Текст автоматически извлечён из PDF-файла, поэтому форматирование может быть нарушено. Откройте PDF-копию для корректного отображения.
2. Hedge, T. (2000). Teaching and Learning in the Language Classroom. Oxford: OUP.
3. Lightbown, P., Spada, N. (2013). How Languages are Learned. Oxford: OUP.
4. Chapelle, C. (2017). Technology and Second Language Acquisition. Cambridge:
CUP.
5. Warschauer, M. (2011). Learning in the Cloud. New York: Teachers College Press.
6. UNESCO (2021). Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policy-makers.
7. OECD (2021). Digital Education Outlook.
SUN’IY INTELLEKTNING GENERATIV MODELLARIDAN
FOYDALANGAN HOLDA KADRLAR TAYYORLASHDA “MADANIYLINGVISTIK SENSIVLIK” INDEKSINING IJTIMOIY-GUMANITAR
BAHOLASH MEXANIZMLARI
Safarova Fotima Ne’matulla qizi,JizDPU, Filologiya fakulteti
Roman-German tillari kafedrasi o‘qituvchisi
e-mail: fotimanematullaevna@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellektning generativ modellaridan (GPT-4o,
mahalliy tilli modellar) foydalangan holda gumanitar yo‘nalishdagi kadrlar (o‘qituvchilar,
psixologlar) tayyorlash jarayonida yaratiladigan o‘quv materiallarining madaniy va lingvistik
moslashuvchanligini baholash uchun yangi “Madaniy-lingvistik sensivlik indeksi” (MLSindeksi) ishlab chiqilgan va sinovdan o‘tkazilgan. Indeks O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida
amaliyotga oid empirik tadqiqot asosida taklif etilgan bo‘lib, uning ijtimoiy-gumanitar
ahamiyati baholangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, AI generativ materiallarining MLSindeksi an’anaviy materiallarga nisbatan 22–28% past bo‘lgan (p < 0,001). Indeksni qo‘llash
orqali madaniy biasni kamaytirish mexanizmlari taklif etilgan.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, generativ modellar, madaniy-lingvistik sensivlik indeksi,
kadrlar tayyorlash, ijtimoiy-gumanitar baholash, O‘zbekiston oliy ta’limi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, generativ modellar, madaniy-lingvistik sensivlik indeksi,
kadrlar tayyorlash, ijtimoiy-gumanitar baholash, O‘zbekiston oliy ta’limi.
Аннотация. В данной статье разработан и апробирован новый «Индекс
культурно-лингвистической чувствительности» (MLS-индекс) для оценки культурной и
лингвистической адаптивности учебных материалов, созданных с использованием
генеративных моделей искусственного интеллекта (GPT-4o, модели на местных языках)
в процессе подготовки кадров гуманитарного направления (преподаватели, психологи).
Индекс предложен на основе эмпирического исследования, проведённого в высших
учебных заведениях Узбекистана, и оценено его социально-гуманитарное значение.
Результаты исследования показывают, что MLS-индекс материалов, сгенерированных
ИИ, на 22–28% ниже по сравнению с традиционными материалами (p < 0,001).
Предложены механизмы снижения культурного предубеждения путём применения
индекса.
Ключевые слова: искусственный интеллект, генеративные модели, индекс
культурно-лингвистической чувствительности, подготовка кадров, социальногуманитарная оценка, высшее образование Узбекистана.
Abstract. This article develops and tests a new “Cultural-Linguistic Sensitivity Index”
(MLS-index) to evaluate the cultural and linguistic adaptability of educational materials
generated using artificial intelligence generative models (GPT-4o, local language models) in the
process of training humanitarian personnel (teachers, psychologists). The index is proposed on
the basis of an empirical study conducted in higher education institutions of Uzbekistan, and its
socio-humanitarian significance has been assessed. The research results show that the MLS759
index of AI-generated materials is 22–28% lower than that of traditional materials (p < 0.001).
Mechanisms for reducing cultural bias through the application of the index have been proposed.
Keywords: artificial intelligence, generative models, cultural-linguistic sensitivity index,
staff training, socio-humanitarian assessment, higher education of Uzbekistan.
Kirish. Zamonaviy raqamli transformatsiya sharoitida sun’iy intellektning
generativ modellaridan foydalanish ta’lim jarayonini tubdan o‘zgartirmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim muassasalarida GPT seriyali modellar va
mahalliy tilli AI vositalari kadrlar tayyorlashda faol qo‘llanilmoqda. Biroq, bu
materiallarning madaniy va lingvistik jihatdan moslashuvchanligi yetarli darajada
baholanmayapti. Xalqaro tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, generativ AI modellarida
ingliz va protestant-evropa madaniy qadriyatlariga moyillik (WEIRD bias) kuchli
namoyon bo‘lib, bu boshqa madaniyatlar uchun xavf tug‘diradi.
O‘zbekiston kontekstida esa milliy qadriyatlar, o‘zbek tili nuanslari va
ijtimoiy normalar (oilaviy munosabatlar, hurmat, jinsiy tenglik) hisobga
olinmasligi gumanitar kadrlarning kasbiy tayyorgarligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Hozirgi paytda mavjud adabiyotlarda AI yaratgan o‘quv materiallarining
madaniy-lingvistik sensivligini miqdoriy baholaydigan maxsus indeks yo‘q. Ushbu
tadqiqotning maqsadi - yangi “Madaniy-lingvistik sensivlik indeksi” (MLSindeksi)ni ishlab chiqish, uni O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari misolida
sinovdan o‘tkazish va ijtimoiy-gumanitar baholash mexanizmlarini taklif etishdir.
Metodlar. Tadqiqot 2025-yil sentyabr–dekabr oylarida Toshkent davlat
universiteti, Toshkent davlat pedagogika universiteti, Farg‘ona davlat universiteti
va boshqa 6 ta oliy ta’lim muassasasida o‘tkazildi. Namuna: 120 nafar ekspert
(o‘qituvchilar va psixologlar, yoshi 28–55, 62% ayollar).
Indeksni ishlab chiqish bosqichlari:
1. Delphi usuli orqali 3 bosqichli ekspert so‘rovnomasi (madaniy moslik,
lingvistik aniqlik, ijtimoiy normalarga sezgirlik komponentlari aniqlandi).
2. Har bir komponent 1–5 ballik Likert shkala bo‘yicha baholanadi.
3. Indeks formulasi quyidagicha:
\[ I_{MLS} = \left( 0.4 \times R_M + 0.3 \times A_L + 0.3 \times S_I \right)
\times 20 \]
bu yerda:
- \( R_M \) - madaniy moslik balli (O‘zbekiston milliy qadriyatlari, tarixiy
kontekst);
- \( A_L \) - lingvistik aniqlik balli (o‘zbek tilining professional terminlari,
stilistik moslik);
- \( S_I \) - ijtimoiy normalarga sezgirlik balli (gender, oila, hurmat
normalari).
Natijada indeks 0–100 ball oralig‘ida bo‘ladi (100 - to‘liq sensivlik).
Sinov bosqichi: - 50 ta AI generativ material (GPT-4o va mahalliy model
orqali yaratilgan psixologiya va pedagogika darsliklari, testlar);
- 50 ta an’anaviy material (davlat o‘quv dasturlari).
760
Har bir material 3 nafar mustaqil ekspert tomonidan baholandi. Statistik
tahlil: SPSS 27 dasturi, t-test, ANOVA, korrelyatsiya tahlili (α = 0,05).
Natijalar
MLS-indeksining o‘rtacha qiymatlari quyidagicha:
- AI generativ materiallar: \( M = 67,4 \), \( SD = 10,8 \);
- An’anaviy materiallar: \( M = 91,7 \), \( SD = 5,2 \).
Farq statistik jihatdan ishonchli (t = 14,72, p < 0,001). Komponentlar
bo‘yicha eng past ko‘rsatkich - madaniy moslikda (AI uchun 58,3 ball).
O‘zbek tilidagi mahalliy modellarda indeks 72,1 ballni tashkil etdi (ingliz tilidagi
GPT-4o ga nisbatan yuqoriroq, lekin hali yetarli emas). Ekspertlarning 78% AI
materiallarida “oilaviy hurmat” va “gender stereotiplari” bo‘yicha biasni qayd
etgan.
Korrelyatsiya tahlili shuni ko‘rsatdiki, MLS-indeksi yuqori bo‘lgan
materiallardan foydalangan talabalar (n=320)ning kasbiy moslashuvchanligi 0,68
darajada yuqori (Pearson r = 0,68, p < 0,01).
Muhokama. Natijalar xalqaro tadqiqotlar bilan mos keladi: generativ AI da
madaniy bias mavjudligi va uning ta’limdagi xavflari tasdiqlangan. O‘zbekiston
kontekstida bu bias gumanitar kadrlarning milliy identifikatsiyasini zaiflashtirishi
mumkin. Taklif etilgan MLS-indeksi birinchi marta miqdoriy baholash vositasi
sifatida taklif qilinmoqda va uni oliy ta’lim standartlariga kiritish mumkin.
Kamchiliklar: indeks faqat ekspert bahosiga asoslangan (subyektivlik).
Kelgusida talabalar va bitiruvchilarning real natijalarini o‘rganish zarur.
O‘zbekiston Oliy ta’lim vazirligi va UNESCO tavsiyalari bilan hamkorlikda
indeksni milliy platformaga integratsiya qilish mumkin.
Xulosa. Taklif etilgan “Madaniy-lingvistik sensivlik indeksi” sun’iy
intellekt asosidagi kadrlar tayyorlashning ijtimoiy-gumanitar xavfsizligini
ta’minlashning samarali mexanizmi hisoblanadi. Indeksni qo‘llash orqali AI
materiallarining sifatini 25–30% oshirish mumkin. Natijalar O‘zbekiston oliy
ta’lim tizimida raqamli transformatsiyani insonparvar va madaniyatga
moslashtirishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar:
1. Tao, Y. et al. (2024). Cultural bias and cultural alignment of large language models.
PMC.
2. UNESCO. (2023). Ta’lim va tadqiqotda generativ sun’iy intellektdan foydalanish
qo‘llanmasi (o‘zbek tilida).
3. Shakib Kotamjani, S. (2023). Lecturers’ perceptions of using Artificial Intelligence in
Tertiary Education in Uzbekistan. ACM.
4. Nigmatova, N. (2026). Improving the theoretical and methodological foundations for
integrating generative artificial intelligence technologies into English language teaching in
higher education.
5. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi. (2024). Raqamli
ta’lim strategiyasi.
761
LOGISTIKA TERMINLARINING LEKSIKOGRAFIK XUSUSIYATLARI
VA SUN’IY INTELLEKT
Xo‘jaqulova Shohista G‘ofur qizi,
TIIU magistranti
Annotatsiya. Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi logistika terminlarining
leksikografik xususiyatlari qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqotda logistika terminlarining tuzilishi,
ma’nosi va qo‘llanish doirasi o‘rganilgan. Ingliz tilidan o‘zbek tiliga kirib kelgan logistika
atamalarining o‘zlashtirilish jarayoni, ularning semantik rivoji hamda xalqaro aloqalar ta’siri
yoritilgan. Shuningdek, har ikki tildagi lug‘atlardagi ifodalanish uslubi va ishlatilishdagi
o‘xshash hamda farqli jihatlar tahlil etilgan. Tadqiqot natijalari ikki tilli leksikografiyani
rivojlantirish va o‘zbek logistika terminologiyasini boyitishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: leksikografiya, logistika, terminologiya, qiyosiy tahlil, ingliz tili, o‘zbek
tili, o‘zlashma, semantika.
Аннотация.
В
данной
статье
проводится
сравнительный
анализ
лексикографических особенностей логистических терминов в английском и узбекском
языках. В исследовании изучены структура, значение и сфера применения логистических
терминов. Освещены процесс заимствования логистических терминов из английского
языка в узбекский, их семантическое развитие и влияние международных отношений.
Также проанализированы сходства и различия в стиле выражения и использования в
словарях обоих языков. Результаты исследования послужат развитию двуязычной
лексикографии и обогащению узбекской логистической терминологии.
Ключевые слова: лексикография, логистика, терминология, сравнительный анализ,
английский язык, узбекский язык, заимствования, семантика.
Annotation. This article presents a comparative analysis of the lexicographical
properties of logistics terms in English and Uzbek languages. The study examines the structural,
semantic, and functional features of logistics terminology in both languages. It explores how
English logistics terms are borrowed and adapted into Uzbek, emphasizing the influence of
globalization and international communication. The research also discusses the similarities and
differences in dictionary representation and usage of logistics terms. The results contribute to
the development of bilingual lexicography and the enrichment of Uzbek logistics terminology.
Keywords: lexicography, logistics, terminology, comparative analysis, English, Uzbek,
borrowing,
Kirish. Zamonaviy global iqtisodiyotda logistika savdo, transport va
ta'minot zanjiri boshqaruvini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Logistika tez
rivojlanayotgan sohaga aylanganligi sababli, uning terminologiyasi ham rivojlandi.
Fan va biznesning yetakchi tili bo‘lgan ingliz tili logistika bilan bog‘liq boy
terminologik tizimga ega, o‘zlashtirb va moslashtirib kelmoqda. (Crystal, D.
(2003).
Logistika atamalarining leksikografik tahlili professional lug‘at
qanday shakllantirilganligi, standartlashtirilganligi va ikkala tilda ham
qo‘llanilishini tushunishga yordam beradi. Shuning uchun, logistika
terminologiyasining semantik ekvivalentligi va madaniy moslashuvini aniqlash
uchun qiyosiy yondashuv zarur. Tadqiqot davomida logistika terminlarining
semantik aniqligi, variantliligi, sinonimiyasi va tarjima muammolari leksikografik
nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Ayrim terminlarning bir nechta muqobil
shakllarda qo‘llanishi terminologik noaniqlikka olib kelishi aniqlanadi.
Shuningdek, umumiy lug‘atlar va maxsus terminologik lug‘atlar o‘rtasidagi
762
farqlar, terminlarning izohlanish darajasi va kontekstual qo‘llanilishi tahlil
qilinadi.Logistika terminlarining asosiy leksikografik xususiyatlaridan biri ularning
semantik aniqligi va monosemantik xarakteridir. Ideal holatda termin bitta aniq
tushunchani ifodalashi lozim. Biroq amaliyotda ayrim logistika terminlari ko‘p
ma’nolilik xususiyatiga ega bo‘lib, bu holat terminologik noaniqlikka sabab
bo‘ladi.
Masalan, ayrim terminlar umumtil birliklari bilan shaklan bir xil bo‘lib,
professional kontekstdagina maxsus ma’noga ega bo‘ladi. Bu holat lug‘atlarda
termin va umumiy so‘z ma’nolarini ajratib ko‘rsatishni talab qiladi. Aks holda,
foydalanuvchi uchun tushunmovchilik yuzaga kelishi mumkin.
Usullar. Ushbu tadqiqot qiyosiy, semantik va leksikografik tahlil
usullaridan foydalanadi. Qiyosiy usul ingliz va o‘zbek logistika atamalari
o‘rtasidagi leksik o‘xshashliklar va farqlarni aniqlashga yordam beradi. Semantik
yondashuv ma'no maydonlari va atama ekvivalentligiga qaratilgan, leksikografik
tahlil esa logistika atamalarining ikki tilli va ixtisoslashgan lug‘atlarda qanday
taqdim etilishini o‘rganadi. (Atkins, B. T. S., & Rundell, M. (2008).
Logistika terminlarining asosiy leksikografik xususiyatlaridan biri ularning
semantik aniqligi va monosemantik xarakteridir. Ideal holatda termin bitta aniq
tushunchani ifodalashi lozim. Biroq amaliyotda ayrim logistika terminlari ko‘p
ma’nolilik xususiyatiga ega bo‘lib, bu holat terminologik noaniqlikka sabab
bo‘ladi.
Masalan, ayrim terminlar umumtil birliklari bilan shaklan bir xil bo‘lib,
professional kontekstdagina maxsus ma’noga ega bo‘ladi. Bu holat lug‘atlarda
termin va umumiy so‘z ma’nolarini ajratib ko‘rsatishni talab qiladi. Aks holda,
foydalanuvchi uchun tushunmovchilik yuzaga kelishi mumkin.
Sinonimiya va variantlilik muammosi
Logistika terminologiyasida sinonimiya va variantlilik keng tarqalgan hodisa
hisoblanadi. Bir tushuncha uchun bir nechta termin shakllarining qo‘llanishi
leksikografik muammolarni yuzaga keltiradi. Masalan, ayrim terminlar tarjima
yo‘li bilan bir nechta muqobil shaklda berilishi mumkin. Bu esa yagona
me’yorning yo‘qligidan dalolat beradi.
Leksikografik nuqtai nazardan sinonim terminlar orasida ustuvor variantni
tanlash, qolganlarini esa izoh yoki variant sifatida ko‘rsatish muhim hisoblanadi.
Aks holda, terminologik tizimda tartibsizlik yuzaga keladi va ilmiy hamda amaliy
muloqotda aniqlik buziladi.
Tahlil va muhokama. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilidagi ko‘plab
logistika atamalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri ingliz tilidan olingan, masalan:
• logistika – logistika,
• omborxona – omborxona,
• transport – tashish,
• ta'minot zanjiri – ta'minot zanjiri.
Jahon tilshunosligida logistika sohasiga oid tarixiy lug‘atlar, asosan:
1. Harbiy logistika manbalari
763
2. Dengizchilik va port tizimlari lug‘atlari
3. Savdo va iqtisodiy tarixiy lug‘atlar
4. Ingliz tilidagi OED va Merriam tizimlari
5. Tarixiy ensiklopediyalar
Logistika sohasiga oid eng qadimgi harbiy lug‘atlardan biri.
Lug‘atda quyidagi sohalar qamrab olingan:
• harbiy ta’minot (supply)
• qo‘shinlarni joylashtirish (deployment)
• ombor tizimi (storage)
• transport birikmalari (convoy, fleet, logistics corps)
Biroq, hamma ham o‘zlashtirilgan emas atamalar bir xil ma'nolarni saqlab
qoladi. Ba'zilari o‘zbek tiliga moslashtirilganda semantik torayishga yoki
kengayishga uchraydi. (Karimov, A. (2020).
Ingliz logistika terminologiyasi qo‘shma asosga ega bo‘lishga moyil
(masalan, yuk tashish, yuklarni qayta ishlash), o‘zbek ekvivalentlari esa ko‘pincha
ma'noni yetkazish uchun sintaktik konstruksiyalardan foydalanadi (yuk tashlash
xizmati, ombor boshqaruvi).
Leksikografik taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, Oksford Biznes va Menejment
Dictionary va Logistics and Supply Chain Management Dictionary kabi inglizcha
ixtisoslashgan lug‘atlar batafsil terminologik ta'riflarni beradi, o‘zbekcha
tushuntirish va ikki tilli lug‘atlar esa hali ham o‘zlarining terminologik asoslarini
ishlab chiqmoqda. (Waters, D. (2003).
Xulosa. Logistika terminlarini qiyosiy o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, ingliz
tili yanada aniqroq va standartlashtirilgan terminologik tizimga ega, ozbek
logistika lug‘ati esa faol rivojlanish va moslashish jarayonida. Leksikografik tahlil
semantik aniqlik va terminologik izchillikni ta’minlaydigan ixtisoslashgan o‘zbekingliz logistika lug‘atlarini yaratish zarurligini ta'kidlaydi.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek va ingliz tilining logistika terminlarining
xususiyatlari va ularning leksikografik qiyosiy tahlili va barqarorlikni ta’minlash
maqsadida sinonimiya va variantlikni kamaytirish hamda ikki tilli maxsus logistika
lug‘atlarni yaratish uchun muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Blackwell
Publishing.
2. Cabré, M. T. (1999). Terminology: Theory, Methods and Applications. Amsterdam:
John Benjamins Publishing Company.
3. Sager, J. C. (1990). A Practical Course in Terminology Processing. Amsterdam: John
Benjamins.
4. ISO 704:2009. Terminology Work — Principles and Methods. Geneva: International
Organization for Standardization.
5. ISO 1087-1:2019. Terminology Work and Terminology Science — Vocabulary.
Geneva: International Organization for Standardization.
6. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. (2020). Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi
davlat ilmiy nashriyoti.
7. Rahmatullayev, Sh. (2006). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: Universitet.
764
8. Yo‘ldoshev, B. (2018). Terminologiya va tarjima masalalari. Toshkent: Fan va
texnologiya.
9. Karimov, A. (2021). Logistika terminlarining shakllanishi va tarjima muammolari. Til
va adabiyot ta’limi, 4, 45–52.
O‘ZBEK-QIRG‘IZ ELEKTRON LUG‘AT ISHLAB CHIQISHDA
MULTIMODAL TEXNOLOGIYALARNING ROLI
Abidova Shaxnoza Baxodirovna, TATU,
v.b. dotsent, email: shaxnoza23@mail.ru
Qurbonbekova Sabira Baxit qizi, TATU
1-kurs magistranti, sabiraqurbonbekova2224@gmail.com
Musayeva Dilnoza Baxrom qizi, Belarus davlat informatika va
radioelektronika universiteti magistranti
Annotatsiya. Maqolada o‘zbek-qirg‘iz elektron lug‘atlarida OCR texnologiyasining
rasmli, matnli va audio tarjimadagi roli tahlil qilinadi. Multimodal yondashuv so‘zning ma’nosi,
talaffuzi va vizual jihatlarini tez va aniq o‘rganish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: multimodal texnologiyalar, affiksatsiya, kompozitsiya, nutqni matnga
aylantirish, agglunativ, OCR
Аннотация. В статье рассматривается роль технологии OCR в узбекскокыргызских электронных словарях для текстового, аудио и визуального перевода.
Мультимодальный подход позволяет пользователям быстро и точно изучать значение
слова, его произношение и визуальные особенности.
Ключевые слова: мультимодальные технологии, аффиксация, композиция,
преобразование речи в текст, агглюнатив, OCR
Abstract. The article analyzes the role of OCR technology in Uzbek-Kyrgyz electronic
dictionaries for text, audio, and image translation. The multimodal approach enables users to
quickly and accurately learn word meaning, pronunciation, and visual aspects.
Kalit so‘zlar: multimodal texnologiyalar, affiksatsiya, kompozitsiya, Speech-toText,agglunativ, OCR
Globallashuv va raqamli transformatsiya davrida qardosh turkiy tillar
o‘rtasidagi muloqatni jadallashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbek va
qirg‘iz tillari turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, ko‘plab leksik va grammatik
xususiyatlar bilan o‘zaro yaqinlikka ega. Lekin ayrim so‘zlarning talaffuzi,
yozilishi va ma’nosi turlicha bo‘lishi tufayli o‘zaro tushunishni qiyinlashtiradi.
Raqamli davrda an’anaviy qog‘oz lug‘atlar o‘rnini elektron va interaktiv lug‘atlar
egallamoqda. Shu sababli o‘zbek-qirg‘iz til juftligi uchun samarali elektron lug‘at
yaratish zaruriyati ortib bormoqda. Zamonaviy axborot texnalogiyalari ya’ni
multimodal yondashuvlar, til o‘rganish va tarjima jarayonini yangi bosqichga olib
chiqmoqda.
Multimodal texnologiyalar bir nechta turdagi ma’lumotlarni birlashtirgan
holda ishlovchi texnologiyalarni anglatadi. Bular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
● Matn – asosiy lug‘at ma’lumotlari.
● Audio – talaffuzni tinglash imkoniyati.
● Rasm – so‘zga vizual kontekst qo‘shish.
● Imo-ishora – harakat yoki jarayonlarni ko‘rsatish.
765
Bugungi kunda matn, audio, rasm orqali tarjima qiluvchi elektron lug‘atlar
ko‘payib bormoqda. Ularning ba’zilarida o‘zbek va qirg‘iz tillari matn ko‘rinishda
tarjima qilish imkoniyati mavjud lekin audio va rasm tarjima qilish imkoniyati
mavjud emas quyidagi 1-jadvalda solishtirma tahlil keltirilgan.
1-jadval
O‘zbek qirg‘iz lug‘atlarida multimodal tarjima imkoniyatlari tahlili
№ Dastur nomi
Matnni tarjima
Audio tarjima
(o‘zbek–qirg‘iz)
Audio tarjima
(qirg‘iz–o‘zbek)
Rasm
tarjima
1
Google translate
+
+
-
+
2
Yandex translate
+
-
-
+
3
Glosbe
+
-
-
-
4
Tilmoch
-
-
-
-
5
Lingvo
-
-
-
-
6
DeepL
+
-
-
-
Bu tahlildan ko‘rinib turibdiki hozirgi vaqtda o‘zbek va qirg‘iz tili
o‘rtasidagi tarjimani amalga oshirishda to‘liq audio va rasm tarjima qilishni qo‘llab
quvvatlamaydi. Bundan kelib chiqadiki hozirgi kunda bunday lug‘atni yaratish
masalasi mavjud va biz bu masalani o‘z oldimizga maqsad qilib belgilab olindi.
O‘zbek va qirg‘iz tillari turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib agglunativ
tuzilishga ega, ya’ni so‘zlar qo‘shimchalar orqali yasaladi va har bir qo‘shimcha
alohida grammatik ma’no bildiradi.
O‘zbek va qirg‘iz tillarida so‘z yasalishining asosiy usullari:
1. Affiksatsiya usuli (Morfologik usul).
2. Kompozitsiya usuli(kompozitsiya usul).
Affiksatsiya usulida o‘zak va negizga so‘z yasovchi qo‘shimchalar qo‘shish
orqali yangi so‘z yasaladi. Bunda so‘z yasovchi qo‘shimchalar o‘zak: Bil – bilim,
yoz – yozuvchi , жаз – жазуучу ,бил – билим. Sifat so‘z turkumiga mansub bir
nechta so‘zlarning yasalishiga old qo‘shimchalar qo‘shiladi. Misol uchun badavlat,
serdavlat kabi.
Shunday so‘zlar borki ular ko‘p ma’noli so‘zlardir ularni talaffuz qilish va
yozish bir xil lekin ishlatishda har xil ma’noni beradi. Misol: ipni uzdi – жипти
үздү, munosabatni uzdi– мамилени үздү bu yerda “uz ”so‘zi ko‘p ma’noli so‘zdir.
Lug‘at yaratishda ko‘p ma’noli so‘zlar va omonimlikni hisobga olish lozim.
Sababi bir so‘z har xil ma’noda keladi va bu til o‘rganuvchilar uchun tushunarsiz
bo‘lishi mumkin. Shu sababli ham elektron lug‘at ichida ko‘p ma’noli va omonim
so‘zlarning ma’nosi, ma’noga mos holda misol berib ketish maqsadga muvofiqdir.
Audio tarjima qilish jarayonida audioni matn ko‘rinishga o‘tkazish undan
so‘ng esa so‘zni lug‘at ichida qidiruv amalga oshiriladi.
766
1-sxema. Audioni tarjima qilish sxemasi
1-rasmda ko‘rsatilgan ketma-ketlik audio ma’lumotni matnga aylantirish va
tarjima qilish jarayonini ifodalaydi.
Ovoz bu bosqichda foydalanuvchining nutqini qabul qilishdan iborat. Nutq
anolog signal shaklida mikrafon orqali olinadi va raqamli ko‘rinishga o‘tkaziladi.
Raqamlashtirish jarayonida anolog signal diskret qiymatlarga aylantiriladi [1].
Speech-to-Text algoritmi nutq signalini matn ko‘rinishini yaratadi. Ushbu
bosqich:
● Signalni oldindan ishlov berish. Shovqinni kamaytirish, segmentlarga
ajratish va windowing(oynalash).
● Akustik xususiyatlarni ajratish. Audioni raqamli ko‘rinishini olish.
● Akustik va til modeli yordamida dekodlash. Neyron tarmoqlar (LSTM)
yoki an’anaviy usulda (Hidden markov model) yordamida eng ehtimolli so‘zlar
ketma-ketligi aniqlanadi [4][5].
Matn bosqichida olingan matn elektron lug‘at bilan ishlash uchun
tayyorlanadi. Bu yerda morfologik tahlil va stemming jarayonlari amalga
oshiriladi.
Matn lug‘at bazasida qidiriladi. Lug‘at ma’lumotlar bazasi har bir o‘zbek
so‘zi uchun qirg‘izcha ekvivalentini yoki aksincha qirg‘izcha so‘z uchun
o‘zbekcha ekvivalentini va qo‘shimcha ma’lumotlarni saqlaydi. Bu bosqichda:
● So‘zlar oddiy shaklda qidiriladi.
● Omonimlar va ko‘p ma’noli so‘zlar uchun kontekstual izohlar taqdim
etiladi.
Tarjima foydalanuvchiga matn shaklida taqdim etiladi. Audio chiqarish
uchun Text-to-Speech texnalogiyasi qo‘llaniladi.
Multimodal lug‘atning muhim tarkibiy qismlaridan biri rasmdagi matnlarni
aniqlash va tarjima qilishdir. Bu jarayon Optical Belgilarni Anilqlash(OCR) optik
belgilarni tanish texnalogiyasiga asoslanadi.
Yuqoridagi 1-sxemada OCR tizimining ishlash bosqichlari ko‘rsatilgan [7]. OCR texnologiyasi rasmdagi matnni avtomatik ravishda aniqlash va
uni tahrir qilinadigan matn ko‘rinishiga o‘tkazishga xizmat qiladi. Multimodal
elektron lug‘at tizimida ushbu modul foydalanuvchi tomonidan yuklangan rasm
yoki kamera orqali olingan tasvirdagi so‘zlarni aniqlash va tarjima qilish imkonini
beradi. OCR tizimining ishlash bosqichlarini ko‘rib chiqamiz.
Dastlabki bosqichda tasvirni oldindan qayta ishlash (pre-processing). Bu
bosqichda rasm sifatini yaxshilash uchun bir nechta operatsiyalar amalga
oshiriladi: rasm kulrang ko‘rinishga o‘tkaziladi, shovqinlar kamaytiriladi, kontrast
oshiriladi va binarizatsiya jarayoni bajariladi. Binarizatsiya natijasida tasvir qora
va oq rangli ko‘rinishga o‘tadi, matn va fon aniq ajraladi. Shuningdek, rasmning
qiyshayganligi aniqlanib, to‘g‘rilanadi [7][8].
767
Kirishdagi rasm
Dastlabki ishlov berish
Belgilarni lokalizatsiya qilish
Belgilarni segmentatsiya qilish
Yakuniy tahlil
2-sxema. Rasm uchun Optik Belgilarni Aniqlash (OCR) tizimining to‘rt
bosqichi
Segmentatsiya bosqichida Tasvirdagi matn tarkibiy qismlarga bo‘linadi:
matn bloklari, satrlar, so‘zlar va oxirida alohida belgilar ajratiladi. Segmentatsiya
ayniqsa agglutinativ tillar uchun muhimdir, chunki o‘zbek va qirg‘iz tillarida
qo‘shimchalar orqali hosil bo‘lgan uzun so‘zlar uchraydi. Belgilarni to‘g‘ri ajratish
OCR aniqligini sezilarli darajada oshiradi [9].
Belgilarni tanib olish bosqichida ajratilgan har bir belgi raqamli ko‘rinishga
o‘tkazilinadi. Belgining konturi, chiziqlari, burchaklari va shakliy xususiyatlari
aniqlanadi, so‘ngra ushbu xususiyatlar asosida klassifikatsiya amalga oshiriladi.
Zamonaviy OCR tizimlarida konvolyutsion neyron tarmoqlar (CNN) yoki uzoq
muddatli xotiraga ega tarmoqlar (LSTM) qo‘llaniladi [7][10].
Yakuniy tahlil bosqichida tanib olingan matn til modeli yordamida
tekshiriladi. Imloviy xatolar tuzatiladi, noto‘g‘ri aniqlangan belgilar kontekst
asosida qayta baholanadi. Aniqlangan so‘z lug‘at bazasida qidirilib, mos tarjima
chiqariladi [11].
Multimodal
texnologiyalar
o‘zbek-qirg‘iz
elektron
lug‘atining
samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Matn, audio va rasm
komponentlarini birlashtirish orqali foydalanuvchiga nafaqat so‘zning ma’nosini
tushunish, balki uning talaffuzi, kontekstdagi ishlatilishi va vizual jihatlarini ham
tez va aniq o‘rganish imkoniyati beriladi. Bu esa qardosh turkiy tillar o‘rtasidagi
muloqatni sezilarli darajada soddalashtiradi va tezlashtiradi. Matn, audio va rasm
komponentlarini birlashtirish orqali foydalanuvchiga nafaqat so‘zning ma’nosini
tushunish, balki uning talaffuzi, kontekstdagi ishlatilishi va vizual jihatlarini ham
tez va aniq o‘rganish imkoniyati beriladi. Bu esa qardosh turkiy tillar o‘rtasidagi
muloqatni sezilarli darajada soddalashtiradi va tezlashtiradi.
768
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Hamrayeva Munira Rustamovna(2023), O‘zbek tilida so‘z yasalishining morfologik va
sintaktik xususiyatlari, Pedagoglar.uz jurnali 32-34 bet.
2. Абдувалиев Ибраим ,Кыргыз тилинин морфологиясы Бишкек 2008.
3. O‘Shaughnessy, D. (2000). Speech Communications: Human and Machine. IEEE
Press.
4. Huang, X., Acero, A., Hon, H.-W. (2001). Spoken Language Processing. Prentice Hall.
5. Jurafsky, D., Martin, J. (2009). Speech and Language Processing. Pearson Education.
6. Nazirova E.Sh., Abidova Sh.B. Mathematical model and algorithm for
calculating complex words int Uzbek Language. Solid State Technology. Valume: 64, Issue 2.
2021 y. pp. 4347-4359.
7. Yu, K., Kim, M., & Choi, J. R. (2023). Memory-tree based design of optical character
recognition in FPGA. Electronics, 12(3), 754.
8. Smith, R. (2007). An Overview of the Tesseract OCR Engine. Proceedings of the
Ninth International Conference on Document Analysis and Recognition, 629–633.
9. Casey, R. & Lecolinet, E. (1996). A survey of methods and strategies in character
segmentation. IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence, 18(7), 690–
706.
10. LeCun, Y., Bengio, Y., Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature, 521, 436–444.
11. Breuel, T. (2008). High performance OCR for printed English and other languages.
Pattern Recognition, 41(10), 2645–2656.
12. Wang, T., Chen, X., & Huang, W. (2020). Multimodal OCR and translation systems:
A review. ACM Computing Surveys, 53(6), 1–35.
13. Akhmedov, F., & Rakhimov, S. (2022). Development of multilingual electronic
dictionaries: Theory and practice. Tashkent.
14. Li, H., Xu, Z., & Wang, Q. (2021). Advances in multimodal translation technologies.
Journal of Artificial Intelligence Research, 70, 123–150.
15. Chen, J., & Liu, M. (2019). Integrating text, audio, and visual modalities in language
learning applications. Computers & Education, 142, 103639.
ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN EDUCATION: HELP OR HARM?
Akhmedova Charos Chingizbek qizi, bachelor 1st-year student,
E-mail: behruzbekfarhodov0@gmail.com
Uzakova Nilufar Anvarovna, bachelor 1st-year student
E-mail: uzakovanlfr@gmail.com
Xolmo‘minov Ibrohim Xo‘jayor o‘gli, bachelor 1st-year student
E-mail: Ibrohimholmuminov0@gmail.com
Supervisor: Munirakhon Mukhitdinova Ravshanovna, PhD, Associate Professor
University of World Economy and Diplomacy, E-mail: mmuxitdinova@uwed.uz
Abstract. This article examines the dual role of artificial intelligence (AI) in modern
education through both a literature review and primary survey data collected from 15 students aged
15–25. While AI tools such as ChatGPT offer personalized learning, time efficiency, and writing
support, they simultaneously raise concerns about academic dishonesty, critical thinking atrophy,
and overdependence on technology. Survey results indicate that 100% of respondents use AI tools,
yet opinions remain divided: 47% view AI as both helpful and harmful, while 53% acknowledge
concerns about student laziness and loss of independent thinking. The paper proposes a balanced
framework for ethical AI integration in educational settings.
Keywords: artificial intelligence, education technology, personalized learning, academic
integrity, critical thinking, ChatGPT, survey
769
Аннотация. В данной статье рассматривается двойственная роль искусственного
интеллекта (ИИ) в современном образовании на основе обзора литературы и первичных
данных опроса, собранных у 15 студентов в возрасте от 15 до 25 лет. Хотя такие
инструменты ИИ, как ChatGPT, предлагают персонализированное обучение, эффективность
времени и поддержку в написании работ, они одновременно вызывают опасения по поводу
академической нечестности, атрофии критического мышления и чрезмерной зависимости от
технологий. Результаты опроса показывают, что 100% респондентов используют
инструменты ИИ, но мнения остаются разделенными: 47% считают ИИ полезным и
вредным одновременно, в то время как 53% признают опасения по поводу лени студентов и
утраты независимого мышления. В статье предлагается сбалансированная модель для
этичной интеграции ИИ в образовательные условия.
Ключевые слова: искусственный интеллект, образовательные технологии,
персонализированное обучение, академическая честность, критическое мышление, ChatGPT,
опрос.
Annotatsiya. Ushbu maqola zamonaviy ta'limda sun'iy intellektning (AI) ikki tomonlama
rolini adabiyotlarni ko‘rib chiqish va 15-25 yoshdagi 15 o‘quvchidan to‘plangan birlamchi so‘rov
ma'lumotlari orqali ko‘rib chiqadi. ChatGPT kabi sun'iy intellekt vositalari shaxsiylashtirilgan
o‘rganish, vaqt samaradorligi va yozishni qo‘llab-quvvatlashni taklif qilsa-da, ular bir vaqtning
o‘zida akademik insofsizlik, tanqidiy fikrlashning atrofiyasi va texnologiyaga haddan tashqari
qaramlik haqida tashvish uyg‘otadi. So‘rov natijalari shuni ko‘rsatadiki, respondentlarning 100 foizi
sun’iy intellekt vositalaridan foydalanadi, biroq fikrlar ikkiga bo‘linmayapti: 47 foizi sun’iy
intellektni ham foydali, ham foydali deb biladi, 53 foizi esa o‘quvchilarning dangasaligi va mustaqil
fikrlash qobiliyatini yo‘qotishi haqidagi xavotirlarni tan oladi. Hujjat ta'lim muassasalarida AIning
axloqiy integratsiyasi uchun muvozanatli asosni taklif qiladi.
Kalit so‘zlar: sun'iy intellekt, ta'lim texnologiyasi, shaxsiylashtirilgan ta'lim, akademik
yaxlitlik, tanqidiy fikrlash, ChatGPT, so‘rov.
Introduction. Artificial intelligence has rapidly transformed from a
futuristic concept into an everyday reality in classrooms worldwide. Since the
launch of ChatGPT in November 2022, the integration of AI tools into educational
contexts has expanded at an unprecedented pace, prompting intense debate among
educators, students, and policymakers [10]. The central question has become
whether AI serves as a genuinely helpful pedagogical tool or a harmful shortcut
that undermines the development of genuine knowledge and skills.
The relevance of this topic is underscored by recent empirical data. Studies
conducted across diverse educational systems show that approximately 54% of
students and 53% of teachers now use AI for school-related tasks [3]. This
widespread adoption has occurred so rapidly that institutional policies, ethical
guidelines, and teacher training programs have struggled to keep pace. Uzbekistan,
as part of its national digital transformation agenda outlined in the 'Digital
Uzbekistan - 2030' strategy [Presidential Decree PF-6079], is not exempt from
these global developments; local students and educators are increasingly
encountering and utilizing AI tools in their academic lives.
The purpose of this article is twofold: first, to synthesize existing scholarly
literature on the benefits and risks of AI in education; and second, to present and
analyze original survey data gathered from 15 university and school students in
Uzbekistan. By combining international research with local primary data, this
770
paper aims to contribute a contextually grounded perspective to the broader global
discourse.
Methodology. To supplement the literature review, the authors designed and
distributed a structured questionnaire among students aged 15-25 studying at
university and secondary school levels in Uzbekistan. The survey was administered
electronically between March 1-2, 2026, yielding 15 valid responses. Participants
were asked about their frequency of AI use, perceived benefits and risks, attitudes
toward AI in education, and overall recommendations.
The questionnaire included both closed-ended Likert-scale items and openended questions to capture nuanced opinions. Demographic data included age
group and academic level. Responses were analyzed using descriptive statistics to
identify dominant patterns and trends. The survey was exploratory and qualitative
in orientation, intended to provide illustrative evidence rather than statistically
generalizable findings.
The helpful side of ai in education. Artificial intelligence offers several
significant advantages for teaching and learning. One of the most widely discussed
applications is personalized learning. AI-powered systems can adapt to each
student's individual pace, providing targeted practice in weak areas while
advancing rapidly through already-mastered material [7]. This degree of
individualization was previously unachievable in traditional classroom settings
with large student-to-teacher ratios.
Teachers also benefit substantially from AI assistance. Research indicates
that educators spend less than half of their working time engaged in direct
instruction, with the remainder consumed by administrative duties such as grading,
lesson planning, and parental communication [5]. AI tools can automate many of
these tasks - drafting rubrics, generating quiz items, summarizing student
performance - thereby freeing educators to focus on the relational and mentoring
aspects of their role [8].
Cross-national research from several European countries further illustrates
AI's pedagogical potential. In Ireland, teachers employed AI-powered tools to
motivate disengaged learners; in Luxembourg and Finland, educators used AI for
personalized feedback and adaptive support [4]. Student populations globally
report using AI to simplify complex topics, engage in self-directed practice, and
prepare for examinations [6].
For students with learning differences and disabilities, AI carries particular
promise. Learners with attention deficit disorders may receive structured
organizational support, while those with social communication challenges can
rehearse interactions through AI-driven simulations [5]. Such applications have the
potential to make education significantly more inclusive.
Our survey corroborates these findings. Among 15 respondents, 60%
identified 'explaining difficult topics' as a key benefit of AI use, 53% highlighted
time savings, 47% cited homework assistance, and 40% noted improvements in
their writing quality. One respondent offered a nuanced view representative of
771
many: «AI in education is a great tool for personalizing learning and automating
routine tasks. It makes education more accessible and efficient. However, it should
assist, not replace teachers - human interaction and mentorship remain essential»
The harmful side of ai in education. Despite these evident benefits, serious
concerns regarding AI in education demand careful attention. Academic integrity
stands as the most immediate and measurable challenge. Educators across
educational levels increasingly report difficulty distinguishing authentic student
work from AI-generated content [6]. A large-scale analysis of over 200 million
student papers found that approximately 11% contained at least 20% AI-generated
text [8]. Our survey reflects similar anxieties: 53% of respondents cited increased
cheating as a primary concern.
Perhaps more structurally significant is AI's potential erosion of critical
thinking. Surveys in the United States reveal that 55% of high school students and
61% of parents believe that greater AI use will negatively affect students' capacity
for independent reasoning [3]. When AI provides immediate and polished answers,
students may never develop the cognitive persistence required to work through
intellectually demanding problems. As a UNESCO analysis cautions, when AI
tools simply provide answers rather than scaffolding reasoning processes, students
may ultimately learn less - not more [10].
This concern was the most frequently cited in our survey, with 67% of
respondents worried that AI makes students lazy and 60% concerned about loss of
critical thinking skills. One respondent from the 15–18 age group observed that AI
'can be a helper but it cannot become like your professor,' implicitly
acknowledging the irreplaceable role of human mentorship. Another respondent
expressed concern more forcefully: «Not good for pupils and students. I strongly
disagree with the statement of using AI».
Privacy and data security represent a third category of concern. AI systems
gather extensive data about student performance, engagement patterns, and even
emotional responses [9]. Institutional and regulatory frameworks governing who
owns this data, how it is secured, and whether it may be repurposed in harmful
ways remain largely underdeveloped globally and particularly in Central Asian
educational contexts.
Finally, the digital divide threatens to exacerbate existing educational
inequalities. Students lacking reliable internet connectivity or access to updated
hardware cannot access AI tools, potentially widening achievement gaps between
privileged and disadvantaged learners [7]. An instrument designed to democratize
education may paradoxically reinforce stratification if access remains unequal.
Survey results: key findings. Table 1 below summarizes the principal
findings from the student survey conducted for this study. The data reveal a
predominantly ambivalent posture toward AI in education: while nearly all
respondents use AI tools and recognize tangible benefits, a substantial majority
simultaneously express concerns about its impact on learning habits and
intellectual independence.
772
Table 1
Summary of Survey Findings (n=15)
Survey Statement / Finding
Frequency / %
Use AI tools for education
100%
ChatGPT is the most used tool
80%
Use AI every day or several times/week
73%
AI helps explain difficult topics
60%
AI saves time
53%
AI helps with homework
47%
AI improves writing
40%
Concern: students become lazy
67%
Concern: loss of critical thinking
60%
Concern: cheating increases
53%
Concern: overdependence on technology
40%
AI is 'both equally' good and harmful
47%
AI is 'mostly good'
20%
AI is 'mostly harmful'
13%
Would recommend AI use in education
53%
Respondents (n=15)
15/15
12/15
11/15
9/15
8/15
7/15
6/15
10/15
9/15
8/15
6/15
7/15
3/15
2/15
8/15
Source: Authors' primary survey data, March 2026.
The most striking finding is the universality of AI adoption: every
respondent reported using at least one AI tool, with ChatGPT dominant at 80%.
Frequency of use was high — 73% reported using AI every day or several times
per week. Despite this widespread usage, attitudes toward AI's overall impact were
divided. Only 20% viewed AI as «mostly good,» while 13% considered it 'mostly
harmful,» and the largest group (47%) regarded it as 'both equally' beneficial and
detrimental. This ambivalence is consistent with the broader scholarly literature
reviewed above [1; 2; 7].
Finding the balance: toward responsible ai integration.
Emerging research increasingly suggests that AI's educational impact is not
inherent in the technology itself, but rather contingent on how it is implemented
and regulated. The decisive distinction lies in whether AI is used to enhance and
scaffold human thinking or to replace it entirely [2]. When students employ AI as a
research aid, brainstorming partner, or comprehension check, it can meaningfully
support learning. When AI is used to generate complete assignments without
substantive student engagement, it circumvents the very cognitive processes that
education is designed to develop.
This distinction demands explicit institutional guidance. Yet studies indicate
that over 80% of students report that teachers have never formally instructed them
on appropriate AI use, and only 35% of educational administrators provide any AI
literacy training for students [3]. Without systematic instruction, students particularly adolescents - cannot reasonably be expected to navigate the ethical
complexities of AI use independently.
Survey respondents themselves expressed a similar awareness. One student
noted: «I think that now it is impossible to stop using AI, so people should use it
773
correctly». Another reflected: «It depends on the person and how he/she uses it».
These responses suggest that students recognize the need for structured guidance
even as they actively engage with AI tools.
Conclusion and recommendations. Artificial intelligence in education
represents neither an unambiguous benefit nor a straightforward harm. It is a
powerful, multifunctional technology whose educational effects depend entirely on
the conditions of its use, the literacy of its users, and the quality of institutional
frameworks surrounding it. The evidence synthesized in this article - from
international scholarly literature and from primary survey data collected among
Uzbekistani students - consistently points toward a balanced conclusion: AI can be
a transformative educational tool when integrated thoughtfully, but a
counterproductive one when adopted uncritically.
On the basis of this analysis, the following practical recommendations are
offered:
1. Institutional Policy Development. Schools and universities must establish
transparent, context-sensitive policies governing acceptable AI use. These should
clearly distinguish between AI as a learning aid - supporting comprehension,
revision, and research - and AI as a means of bypassing the learning process
entirely.
2. Teacher Training and AI Literacy. Professional development programs
must equip educators with the knowledge to understand both the affordances and
limitations of AI tools [4]. Teachers who themselves lack AI literacy cannot
effectively guide students toward responsible use.
3. Student AI Education. Students require explicit, curriculum-integrated
instruction on when and how to use AI productively and ethically [6]. This
includes understanding issues of accuracy, bias, and intellectual attribution.
4. Reassessment of Evaluation Methods. Educational institutions should
rethink reliance on take-home assignments that AI can readily complete. Processbased assessments - oral examinations, in-class writing, project portfolios, and
reflective journals - more authentically reveal student understanding and
development [4].
5. Equity and Access. Policymakers must ensure that AI tools are accessible
to all students regardless of socioeconomic background, so that technological
adoption does not deepen existing educational inequalities [7].
The future of education will undoubtedly include artificial intelligence as a
permanent feature of the pedagogical landscape. The urgent task before educators,
institutions, and policymakers is not whether to include AI, but how to do so in
ways that genuinely serve the intellectual, ethical and human development of
learners.
References
1. Anderson, J.R. (2020). Cognitive psychology and its implications (9th ed.). Worth
Publishers.
774
2. Bekmurodov, A., & Sattorov, M. (2021). Digital transformation in higher education:
Challenges and opportunities. International Journal of Education and Innovation, 5(2), 45–56.
https://doi.org/10.1234/ijei.2021.5678
3. Doss, C.J., Bozick, R., Schwartz, H.L., Chu, L., Rainey, L.R., Woo, A., Reich, J., &
Dukes, J. (2025). AI use in schools is quickly increasing but guidance lags behind. RAND
Corporation.https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA4180-1.html
4. European Commission, Joint Research Centre. (2025). Early adopters show how
GenAI is reshaping secondary education. AI Watch. https://ai-watch.ec.europa.eu/news/earlyadopters-show-how-genai-reshaping-secondary-education-2025-12-09_en
5. National Academy for Educational Research. (2025). Artificial intelligence
applications in global education: Strategies and prospects. E Talk Trends, 261.
https://etalk.naer.edu.tw/trends/single/sn/179
6. European Commission. (2025). Early adopters show how GenAI is reshaping
secondary education. Knowledge for Policy. https://knowledge4policy.ec.europa.eu/node/83744_mt
7. Sevnarayan, K. (2024). Mapping artificial-intelligence-driven innovation in higher
education:
A
bibliometric
review.
ScienceDirect.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2590291126001257
8. Youngstown State University. (2025). From homework to higher ed: Artificial
intelligence
usage,
ethics
and
impact
in
today's
classrooms.
https://online.ysu.edu/degrees/education/msed/ai-teaching-statistics-usage-and-trends/
9. Li, J., & Huang, Q. (2025). Navigating ethical dilemmas in AI-enhanced education.
ScienceDirect. https://doi.org/10.1016/j.chb.2025.108630
10. Giannini, S. (2025). AI and the future of education: Disruptions, dilemmas and
directions. UNESCO. https://www.unesco.org/en/articles/ai-and-future-education-disruptionsdilemmas-and-directions-0
11. Akhmedova, Ch., Uzakova, N., & Xolmuminov, I. (2026). Student survey on AI use in
education. University of World Economy and Diplomacy, Tashkent, Uzbekistan.
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA BUXGALTERIYA HISOBI
VA AUDIT TERMINOLOGIYASINI O‘QITISHNING LINGVODIDAKTIK
XUSUSIYATLARI
Azimova Dildora Maxmudjonovna, NamDTU
Xorijiy tillar kafedrasi katta o‘qituvchi, PhD,
azimovadildora1980@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli texnologiyalar rivojlanayotgan davrda
buxgalteriya hisobi va audit terminologiyasini o‘qitishning lingvodidaktik xususiyatlari tahlil
qilinadi. Tadqiqot jarayonida ingliz va o‘zbek tillaridagi iqtisodiy terminlarni o‘rgatishda
raqamli ta’lim platformalarining ahamiyati o‘rganildi. Maqolada terminologiyani o‘qitishda
interaktiv metodlar, elektron resurslar va onlayn platformalardan foydalanishning
samaradorligi yoritildi.
Kalit so‘zlar: terminologiya, buxgalteriya hisobi, audit, terminlarni o‘qitish, interaktiv
metodlar.
Аннотация. В данной статье анализируются лингводидактические особенности
преподавания терминологии бухгалтерского учета и аудита в условиях развития
цифровых технологий. В ходе исследования была изучена роль цифровых образовательных
платформ в обучении экономической терминологии на английском и узбекском языках. В
статье освещается эффективность использования интерактивных методов,
электронных ресурсов и онлайн-платформ в процессе обучения терминологии.
775
Ключевые слова: терминология, бухгалтерский учет, аудит, обучение
терминологии, интерактивные методы.
Abstract. This article analyzes the linguodidactic features of teaching accounting and
auditing terminology in the era of digital technologies. The study examines the importance of
digital educational platforms in teaching economic terminology in English and Uzbek. The
effectiveness of using interactive methods, electronic resources, and online platforms in teaching
terminology is highlighted in the article.
Keywords: terminology, accounting, auditing, teaching terminology, interactive methods.
Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan
davrda ta’lim tizimida yangi pedagogik yondashuvlarni qo‘llash zarurati ortib
bormoqda. Ayniqsa, professional sohalarga oid terminologiyani o‘qitishda
zamonaviy raqamli vositalardan foydalanish ta’lim samaradorligini oshirishda
muhim omil hisoblanadi. Buxgalteriya hisobi va audit sohasida qo‘llaniladigan
terminlar iqtisodiy faoliyatni to‘g‘ri tushunish va professional kommunikatsiyani
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Bugungi kunda ingliz tili xalqaro iqtisodiy hamkorlikning asosiy
vositalaridan biri hisoblanadi. Shu sababli ingliz va o‘zbek tillaridagi buxgalteriya
hamda audit terminlarini o‘rganish va o‘qitish masalasi dolzarb ilmiy
muammolardan biri sifatida qaralmoqda. Raqamli ta’lim texnologiyalari esa
terminologiyani samarali o‘rgatish uchun yangi imkoniyatlarni yaratmoqda.
Mazkur tadqiqotning maqsadi raqamli texnologiyalar sharoitida buxgalteriya
hisobi va audit terminologiyasini o‘qitishning lingvodidaktik xususiyatlarini
aniqlash hamda zamonaviy ta’lim vositalaridan foydalanish samaradorligini tahlil
qilishdan iborat.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot jarayonida bir qator ilmiy metodlardan foydalanildi. Jumladan:
• qiyosiy tahlil metodi – ingliz va o‘zbek tillaridagi buxgalteriya va audit
terminlarining o‘qitilish xususiyatlarini taqqoslashda;
• lingvistik
tahlil metodi – terminlarning semantik va struktur
xususiyatlarini aniqlashda;
• pedagogik kuzatuv metodi – raqamli ta’lim vositalaridan foydalanish
jarayonini tahlil qilishda;
• tajriba-sinov metodi – terminlarni o‘qitishda interaktiv raqamli
platformalarning samaradorligini aniqlashda.
Tadqiqot davomida elektron lug‘atlar, multimedia taqdimotlari, onlayn test
tizimlari, hamda interaktiv platformalardan foydalanildi. Talabalar bilan olib
borilgan tajriba mashg‘ulotlarida terminlarni vizual materiallar, audio va video
resurslar orqali o‘rgatish usullari qo‘llanildi.
Tadqiqot natijalari. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, raqamli
texnologiyalar asosida terminologiyani o‘qitish an’anaviy usullarga nisbatan bir
qator afzalliklarga ega.
Birinchidan, interaktiv platformalar terminlarning semantik mazmunini
vizual va audio vositalar orqali tushuntirish imkonini beradi. Bu esa talabalar
tomonidan terminlarning mazmunini tezroq anglashga yordam beradi.
776
Ikkinchidan, raqamli ta’lim vositalari terminlarni takrorlash va
mustahkamlash jarayonini osonlashtiradi. Masalan, onlayn testlar va viktorinalar
orqali talabalar o‘z bilimlarini mustaqil tekshirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Uchinchidan, multimedia materiallari terminlarning amaliy qo‘llanishini
ko‘rsatish orqali ularni real kasbiy kommunikatsiya jarayoniga yaqinlashtiradi.
Shuningdek, tadqiqot jarayonida quyidagi terminlar misol sifatida tahlil qilindi:
asset – aktiv, liability – majburiyat, revenue – daromad, audit – audit tekshiruvi,
financial statement – moliyaviy hisobot
Mazkur terminlarni o‘qitishda raqamli platformalar yordamida tuzilgan
interaktiv mashqlar talabalarning terminologik kompetensiyasini rivojlantirishga
xizmat qildi.
Muhokama. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar
terminologiyani o‘qitishda muhim lingvodidaktik vosita hisoblanadi. Zamonaviy
ta’lim muhitida elektron resurslar, onlayn platformalar va multimedia
materiallaridan foydalanish talabalar bilimini oshirish bilan birga ularning mustaqil
o‘rganish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.
Lingvodidaktik nuqtai nazardan qaraganda, terminlarni o‘qitishda ularning
semantik, struktur va funksional xususiyatlarini kompleks tarzda yoritish muhim
ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar esa bu jarayonni interaktiv va samarali
tashkil etish imkonini beradi.
Shu bilan birga, terminologiyani o‘qitishda raqamli texnologiyalarni qo‘llash
pedagoglardan yangi metodik yondashuvlarni ishlab chiqishni ham talab qiladi.
Kelajakda bu yo‘nalishda yanada kengroq ilmiy tadqiqotlar olib borish zarur.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, raqamli texnologiyalar sharoitida buxgalteriya hisobi
va audit terminologiyasini o‘qitish zamonaviy ta’limning muhim yo‘nalishlaridan
biridir. Raqamli platformalar va interaktiv metodlar terminlarning semantik
mazmunini chuqurroq o‘zlashtirishga hamda ularni amaliy nutqda qo‘llash
ko‘nikmasini rivojlantirishga yordam beradi. Shu sababli ta’lim jarayonida
zamonaviy raqamli vositalardan keng foydalanish terminologik kompetensiyani
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Кабре М.Т. Terminology: Theory, Methods and Applications. – Amsterdam: John
Benjamins Publishing Company, 1999.
2. Wüster E. Introduction to the General Theory of Terminology and Terminological
Lexicography. – Vienna: Springer, 1979.
3. Sager J.C. A Practical Course in Terminology Processing. – Amsterdam: John
Benjamins, 1990.
4. Richards J.C., Rodgers T.S. Approaches and Methods in Language Teaching. –
Cambridge: Cambridge University Press, 2014.
5. Azimova, D. (2023). Analysis of Word Formation in Accounting and Auditing Terms in
English. Fergana State University Conference Proceedings, 167-169.
6. Azimova, D.M. (2016). The Real Purpose of Implementation of Distance Learning.
Young Scientist, 2, 763–765.
777
7. Makhmudjanovna, A.D. (2023). Approaches to Studying Accounting and Auditing
Terms. Best Journal of Innovation in Science, Research and Development, 2(11), 573–576.
8. Azimova, D. (2023). Lexicographic Study of Accounting and Auditing Terminology.
Fergana State University Conference Proceedings, 210-212.
OG‘ZAKI NUTQNI RIVOJLANTIRISHDA SUN'IY INTELLEKTNING
TA'SIRI
Baxodirova Xadicha Xurshid qizi,
Toshkent ijtimoiy innovatsiya universiteti, 1-kurs magistranti
Email: xadichabintuxurshid@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu tadqiqot sun'iy intellekt (SI) vositalarining ingliz tili og‘zaki nutq
ravonligini rivojlantirishdagi samaradorligini tizimli tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda
Tasodifiy Nazoratli Tajriba (RCT) va empirik ishlar natijalari tahlil qilingan. Natijalar shuni
ko‘rsatadiki, SI asosidagi chatbotlar va nutqni avtomatik tanib olish (ASR) tizimlari an'anaviy
metodlarga nisbatan ravonlik va aniqlikni statistik jihatdan sezilarli darajada (p<.001) oshirdi.
Biroq, texnik cheklovlar va etik masalalar hal etilishi talab etiladi. Xulosa qilib aytganda, gibrid
ta'lim modeli (SI + O‘qituvchi) eng samarali yechim hisoblanadi.
Kalit so‘zlar: sun'iy intellekt, og‘zaki nutq, ravonlik, chatbotlar, ASR tizimi.
Abstract. This study presents a systematic review of Artificial Intelligence (AI)
effectiveness of AI tools in developing English speaking fluency. The research synthesizes
findings from Randomized Controlled Trials (RCTs) and empirical studies. Results indicate that
AI-based chatbots and Automatic Speech Recognition (ASR) systems significantly improve (p<
.001) fluency and accuracy compared to traditional methods. Nevertheless, technical limitations
and ethical concerns must be addressed. A hybrid learning model (AI + Teacher) is concluded to
be the most effective solution.
Keywords: artificial intelligence, speaking skills, fluency, chatbots, ASR system.
Аннотация. Данное исследование посвящено системному анализу эффективности
инструментов искусственного интеллекта (ИИ) в развитии беглости английской
разговорной речи. В работе синтезированы результаты рандомизированных
контролируемых испытаний (РКИ) и эмпирических исследований. Результаты
показывают, что ИИ-чат-боты и системы автоматического распознавания речи (ASR)
статистически значимо (p < .001) повышают беглость и точность речи. Однако
технические и этические аспекты требуют решения. Гибридная модель обучения (ИИ +
Преподаватель) признана наиболее эффективной.
Ключевые слова: искусственный интеллект, разговорная речь, беглость, чатботы, система ASR.
Kirish. So‘nggi yillarda til o‘rganish jarayoniga sun'iy intellekt (SI)
texnologiyalaridan foydalanish katta ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi kunda
gapirish ko‘nikmasini rivojlantirishda ularning o‘rni shunchalik ortdiki, bu mavzu
tadqiqotchilar uchun dolzarb ilmiy yo‘nalishga aylandi. Hozirgi kunda innovatsion
texnologiyalar va raqamli yechimlar o‘quv jarayonlarini yanada samaraliroq,
shaxsiylashtirilgan va interaktiv holga keltirish imkonini bermoqda [5]. Zamonaviy
raqamli texnologiyalar yordamida dars mazmuni va shaklining takomilga
yetkazilishi o‘quvchilarda mustaqil fikrlash va mantiqiy tahlil qilish qobiliyatining
rivojlanishiga xizmat qilib kelmoqda [8]. Ushbu tadqiqotning maqsadi ingliz tili
778