli, o‘quv (o‘z-o‘zini tahlil qilish) uchun ishlatiladigan samarali yondashuv hisoblanadi. Ushbu modeldan foydalanishning asosiy maqsadi - tajriba, hissiyotlar va xatti-harakatlarni chuqur tahlil qilish hamda korreksiyalar kiritish asosida, shaxsiy va professional rivojlanishni ta’minlashdan iborat. Samarqand viloyati pedagogik mahorat markazidagi darslarimizda Gibbsning reflektiv modeli o‘rganilgach, uni kasbiy faoliyatlariga tatbiq etish tinglovchilarga taklif etildi. Tajriba kutulgan natijani bermadi. Bundan reflektiv modellarni yunalishlar tinglovchilarining bevosita maktabda o‘qitadigan fani bilan bog‘lab o‘rgatish zarurati paydo bo‘di. Gibbsning reflektiv modeli 6 bosqichda amalga oshiriladi: 1) tavsif (arab tilida – mukammal ta‘rif, baho, sifatlash, maqtash ma‘nolarida ishlatiladi), 2) hissiyotlar, 3) tahlil, 4) tahliliy o‘rganish, 5) reja, 6) amaliy rejalar. 1. Tavsifda tajriba tasvirlab beriladi: a) nima sodir bo‘ldi savoliga javob beriladi: Tayloq tuman Maktabgacha va maktab ta‘limi bo‘limiga qarashli 1-umumiy o‘rta ta‘lim maktabi matematika fani o‘qituvchisi G.M.Uzaqovaning “Arifmetik progressiya” mavzusidagi darsi bo‘ldi. 2. Hissiyotlar: O‘sha vaziyatdagi hissiy reaktsiyalaringizni o‘ylab ko‘ring. • O‘zingizni qanday his qildingiz savoliga javob beriladi: darsimda nufuzli insonlar ishtirok etganligi tufayli hoyajonlandim; • Boshqalar qanday hissiyotda edi savoliga javob beriladi: a) darsimga kirgan mehmonlar menga xayrihohlik va faoliyatimni sinchkovlik bilan kuzatishdi; b) dars boshida sinf o‘quvchilarida bosiqlik kuzatildi, o‘quv materialini o‘rganishga o‘tilgandan so‘ng faollik boshlandi. 3. Tahlil: Tajribani baholang. • Nima yaxshi o‘tdi savoliga javob beriladi: “Biz muallimlar sinfimiz o‘quvchilarini an‘anaviy ta‘limda o‘qitmaymiz, ularni ko‘proq mustaqil 788

o‘rganishga, o‘rganganlarini sheriklari bilan hamkorlikda amaliyotga qo‘llashga yo‘naltiramiz” shiori asosida, kichik guruhlarda ishlayotganligimiz uchun darsimiz ko‘pchilik o‘quvchilarning faolligida o‘tdi. • Qanday muammolar yuzaga keldi savoliga javob beriladi: to‘rt nafar o‘quvchilarning darsga tayyorgarligi yetarli darajada emasligi ko‘rindi. 4. Tahliliy o‘rganish: Bunda tajriba (o‘tilgan dars) va uning natijalari chuqur tahlil qilinadi. • Nima uchun bu sodir bo‘ldi savoliga javob beriladi: to‘rt nafar o‘quvchi darsga tayyorgarlik ko‘rishmagan. • Qanday omillar ta’sir qildi savoliga javob beriladi: o‘quvchilar va ularning onalari bilan o‘tkazilgan individual suhbatlardan 3 nafarining dars qilmasligiga oilaviy sharoitlar sabab bo‘lganligi, bittasining o‘zi yolqovlik qilganligi aniqlandi. 5. Reja: Tajribadan nimani o‘rganishingizni xulosa qiling. • Boshqacha nima qilish kerak edi savoliga javob beriladi: o‘quvchilarni faqat o‘qitish bilan chegaralanib qolmasdan, dars jarayonini, o‘quvchilarning hissiyotlarini, harakatlarini chuqir kuzatish va tahlil qilish kerak. • Yangi bilimlar nimadan iborat degan savolga javob beriladi: darsni o‘tishga tayyorgarlik ko‘rishdan boshlab, uning yakuniga qadar kechadigan barcha xatti-harakatlarni doimiy chuqur tahlil qilish, erishilgan yutuqlarni revojlantirish va ro‘y berishi mumkin bo‘lgan kamchiliklarning oldini olish zarurligi. 6. Amaliy reja: Kelajakda nima qilishingizni rejalashtiring. • Shunga o‘xshash vaziyatlarda qanday yondashuv qo‘llaysiz savoliga javob beriladi: a) har bir kiyingi darsga tayyorgarlik ko‘rishda oldingi tajribalar inobatga olinadi, erishilgan yutuqlar rivojlantirilib, ro‘y bergan har qanday kamchiliklar, ularning asosiy va yondosh sabablari chuqur tahlillarga asoslangan holda bartaraf etib boriladi; b) reflektiv kundalik yuritiladi; c) hamkasblar tajribalari o‘rganiladi, kasbiy revojlanish kurslari, kasbiy rivojlanish seminarlarida ishtirok etiladi; d) tegishli pedagogik, psixologik adabiyotlar o‘rganiladi. Xulosa qilib aytganda, professional faoliyatda Gibbsning reflektiv modelidan doimiy foydalanish, ta‘limning natijadorligi va kasbiy rivojlanishning samaradorligini oshirishning muhim vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Yuqoridagi jarayonni sun’iy intellekt yordamida yanada takomillashtirih, tezlashtirish, samaradorligini oshirish mumkin. Sun’iy intellekt nafaqat bugungi kunda samaradorlikni sezilarli darajada oshiradigan amaliy vositadir, sun’iy intellekt oddiy vazifalarni avtomatlashtirish, ma’lumotlarni samarali tahlil qilish va jarayonlarni optimallashtirish orqali shaxslarga kamroq resurslar bilan ko‘proq narsaga erishish imkonini beradi. Shunday ekan, har bir pedagogning kasbiy 789

rivojlanishida sun’iy intellektdan maqsadli foydalanishi dars samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. “Ta’lim – 2030” Inchxon deklaratsiyasi. – Inchxon: Janubiy Koreya. 2015. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 2. Mirziyoyev Sh.M., Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi boʻlishi kerak. Mamlakatimizni 2016-yilda ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017-yilga moʻljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yoʻnalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi 16 ma’ruza, 2017-yil 14-yanvar // Sh.M. Mirziyoyev. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 104 b. 3. Abdurahmonov F.M. Kasbiy stress, emotsional soʻnish holatlari profilaktikasi va korreksiyasiga qaratilgan korreksion dastur. – Toshkent:... 2022. 4. Pirnazarovna, D.F. (2022). Digital technologies in studying English at university: traditions and innovations. EPRA International Journal of Multidisciplinary Research (IJMR), 8(3), 97-100. 5. Pirnazarovna, D.F. (2022). Ways of forming digital literacy in the context of teaching english. EPRA International Journal of Research and Development (IJRD), 7(3), 55-57. 6. Davronova, F. (2022). Pedagogical aspects of digital technologies in rapid acquisition of english. Innovative Development in Educational Activities, 1(2), 44-47. 7. Davronova, F. (2022). Experiment-testing methodology of on rapid teaching of english to students in the conditons of digital technologies. Innovative Development in Educational Activities, 1(2), 72-76. SUN’IY INTELLEKT DASTURLARIDA NEMISCHA O‘ZLASHMALAR KORPUS LINGVISTIKASI SIFATIDA Ergasheva Fotima baxrom qizi, TerDU doktoranti, fotima@tersu.uz Annotatsiya. Ushbu maqolada biz nemis tilidan kirgan o‘zlashmalarni tibbiyot sohasida qo‘llangan leksemalarini semantik, etimologik, foneti, grafik va leksekografik jihatdan yoritib berdik. Maqolada korpus lingvistikasida o‘zlashmalarning roli va vazifasi ham tadqiq qilingan, sun’iy intellekt sohasida ishlatiladigan texnik va ilmiy leksikaning kelib chiqishi, ularning tilga moslashuvi hamda qo‘llanish doirasi tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, korpus lingvistikasi, radiologiya, nemischa o‘zlashma. Аннотация. В данной статье мы рассмотрели лексемы, заимствованные из немецкого языка и используемые в медицинской сфере, с семантической, этимологической, фонетической, графической и лексикографической точек зрения. В статье также исследуется роль и функции заимствований в корпусной лингвистике. Кроме того, анализируется происхождение технической и научной лексики, используемой в области искусственного интеллекта, а также процессы их адаптации в языке и сфера их употребления. Ключевые слова: искусственный интеллект, корпусная лингвистика, радиология, немецкие заимствования. Abstract. This article examines lexemes borrowed from the German language that are used in the field of medicine from semantic, etymological, phonetic, graphic, and lexicographic perspectives. The study also explores the role and functions of borrowings in corpus linguistics. In addition, the origin of technical and scientific vocabulary used in the field of artificial intelligence is analyzed, as well as their adaptation in the language and the scope of their usage. 790

Keywords: artificial intelligence, corpus linguistics, radiology, German borrowings. Kirish. Bugungi kunda ilm-fan rivojida sun’iy intellekt dasturlari muhim rol o‘ynaydi, sun’iy intellekt dasturlari nafaqat ilm-fan sohasida, balki hayotimizning barcha sohalarini qamrab olmoqda. Bunday dasturlarning rivojlangan sari dasturlarda lingvistik muammolar ortib bormoqda. Biz ushbu maqolamizni dolzarbligini faqatgina sun’iy intellekt dasturida umimiy bo ‘lgan nemischa so ‘zlarni emas, balki tibbiyot korpusidagi sun’iy intellektlar va ushbu korpus lingvistik o‘zlashmalarini tahlil qilib chiqamiz. Asosiy qism: Korpus lingvistikasi ixtisoslashgan sun’iy intellekt lingvistikasida modellarni yaratish uchun zamin vazifasini o‘taydi. Ularning lingvistik murakkabligi – terminlarning zichligi, sintaktik murakkablik va semantik aniqlik, sun’iy intellekt tizimlari uchun alohida metodologik yondashuvga tayanadi. Biz ham ilmiy maqolamizda tibbiyotga oid sun’iy intellekt dasturlarida nemischa o‘zlashmalarni etimologik semantik va ishlatilish sohasi bo‘yicha tahlil qilib chiqamiz. Rentgen – tibbiyotda ko‘p qo ‘llaniladigan termin hisoblanada, nemis fizigi Velgelm Konrad Rentgen tomonidan 1895-yilda rentgen x nurlari ixtiro qilingan va olim nomi berilgan. Ushbu termin Aidoc, Zebra Medical Vision. iCAD dasturlarining faol leksemasi hisoblanadi, va sun’iy intellektlar radiologiya sohasida rentgen tasvirlarini chuqur o‘rganish orqali tahlil qiladi. O‘zbek tilida rentgen – nur, shu nur orqali tekshiriladigan anliz turi, aparat nomi, tekshiruv nomi kabi semantik maydonlarni qamrab olgan. Fizika va tibbiyot fanlari leksekasi hisoblanadi. yuqori kirib borish qobiliyatiga ega bo‘lgan elektromagnit to‘lqin nurlanishi, 1895-yilda fizika olimi Vilgelm Konrad Röntgen tomonidan kashf etilgan. U dastlab bu nurlarni X-nurlar (ya’ni, “noma’lum nurlar”, qiyos qiling: ingliz tilidagi X-rays) deb atagan. Bu atamani esa 1896-yilda birinchi demonstratsiya chog‘ida anatomiya bo‘yicha mutaxassis Köllicker Röntgen sharafiga “Röntgen nurlari” deb nomlagan. Shuningdek, shu nurlanishga oid fe’l: röntgen – Röntgen nurlari yordamida tekshirmoq, Röntgen tasvirini olish (XX asr boshlarida kirib kelgan – ma’lumoti keltirilgan. Nemis tilining Duden unversal lug‘at kitobida rentgen – Röntgen, Rentgen va gamma nurlanishi miqdorini o‘lchash birligi – izohi berlgan. Rentgen leksimasini rus tiliga kirib kelish etimologiyasi haqida ma’lumot mavjud emas.[1] L.P. Krisinning izohli lug‘atida rentgen – рентген, nemis tilidagi Röntgen nemis fizigi V. Röntgen (1845—1923) familiyasidan, olingan, elektromagnit ionlovchi yoki gamma nurlanishining doza birligi, hamda so‘zlashuv uslubida so‘zlashuvda - tibbiyotda rentgenoskopiya atamasi bilan sinonim – deb ifodalangan.[2] O‘zbek tilining izohli lug‘atining 1981- yilgi nashrida rentgen – rus tili orqali nemis tilidan olingan so ‘z, 1. Tiniqmas materialdan o‘tish xususiyatiga ega bo‘lgan, qisqa elektromagnitik to‘lqinidan iborat ko‘zga ko‘rinmas nurlar; rentgen nurlari. 2. Shunday nurlar bilan ko‘rish, tekshirish. 791

3. Shunday nurlar bilan tekshirish apparati. Kasalni rentgenga solib tekshirish. 4. Fizikada, rentgen nurlari va gamma nurlarning o‘lchov birligi. O‘zbek tilining izohli lug‘atining 1981- yilgi nashrida rentgen – nemis fizigi Rentgen (Rontgen) nomidan olingan, 1 fizikada va tibbiyotda. Rentgen nurlari bilan yoritib ko‘rish, rentgen apparatida tekshirish. So‘zlashuv uslubida. Rentgen apparati. Rentgenga solib tekshirish. Fizikada Rentgen nurlari va gamma nurlarning doza birligi; nurlanish dozasi – izohi berilgan.[3] Xulosa qilib aytadigan bo ‘lsak bu leksima eponimik unsur, o‘zbek va rus tillarida semantik o‘zgarish mavjud emas, faqatgin o‘zbek tilida lug‘atda keltirilmagan ammo so‘zlashuv uslubida mavjud rentgen aparati va ushbu aparatga analiz topshirish xonasining nomi ham ushbu so‘z bilan ataladi. Fonetik va grafik jihatdan o ‘zbek tilida gam rus tilida ham nemis tilidagi “ö” umlauti “e” unli tovushiga o ‘zgargan, grafikada rentgen yoziladi, lekin fonetikada ”t” tovushi tushirilib qoldiriladi. O‘zbek tilida “rentgen” leksimasi quyidagi semantik qirralarga ega: fizik birlik (ionlashtiruvchi nurlanish o‘lchovi), tibbiy tekshiruv usuli, qurilma nomi, metaforik, badiiy ifoda vositasi, Termin yaratish asosiy leksik elementi. Rentgen so‘zi bilan bog‘liq o‘zbek tilida Rentgenodiagnostika – rentgen nurlari yordamida kasallik va patologiyalarni aniqlash usuli; diagnostika maqsadida rentgen tekshiruvlarining umumiy nomi. Rentgenografik – rentgenografiyaga oid, unga tegishli bo‘lgan; masalan, rentgenografik tasvir (surat) yoki usul. Rentgenografiya – maxsus apparat yordamida rentgen nurlarini o‘tkazib, tana ichki tuzilmalarining suratini (rentgen tasvirini) olish jarayoni. Rentgenogramma – rentgenografiya orqali olingan tayyor tasvir (plyonka yoki raqamli rasm); ichki organlarning soyadek aks etgan rasmi. Rentgenolog – rentgenologiya sohasida ishlaydigan mutaxassis, ya’ni rentgen tekshiruvlarini o‘tkazuvchi va tahlil qiluvchi shifokor. Rentgenologiya – rentgen nurlaridan foydalanib tashxis qo‘yish, o‘rganish va davolash bilan shug‘ullanuvchi tibbiyot sohasi. Rentgenoskopik – rentgenoskopiyaga oid, unga tegishli bo‘lgan; doimiy ko‘rish asosida tekshiruvga daxldor. Rentgenoskopiya – rentgen nurlari orqali ichki a’zolarni real vaqt rejimida ekranda bevosita kuzatish usuli (statik emas, dinamik kuzatuv). Rentgenoterapiya – turli kasalliklarni (masalan, o‘smalarni) davolashda rentgen nurlaridan foydalanish usuli; nurlanish terapiyasining turi kabi terminlar mavjud. Alsgeymer – nemis shifokori Alois Alzheimer tomonidan 1901-yilda 51 yoshli ayolning ruhiy holatidagi o ‘zgarishlarni kuzatib, bu yangi nevrologik kasallik ekanligini kuzatgan va mikroskopda bosh miyyadagi o ‘zgarishlarni uchratgan. Bu kasallik nomini keyinchalik 1910-yilda nemis psixiatori, Emil Kraepelin ushbu kasallikka Alsgeymer nomini, ya’ni kashfiyotchi nomini bergan. Ushbu nemischa tibbiy atama tibbiyot sohasida keng qo‘llaniladigan MRI asosida erta aniqlash sun’iy diagnostik dasturida qo‘llaniladi. Sun’iy intellekt tizimlari algoritmida ham nemis tilidan kirib kelgan atamalar keng qo‘llaniladi. Gestalt pisixologiyasi – gestalt psixologiyasi nutqiy idrok, etish, predmetlarning shaklini ko‘rish orqali tushunchani shakllantirishdan iborat 792

hisoblanadi. Gestalt atamasi nafaqat algoritm tilida, balki tilshunoslikda ham yangi lingvistik tarmoqlarda ishlatiladigan tilshunoslik leksikasi qatoriga kirgan. Helmholtz sezgi nazariyasi – nemis olimi Hermann von Helmholz tomonidan asos solingan, ongli xulosa chiqarish nazariyasi zamonaviy Bayesian inference va probabilistik modellar uchun nazariy asos bo‘lgan. Deep learning va ehtimollik modellarida bu termin keng qo‘llaniladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Duden Deutsches Universalwörterbuch. 9., vollständig überarbeitete und erweiterte Auflage. Duden Verlag. Berlin 2019 2. Крысин Л.П. Толковый словарь иноязычных слов. – М.:ЭКСМО, 2010. 3. Oʻzbek tilining izohli lugʻati. – T.: Gʻafur Gʻulom, 2022. 1-Jild. 4. Khudaykulov, A.E., & Isoqova, F.S. (2024). Functioning of Borrowed Words of English Origin in Uzbek Political Texts. Mental Enlightenment Scientific-Methodological Journal, 5(08), 113-125. 5. Худойкулов, А.Э., & Сафарова, Д.А. (2021). Топонимы английского происхождения в текстах русских и узбекских деловых документов. Молодой ученый, (3), 405-407. 6. Ergasheva, F.B.Q. (2024). Nemis tilidan o‘zbek tiliga kirgan o‘zlashma qatlam so‘zlarning o‘zbek tilidagi rasmiy-idoraviy hujjatlarda qo‘llanilishi va ularning ma’noviy jihatlari. Academic research in educational sciences, 5(CSPU Conference 1), 595-598. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA HARAKAT FE’LLARINING SEMANTIK TAVSIFI VA TASNIF MUAMMOLARI Gulhida Hasanova Abdulaziz qizi, O‘zDJTU tayanch doktorant, gulhida0898@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek tilshunosligida harakat fe’llari muammosining nazariy asoslari tahlil qilinadi. Mavjud tasniflarda qo‘llangan mezonlar ko‘rib chiqilib, harakat va holat fe’llarini farqlash uchun aktiv energiya sarfi hamda jarayonlilik mezonlari taklif etiladi. Kalit so‘zlar: harakat fe’llari, holat fe’llari, semantik tasnif, leksik-semantik mezon, energiya sarfi, jarayonlilik. Annotation. This paper analyzes the theoretical foundations of the problem of action verbs in Uzbek linguistics. Existing classifications are examined and two semantic criteria active energy expenditure and processuality are proposed for distinguishing action verbs from stative verbs. Keywords: action verbs, stative verbs, semantic classification, lexical-semantic criteria, energy expenditure, processuality. Аннотация. В статье анализируются теоретические основы проблемы глаголов действия в узбекском языкознании. Рассматриваются существующие классификации и предлагаются два семантических критерия разграничения глаголов действия и состояния: активные энергетические затраты и процессуальность. Ключевые слова: глаголы действия, глаголы состояния, семантическая классификация, лексико-семантические критерии, энергетические затраты, процессуальность. Kirish. Fe’llarni semantik jihatdan tasniflash masalasi o‘zbek tilshunosligida muhim nazariy muammolardan biri hisoblanadi. Tadqiqotlarda fe’llar turli mezonlar asosida guruhlarga ajratilgan bo‘lsa-da, harakat fe’llari 793

tushunchasi va ularni boshqa fe’l turlaridan farqlash mezonlari borasida yakdil qarash mavjud emas. Ayrim ishlarda harakat fe’llari jismoniy faoliyat bilan bog‘langan holda talqin qilinsa, boshqa tadqiqotlarda bu tushuncha kengroq ma’noda qo‘llanadi [6]. Mavjud tasniflarda semantik, sintaktik hamda aspektual mezonlar ko‘pincha bir tizim doirasida aralash holda qo‘llanadi. Bu holat harakat fe’llarining umumiy nazariy ta’rifini ishlab chiqishni murakkablashtiradi. Mazkur tadqiqotning maqsadi o‘zbek tilshunosligida harakat fe’llari muammosining nazariy asoslarini tahlil qilish va harakat hamda holat fe’llarini farqlashning izchil semantik mezonlarini aniqlashdan iborat. Tadqiqotning vazifalari esa o‘zbek tilshunosligida fe’llarning semantik tasnifi bo‘yicha mavjud qarashlarni tahlil qilish, harakat fe’llari tushunchasiga berilgan ta’riflarni qiyoslash, tasniflarda qo‘llangan mezonlarning izchilligini baholash, ingliz tilshunosligidagi yondashuvlar bilan qiyosiy tahlil o‘tkazishdan iborat. Asosiy qism. O‘zbek tilshunosligida fe’llarning semantik tasnifi masalasi turli tadqiqotchilar tomonidan turlicha talqin qilingan. Mazkur masala tilshunoslikda fe’lning ma’no xususiyatlarini aniqlash hamda ularni muayyan guruhlarga ajratish bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, turli davrlarda olib borilgan tadqiqotlarda bu borada bir-biridan farq qiluvchi yondashuvlar shakllangan. Ayrim ishlarda fe’llar mazmuniy yaqinlik asosida guruhlangan bo‘lsa, boshqa tadqiqotlarda esa semantik tavsif bilan bir qatorda grammatik yoki sintaktik xususiyatlar ham hisobga olingan. Masalan, M. Sodiqova fe’llarni semantik jihatdan harakat, holat va munosabat fe’llari guruhlariga ajratadi [14]. Ushbu tasnif fe’llarning umumiy ma’no xususiyatlariga tayanadi va harakat fe’llari asosan inson faoliyati bilan bog‘liq dinamik jarayonlarni ifodalovchi fe’llar sifatida talqin qilinadi. Biroq mazkur tasnifning qamrovi ayrim tadqiqotchilar tomonidan cheklangan deb baholanadi. Xususan, ushbu yondashuv asosan inson faoliyatiga xos harakatlarni qamrab olganligi sababli tabiat hodisalari, jonsiz predmetlar bilan bog‘liq jarayonlar yoki abstrakt harakatlarni ifodalovchi fe’llarni to‘liq qamrab olmaydi [10]. Shu bois ayrim mualliflar mazkur tasnif harakat tushunchasining barcha semantik ko‘rinishlarini aks ettira olmaydi degan fikrni ilgari suradilar. R. Sayfullayev boshchiligidagi tadqiqotlarda esa harakat fe’llari ongli yoki jonsiz predmetga xos harakatni ifodalovchi fe’llar sifatida tavsiflanadi [12]. Mazkur yondashuvda harakat tushunchasi nisbatan kengroq talqin qilinib, harakat faqat inson faoliyati bilan emas, balki jonsiz predmetlar bilan bog‘liq jarayonlarni ham o‘z ichiga oladi. Misol tariqasida yurish, zarb berish, ta’sir etish kabi harakatlar keltiriladi. Shu bilan birga, ushbu tasnifda ham fe’llarni guruhlarga ajratish mezonlari har doim ham aniq belgilab berilmaganligi kuzatiladi. Natijada ayrim fe’llarni qaysi guruhga mansub deb hisoblash masalasida muayyan noaniqliklar yuzaga kelishi mumkin. A. G‘ulomov fe’lni harakat yoki holatni bildiruvchi so‘z turkumi sifatida ta’riflaydi va ayrim holat fe’llarini ham harakat tushunchasi doirasida ko‘rib chiqadi [4]. Muallifning fikricha, tilshunoslikdagi harakat tushunchasi kundalik hayotda qo‘llaniladigan harakat tushunchasiga 794

qaraganda kengroq bo‘lib, u turli jarayon va holatlarni ham o‘z ichiga olishi mumkin. Bu yondashuv fe’llarning semantik tasnifini kengroq talqin qilish imkonini beradi hamda fe’llar ma’no tuzilmasining murakkabligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, bunday keng talqin harakat va holat fe’llari o‘rtasidagi chegarani aniq belgilash masalasini murakkablashtirishi ham mumkin. Ingliz tilshunosligida esa fe’llarni semantik jihatdan tasniflash ko‘pincha boshqa lingvistik ko‘rsatkichlar bilan bog‘liq holda amalga oshiriladi. Masalan, R. Dikson fe’llarni ularning semantik xususiyatlari hamda grammatik xatti-harakatlari o‘rtasidagi bog‘liqlik asosida guruhlarga ajratadi [1]. Ushbu yondashuvda fe’llarning semantik xususiyatlari ularning sintaktik xatti-harakatlari bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qilinadi. Shu sababli semantik tasnif faqat ma’no asosida emas, balki fe’lning grammatik xususiyatlari bilan birgalikda ko‘rib chiqiladi. Beth Levin esa fe’llarni tasniflashda ularning sintaktik xatti-harakatlari muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi [7]. Muallifning fikricha, fe’llarning semantik xususiyatlari ko‘pincha ularning gapdagi sintaktik imkoniyatlari orqali namoyon bo‘ladi. Shu bois Levin tomonidan ishlab chiqilgan tasnif fe’llarning sintaktik alternatsiyalari va ularning semantik xususiyatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikka asoslanadi. Shuningdek, zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda fe’llarni tasniflashda konseptual yondashuv ham keng qo‘llaniladi. Masalan, FrameNet loyihasida fe’llar ma’lum konseptual freymlar doirasida tasniflanadi [3]. Bu yondashuvda fe’l ma’nosi muayyan konseptual vaziyat bilan bog‘liq holda tahlil qilinadi. WordNet leksik bazasida esa fe’llar keng semantik sohalar asosida guruhlarga ajratiladi [2]. Bu tizim fe’llarning ma’nosini ularning boshqa leksik birliklar bilan semantik aloqalari orqali tushuntirishga qaratilgan. Ushbu yondashuvlar semantik tasnifni faqat mazmuniy mezonlar asosida emas, balki strukturaviy yoki konseptual mezonlar bilan bog‘lashga qaratilgan. Natijada fe’llarning semantik xususiyatlari ularning sintaktik, leksik yoki konseptual xususiyatlari bilan birgalikda tahlil qilinadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilshunosligida fe’llarning semantik tasnifi mavjud bo‘lsa-da, harakat fe’llari tushunchasini aniqlashda yagona mezon tizimi yetarli darajada shakllanmagan. Turli tasniflarda semantik, sintaktik va aspektual mezonlarning aralash qo‘llanishi nazariy noaniqliklarga olib keladi. Mazkur tadqiqotda harakat fe’llarini aniqlash uchun ikki asosiy mezon taklif etildi va bular aktiv energiya sarfi va harakatning jarayonliligidir. (ichki bosqichlarning mavjudligi). Ushbu mezonlar harakat va holat fe’llarining konseptual-semantik farqlarini aniqroq ko‘rsatishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Dixon, R.M.W. (2005). A semantic approach to English grammar (2nd ed.). Oxford University Press. 2. Fellbaum, C. (Ed.). (1998). WordNet: An electronic lexical database. MIT Press. 3. Fillmore, C.J., Johnson, C.R., & Petruck, M.R.L. (2003). Background to FrameNet. International Journal of Lexicography, 16(3), 235–250. 4. G‘ulomov, A. (1954). Fe’l. Fan. 5. Hojiyev, A. (1973). Fe’l. Fan. 795

6. Jalolova, S.M. (2019). Ingliz va o‘zbek tillarida fe‘l turlarining chog‘ishtirma tadqiqi. Doctoral dissertation. 7. Levin, B. (1993). English verb classes and alternations. University of Chicago Press. 8. Mahmudov, N., Sobirov, A., Nabiyeva, D., & Nurmonov, A. (2017). O‘zbek tili. Tasvir nashriyot uyi. 9. Mengliyev, B., & Xoliyorov, O‘. (2008). O‘zbek tilidan universal qo‘llanma. Fan. 10. Muhamedova, S. X. (2007). O‘zbek tilida harakat fe’llarining semantik va valentlik xususiyatlari. Doctoral dissertation. 11. Orazov, M. (1983). O‘zbek tili harakat fe’llari. Sovet maktabi, (12), 30. 12. Sayfullayev, R. R., et al. (2009). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Fan va texnologiya. 13. Sharipova, O‘. (1995). O‘zbek tilidagi yumush fe’llarning ma’no valentliklari. Doctoral dissertation. 14. Sodiqova, M. S. (1991). Hozirgi o‘zbek adabiy tilida fe’l stilistikasi. Doctoral dissertation. 15. Talmy, L. (2000). Toward a cognitive semantics. MIT Press. 16. To‘xliyev, B., et al. (2006). O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. 17. Xalikov, K. (1967). Glagoly dvizheniya v sovremennom uzbekskom literaturnom yazyke. SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING O‘ZBEK TILINI O‘QITISH JARAYONIDAGI ROLI Ibrayimova Gulsevar, Chirchiq davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti ta’lim yo‘nalishi 1-bosqich talabasi O‘lmas Saidov, f.f.f.d. (PhD) Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining o‘zbek tilini o‘qitish jarayonidagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida ta’lim tizimining modernizatsiyalashuvi, til o‘qitishda zamonaviy platformalardan foydalanish masalalari yoritiladi. Shuningdek, sun’iy intellekt asosidagi dasturlar, xususan, avtomatik matn tahlili, nutqni aniqlash va interaktiv o‘qitish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, raqamli iqtisodiyot, o‘zbek tili, lingvodidaktika, NLP, raqamli ta’lim, interaktiv platforma. Annotation. This article analyzes the role and significance of artificial intelligence technologies in the process of teaching the Uzbek language. In the context of the digital economy, the modernization of the education system and the use of innovative platforms in language teaching are discussed. The study examines AI-based tools such as automated text analysis, speech recognition, and interactive learning systems. Keywords: artificial intelligence, digital economy, Uzbek language, linguodidactics, NLP, digital education, interactive platforms. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение технологий искусственного интеллекта в процессе преподавания узбекского языка. В условиях цифровой экономики рассматриваются вопросы модернизации системы образования и использования инновационных платформ в обучении языку. Особое внимание уделяется инструментам на основе искусственного интеллекта, таким как автоматический анализ текста, распознавание речи и интерактивные обучающие системы. Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровая экономика, узбекский язык, лингводидактика, NLP, цифровое образование. Bugungi kunda dunyoda raqamli iqtisodiyot jadal sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Jamiyat hayotining barcha sohalarida, jumladan, ta’lim tizimida 796

ham raqamlashtirish jarayoni kuchaymoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt texnologiyalarining kirib kelishi ta’lim jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Til o‘qitish jarayoni ham mazkur o‘zgarishlardan chetda qolmayapti. Ona tilini o‘qitishda innovatsion metodlar, interaktiv platformalar hamda avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish samaradorlikni oshirmoqda.. Ayniqsa, oʻzbek tilini oʻqitish jarayonida bu texnologiyalardan foydalanish dars samaradorligini oshirishda katta ahamiyat kasb etadi. Sunʼiy intellekt asosidagi dasturlar oʻquvchilarning bilim darajasini aniqlash, ularning xatolarini tezkor tahlil qilish va individual topshiriqlar berish imkonini yaratadi. Natijada har bir oʻquvchiga moslashtirilgan taʼlim muhiti shakllanadi. Masalan, avtomatik matn tekshiruvchi tizimlar imlo va grammatik xatolarni aniqlab, toʻgʻri variantlarni tavsiya etadi. Bu oʻquvchilarning yozma nutqini rivojlantirishga yordam beradi. Nutqni aniqlash texnologiyalari esa talaffuzni baholash, ogʻzaki nutqni mashq qilish va dialog tuzish jarayonini yengillashtiradi. Shuningdek, sunʼiy intellekt asosidagi platformalar interaktiv testlar, o‘yinlar va multimedia materiallari orqali darslarni yanada qiziqarli tashkil etishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, katta hajmdagi matnlarni tahlil qilish imkoniyati oʻzbek tilining leksik boyligi, sinonimlar tizimi va grammatik tuzilishini chuqur oʻrganishga yordam beradi. Virtual yordamchilar va chatbotlar oʻquvchilar bilan muloqot qilib, savollarga tezkor javob beradi hamda mustaqil taʼlim jarayonini qoʻllab-quvvatlaydi. Shu tariqa, sunʼiy intellekt texnologiyalari oʻzbek tilini oʻqitishda zamonaviy, qulay va samarali metodlarni joriy etishga xizmat qilmoqda. Sun’iy intellekt va til o‘qitish jarayoniga to‘xtalsak, sun’iy intellekt — bu kompyuter tizimlarining inson tafakkuriga xos jarayonlarni modellashtirish qobiliyatidir. Tilshunoslik sohasida bu texnologiya asosan tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) orqali namoyon bo‘ladi.Bumdan tashqari, bugungi kunda OpenAI tomonidan yaratilgan ChatGPT kabi dasturlar matn yaratish, tahlil qilish, grammatik xatolarni aniqlash va tuzatish imkoniyatiga ega. Bunday platformalar o‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.Masalan, talaba yozgan matnni sun’iy intellekt yordamida tekshirtirib, undagi imlo, uslubiy yoki grammatik xatolarni aniqlash mumkin. Bu esa o‘zbek tilining me’yoriy qoidalarini mustahkamlashga yordam beradi. Shuningdek, nutqni aniqlash texnologiyalari og‘zaki nutqni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘quvchi talaffuz qilgan so‘zlar avtomatik tarzda tahlil qilinib, to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanligi ko‘rsatiladi. Bu esa fonetik ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida ona tilining ahamiyati tilshunoslikda muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli iqtisodiyot axborot texnologiyalariga asoslangan iqtisodiy tizim bo‘lib, unda ma’lumot asosiy resurs sifatida qaraladi. Bunday sharoitda milliy tilning raqamli makonda faol qo‘llanilishi muhim masalaga aylanadi. O‘zbek tilining sun’iy intellekt tizimlarida yetarli darajada integratsiyalashuvi hali to‘liq shakllanmagan. Shu sababli milliy lingvistik 797

korpuslar yaratish, elektron lug‘atlar bazasini boyitish va o‘zbek tiliga mos AI platformalarni ishlab chiqish dolzarb vazifa hisoblanadi. Til – millatning ma’naviy boyligi. Agar u raqamli makonda faol qo‘llanilmasa, uning rivojlanish sur’ati sekinlashishi mumkin. Shu bois, filolog olimlar va IT mutaxassislari hamkorligida milliy tilning raqamli imkoniyatlarini kengaytirish zarur. Uning o‘zida ham bir qancha muammolar va istiqbollar mavjud. Masalan, sun’iy intellekt texnologiyalarining afzalliklari bilan bir qatorda ayrim muammolari ham mavjud. Jumladan: talabalarning mustaqil fikrlash qobiliyati pasayishi mumkin; tayyor matnlardan noto‘g‘ri foydalanish holatlari (plagiat); bundan tashqari, sun’iy intellektning ayrim hollarda noto‘g‘ri yoki yuzaki javob berishi kabi. Shu bois, sun’iy intellektni to‘liq bilim manbai sifatida emas, balki yordamchi vosita sifatida qo‘llash maqsadga muvofiqdir. O‘qituvchi nazorati va metodik yondashuv muhim omil bo‘lib qoladi. Til esa ma’lumotni uzatish vositasi sifatida raqamli makonning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Agar milliy til raqamli platformalarda faol ishlatilmasa, uning funksional imkoniyatlari cheklanib qolishi mumkin. Shu bois, o‘zbek tilining sun’iy intellekt tizimlarida to‘liq va sifatli integratsiyalashuvi dolzarb vazifalardan biridir. Qolaversa, hozirgi kunda dunyo miqyosida ingliz, xitoy, ispan kabi tillar sun’iy intellekt tizimlarida keng qo‘llanilmoqda. Bunga sabab – ushbu tillarda katta hajmdagi raqamli korpuslar, elektron lug‘atlar va ma’lumotlar bazalarining mavjudligidir. O‘zbek tilida esa bu jarayon endi shakllanib bormoqda.Shu nuqtayi nazardan, milliy lingvistik korpus yaratish, terminologik bazani boyitish, dialekt va sheva materiallarini raqamlashtirish kabi vazifalar filolog olimlar oldida turgan muhim masalalardir. Sun’iy intellekt va lingvodidaktik yondashuvga kelsak, lingvodidaktika nuqtayi nazaridan qaraganda, sun’iy intellekt ta’lim jarayonini quyidagi yo‘nalishlarda takomillashtiradi: Birinchidan, adaptiv o‘qitish tizimi shakllanadi. Ya’ni dastur o‘quvchining bilim darajasini aniqlab, murakkablik darajasi mos topshiriqlarni taqdim etadi. Bu esa individual ta’lim modelini yaratadi.Ikkinchidan, tezkor tahlil va qayta aloqa (feedback) mexanizmi yuzaga keladi. An’anaviy ta’limda o‘qituvchi har bir yozma ishni tekshirish uchun ma’lum vaqt sarflaydi. Sun’iy intellekt esa bu jarayonni bir necha soniyada amalga oshiradi. Uchinchidan, multimodal ta’lim imkoniyati paydo bo‘ladi. Matn, audio va vizual materiallarni birlashtirgan holda o‘qitish samaradorligi oshadi. Shuningdek, sun’iy intellekt asosida test tuzish, savol-javob banklarini shakllantirish, nazorat ishlarini avtomatlashtirish mumkin. Bu esa o‘qituvchining metodik yuklamasini yengillashtiradi. Shu bilan birga, sun’iy intellektdan foydalanishda ayrim ehtiyotkorlik choralarini ko‘rish lozim. Birinchidan, o‘quvchining mustaqil fikrlash qobiliyati susayishi mumkin. Tayyor javoblardan foydalanish ijodiy tafakkurga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimoldan xoli emas. Ikkinchidan, akademik halollik masalasi yuzaga keladi. Talaba mustaqil yozishi lozim bo‘lgan matnni sun’iy intellekt yordamida tayyorlashi mumkin. Uchinchidan, tilning nozik uslubiy qatlamlarini sun’iy 798