Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

tahlilning tezligi, xatoliklarni samaradorligini o‘z ichiga oladi. aniqlash darajasi va qaror qabul qilish 1-jadval An’anaviy va AI asosidagi moliyaviy hisob va audit jarayonlari samaradorligini taqqoslash Ko‘rsatkichlar Moliyaviy hisobot tayyorlash vaqti (soat) Audit jarayonidagi xatoliklar soni Moliyaviy tahlilning tezkorligi (%) Qaror qabul qilish samaradorligi (%) An’anaviy jarayon 48 15 60 65 AI asosidagi jarayon 12 3 95 92 O‘sish foizi (%) 75 80 35 27 Tahlil shuni ko‘rsatadiki, AI texnologiyalari moliyaviy hisobotlarni avtomatlashtirish orqali inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni sezilarli darajada kamaytiradi va korxona moliyaviy ma’lumotlariga asoslangan qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi. Shu bilan birga, real vaqt rejimida ma’lumotlarni qayta ishlash auditorlarga moliyaviy holatning dinamik o‘zgarishini kuzatish imkonini beradi, bu esa strategik moliyaviy boshqaruvni kuchaytiradi. AI algoritmlari yordamida audit jarayonida firibgarlik va moliyaviy noaniqliklarni aniqlash imkoniyati ham oshadi. Masalan, avtomatlashtirilgan tizimlar tranzaksiyalarni katta hajmda tahlil qilishi, anomaliyalarni belgilashi va xavfli operatsiyalarni real vaqt rejimida qayd etishi mumkin. Bu esa korxonaning moliyaviy barqarorligini va shaffofligini ta’minlashga yordam beradi [11]. Shuningdek, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, AI asosidagi moliyaviy hisob va audit tizimlarini joriy qilish korxona ichki boshqaruvini optimallashtirishga ham yordam beradi. Avtomatlashtirilgan tizimlar moliyaviy ko‘rsatkichlarni tahlil qilishda oldindan belgilangan indikatorlar va prognoz modellari asosida natijalarni baholaydi, bu esa risklarni aniqlash va ularga tezkor javob berish imkonini oshiradi. Shu tariqa, AI texnologiyalari moliyaviy hisobotlar sifatini yaxshilash, audit jarayonlarini tezlashtirish va korxona strategik boshqaruvini kuchaytirish vositasi sifatida samarali ekanligi ilmiy jihatdan isbotlanadi [12]. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, AI texnologiyalarini tatbiq qilish orqali moliyaviy natijalar hisobi va audit jarayonlarida samaradorlik sezilarli darajada oshadi, bu esa korxonalarda raqamli transformatsiyani tezlashtiradi va raqamli moliyaviy ekotizimni shakllantirishga yordam beradi. Shu bilan birga, AI vositalari auditorlar va moliyaviy mutaxassislarning ishini to‘liq almashtirish emas, balki ularni yanada samarali va strategik qarorlar qabul qilishga yo‘naltirishga xizmat qiladi. Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari moliyaviy natijalar hisobi va audit jarayonlarini chuqur transformatsiya qilmoqda. AI vositalari orqali moliyaviy hisobotlarni avtomatlashtirish, kattaroq ma’lumotlar hajmini tahlil qilish, xatolik va firibgarliklarni aniqlash jarayonlari an’anaviy usullarga nisbatan tezroq va aniqroq 899

amalga oshirilmoqda. Masalan, AI texnologiyalari yordamida audit jarayonlari sezilarli darajada samarali bo‘lib, xatoliklar soni kamayadi va moliyaviy hisobot sifati oshadi; bu esa qaror qabul qilish jarayonida yaxshilangan ma’lumotlar bazasini yaratadi. AI-ning moliyaviy auditga tatbiqi auditorlar imkoniyatlarini kengaytirib, ularni qiyin va murakkab tahlil ishlariga yo‘naltiradi. Mashinaviy o‘rganish algoritmlari va Big Data tahlillari oddiy statistik usullarga nisbatan moliyaviy xatoliklar va naqshlarni aniqlashda yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, bu moliyaviy shaffoflikni oshiradi. Shu bilan birga, AI texnologiyalari audit jarayonining tezligini oshiradi va moliyaviy hisobotlar sifati bilan birga ularning ishonchliligini ham kuchaytiradi. Ilmiy adabiyotlar ham sun’iy intellektning moliyaviy hisob va audit jarayonlarida samaradorlikni oshirishga kuchli ta’sirini tasdiqlaydi. Xususan, tadqiqotlar bunga e’tibor qaratadiki, AI yordamida tuzilgan tizimlar moliyaviy ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash, anomaliyalarni aniqlash va moliyaviy hisobotlarni avtomatik ravishda shakllantirish imkonini beradi. Bu esa korxona ichki va tashqi auditorlar uchun yuqori kelishuvli moliyaviy ko‘rsatkichlarni taqdim etadi, shu bilan birga inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni kamaytiradi. Bundan tashqari, tadqiqotlar ko‘rsatadiki, AI asosidagi tizimlarni joriy etish orqali korxonalar moliyaviy risklarni tezda aniqlash va boshqarish imkoniga ega bo‘ladilar, chunki AI texnologiyalari risk indikatorlarini oldindan bashorat qilish va tahlil qilish funktsiyalarini ham qo‘llaydi. Bu esa nafaqat moliyaviy hisobotlar sifati, balki umumiy moliyaviy boshqaruvning strategik darajasini ham oshiradi. Shu bilan birga, sun’iy intellektning moliyaviy sohada qo‘llanilishi ba’zi muammolarni ham o‘z ichiga oladi: AI modellarining “qora quti” natijalariga ega bo‘lishi, ularning ishlash mexanizmlarining to‘liq izohlanmasligi va auditorlar uchun tushunarsizligi muhim bo‘lgan masalalardan biridir. Shu sababli AI texnologiyalarining samarali qo‘llanilishi auditorlar va moliyaviy mutaxassislar uchun muntazam treninglar, axborot xavfsizligi, etik me’yorlar hamda raqamli transformatsiya strategiyalarini mavjud qilishni talab qiladi. Umuman olganda, sun’iy intellekt moliyaviy hisobot va audit jarayonlarida yuqori darajada samaradorlik, shaffoflik va aniqlikni ta’minlaydigan vosita sifatida ko‘rinmoqda. Kelgusida AI texnologiyalarining takomillashuvi bilan moliyaviy boshqaruv tizimlari yanada avtomatlashtirilgan, ko‘proq analitik qobiliyatli va qaror qabul qilish jarayonini oldindan bashorat qiluvchi bo‘lishi kutilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Fachriyah, N. & Anggraeni, O.L. The Use of Artificial Intelligence in Financial Statement Audit. Jurnal Indonesia Sosial Teknologi, Vol. 5 No. 10, 2024, pp. 3881–3892. 2. Muftah, M.A.R. The Impact of Artificial Intelligence on Auditing Practices and Financial Reporting Accuracy. Integrated Journal for Research in Arts and Humanities, 2020. 3. Okeke, O.N. & Akaegbobi, T. Artificial Intelligence (AI) and Financial Statement Audits. Advance Journal of Management, Accounting and Finance, 2025. 900

4. Mamarasulov, D. Raqamli texnologiyalar va AI asosida ichki audit sifatini takomillashtirish. Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting, 2025. 5. Supriadi, I. The audit revolution: Integrating artificial intelligence in detecting accounting fraud. Akuntansi dan Teknologi Informasi, 2023. 6. To‘qliyev, A. AI va Big Data yordamida moliyaviy monitoring va budjet nazoratini avtomatlashtirish. Green Economy and Development, 2025. 7. Kamolov, S. O‘zbekiston banklarida sun’iy intellekt foydalanish samaradorligini oshirish. Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot, 2025. 8. Abdiyev, O. Sun’iy intellekt texnologiyalarining moliyaviy risk boshqaruvidagi xalqaro va milliy amaliyoti. Green Economy and Development, 2025. 9. Al-Omush, A., Almasarwah, A., & Al-Wreikat, A. Artificial Intelligence in Financial Auditing: Redefining Accuracy and Transparency in Assurance Services. EDPACS, 2025. 10. Leocádio, D., Malheiro, L., & Reis, J. Artificial Intelligence in Auditing: A Conceptual Framework for Auditing Practices. Administrative Sciences, 14(10), 238, 2024. ZIYORAT TURIZMINING IQTISODIY RIVOJLANISHGA TA’SIRI: MINTAQAVIY NUQTAI NAZAR Uzaqov Jamshid Norboyevich, Dotsent, i.f.f.d., (PhD) Axborot texnologiyalari va menejment universiteti jamshiduzokov0660@gmail.com Annotatsiya. Maqolada ziyorat turizmining mintaqaviy iqtisodiy rivojlanishga ta’siri tahlil qilingan. Tahlil jarayonida turizmning multiplikativ samarasi, infratuzilmaga ta’siri, mahalliy byudjet daromadlariga qo‘shayotgan hissasi hamda investitsiyaviy jozibadorlikni oshirish omillari o‘rganilgan. Mintaqaviy xususiy sektor subyektlariga ziyoratgohlarni rivojlantirish uchun qulay investitsiyaviy muhit yaratish, davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini kengaytirish muhim omil sifatida asoslangan. Kalit so‘zlar: Частный сектор, развитие паломнических объектов, государственно-частное партнерство, инвестиционная среда, предпринимательская активность, региональная занятость. Аннотация. В статье анализируется влияние паломнического туризма на региональное экономическое развитие. В процессе анализа исследуются мультипликативный эффект туризма, его влияние на инфраструктуру, вклад в местные бюджетные доходы, а также факторы, способствующие увеличению инвестиционной привлекательности. Рассматривается создание благоприятной инвестиционной среды для субъектов частного сектора региона для развития паломнических объектов, а также расширение механизмов государственно-частного партнерства как важный фактор. Ключевые слова: частный сектор, развитие объектов паломничества, государственно-частное партнёрство, инвестиционный климат, налоговые льготы, кредитная поддержка, модернизация инфраструктуры, предпринимательская активность, региональная занятость, региональные доходы. Abstract. The article analyzes the impact of pilgrimage tourism on regional economic development. The analysis examines the multiplicative effect of tourism, its influence on infrastructure, contribution to local budget revenues, and factors that enhance investment attractiveness. It discusses the creation of a favorable investment environment for private sector entities in the region for the development of pilgrimage sites, as well as the expansion of publicprivate partnership mechanisms as an important factor. 901

Keywords: Private sector, development of pilgrimage sites, public-private partnership, investment environment, entrepreneurial activity, regional employment. Kirish. Ziyorat turizmi — dunyodagi eng qadimiy va keng tarqalgan turizm yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, yil sayin millionlab odamlarning ruhiy, madaniy va tarixiy qadamjolarni ziyorat qilishiga asoslangan. Jahonda ziyorat turizmi katta iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib, ayniqsa tarixiy va diniy merosga boy Osiyo mamlakatlarida bu yo‘nalish sezilarli darajada rivojlanmoqda. “Global Muslim Travel Index (GMTI) ma’lumotlariga ko‘ra 2018- yilda global miqyosda musulmon sayyohlar soni taxminan 140 million nafarni tashkil qilganligi qayd etilgan. 2023-yilda esa musulmon sayyohlar soni yana 140 millionga yetishi kutilmoqda, 2022-yilda esa ular 110 million atrofida bo‘lgan. Musulmon sayyohlar tomonidan sayohatga sarflangan xarajat 2023-yilda 216,9 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa, 2028-yilga borib bu ko‘rsatkich 384,1 milliard AQSh dollarigacha o‘sishi prognoz qilinmoqda. Global musulmon sayyohlar soni 2028yilga kelib 230 millionga yetishi kutilmoqda[1]. Oʻzbekiston zamonaviy turizm industriyasini rivojlantirish uchun barcha zarur manbalarga ega. Buyuk Ipak yo‘li yo‘nalishida joylashgan vatanimiz qulay tabiiy-iqlim sharoitlariga, boy tarixiy, madaniy merosga va ayni paytda ham ichki, ham xalqaro turizmni rivojlantirish uchun yuqori salohiyatga ega bo‘li, ziyorat turizmi salohiyati yuqori bo‘lgan davlatlardan biri sifatida e’tirof etilgan. 2019yilda imzolangan Buxoro deklaratsiyasi asosida O‘zbekiston jahon ziyorat turizmi markazlaridan biri deb tan olingan, shu bilan birga Global Muslim Travel Index reytingida 153 mamlakat ichida 17-o‘rinni egallagan[2]. 2020–2025 yillar davomida O‘zbekistonning ziyorat ob’ektlarini rivojlantirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilishi barobarida muqaddas joylarning turistik salohiyati yildan-yilga oshib bormoqda. Hukumat ziyorat turizmini mamlakat iqtisodiy rivojlanishida muhim va yuqori o‘sish salohiyatiga ega tarmoq sifatida baholaydi. Indoneziya, Malayziya, Hindiston, Pokiston, Bangladesh va Yaqin Sharq mamlakatlaridan parvozlar sonini ko‘paytirish, malakali gidlar tayyorlash hamda ziyoratgohlarga olib boruvchi yo‘llar va infratuzilmani yaxshilash choralari ko‘rilmoqda. Mamlakatda 1 200 dan ortiq ziyoratgoh mavjud bo‘lib, yiliga 1 milliongacha ziyoratchi jalb qilish imkoniyati mavjud. O‘zbekiston 2025-yilda Global Muslim Travel Index reytingida 153 mamlakat orasida 17-o‘rinni egalladi. 2024 yilda Islom hamkorlik tashkiloti Xivani Islom dunyosi turizm poytaxti deb e’lon qildi[3]. Asosiy qism. Ziyоrаt turizmi infrаtuzilmаsini yаnаdа kuchаytirish zаrurаti mаmlаkаtimizdа, shu jumlаdаn, Qаshqаdаryо vilоyаtidа hаm kelgusidа ziyоrаtchilar sоnining оrtishini inоbаtgа оlgаn hоldа аmаlgа оshirilishi lоzim. Ziyоrаt turizmi infrаtuzilmаlаri, shu jumlаdаn, mehmоnxоnа, kemping, mоtel, temаtik pаrk, muzey, gаlereyа vа bоshqа turistlаrni qаbul qilаdigаn, jоylаshtirаdigаn jоylаrni kо‘pаytirishni tаqоzо qilаdi. Buning uchun Qаshqаdаryо 902

vilоyаtidа vа uning turistik resurslаri bоr hududlаridа xаtlоv о‘tkаzish оrqаli bо‘sh turgаn yеr mаydоnlаrini аniqlаsh vа zаxirа sifаtidа belgilаsh lоzim. Bundа аniqlаngаn bо‘sh turgаn yеr mаydоnlаrini vа zаxirа hududlаrdа ziyоrаt turizmi infrаtuzilmаlаrini bаrpо etish bо‘yichа yаngi jоylаrning dizаyn-lоyihаlаrini jаhоn stаndаrtlаrigа mоs rаvishdа ishlаb chiqish hаm mаqsаdgа muvоfiqdir. Turli dinlarda ziyorat tashqi jihatdan aniq o‘xshashlikka ega bo‘lib, bu jihat uning tuzilma nuqtai nazaridan deyarli har doim to‘rt xil bosqichda kechishida namoyon bo‘ladi: ❖ ziyoratga tayyorgarlik ko‘rish — xizmatlar va savdo bozorida dastlabki talabni shakllantirish jarayonini ifodalaydi; ❖ muqaddas joyga yo‘l olish — transport, ovqatlanish va yo‘lbo‘yi xizmatlariga talabni oshirish orqali xizmatlar bozorida iqtisodiy faollikni kuchaytiradi; ❖ ziyoratgoh atrofida muqaddas marosimni ado etish — ziyoratgoh hududida savdo, xizmat ko‘rsatish va xayriya mablag‘lari aylanishi orqali mahalliy iqtisodiy faollikni oshiradi; ❖ vatanga qaytish — safar davomida shakllangan tajriba va sarf-xarajatlar natijasida mahalliy iste’mol, sovg‘a-salom va xizmatlar orqali iqtisodiy aylanishni davom ettiradi. Ziyoratga tayyorgarlik ko'rish Muqaddas joyga yo'l olish Ziyorat jarayonining ijtimoiy-iqtisodiy konseptual modeli Ruhiy ichki o'zgarish va ma'naviy yangilanish Ziyoratgoh atrofida muqaddas marosimni ado etish Vatanga qaytish 1-rasm. Ziyorat jarayonining ijtimoiy-iqtisodiy konseptual modeli132 132 Ilmiy tadqiqotlar natijasida muallif ishlanmasi 903

Mintаqаdа ziyоrаt turizmi sоhаsidа iqtisоdiy fаоliyаt yuritish nаtijаsidа bаnd аhоligа mehnаtga hаqi tоʻlаsh vа dаvlаt byudjetigа sоliqlаr vа bоshqа mаjburiy tоʻlоvlаrni tоʻlаsh оrqаli milliy dаrоmаd yаrаtilаdi. Ziyоrаt turizmi sоhаsining bilvоsitа vа bevоsitа hissаsini sаmаrаli rivоjlаntirishgа erishsаk, mintаqаning yаlpi hududiy dаrоmаdi sоhа hisоbigа оshirilishiga, mintаqа byudjetining sоliq vа bоshqа tоʻlоvlаrining оʻsishi hisоbigа tоʻldirilishiga, mintаqа аhоlisining ish bilаn tаʼminlаnishi, yаngi ish оʻrinlаrining yаrаtilishigа, chet mаmlаkаtlаr kаpitаli sоhаgа jаlb etilishigа vа vаlyutа tushumining kоʻpаyishigа erishilаdi. Shuningdek, mintаqа ziyоrаt turizmi sоhаsini rivоjlаntirish bаrоbаridа dаvlаtning bоshqа sоhаlаrini hаm rivоjlаntirish imkоniyаti tugʻilаdi va mаhаlliy vа xоrijiy ziyоrаtchilаrning dаm оlish tuzilmаlаrini islоh qilishgа erishish kabi nаtijаlаr qоʻlgа kiritiladi. 1-jadval Butunjаhоn turizm vа sаyоhаt kengаshi (WTTC) metоdоlоgiyаsigа kоʻrа, ziyоrаt turizmi sektоri iqtisоdiyоtgа qоʻshаdigаn hissаsining tаrkibiy xususiyаtlаri133 Mehmоndоʻstlik xizmаtlаri: yаshаsh, оvqаtlаnish, trаnspоrt, diqqаtgа sаzоvоr jоylаr vа kоʻngilоchаr jоylаr Bevоsitа Tаrmоqlаr: mehmоnxоnаlаr vа restоrаnlаr, trаnspоrt, turаgentliklаr, chаkаnа sаvdо, mаdаniyаt, spоrt, rekreаtsiyа hissа Dаrоmаd mаnbаlаri: rezidentlаrning turizm vа sаfаr xаrаjаtlаri, turizm xizmаtlаri ekspоrti (nоrezidentlаrning xаrаjаtlаri, rezidentlаrning ish sаfаri xаrаjаtlаri, individuаl dаvlаt xаrаjаtlаri) Bilvоsitа Turizm sоhаsigа investitsiyаlаr: jаmоаviy dаvlаt xаrаjаtlаri, ichki hissа tа’minоt vа xаridlаr Ixtisоslаshgаn turizm kоrxоnаlаrning mоddiy-texnikа tаʼminоti Industriy Turizmdа bаnd bоʻlgаn xоdimlаr hаyоt fаоliyаti, tоvаrlаri vа а-lаngаn xizmаtlаri (оziq-оvqаt, ichimliklаr, kiyim-bоsh, turаr-jоy xizmаtlаri hissа vа xоʻjаlik tоvаrlаri) Mintаqаdа ziyоrаt turizmini rivоjlаntirish evаzigа mintаqа iqtisоdiyоtini yuksаltirishgа, аhоlining iqtisоdiy-ijtimоiy hаyоtining оʻnglаnishigа, ulаrning yаshаsh dаrаjаsi vа sifаtining оshirilishigа erishilаdi. Birоq ziyоrаt turizmi tаʼsirining аsоsiy nаtijаli kоʻrsаtkichlаri uning YHM vа bаndlikkа qоʻshgаn hissаsi hisоblаnаdi. Ziyоrаt turizmining iqtisоdiy funksiyаsi turizmning yаlpi hududiy mаhsulоt yаrаtishgа qоʻshgаn hissаsidа nаmоyоn bоʻlаdi. Ziyоrаt turizmining YHM yаrаtishgа qоʻshgаn hissаsi kоʻrsаtkichi ziyоrаt turizmi hisоbigа iqtisоdiyоtdа yаrаtilgаn qоʻshilgаn qiymаtning bаhоsini ifоdаlаydi. Xulosa amaliy tavsiyalar. Ziyorat turizmi mintaqaviy iqtisodiy rivojlanishning muhim drayverlaridan biri bo‘lib, u hududlarda qo‘shimcha qiymat 133 Uzaqov J.N ilmiy tadqiqotlari natijasida ishlab chigilgan 904

yaratish, xizmatlar sohasini kengaytirish, xususiy sektor faolligini oshirish hamda bandlikni ta’minlashga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ziyoratchilar oqimining ortishi infratuzilma modernizatsiyasini jadallashtiradi, mahalliy byudjet daromadlarini ko‘paytiradi va hududiy iqtisodiyotning diversifikatsiyalashuviga xizmat qiladi. Shu bois, ziyorat turizmi rivoji uchun quyidagi taklif va tavsiyalarni amalga oshirish lozim deb topdik: ➢ Qashqadaryo viloyatining chekka va tabiiy-rekreatsion salohiyati yuqori bo‘lgan hududlarida noyob ekotizim, tabiiy relyef, bioxilma-xillik hamda etnomadaniy muhit mavjud. Shu bilan birga, ushbu hududlarda mahalliy aholi tomonidan ziyorat qilinadigan, biroq turizm infratuzilmasiga kiritilmagan, inshoot yoki me’moriy majmua sifatida shakllantirilmagan muqaddas maskanlar ham mavjud. Mazkur sharoitdan kelib chiqib, xorijiy turistlar oqimini diversifikatsiya qilish hamda hududiy iqtisodiy faollikni oshirish maqsadida “eko-safari-ziyorat turizmini integratsiyalash modeli”ni ishlab chiqish taklif etiladi. Ushbu model ekoturizm, safari elementlari hamda ziyorat turizmini yagona turistik mahsulot doirasida birlashtirishga qaratilgan. ➢ Sоhаdа DXSh jоriy etish ijtimоiy аhаmiyаtgа egа ijtimоiy vа iqtisоdiy lоyihаlаrni аmаlgа оshirish dоirаsidа mаnfааtlаrni muvоfiqlаshtirish, dаvlаt vа biznesning оʻzаrо hаmkоrligini tа’minlаshning tаshkiliy-huquqiy mexаnizmini ishlаb chiqmаy turib, turizm sоhаsidа dаvlаt-xususiy sheriklikni аmаlgа оshirish mаqsаdgа muvоfiq. Mazkur integratsiyalashgan yondashuv orqali hududlarda kichik biznes subyektlari, oilaviy mehmon uylari, gidlik xizmatlari hamda mahalliy hunarmandchilik faoliyatini rivojlantirish imkoniyati yaratiladi. Natijada, tabiiy va ma’naviy resurslardan oqilona foydalanish asosida chekka hududlarning investitsiyaviy jozibadorligi oshadi, yangi ish o‘rinlari yaratiladi hamda Qashqadaryo viloyatining turistik brendi shakllanadi. Bu esa ziyorat turizmining mintaqaviy iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini yanada kuchaytirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. https://seads.adb.org/news/indonesia-and-malaysia-share-top-spot-globalmuslim-travel-index-2023?utm_source 2. https://www.apta.uz/en/news/47?utm_source 3. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/uzbekistan-travel-andtourism?utm_source 4. https://www.crescentrating.com/global-muslim-travel-index-gmti.html 5. https://www.salamstandard.org/The-Global-Economic-Impact-of-MuslimTourism-2017-to-2020.pdf 6. I.S. Tuxliyev, R. Hayitboyev, B.Sh. Safarov, G.R. Tursunova., Turizm asoslari. Toshkent-2014. 3-4 b. 7. I. Tuxliyev, G‘.X. Qudratov, M.Q. Pardayev., Turizmni rejalashtirish. Toshkent2010. 12-16 b. 905

RAQAMLI IQTISODIYOT, MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI Asatullayeva Shahzoda Shuxrat qizi, GulDPI Xorijiy til va adabiyoti: ingliz tili 1-kurs Berdiqulova Mahbuba Erkinjon qizi, Shahzodaasatullayeva487@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot davrida menejment yondashuvlari o‘zgarishi va moliyaviy texnologiyalarning iqtisodiyotga ta’siri tahlil qilinadi.Ushbu omillar iqtisodiy o‘sish , raqobatdoshlik va innovatsion rivojlanishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida raqamli iqtisodiyot va FinTechni rivojlantirish uchun zarur shartsharoitlar, muammolar hamda istiqbolli takliflar yoritiladi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, menejment, FinTech, sun’iy intellekt , moliyaviy texnologiyalar. Аннотация. В данной статье анализируются управленческие подходы в эпоху цифровой экономики и влияние финансовых технологий на экономику. Эми факторы играют важную роль в обеспечении экономическое роста, конкурентоспособности и инновационного развития. Также рассматриваются необходимые условия, существующие проблемы и перспективные предложения по развитию цифровой экономики и FinTech в Узбекистане. Ключевые слова: цифровая экономика, менеджмент, Fin Tech, искусственный интеллект, финансовые технологии. Abstract. In this article, management approaches in the era of the digital economy and the impact of financial technologies on the economy are analyzed. These factors play an important role in economic growth, competitiveness and innovative development. In addition, the necessary conditions, existing problems and promising proposals for the development of the context of Uzbekistan are discussed. Keywords: digital economy, management, Fin Tech, artificial intelligence, financial technologies. Kirish. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida raqamli texnologiyalar iqtisodiyotning deyarli barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Natijada “raqamli iqtisodiyot” tushunchasi nafaqat ilmiy adabiyotlarda, balki kundalik hayotda ham keng qo‘llanila boshladi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida ma’lumotlar eng muhim resurslardan biriga aylanib, biznes jarayonlari, boshqaruv tizimlari va moliyaviy xizmatlar tezkor, qulay hamda samarali ko‘rinishga ega bo‘lmoqda. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi menejment sohasida ham tub o‘zgarishlarni keltirib chiqardi. An’anaviy boshqaruv tizimlari o‘rnini raqamli boshqaruv, ya’ni ma’lumotga asoslangan , moslashuvchan va innovatsion yondashuvlar egallamoqda. Korxonalar raqobatbardosh bo‘lish uchun raqamli strategiya, zamonaviy IT infratuzilma va malakali kadrlar salohiyatiga tayana boshladi. Shuningdek, moliyaviy texnologiyalar (FinTech) iqtisodiy taraqqiyotning muhim drayverlaridan biri sifatida shakllanmoqda. Mobil to‘lovlar, elektron banking, onlayn kreditlash, blokcheyn va raqamli aktivlar kabi yechimlar moliya sektorining samaradorligini oshirib, moliyaviy xizmatlarga kirish imkonini ko‘paytirmoqda. 906

Shu sababli raqamli iqtisodiyot, menejment va FinTechning rivojlanishdagi o‘rni hamda ahamiyatini chuqur o‘rganish bugungi kunda dolzarb hisoblanadi. Raqamli iqtisodiyot tushunchasi va uning asosiy xususiyatlari Raqamli iqtisodiyot — bu iqtisodiy faoliyatning raqamli texnologiyalar orqali amalga oshiriladigan zamonaviy shaklidir. U internet, mobil aloqa, dasturiy platformalar, sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahliliga asoslanadi. Raqamli iqtisodiyotning markazida axborot turadi, ya’ni ma’lumotlar iqtisodiy qiymatga ega resurs sifatida ko‘riladi. Raqamli iqtisodiyotning muhim xususiyatlaridan biri — bu platforma modeli. Platformalar foydalanuvchilarni, ishlab chiqaruvchilarni, xizmat ko‘rsatuvchilarni va iste’molchilarni yagona tizimda birlashtiradi. Masalan, elektron savdo platformalari (marketplace) mahsulot sotuvchisi va xaridor o‘rtasida vositachi bo‘lib xizmat qiladi. Bunda logistika, reklama, to‘lov va mijozlar bilan ishlash jarayonlari ham raqamlashtiriladi. Yana bir asosiy xususiyat — tarmoq effekti hisoblanadi. Platforma foydalanuvchilari soni ko‘paygan sari platformaning qiymati ham oshadi. Shu sababli raqamli iqtisodiyotda tez o‘suvchi kompaniyalar qisqa vaqt ichida katta bozor ulushini egallashi mumkin. Raqamli iqtisodiyotning shakllanishi korxonalar uchun ham, davlat boshqaruvi uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi. Elektron xizmatlar, onlayn savdo, raqamli soliq tizimi, elektron hujjat aylanishi, masofaviy ta’lim va telemeditsina kabi yo‘nalishlar buning yorqin misolidir. Raqamli transformatsiya sharoitida menejmentning o‘zgarishi Menejment tashkilot resurslarini samarali boshqarish, maqsadlarni belgilash va ularga erishish jarayonidir. Raqamli transformatsiya sharoitida menejmentning klassik tamoyillari saqlangan bo‘lsa-da, uning uslublari va vositalari sezilarli darajada yangilanmoqda. Birinchidan, boshqaruv qarorlari endi ko‘proq ma’lumotlarga tayanadi. Data-driven menejment yondashuvi orqali korxona bozor talabini oldindan bashorat qiladi, mijozlar ehtiyojini chuqur tahlil qiladi, samaradorlikni o‘lchaydi hamda risklarni boshqaradi. Ikkinchidan, zamonaviy menejmentda tezkorlik muhim. Shu sababli Agile (moslashuvchan) va Lean (tejamkor) boshqaruv yondashuvlari keng tarqalmoqda. Uchinchi jihat — kadrlar masalasi bo‘lib, raqamli menejer texnologik savodxonlik, raqamli strategiya tuzish, analitika, kiberxavfsizlik va innovatsion liderlik ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak. Demak, raqamli transformatsiya menejmentni yangi bosqichga olib chiqib, boshqaruv samaradorligini oshiradi. Moliyaviy texnologiyalar (fintech): mohiyati va asosiy yo‘nalishlari Moliyaviy texnologiyalar — bu moliyaviy xizmatlarni zamonaviy texnologiyalar asosida ko‘rsatish tizimidir. FinTech moliya sektorida innovatsion yechimlar yaratib, bank xizmatlarini tez, qulay va arzon shaklda taqdim etadi. Uning asosiy yo‘nalishlari: elektron va mobil to‘lovlar, raqamli bank xizmatlari, onlayn kreditlash va skoring tizimlari, shuningdek blokcheyn va raqamli aktivlar bilan bog‘liq yechimlardir. Bu yo‘nalishlar moliyaviy xizmatlar sifatini oshirib, aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanishini kengaytiradi. Raqamli iqtisodiyot va fintechning iqtisodiy rivojlanishga ta’siri 907

Raqamli iqtisodiyot va FinTech iqtisodiy rivojlanishda bir nechta asosiy yo‘nalishlarda katta ahamiyatga ega. Birinchidan, moliyaviy inklyuziya kengayadi, ya’ni bank xizmatlari yetarli bo‘lmagan hududlarda ham aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyati oshadi. Ikkinchidan, biznes jarayonlari avtomatlashtiriladi va samaradorlik kuchayadi. Uchinchidan, elektron to‘lovlar orqali iqtisodiyotdagi shaffoflik oshib, yashirin aylanma qisqaradi. To‘rtinchidan, innovatsion muhit shakllanib, startaplar va yangi ish o‘rinlari paydo bo‘ladi. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot va fintech rivojlanishining muammolari O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot jadal rivojlanayotgan bo‘lsa-da, bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, ayrim hududlarda internet infratuzilmasi yetarli emasligi, IT va raqamli menejment bo‘yicha malakali kadrlar tanqisligi, kiberxavfsizlik tahdidlarining ortib borishi hamda FinTechni tartibga soluvchi huquqiy mexanizmlarni doimiy takomillashtirish zarurati shular jumlasidandir. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishdagi o‘rni Raqamli iqtisodiyot mamlakat rivojlanishiga quyidagi yo‘llar bilan ta’sir qiladi: Iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi Yangi ish o‘rinlarini yaratadi Biznes jarayonlarini avtomatlashtiradi Raqobatni kuchaytiradi Davlat xizmatlarini tez va shaffof qiladi Innovatsiyalarni rivojlantiradi Asosiy afzalliklari xarajatlar kamayadi xizmat sifati oshadi. vaqt tejaladi korrupsiya kamayadi tezkor boshqaruv paydo bo‘ladi Ularning o‘zaro bog‘liqligi va umumiy ta’siri Raqamli iqtisodiyot, menejment va FinTech bir-biri bilan chambarchas bog‘langan. Raqamli iqtisodiyot umumiy raqamli muhitni yaratadi, menejment ushbu muhitni samarali boshqarishni ta’minlaydi, FinTech esa moliyaviy tizimni raqamlashtirib, iqtisodiy jarayonlarni tezlashtiradi. Agar raqamli iqtisodiyot rivojlangan bo‘lsa-yu, menejment sust bo‘lsa, texnologiyalar to‘liq ishlamaydi. Yoki menejment kuchli bo‘lsa-yu, FinTech tizimlari rivojlanmagan bo‘lsa, moliyaviy xizmatlar sekinlashadi va iqtisodiy faollik pasayadi. Shuning uchun bu uch sohaning uyg‘un rivojlanishi mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga, raqobatbardoshligiga va innovatsion taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Istiqbolli taklif va tavsiyalar. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot, menejment va FinTechni rivojlantirish uchun raqamli infratuzilmani kuchaytirish, 908

raqamli savodxonlikni oshirish, kiberxavfsizlikni mustahkamlash, FinTech startaplarini qo‘llab-quvvatlash hamda raqamli menejment bo‘yicha ta’lim dasturlarini kengaytirish muhim hisoblanadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot bugungi kunda iqtisodiy rivojlanishning eng muhim omillaridan biridir. U biznes jarayonlarini tezlashtirib, samaradorlikni oshiradi, shaffoflikni kuchaytiradi hamda innovatsiyalar uchun imkoniyat yaratadi. Raqamli transformatsiya sharoitida menejment tizimlari yangilanib, ma’lumotga asoslangan, moslashuvchan va innovatsion yondashuvlar ustuvor bo‘lib bormoqda. Moliyaviy texnologiyalar esa moliya sektorini modernizatsiya qilib, elektron to‘lovlar, raqamli bank xizmatlari va onlayn kreditlash orqali moliyaviy inklyuziyani kengaytiradi. O‘zbekiston sharoitida bu yo‘nalishlar iqtisodiy taraqqiyotning muhim drayveriga aylanishi mumkin. Buning uchun infratuzilma, kadrlar, huquqiy baza va axborot xavfsizligi masalalariga alohida e’tibor qaratish lozim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining raqamli texnologiyalar bo‘yicha qarorlari va farmonlari. 3. FinTech va raqamli bank xizmatlari bo‘yicha xalqaro tahliliy hisobotlar. 4. Raqamli iqtisodiyot va menejment bo‘yicha ilmiy maqolalar. 5. Elektron to‘lov tizimlari va raqamli xizmatlar bo‘yicha ochiq manbalar. DAVLAT QARZINI BOSHQARISHDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING ROLI VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH Yo‘LLARI Abdibositova Muxlisaxon Latayibxonovna, UMFT, “Iqtisodiyot” kafedrasi o‘qituvchisi, Avazova Lazizaxon Shuxrat qizi, UMFT “Raqamli iqtisodiyot va biznes boshqaruv” fakulteti, “Moliya va moliyaviy texnologiyalar” yo‘nalishi, e-mail: avazovalaziza0@gmail.com Annotatsiya. Ushbu tezisda davlat qarzini boshqarish siyosatining mazmuni, uning iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyati va samaradorligini oshirish yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, raqamli iqtisodiyot sharoitida davlat qarzini boshqarish jarayoniga zamonaviy axborot texnologiyalarining ta’siri, qarz monitoringi va boshqaruvining shaffofligini oshirishdagi roli yoritib beriladi. Tezisda raqamli texnologiyalar yordamida davlat qarzini samarali boshqarish, moliyaviy risklarni kamaytirish hamda iqtisodiy rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatish masalalari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: davlat qarzi, davlat qarzini boshqarish, raqamli iqtisodiyot, moliyaviy barqarorlik, davlat moliyasi, qarz monitoringi, raqamli texnologiyalar, iqtisodiy samaradorlik, fiskal siyosat, qarz risklari. Аннотация. В данной диссертации анализируется содержание политики управления государственным долгом, ее значение в обеспечении экономической стабильности и пути повышения эффективности. Также будет освещено влияние современных информационных технологий на процесс управления государственным долгом в условиях цифровой экономики, их роль в повышении прозрачности мониторинга 909

и управления долгом. В дипломной работе рассматриваются вопросы эффективного управления государственным долгом с помощью цифровых технологий, снижения финансовых рисков и положительного влияния на экономическое развитие. Ключевые слова: государственный долг, управление государственным долгом, Цифровая экономика, финансовая стабильность, государственные финансы, мониторинг долга, цифровые технологии, экономическая эффективность, Фискальная политика, долговые риски. Abstract. this thesis analyzes the content of public debt management policies, its importance in ensuring economic stability and ways to improve its effectiveness. Also, in the context of the digital economy, the influence of modern information technologies on the process of Public Debt Management, the role of debt monitoring and management in increasing transparency is highlighted. The thesis examines the issues of effective management of public debt using digital technologies, reducing financial risks and positively affecting economic development. Keywords: public debt, public debt management, digital economy, financial stability, public finance, debt monitoring, digital technology, economic efficiency, fiscal policy, debt risks. Kirish. Hozirgi globallashuv va raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan sharoitda davlat moliyasini samarali boshqarish masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, davlat qarzini oqilona boshqarish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, budjet muvozanatini saqlash hamda mamlakatning moliyaviy xavfsizligini mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi. So‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi davlat moliyaviy boshqaruvi tizimiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli texnologiyalar davlat qarzini boshqarish jarayonlarida ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish, qarz majburiyatlarini monitoring qilish, moliyaviy risklarni baholash hamda boshqaruv qarorlarini samarali qabul qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, raqamli platformalar orqali davlat qarzi bo‘yicha axborotlarning shaffofligini oshirish va moliyaviy jarayonlarni avtomatlashtirish imkoniyati ham paydo bo‘lmoqda. Shu sababli davlat qarzini boshqarishda raqamli iqtisodiyotning imkoniyatlarini o‘rganish hamda uning samaradorligini oshirish yo‘llarini aniqlash muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi. Mazkur tezisda davlat qarzini boshqarishda raqamli texnologiyalarning roli va ularning samaradorligini oshirish yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Davlat qarzi mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish, yirik infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish hamda byudjet taqchilligini qoplashda muhim moliyaviy manba hisoblanadi. Shu bilan birga, davlat qarzining haddan tashqari oshib ketishi iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun davlat qarzini samarali boshqarish davlat moliyaviy siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Davlat qarzini boshqarish jarayoni qarz jalb qilish, undan foydalanish, qarz majburiyatlarini o‘z vaqtida qaytarish hamda qarz bilan bog‘liq risklarni kamaytirishni o‘z ichiga oladi. Hozirgi davrda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi davlat moliyasini boshqarish tizimiga yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Raqamli texnologiyalar 910

yordamida davlat qarzi bo‘yicha ma’lumotlarni tezkor yig‘ish, qayta ishlash va tahlil qilish imkoniyati kengaymoqda. Bu esa qarz hajmini nazorat qilish, qarz tuzilmasini tahlil qilish hamda kelajakdagi moliyaviy majburiyatlarni aniq prognoz qilishga yordam beradi. Shuningdek, elektron ma’lumotlar bazalari va raqamli platformalar orqali davlat qarzi bo‘yicha axborotlarning ochiqligi va shaffofligini oshirish mumkin. Raqamli iqtisodiyot sharoitida davlat qarzini boshqarish samaradorligini oshirish uchun zamonaviy axborot tizimlarini joriy etish muhim ahamiyatga ega. Bunday tizimlar qarz majburiyatlari bo‘yicha to‘lov jadvalini avtomatlashtirish, qarz risklarini baholash va qarz portfelini samarali boshqarish imkonini beradi. Bundan tashqari, katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish texnologiyalari (Big Data) va sun’iy intellektdan foydalanish qarz yukini prognoz qilish hamda optimal qarz siyosatini ishlab chiqishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyot davlat qarzini boshqarishda xalqaro moliya bozorlariga chiqish imkoniyatlarini ham kengaytiradi. Raqamli moliyaviy instrumentlar va elektron savdo platformalari orqali davlat qimmatli qog‘ozlarini joylashtirish jarayoni yanada tezkor va samarali amalga oshirilishi mumkin. Bu esa investorlar sonining oshishiga hamda davlat uchun moliyaviy resurslarni jalb qilish imkoniyatlarining kengayishiga xizmat qiladi. Umuman olganda, raqamli iqtisodiyot davlat qarzini boshqarish tizimining samaradorligini oshirish, moliyaviy jarayonlarning shaffofligini ta’minlash hamda qarz bilan bog‘liq risklarni kamaytirishda muhim omil hisoblanadi. Shu sababli davlat qarzini boshqarishda zamonaviy raqamli texnologiyalarni keng joriy etish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashning muhim sharti bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, davlat qarzini samarali boshqarish mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Davlat qarzining oqilona boshqarilishi byudjet muvozanatini saqlash, moliyaviy risklarni kamaytirish hamda iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi esa davlat qarzini boshqarish tizimini yanada takomillashtirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida qarz majburiyatlarini monitoring qilish, ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish va qarz portfelini samarali boshqarish imkoniyati oshadi. Bu esa qarz siyosatining shaffofligi va samaradorligini ta’minlashga yordam beradi. Shu bois davlat qarzini boshqarishda raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, zamonaviy axborot tizimlarini rivojlantirish hamda moliyaviy boshqaruv jarayonlarini raqamlashtirish muhim vazifa hisoblanadi. Natijada davlat qarzini boshqarish tizimi yanada samarali ishlaydi va mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. World Bank. Debt Management Performance Assessment (DeMPA) Methodology. Washington, DC. 2. Organisation for Economic Co-operation and Development. OECD Sovereign Borrowing Outlook. Paris. 911

3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Davlat qarzi to‘g‘risidagi hisobotlar va rasmiy statistik ma’lumotlar. 4. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Pul-kredit siyosati sharhlari va moliyaviy barqarorlik hisobotlari. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti. Raqamli iqtisodiyot va moliyaviy siyosat bo‘yicha tahliliy materiallar. POLIMOM LAGLAR. UMUMIY ILDIZLAR. STATSIONARLIK VA YAGONA ILDIZLAR Xakimova Ma’mura Muxammadiyevna, SamISI “Oliy matemaatika” kafedrasi assistenti E-mail: mamurah1983@gmail.com Xakimov Dilshod Shomurod o'g‘li, SamISI talabasi, E-mail: kagent818@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tezisda ekonometrik tahlilda qo‘llaniladigan muhim tushunchalar – polinom laglar, umumiy ildizlar, statsionarlik va yagona ildizlar masalalari yoritib berilgan. Unda vaqt qatorlari modellarida lag o‘zgaruvchilarining ahamiyati, polinom laglar yordamida iqtisodiy ko‘rsatkichlarning kechikkan ta’sirini aniqlash imkoniyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, umumiy ildizlar tushunchasi orqali iqtisodiy o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik va ularning matematik xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Polinom laglar, lag o‘zgaruvchilar, vaqt qatorlari, ekonometrik modellar, umumiy ildizlar, statsionarlik, yagona ildizlar (unit root), differensiallash, regressiya tahlili, iqtisodiy prognozlash. Kirish. Hozirgi kunda iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish va ularning kelajakdagi rivojlanishini prognozlashda ekonometrik usullar muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, vaqt qatorlari tahlili iqtisodiy ko‘rsatkichlarning vaqt davomida qanday o‘zgarishini o‘rganish va ularning o‘zaro bog‘liqligini aniqlashda keng qo‘llaniladi. Vaqt qatorlari yordamida iqtisodiy jarayonlarning dinamikasi, rivojlanish tendensiyalari hamda kelajakdagi ehtimoliy o‘zgarishlarini aniqlash mumkin. Ko‘plab iqtisodiy jarayonlarda biror omilning ta’siri darhol emas, balki ma’lum vaqt o‘tgandan keyin namoyon bo‘ladi. Bunday holatlarni o‘rganishda lag o‘zgaruvchilar tushunchasi qo‘llaniladi. Lag o‘zgaruvchilar orqali iqtisodiy ko‘rsatkichlarning oldingi davrdagi qiymatlari joriy davr natijalariga qanday ta’sir qilishini aniqlash mumkin. Shu jarayonda polinom laglar modeli lag o‘zgaruvchilar sonini kamaytirish va modelni soddalashtirishga yordam beradi. Bundan tashqari, ekonometrik modellarni tahlil qilishda umumiy ildizlar, statsionarlik va yagona ildizlar tushunchalari muhim o‘rin tutadi. Statsionarlik vaqt qatorining barqarorligini ifodalaydi, yagona ildizlar esa qatorning statsionar yoki statsionar emasligini aniqlashga yordam beradi. Ushbu tushunchalarni o‘rganish vaqt qatorlari modellarini to‘g‘ri qurish va iqtisodiy jarayonlarni chuqur tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Asosiy tahdidlar: 912

1. Ma’lumotlarning yetarli bo‘lmasligi. Vaqt qatorlari tahlili uchun uzoq muddatli va aniq statistik ma’lumotlar talab qilinadi. Agar ma’lumotlar yetarli yoki ishonchli bo‘lmasa, model natijalari noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin. 2. Statsionarlik muammosi. Ko‘plab iqtisodiy vaqt qatorlari statsionar bo‘lmaydi. Bu esa econometrik modellarni qo‘llashda xatolarga olib kelishi mumkin. 3. Yagona ildizlar mavjudligi. Agar vaqt qatori yagona ildizga ega bo‘lsa, u holda oddiy regressiya modellari noto‘g‘ri natija berishi ehtimoli yuqori bo‘ladi. 4. Modelning noto‘g‘ri tanlanishi. Polinom laglar yoki boshqa modellar noto‘g‘ri tanlansa, iqtisodiy jarayonlarning haqiqiy bog‘liqligi to‘liq aks etmasligi mumkin. 5. Tashqi iqtisodiy omillarning ta’siri. Inflyatsiya, iqtisodiy inqiroz, siyosiy o‘zgarishlar yoki global iqtisodiy jarayonlar vaqt qatorlarining barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Asosiy qism. Iqtisodiy jarayonlarni o‘rganishda vaqt omili muhim ahamiyatga ega. Ko‘plab iqtisodiy ko‘rsatkichlar vaqt davomida o‘zgarib boradi va ularning dinamikasini tahlil qilish iqtisodiy jarayonlarning mohiyatini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Shu sababli ekonometrika fanida vaqt qatorlari tahliliga katta e’tibor qaratiladi. Vaqt qatorlari iqtisodiy ko‘rsatkichlarning ma’lum vaqt oralig‘idagi ketma-ket kuzatuvlaridan iborat bo‘lib, ular yordamida iqtisodiy jarayonlarning rivojlanish tendensiyalarini aniqlash, omillar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish va kelajakdagi o‘zgarishlarni prognoz qilish mumkin. Tushuncha Polinom laglar Asosiy tamoyili Lag koeffitsiyentlarini polinom shaklida ifodalash Qisqacha izoh Ko‘p sonli lag o‘zgaruvchilarni soddalashtirish va model parametrlarini kamaytirishga yordam beradi. Lag o‘zgaruvchilar Oldingi davr qiymatlarining Iqtisodiy jarayonlarda omillarning ta’siri joriy davrga ta’siri ko‘pincha vaqt o‘tishi bilan namoyon bo‘ladi. Umumiy ildizlar Model tenglamalarining bir O‘zgaruvchilar o‘rtasidagi tizimli xil ildizlarga ega bo‘lishi bog‘liqlikni aniqlashga yordam beradi. Statsionarlik Statistik ko‘rsatkichlarning O‘rtacha qiymat, dispersiya va vaqt davomida o‘zgarmasligi kovariatsiya vaqt bo‘yicha barqaror bo‘lishi kerak. Yagona ildizlar Vaqt qatorining statsionar Agar qator yagona ildizga ega bo‘lsa, uni (Unit root) emasligini ko‘rsatadi tahlil qilishdan oldin transformatsiya qilish talab etiladi. Differensiallash usuli Statsionar bo‘lmagan qatorni Vaqt qatorining ketma-ket farqlarini statsionar qilish olish orqali barqarorlikka erishiladi. Vaqt qatorlari modellarini tuzishda lag o‘zgaruvchilar muhim rol o‘ynaydi. Lag o‘zgaruvchilar iqtisodiy ko‘rsatkichlarning oldingi davrdagi qiymatlari joriy davr natijalariga qanday ta’sir qilishini ifodalaydi. Ko‘plab iqtisodiy jarayonlarda 913

biror omilning ta’siri darhol emas, balki ma’lum vaqt o‘tgach namoyon bo‘ladi. Masalan, investitsiyalarning iqtisodiy o‘sishga ta’siri yoki davlat tomonidan amalga oshirilgan iqtisodiy siyosat natijalari ma’lum vaqt o‘tgandan keyin seziladi. Shu sababli iqtisodiy modellarni qurishda o‘zgaruvchilarning kechikkan ta’sirini hisobga olish muhim hisoblanadi. Lag o‘zgaruvchilarni tahlil qilishda polinom laglar modeli keng qo‘llaniladi. Ushbu modelda lag koeffitsiyentlari ma’lum bir polinom funksiyasi orqali ifodalanadi. Polinom laglar modeli ko‘plab lag parametrlarini bitta matematik shaklga keltirish orqali modelni soddalashtiradi. Natijada modelda baholanadigan parametrlar soni kamayadi va hisoblash jarayoni ancha qulaylashadi. Polinom laglar modeli iqtisodiy o‘zgaruvchilarning vaqt davomida qanday ta’sir ko‘rsatishini aniqroq ifodalash imkonini beradi. Bu esa ekonometrik tahlilning samaradorligini oshiradi va model natijalarining ishonchliligini ta’minlaydi. Ekonometrik modellarni tahlil qilishda umumiy ildizlar tushunchasi ham muhim o‘rin tutadi. Umumiy ildizlar model tenglamalarining matematik xususiyatlarini aniqlashda qo‘llaniladi. Agar bir nechta tenglamalar bir xil ildizlarga ega bo‘lsa, bu ularning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Umumiy ildizlar mavjudligi iqtisodiy tizimdagi o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi muvozanat munosabatlarini tushunishga yordam beradi. Shuningdek, umumiy ildizlar modelning barqarorligi va uzoq muddatli dinamikasini aniqlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Vaqt qatorlarini tahlil qilishda eng muhim masalalardan biri statsionarlik hisoblanadi. Statsionar vaqt qatorlarida o‘rtacha qiymat, dispersiya va boshqa statistik ko‘rsatkichlar vaqt davomida deyarli o‘zgarmaydi. Bunday qatorlar econometrik modellarni qurishda juda muhim hisoblanadi, chunki ular asosida olingan natijalar ancha ishonchli bo‘ladi. Agar vaqt qatori statsionar bo‘lmasa, regressiya tahlili noto‘g‘ri natijalar berishi mumkin. Shu sababli econometrik tahlilda vaqt qatorining statsionarligini tekshirish muhim bosqich hisoblanadi. Statsionarlikni aniqlash jarayonida yagona ildizlar (unit root) tushunchasi muhim rol o‘ynaydi. Agar vaqt qatori yagona ildizga ega bo‘lsa, u odatda statsionar bo‘lmaydi. Bunday qatorlarda trend yoki boshqa tizimli o‘zgarishlar mavjud bo‘lishi mumkin. Yagona ildizga ega bo‘lgan qatorlarni tahlil qilishdan oldin ularni statsionar holatga keltirish zarur bo‘ladi. Buning uchun ko‘pincha differensiallash yoki boshqa statistik transformatsiya usullaridan foydalaniladi. Bu jarayon vaqt qatorining barqarorligini ta’minlashga yordam beradi va econometrik modellarni to‘g‘ri qo‘llash imkonini yaratadi. Shunday qilib, polinom laglar, umumiy ildizlar, statsionarlik va yagona ildizlar tushunchalari vaqt qatorlari tahlilining muhim nazariy asoslarini tashkil etadi. Ushbu tushunchalar iqtisodiy jarayonlarni chuqur o‘rganish, ularning dinamikasini aniqlash hamda kelajakdagi rivojlanishini prognozlashda katta ahamiyatga ega. Ekonometrik modellarni to‘g‘ri qo‘llash uchun ushbu nazariy 914

asoslarni chuqur o‘rganish va amaliy tahlilda samarali foydalanish muhim hisoblanadi. Xulosa. Mazkur ish davomida polinom laglar, umumiy ildizlar, statsionarlik va yagona ildizlar tushunchalari nazariy va amaliy jihatdan batafsil tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, iqtisodiy jarayonlarni chuqur o‘rganish, ularning vaqt bo‘yicha o‘zgarishini aniqlash va kelajakdagi rivojlanishini prognoz qilishda vaqt qatorlari modellarining ahamiyati katta ekanligi aniqlandi. Polinom laglar modeli lag o‘zgaruvchilar sonini matematik jihatdan soddalashtirishga yordam beradi, bu esa ekonometrik modellarni samarali qurish imkonini yaratadi. Lag o‘zgaruvchilar orqali oldingi davrlardagi iqtisodiy ko‘rsatkichlar joriy davrga qanday ta’sir qilishi aniqlanadi. Shu bilan birga, polinom laglar modeli vaqt qatoridagi kechikkan ta’sirlarni ko‘proq aniqlik bilan ifodalashga imkon beradi, parametrlar sonini kamaytiradi va tahlilni soddalashtiradi. Bu iqtisodiy tahlilda modelni qurish va prognozlarni tuzish jarayonini tezlashtiradi va ishonchliligini oshiradi. Umumiy ildizlar tushunchasi model tenglamalarining matematik xususiyatlarini aniqlash, o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi tizimli bog‘liqlikni tushunish va iqtisodiy tizimdagi o‘zaro aloqalarni tahlil qilish imkonini beradi. Umumiy ildizlarning mavjudligi uzoq muddatli bog‘liqlikni aniqlash va model barqarorligini baholashda muhim vosita hisoblanadi. Yagona ildizlar (unit root) masalasi vaqt qatorining statsionar yoki statsionar emasligini aniqlashda katta rol o‘ynaydi. Yagona ildiz mavjud bo‘lgan qatorlar, odatda, trendga ega bo‘ladi va ular bilan ishlashdan oldin maxsus statistik transformatsiya talab etiladi. Bu esa econometrik modellarni to‘g‘ri qo‘llash va iqtisodiy prognozlarning ishonchliligini ta’minlash uchun zarurdir. Xulosa qilib aytganda, mazkur tushunchalarni chuqur o‘rganish va amaliy tahlilda qo‘llash iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish, ularning dinamikasini aniqlash, kelajakdagi o‘zgarishlarni prognoz qilish va iqtisodiy qarorlar qabul qilishda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli polinom laglar, umumiy ildizlar, statsionarlik va yagona ildizlar iqtisodiy tahlilning asosiy nazariy va amaliy tamoyillari sifatida qaraladi. Ushbu tushunchalar zamonaviy econometrik tahlilning mustahkam ilmiy poydevorini tashkil etadi va iqtisodiy modellashtirishda hamda strategik prognozlar tuzishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Gujarati, D. N., & Porter, D. C. (2009). Basic Econometrics (5th Edition). New York: McGraw-Hill. 2. Hamilton, J. D. (1994). Time Series Analysis. Princeton University Press. 3. Enders, W. (2015). Applied Econometric Time Series (4th Edition). Wiley. 4. Stock, J. H., & Watson, M. W. (2015). Introduction to Econometrics (3rd Edition). Pearson. 5. Lutkepohl, H. (2005). New Introduction to Multiple Time Series Analysis. Springer. 6. Box, G. E. P., Jenkins, G. M., & Reinsel, G. C. (2015). Time Series Analysis: Forecasting and Control (5th Edition). Wiley. 915

7. Maddala, G. S., & Lahiri, K. (2009). Introduction to Econometrics (4th Edition). Wiley. 8. Campbell, J. Y., Lo, A. W., & MacKinlay, A. C. (1997). The Econometrics of Financial Markets. Princeton University Press. 9. Mills, T. C. (2011). Time Series Techniques for Economists. Cambridge University Press. 10. Box, G. E. P., & Jenkins, G. M. (1976). Time Series Analysis: Forecasting and Control. Holden-Day. O‘ZBEKISTONDA KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINING BANDLIKNI TA’MINLASH ORQALI KAMBAG‘ALLIKNI QISQARTIRISHDAGI ROLI Yusupov Abbosxon Aliyevich, Qo‘qon universiteti Xalqaro turizm va iqtisodiyot kafedrasi v.v.b. dotsenti, i.f.f.d. (PhD) abboskhony90@gmail.com Sultonova Muhlisaxon Farhodjon qizi, Qo‘qon universiteti talabasi, sultonovasadiyaxon@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekistonda kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarining kambag‘allikni qisqartirishdagi roli hududlar kesimida statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida kichik biznesning iqtisodiyotdagi ulushi va uning hududlar bo‘yicha dinamikasi o‘rganilgan. Natijada kichik biznesni rivojlantirish aholi bandligini ta’minlash va kambag‘allik darajasini kamaytirishda muhim omil ekanligi aniqlangan. Kalit so‘zlar. Kichik biznes, tadbirkorlik, kambag‘allikni qisqartirish, bandlik, hududiy rivojlanish, iqtisodiy o‘sish, aholi daromadlari. Abstract. This article analyzes the role of small business and entrepreneurship entities in reducing poverty in Uzbekistan based on statistical data across regions. During the research, the share of small businesses in the economy and its regional dynamics were examined. The results show that the development of small business is an important factor in ensuring employment and reducing the poverty level of the population. Keywords: Small business, entrepreneurship, poverty reduction, employment, regional development, economic growth, population income. Аннотация. В данной статье на основе статистических данных по регионам проанализирована роль субъектов малого бизнеса и предпринимательства в сокращении бедности в Узбекистане. В процессе исследования изучена доля малого бизнеса в экономике и её динамика по регионам. В результате установлено, что развитие малого бизнеса является важным фактором обеспечения занятости населения и снижения уровня бедности. Ключевые слова: Малый бизнес, предпринимательство, сокращение бедности, занятость, региональное развитие, экономический рост, доходы населения. Kirish. Bugungi kunda dunyo mamlakatlarida kambag‘allikni qisqartirish va aholi farovonligini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa rivojlanayotgan davlatlarda iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, yangi ish o‘rinlarini yaratish va aholining daromadlarini oshirish orqali kambag‘allik darajasini kamaytirish muhim vazifalardan biridir. Bu jarayonda 916

kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari iqtisodiyotning muhim drayveri sifatida namoyon bo‘ladi. Kichik biznes va tadbirkorlik subyektlari iqtisodiyotda yangi ish o‘rinlari yaratish, aholining bandligini ta’minlash hamda daromad manbalarini kengaytirish orqali kambag‘allikni qisqartirishga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu sektor iqtisodiyotning moslashuvchan va tez rivojlanadigan tarmoqlaridan biri bo‘lib, u qisqa vaqt ichida yangi ish o‘rinlarini yaratish imkoniyatiga ega. Ayniqsa hududlarda kichik biznes subyektlarining rivojlanishi aholining ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Davlat tomonidan tadbirkorlikni rivojlantirish, biznes yuritish uchun qulay muhit yaratish, soliq imtiyozlari va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini joriy etish orqali ushbu sektorning iqtisodiyotdagi ulushi oshib bormoqda. Natijada kichik biznes nafaqat iqtisodiy o‘sishning muhim omiliga, balki kambag‘allikni qisqartirishning samarali vositasiga ham aylanmoqda. Hududlar kesimida kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarining rivojlanish darajasi hamda ularning kambag‘allikni kamaytirishdagi ta’sirini o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Shu sababli mazkur tadqiqotda O‘zbekiston hududlari kesimida kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiy jarayonlardagi o‘rni hamda kambag‘allikni qisqartirishdagi roli statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi. Asosiy qism. O‘zbekiston hududlari kesimida kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiyotdagi ulushi hamda ularning ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarga ta’sirini tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Jadval ma’lumotlarida 2010–2024-yillar davomida respublika va hududlar kesimida kichik tadbirkorlik subyektlarining jami bandlikdagi ulushi ko‘rsatkichlarining dinamikasi aks etgan bo‘lib, ushbu ko‘rsatkichlar kichik biznes va tadbirkorlikning iqtisodiy jarayonlardagi rolini baholash imkonini beradi. Jadval ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha ko‘rsatkich 2010-yilda 74,3 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2016-yilda 78,2 foizgacha oshgan. Bu davrda mamlakatda tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan iqtisodiy islohotlar kichik biznesning iqtisodiyotdagi ulushi oshishiga xizmat qilgan. Biroq 2018–2022-yillar oralig‘ida ushbu ko‘rsatkich ma’lum darajada pasaygan va 2022-yilda 73,9 foizni tashkil etgan. So‘nggi yillarda esa ko‘rsatkich yana barqarorlashib, 2024-yilda 74,5 foizga yetgan. 1-jadval O‘zbekistonda kichik tadbirkorlik subyektlarining jami bandlikdagi ulushi134 O‘zbekiston Respublikasi Qoraqalpog‘iston Respublikasi Andijon viloyati Buxoro viloyati Jizzax viloyati Qashqadaryo viloyati 134 Navoiy viloyati Namangan viloyati Samarqand viloyati Surxondaryo viloyati Sirdaryo viloyati Toshkent viloyati Farg‘ona viloyati Xorazm viloyati Toshkent shahri 2010 yil 74,3 71,1 81 76,5 78,3 74,8 55,8 78,7 82 75 77,5 72,7 77 78,4 56,8 2011 yil 75,1 72,3 82,4 76,8 79,1 76,1 56 80,2 82,3 76,3 78,5 73,4 76,3 79,6 57,1 2012 yil 75,6 71 82,8 77,3 80,3 77 58,8 80,7 81,8 77,5 77,5 74,2 77,3 79,1 57,3 2013 yil 76,7 73,7 83,3 78,5 81 77,9 59,4 81,7 83,2 79 79 75,3 78,9 78,5 57,5 2014 yil 77,6 74,8 83,7 78,8 81,4 78,7 60,2 83 83,7 79,9 79,4 76,3 80 82,1 57,6 2015 yil 77,9 74,5 83,8 78,5 81,7 79,6 60,3 83,3 84,1 80,3 79,4 76,8 80,3 82,4 57 2016 yil 78,2 75,1 84,4 78,5 81,8 79,9 60,3 83,3 84,5 80,9 79,4 76,9 80,5 82,8 56,6 2017 yil 78 75,1 84,2 78,5 80,9 80 59,3 83,5 84,5 80,9 78,8 75,1 80,6 82,2 56,7 2018 yil 76,3 75,6 81,7 76,5 79 79 56,2 83 83,1 79,4 77,4 73,2 78,9 80,6 53,1 2019 yil 76,2 74,9 82,1 76,1 79,7 78,5 55 82,8 82,8 79,6 76,4 72,8 79,4 80,4 53,7 2020 yil 74,5 74,2 80,8 74,9 78,4 78,1 51,9 81,6 81,7 78,2 74,5 70,8 78,4 79,3 49,7 2021 yil 74,5 74,2 80,7 74,2 78,8 78,5 52,3 82,2 81,5 78,4 74,4 69,8 78,5 79,1 50,2 2022 yil 73,9 74,1 80,2 74,3 77,3 78,2 51,1 81 80,9 76,9 72,9 70 78,7 78,1 50 2023 yil 74 74,5 80,7 74,5 77,1 78,1 52,1 80,9 81,1 76,8 71,9 70,6 79,1 78,5 49,4 2024 yil 74,5 75,1 81,3 74,5 77 78,7 52,3 81,8 81,2 77,8 73,6 71,1 80,4 79,3 48,4 O‘zbekiston Respublikasi Milliy Statistika Qo‘mitasining ochiq ma’lumotlar bazasi https://stat.uz/uz/rasmiystatistika/small-business-and-entrepreneurship-2 917

Hududlar kesimida tahlil qilinganda ayrim viloyatlarda kichik biznesning iqtisodiyotdagi ulushi nisbatan yuqori ekanligini ko‘rish mumkin. Masalan, Samarqand viloyatida ushbu ko‘rsatkich 2010-yilda 82 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2016–2017-yillarda 84,5 foizgacha oshgan. Bu hududda kichik biznesning rivojlanishi aholining bandligini oshirish va daromadlarini ko‘paytirishda muhim rol o‘ynaganini ko‘rsatadi. Andijon va Namangan viloyatlarida ham kichik biznes ulushi nisbatan yuqori darajada shakllangan. Andijon viloyatida 2010-yilda 81 foiz bo‘lgan ko‘rsatkich 2016-yilda 84,4 foizga yetgan. Namangan viloyatida esa ushbu ko‘rsatkich 2017-yilda 83,5 foizni tashkil etgan. Bu hududlarda kichik biznesning rivojlanishi aholining iqtisodiy faolligini oshirishga xizmat qilgan. Farg‘ona, Xorazm va Surxondaryo viloyatlarida ham kichik biznes subyektlarining iqtisodiyotdagi ulushi nisbatan barqaror darajada saqlanib qolgan. Masalan, Farg‘ona viloyatida ko‘rsatkich 2010-yildagi 77 foizdan 2024-yilda 80,4 foizga yetgan. Bu hududda tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishi yangi ish o‘rinlari yaratish orqali kambag‘allik darajasini kamaytirishga xizmat qilgan. Biroq ayrim hududlarda ushbu ko‘rsatkich nisbatan past darajada saqlanib qolgan. Masalan, Navoiy viloyatida ko‘rsatkich 2010-yilda 55,8 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024yilda 52,3 foizni tashkil etgan. Bu hududda sanoat korxonalarining ulushi yuqori bo‘lgani sababli kichik biznesning iqtisodiyotdagi ulushi nisbatan past bo‘lishi mumkin. Toshkent shahrida ham ushbu ko‘rsatkich boshqa hududlarga nisbatan past darajada shakllangan. 2010-yilda 56,8 foiz bo‘lgan ko‘rsatkich 2024-yilda 48,4 foizni tashkil etgan. Bu holat yirik korxonalar va xizmat ko‘rsatish tarmoqlarining yuqori ulushi bilan izohlanishi mumkin. Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes va tadbirkorlik subyektlari O‘zbekiston iqtisodiyotida muhim o‘rin egallaydi hamda aholi bandligini ta’minlash orqali kambag‘allikni qisqartirishda muhim rol o‘ynaydi. Hududlar kesimida kichik biznesning iqtisodiyotdagi ulushi turlicha shakllangan bo‘lsa-da, ko‘plab viloyatlarda ushbu sektor yuqori darajada rivojlanganligi kuzatildi. Ayniqsa Andijon, Namangan, Samarqand, Farg‘ona va Xorazm viloyatlarida kichik biznesning iqtisodiyotdagi ulushi yuqori bo‘lib, bu hududlarda tadbirkorlik faoliyati aholi daromadlarini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ayrim hududlarda kichik biznesning rivojlanish darajasi nisbatan past bo‘lib, bu yerda tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qo‘shimcha choralarni amalga oshirish zarur. Kichik biznesni rivojlantirish, tadbirkorlik uchun qulay muhit yaratish va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini kengaytirish orqali kambag‘allikni yanada qisqartirish mumkin. 918